وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ كَانَ الْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ يُصِبْكُمْ كُلُّ الَّذِي يَعِدُكُمْ، فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ مَدَارَ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِظْهَارِ الْإِنْصَافِ وَتَرْكِ اللِّجَاجِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ إِنْ كَانَ كَاذِبًا كَانَ ضَرَرُ كَذِبِهِ مَقْصُورًا عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ صَادِقًا فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يَصِلَ إِلَيْكُمْ بَعْضُ مَا يَعِدُكُمْ، وَإِنْ كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ مَا ذُكِرَ صَحَّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سَبَأٍ: ٢٤] ، وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ ﵇ كَانَ يَتَوَعَّدُهُمْ بِعَذَابِ الدُّنْيَا وَبِعَذَابِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا وَصَلَ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا عَذَابُ الدُّنْيَا فَقَدْ أَصَابَهُمْ بَعْضُ الَّذِي يَعِدُهُمْ بِهِ، الْوَجْهُ الثَّالِثُ: حُكِيَ عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنَّهُ قَالَ وُرُودُ لَفْظِ الْبَعْضِ بِمَعْنَى الْكُلِّ جَائِزٌ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِ لَبِيدٍ:
İkinci soruya, yani 'Size vaat ettiği şeylerin hepsi başınıza gelir' denilmesinin daha evla olduğuna dair olan söze gelince, buna birkaç yönden cevap verilir: Birincisi: Bu akıl yürütmenin esası insafı göstermek ve inatçılığı terk etmek üzerinedir. Çünkü bundan maksat şudur: Şayet o yalancı ise yalanının zararı yalnızca kendisine aittir; şayet doğru sözlü ise en azından size vaat ettiği şeylerin bir kısmı size ulaşır. Bu sözden maksat zikredilen şey olduğunda [ifade] sahih olur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe 24] “Muhakkak ki biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz.” İkinci vecih: O [Mûsâ] aleyhisselâm onları hem dünya azabı hem de ahiret azabı ile tehdit ediyordu. Dünyada onlara dünya azabı ulaştığında, kendilerini tehdit ettiği şeylerin bir kısmı başlarına gelmiş olur. Üçüncü vecih: Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre o şöyle demiştir: 'Bazı' (b'ad) lafzının 'bütün' (küll) manasında kullanılması caizdir. O, Lebîd'in şu sözünü delil getirmiştir:
تَرَاكَ أَمْكِنَةٌ إِذَا لَمْ أَرْضَهَا ... أَوْ يَرْتَبِطْ بَعْضُ النُّفُوسِ حِمَامَهَا
Râzı olmadığımda mekânları terk edip giderim, yahut bazı nefisler ecellerine yakalanır.
وَالْجُمْهُورُ عَلَى أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ خَطَأٌ، قَالُوا وَأَرَادَ لَبِيدٌ بِبَعْضِ النُّفُوسِ نَفْسَهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cumhur ise bu görüşün hatalı olduğu kanaatindedir; onlar 'Lebîd bazı nefisler ile kendi nefsini kastetmiştir' demişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذَا الْمُؤْمِنِ حِكَايَةً ثَالِثَةً فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ إِيذَاءُ مُوسَى ﵇ فقال: إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ وَتَقْرِيرُ هَذَا الدَّلِيلِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى هَدَى مُوسَى إِلَى الْإِتْيَانِ بِهَذِهِ الْمُعْجِزَاتِ الْبَاهِرَةِ، وَمَنْ هَدَاهُ اللَّهُ إِلَى الْإِتْيَانِ بِالْمُعْجِزَاتِ لَا يَكُونُ مُسْرِفًا كَذَّابًا فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى ﵇ لَيْسَ مِنَ الْكَاذِبِينَ، فَكَانَ قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ إِشَارَةً إِلَى عُلُوِّ شَأْنِ مُوسَى ﵇ عَلَى طَرِيقِ الرَّمْزِ وَالتَّعْرِيضِ، وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ فِرْعَوْنَ مُسْرِفٌ فِي عَزْمِهِ عَلَى قَتْلِ مُوسَى، كَذَّابٌ فِي إِقْدَامِهِ عَلَى ادِّعَاءِ الْإِلَهِيَّةِ، وَاللَّهُ لَا يَهْدِي مَنْ هَذَا شَأْنُهُ وَصِفَتُهُ، بَلْ يُبْطِلُهُ ويهدم أمره.
Sonra Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a eziyet etmenin caiz olmadığına dair bu müminden üçüncü bir anlatım naklederek şöyle buyurdu: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } “Şüphesiz Allah, haddi aşan, şüpheci kimseleri doğru yola iletmez.” Bu delilin izahı şöyle denilmesidir: Yüce Allah Mûsâ'yı bu apaçık mucizeleri getirmeye muvaffak kılmıştır. Allah'ın mucizeler getirmeye muvaffak kıldığı kimse ise haddi aşan bir yalancı olamaz. Bu durum, Mûsâ aleyhisselâm'ın yalancılardan olmadığına delalet eder. Dolayısıyla O'nun { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } “Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseleri doğru yola iletmez” kavli, kinaye ve ima yoluyla Mûsâ aleyhisselâm'ın şanının yüceliğine bir işaretti. Şunun kastedilmiş olması da muhtemeldir: Firavun Mûsâ'yı öldürme azminde haddi aşandır, ilahlık iddiasına kalkışmasında yalancıdır; Allah ise bu durumda ve bu nitelikte olan kimseyi doğru yola iletmez, bilakis onu bâtıl kılar ve işini yıkar.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٢٩ الى ٣٣]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 29-33]
يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جاءَنا قالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلاَّ مَا أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلاَّ سَبِيلَ الرَّشادِ (٢٩) وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ (٣١) وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣)
{ يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ إِنْ جاءَنا قالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلاَّ مَا أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلاَّ سَبِيلَ الرَّشادِ (٢٩) وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ (٣٠) مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَالَّذِينَ مِنْ بَعْدِهِمْ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ (٣١) وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ (٣٢) يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) } “(29) 'Ey kavmim! Bugün yeryüzünde üstün kimseler olarak hükümranlık sizindir. Peki, Allah'ın azabı bize gelip çatarsa bizi O'ndan kim kurtarır?' Firavun dedi ki: 'Ben size kendi gördüğümden başkasını göstermiyorum ve sizi ancak doğruluk yoluna iletiyorum.' (30) İman etmiş olan kimse dedi ki: 'Ey kavmim! Şüphesiz ben sizin aleyhinize o [önceki] fırkaların gününün benzerinden korkuyorum.' (31) 'Nûh kavminin, Âd'ın, Semûd'un ve onlardan sonrakilerin âdeti gibi. Allah kullarına hiçbir zulüm dilemez.' (32) 'Ve ey kavmim! Şüphesiz ben sizin aleyhinize o feryatlaşma gününden korkuyorum.' (33) 'Arkanıza dönüp kaçacağınız gün! Sizi Allah'tan [kurtaracak] hiçbir koruyucu yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur.'”
اعْلَمْ أَنَّ مُؤْمِنَ آلِ فِرْعَوْنَ لَمَّا أَقَامَ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَى قَتْلِ مُوسَى، خَوَّفَهُمْ فِي ذَلِكَ بِعَذَابِ الله فقال: يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ يَعْنِي قَدْ عَلَوْتُمُ النَّاسَ وَقَهَرْتُمُوهُمْ، فَلَا تُفْسِدُوا أَمْرَكُمْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَلَا تَتَعَرَّضُوا لِبَأْسِ اللَّهِ وَعَذَابِهِ، فَإِنَّهُ لَا قِبَلَ لَكُمْ بِهِ، وإنما قال: يَنْصُرُنا وجاءَنا لِأَنَّهُ كَانَ يُظْهِرُ مِنْ نَفْسِهِ أَنَّهُ مِنْهُمْ وَأَنَّ الَّذِي يَنْصَحُهُمْ بِهِ هُوَ مُشَارِكٌ لَهُمْ فِيهِ، وَلَمَّا قَالَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ هَذَا الْكَلَامَ قالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرى أَيْ لَا أُشِيرُ إِلَيْكُمْ/ بِرَأْيٍ سِوَى مَا ذَكَرْتُهُ أَنَّهُ يَجِبُ قَتْلُهُ حَسْمًا لِمَادَّةِ الْفِتْنَةِ وَما أَهْدِيكُمْ بِهَذَا الرَّأْيِ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ وَالصَّلَاحِ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُؤْمِنَ رَدَّ هَذَا الْكَلَامَ عَلَى فِرْعَوْنَ فَقَالَ: إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ.
Bilesin ki Firavun ailesinin mümini, Mûsâ'yı öldürmeye kalkışmanın caiz olmadığına dair çeşitli deliller ortaya koyunca, onları bu hususta Allah'ın azabıyla korkutup şöyle dedi: { يَا قَوْمِ لَكُمُ الْمُلْكُ الْيَوْمَ ظاهِرِينَ فِي الْأَرْضِ } “Ey kavmim! Bugün yeryüzünde üstün kimseler olarak hükümranlık sizindir.” Yani: İnsanlara üstün geldiniz ve onlara galebe çaldınız; kendi durumunuzu aleyhinize bozmayın, Allah'ın şiddetine ve azabına maruz kalmayın; çünkü sizin O'na karşı koyacak gücünüz yoktur. Onun { يَنْصُرُنا } “bizi kurtarır” ve { وجاءَنا } “bize gelirse” demesi, ancak kendisinin onlardan biri olduğunu ve kendilerine verdiği öğütte onlarla ortak bulunduğunu göstermek içindir. O mümin bu sözü söyleyince { قالَ فِرْعَوْنُ مَا أُرِيكُمْ إِلَّا مَا أَرى } “Firavun dedi ki: 'Ben size kendi gördüğümden başkasını göstermiyorum'”, yani fitnenin kökünü kazımak için onun öldürülmesinin vacip olduğuna dair zikrettiğim görüşten başka bir görüş bildirmiyorum { وَما أَهْدِيكُمْ } “ve sizi iletmiyorum” bu görüşle { إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ } “ancak doğruluk ve selamet yoluna.” Sonra Yüce Allah o müminin Firavun'a bu sözü reddettiğini hikâye ederek şöyle dediğini bildirdi: { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } “Şüphesiz ben sizin aleyhinize o [önceki] fırkaların gününün benzerinden korkuyorum.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ أَنَّهُ كَانَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ، وَالَّذِي يَكْتُمُ كَيْفَ يُمْكِنُهُ أَنَّ يَذْكُرَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ مَعَ فِرْعَوْنَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ حَصَلَ هَاهُنَا قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا قال: ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى [غافر: ٢٦] لَمْ يُصَرِّحْ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ بِأَنَّهُ عَلَى دِينِ مُوسَى، بَلْ أَوْهَمَ أَنَّهُ مَعَ فِرْعَوْنَ وَعَلَى دِينِهِ، إِلَّا أَنَّهُ زَعَمَ أَنَّ الْمَصْلَحَةَ تَقْتَضِي تَرْكَ قَتْلِ مُوسَى، لِأَنَّهُ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ إِلَّا الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ وَالْإِتْيَانُ بِالْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ وَهَذَا لَا يُوجِبُ الْقَتْلَ، وَالْإِقْدَامُ عَلَى قَتْلِهِ يُوجِبُ الْوُقُوعَ فِي أَلْسِنَةِ النَّاسِ بِأَقْبَحِ الْكَلِمَاتِ، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ يُؤَخَّرَ قَتْلُهُ وَأَنْ يُمْنَعَ مِنْ إِظْهَارِ دِينِهِ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ إِنْ كَانَ كَاذِبًا كَانَ وَبَالُ كَذِبِهِ عَائِدًا إِلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ صَادِقًا حَصَلَ الِانْتِفَاعُ بِهِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ [غافر: ٢٨] يَعْنِي أَنَّهُ إِنْ صَدَقَ فِيمَا يَدَّعِيهِ مِنْ إِثْبَاتِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ فَهُوَ لَا يَهْدِي الْمُسْرِفَ الْكَذَّابَ، فَأَوْهَمَ فِرْعَوْنَ أَنَّهُ أَرَادَ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ أَنَّهُ يُرِيدُ مُوسَى وَهُوَ إِنَّمَا كَانَ يَقْصِدُ بِهِ فِرْعَوْنَ، لِأَنَّ الْمُسْرِفَ الْكَذَّابَ هُوَ فِرْعَوْنُ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ مُؤْمِنَ آلِ فِرْعَوْنَ كَانَ يَكْتُمُ إِيمَانَهُ أَوَّلًا، فَلَمَّا قَالَ فِرْعَوْنُ ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى أَزَالَ الْكِتْمَانَ وَأَظْهَرَ كَوْنَهُ عَلَى دِينِ مُوسَى، وَشَافَهَ فِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ.
Bilesin ki Yüce Allah o müminin imanını gizlediğini haber vermiştir. İmanını gizleyen bir kimse Firavun'a karşı bu sözleri nasıl zikredebilir? İşte bu sebeple burada iki görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Firavun { ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } [Gâfir 26] “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” dediğinde, o mümin Mûsâ'nın dini üzere olduğunu açıkça belirtmedi; bilakis Firavun'la beraber ve onun dini üzere olduğu izlenimini verdi. Ancak o, Mûsâ'yı öldürmeyi terk etmenin maslahat icabı olduğunu ileri sürdü; zira ondan Allah'a davet etmekten ve kahredici mucizeler getirmekten başka bir şey sadır olmamıştı ve bu da öldürülmeyi gerektirmezdi. Onu öldürmeye kalkışmak ise insanların dillerine en çirkin sözlerle düşmeyi gerektirirdi; bilakis evla olan, onun öldürülmesini ertelemek ve dinini açığa vurmasına engel olmaktı. Çünkü bu takdirde şayet o yalancı ise yalanının vebali kendisine dönecek, şayet doğru sözlü ise bazı yönlerden ondan fayda sağlanacaktı. Sonra bunu şu kavliyle tekit etti: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } [Gâfir 28] “Şüphesiz Allah, haddi aşan yalancı kimseleri doğru yola iletmez.” Yani şayet o, Kadîr ve Hakîm olan ilahın ispatına dair iddia ettiği şeyde doğru sözlü ise O, haddi aşan yalancıyı doğru yola iletmez. Böylece { إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ } sözüyle Mûsâ'yı kastettiği zannını Firavun'a verdi; oysa o bununla Firavun'u kastediyordu, çünkü haddi aşan yalancı bizzat Firavun'du. İkinci görüş: Firavun ailesinin mümini önceleri imanını gizliyordu; Firavun { ذَرُونِي أَقْتُلْ مُوسى } “Bırakın beni, Mûsâ'yı öldüreyim” deyince gizlemeyi bıraktı, Mûsâ'nın dini üzere olduğunu açığa vurdu ve Firavun'a hakkı yüz yüze söyledi.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَذَا الْمُؤْمِنِ أَنْوَاعًا من الكلمات ذكرها لفرعون فالأول: قوله يَا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ وَالتَّقْدِيرُ مِثْلُ أَيَّامِ الْأَحْزَابِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا أَضَافَ الْيَوْمَ إِلَى الْأَحْزَابِ وَفَسَّرَهُمْ بِقَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ، فَحِينَئِذٍ ظَهَرَ أَنَّ كُلَّ حِزْبٍ كَانَ لَهُ يَوْمٌ مُعَيَّنٌ فِي الْبَلَاءِ، فَاقْتَصَرَ مِنَ الْجَمْعِ عَلَى ذِكْرِ الْوَاحِدِ لِعَدَمِ الِالْتِبَاسِ، ثُمَّ فَسَّرَ قَوْلَهُ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ بِقَوْلِهِ مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ وَدَأْبُ هَؤُلَاءِ دُونَهُمْ فِي عملهم من الكفار وَالتَّكْذِيبِ وَسَائِرِ الْمَعَاصِي، فَيَكُونُ ذَلِكَ دَائِبًا وَدَائِمًا لَا يَفْتَرُونَ عَنْهُ، وَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفِ مُضَافٍ يُرِيدُ مِثْلَ جَزَاءِ دَأْبِهِمْ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ خَوَّفَهُمْ بِهَلَاكٍ مُعَجَّلٍ فِي الدُّنْيَا، ثُمَّ خَوَّفَهُمْ أَيْضًا بِهَلَاكِ الْآخِرَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى عَذَابِ الْآخِرَةِ.
Bilesin ki Yüce Allah, bu müminin Firavun'a zikrettiği çeşitli sözleri haber vermiştir. Birincisi: Onun { يَا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } “Ey kavmim! Şüphesiz ben sizin aleyhinize o fırkaların gününün benzerinden korkuyorum” kavlidir. İfadenin takdiri 'fırkaların günleri' (eyyâmu'l-ahzâb) şeklindedir; ancak günü fırkalara izafe edip onları da Nûh kavmi, Âd ve Semûd olarak tefsir edince, her bir fırkanın belada muayyen bir günü olduğu açığa çıkmış, böylece karışıklık olmaması sebebiyle çoğul yerine tekili zikretmekle yetinmiştir. Sonra { إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ مِثْلَ يَوْمِ الْأَحْزابِ } sözünü { مِثْلَ دَأْبِ قَوْمِ نُوحٍ وَعادٍ وَثَمُودَ } “Nûh kavminin, Âd'ın ve Semûd'un âdeti gibi” kavliyle tefsir etmiştir. Bunların âdeti, küfür, yalanlama ve diğer günahlardan oluşan amelleridir; bu durum onların hiç gevşemeden sürekli ve daimi sürdürdükleri bir âdettir. Burada hazfedilmiş bir muzâfın takdiri zorunludur ki 'onların âdetinin cezası gibi' demektir. Hâsılı, o onları dünyada peşin bir helak ile korkutmuş, sonra da { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur” kavli olan ahiret helaki ile korkutmuştur; bundan maksat ahiret azabına dikkat çekmektir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ كَلِمَاتِ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ يَعْنِي أَنَّ تَدْمِيرَ أُولَئِكَ الْأَحْزَابِ كَانَ عَدْلًا، لِأَنَّهُمُ اسْتَوْجَبُوهُ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ لِلْأَنْبِيَاءِ، فَتِلْكَ الْجُمْلَةُ قَائِمَةٌ هَاهُنَا، فَوَجَبَ حُصُولُ الْحُكْمِ هَاهُنَا، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ أَنْ يَظْلِمَ بَعْضُ الْعِبَادِ بَعْضًا، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ ظُلْمَ أَحَدٍ مِنَ الْعِبَادِ، فَلَوْ خَلَقَ الْكُفْرَ فِيهِمْ ثُمَّ عَذَّبَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْكُفْرِ لَكَانَ ظَالِمًا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُرِيدُ الظُّلْمَ الْبَتَّةَ ثَبَتَ أَنَّهُ غَيْرُ خَالِقٍ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ، لِأَنَّهُ لَوْ خَلَقَهَا لَأَرَادَهَا، وَثَبَتَ أَيْضًا أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الظُّلْمِ، إِذْ لو
O müminin sözlerinin ikinci türü: Yüce Allah'ın { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } “Allah kullarına hiçbir zulüm dilemez” kavlidir. Yani o fırkaların yok edilmesi bir adaletti; zira peygamberleri yalanlamaları sebebiyle bunu hak etmişlerdi. Dolayısıyla o gerekçe burada da mevcuttur ve hükmün burada da gerçekleşmesi vacip olmuştur. Mûtezile dedi ki: { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ } kavli, O'nun kulların birbirine zulmetmesini istemediğine ve kullardan hiçbirine zulüm murat etmediğine delalet eder. Şayet O, onlarda küfrü yaratıp sonra da o küfür sebebiyle onlara azap etseydi zalim olurdu. O'nun hiçbir şekilde zulmü murat etmediği sabit olunca, kulların fiillerinin yaratıcısı olmadığı da sabit olur; çünkü onları yaratsaydı onları murat etmiş olurdu. Yine O'nun zulme kādir olduğu da sabit olur; çünkü
لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ لَمَا حَصَلَ الْمَدْحُ بِتَرْكِ/ الظُّلْمِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مِرَارًا فِي هَذَا الْكِتَابِ مَعَ الْجَوَابِ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ.
şayet buna güç yetiremeseydi, zulmü terk etmekle övgü hâsıl olmazdı. Bu akıl yürütmeyi cevabıyla birlikte bu kitapta defalarca zikrettik, dolayısıyla tekrarlamanın bir faydası yoktur.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ كَلِمَاتِ هَذَا الْمُؤْمِنِ قَوْلُهُ وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu müminin sözlerinin üçüncü türü: Onun { وَيا قَوْمِ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ يَوْمَ التَّنادِ } “Ve ey kavmim! Şüphesiz ben sizin aleyhinize o feryatlaşma gününden korkuyorum” kavlidir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّنَادِي تَفَاعُلٌ مِنَ النِّدَاءِ، يُقَالُ تَنَادَى الْقَوْمُ، أَيْ نَادَى بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَالْأَصْلُ الْيَاءُ وَحَذْفُ الْيَاءِ حَسَنٌ فِي الْفَوَاصِلِ، وَذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي يَوْمَ التَّلاقِ [غافر: ١٥] وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ يَوْمَ التَّنادِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَفِي سَبَبِ تَسْمِيَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِذَلِكَ الِاسْمِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ أَهْلَ النَّارِ يُنَادُونَ أَهْلَ الْجَنَّةِ، وَأَهْلَ الْجَنَّةِ يُنَادُونَ أَهْلَ النَّارِ، كَمَا ذَكَرَ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَافِ: ٥٠] ، وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ [الأعراف: ٤٤] الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ السَّبَبُ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ [الْإِسْرَاءِ: ٧١] ، الثَّالِثُ: أَنَّهُ يُنَادِي بَعْضُ الظالمين بعضا بالويل والثبور فيقولون يا وَيْلَنا، [الْأَنْبِيَاءِ: ١٤] ، الرَّابِعُ: يُنَادَوْنَ إِلَى الْمَحْشَرِ، أَيْ يُدْعَوْنَ الخامس: ينادي المؤمن هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ [الحاقة: ١٩] والكافر يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٥] ، السَّادِسُ: يُنَادَى بِاللَّعْنَةِ عَلَى الظَّالِمِينَ السَّابِعُ: يُجَاءُ بِالْمَوْتِ عَلَى صُورَةِ كَبْشٍ أَمْلَحَ، ثُمَّ يُذْبَحُ وَيُنَادَى يَا أَهْلَ الْقِيَامَةِ لَا مَوْتَ، فَيَزْدَادُ أَهْلُ الْجَنَّةِ فَرَحًا عَلَى فَرَحِهِمْ، وَأَهْلُ النَّارِ حُزْنًا عَلَى حُزْنِهِمْ الثَّامِنُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: التَّنَادِي مُشْتَقٌّ مِنَ التَّنَادِّ، مِنْ قَوْلِهِمْ نَدَّ فُلَانٌ إِذَا هَرَبَ، وَهُوَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَفَسَّرَهَا، فَقَالَ يَنِدُّونَ كَمَا تَنِدُّ الْإِبِلُ، وَيَدُلُ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ [عَبَسَ: ٣٤] الْآيَةَ.
Birinci Mesele: Et-Tenâdî (التَّنَادِي), nidâ (çağırma) kökünden tefâul veznindedir; 'topluluk birbiriyle feryatlaştı / birbirine seslendi' denilir ki bazılarının diğerlerine seslenmesi demektir. Aslı yâ harfiyledir; ayet sonlarında (fâsıla) yâ harfinin hazfedilmesi güzeldir ve bunu { يَوْمَ التَّلاقِ } [Gâfir 15] ayetinde zikretmiştik. Müfessirler, { يَوْمَ التَّنادِ } ifadesinin kıyamet günü olduğu hususunda icma etmişlerdir. O günün bu isimle isimlendirilmesinin sebebi hakkında vecihler vardır: Birincisi: Cehennem ehli cennet ehline seslenir, cennet ehli de cehennem ehline seslenir; nitekim Allah A'râf Suresi'nde onlardan naklen { وَنادى أَصْحابُ النَّارِ أَصْحابَ الْجَنَّةِ } [A'râf 50] “Ateş ehli cennet ehline seslendi” ve { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } [A'râf 44] “Cennet ehli ateş ehline seslendi” buyurmuştur. İkincisi: Zeccâc dedi ki: Sebebin Yüce Allah'ın { يَوْمَ نَدْعُوا كُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ } [İsrâ 71] “Bütün insanları önderleriyle çağıracağımız gün” kavli olması uzak bir ihtimal değildir. Üçüncüsü: Zalimlerin birbirlerine helak ve kahroluşla seslenip { يا وَيْلَنا } [Enbiyâ 14] “Eyvah bize!” demeleridir. Dördüncüsü: Mahşere çağrılmaları, yani davet edilmeleridir. Beşincisi: Müminin { هاؤُمُ اقْرَؤُا كِتابِيَهْ } [Hâkka 19] “Alın, kitabımı okuyun!” diye, kâfirin ise { يا لَيْتَنِي لَمْ أُوتَ كِتابِيَهْ } [Hâkka 25] “Keşke bana kitabım verilmeseydi!” diye seslenmesidir. Altıncısı: Zalimlerin üzerine lanetle seslenilmesidir. Yedincisi: Ölümün alaca bir koç suretinde getirilip boğazlanması ve 'Ey kıyamet ehli, artık ölüm yoktur!' diye seslenilmesidir; böylece cennet ehlinin sevinci sevincine, cehennem ehlinin hüznü de hüznüne eklenir. Sekizincisi: Ebû Alî el-Fârisî dedi ki: Et-Tenâdî, kaçtı anlamındaki 'falan kişi kaçtı' (nedde fulânun) sözünden türeyen et-tenâdd (التَّنَادّ) kelimesinden türemiştir; bu İbn Abbâs'ın kıraatidir ve o bunu 'Develerin kaçıştığı gibi kaçışırlar' diyerek tefsir etmiştir. Yüce Allah'ın { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ } [Abese 34] “Kişinin kardeşinden kaçacağı gün” ayeti bu kıraatin sahih olduğuna delalet eder.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ لِأَنَّهُمْ إِذَا سَمِعُوا زَفِيرَ النَّارِ يَنِدُّونَ هَارِبِينَ، فَلَا يَأْتُونَ قُطْرًا مِنَ الْأَقْطَارِ إِلَّا وَجَدُوا مَلَائِكَةً صُفُوفًا، فَيَرْجِعُونَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي كَانُوا فِيهِ.
Bu ayetten sonra Yüce Allah'ın { يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ } “Arkanıza dönüp kaçacağınız gün” kavli de böyledir; zira onlar cehennemin uğultusunu işittiklerinde kaçışırlar, hangi tarafa gitseler saf bağlamış melekleri bulurlar ve bulundukları yere geri dönerler.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: انْتَصَبَ قَوْلُهُ يَوْمَ التَّنادِ لِوَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: الظَّرْفُ لِلْخَوْفِ، كَأَنَّهُ خَافَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، لِمَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا وَالْآخَرُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ- عَذَابَ- يَوْمِ التَّنَادِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ انْتِصَابُ يَوْمٍ انْتِصَابَ الْمَفْعُولِ بِهِ، لَا انْتِصَابَ الظَّرْفِ، لِأَنَّ إِعْرَابَهُ إِعْرَابُ الْمُضَافِ الْمَحْذُوفِ، ثُمَّ قَالَ: يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ يَوْمَ التَّنادِ عَنْ قَتَادَةَ: مُنْصَرِفِينَ عَنْ مَوْقِفِ يَوْمِ الْحِسَابِ إِلَى النَّارِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ: فَارِّينَ عَنِ النَّارِ غَيْرَ مُعْجِزِينَ، ثُمَّ أَكَّدَ التَّهْدِيدَ فَقَالَ: مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ ثُمَّ نَبَّهَ عَلَى قُوَّةِ ضَلَالَتِهِمْ وَشِدَّةِ جَهَالَتِهِمْ فَقَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ.
İkinci Mesele: O'nun { يَوْمَ التَّنادِ } kavli iki vecihten dolayı mansub olmuştur: Birincisi: Korkunun zarfı olmasıdır; sanki şayet iman etmezlerse başlarına gelecek azaptan dolayı o günde onlar adına korkmuştur. Diğeri ise takdirin 'Şüphesiz ben sizin aleyhinize tenâdî gününün azabından korkuyorum' şeklinde olmasıdır. Durum böyle olduğunda 'yevm' kelimesinin nasbı zarf nasbı değil mef'ûlun bih nasbı olur; zira onun irabı hazfedilen muzâfın irabıdır. Sonra { يَوْمَ تُوَلُّونَ مُدْبِرِينَ } buyurmuştur ki bu { يَوْمَ التَّنادِ } kavlinden bedeldir. Katâde'den: 'Hesap günü duruşma yerinden ateşe dönecekleri gün'; Mücâhid'den: 'Âciz bırakamadan ateşten kaçan kimseler olarak'. Sonra { مَا لَكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ عاصِمٍ } “Sizi Allah'tan [kurtaracak] hiçbir koruyucu yoktur” buyurarak tehdidi tekit etmiş, ardından sapıklıklarının gücüne ve cehaletlerinin şiddetine dikkat çekerek { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur” buyurmuştur.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٤ الى ٣٥]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 34-35]
وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥)
{ وَلَقَدْ جاءَكُمْ يُوسُفُ مِنْ قَبْلُ بِالْبَيِّناتِ فَما زِلْتُمْ فِي شَكٍّ مِمَّا جاءَكُمْ بِهِ حَتَّى إِذا هَلَكَ قُلْتُمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ (٣٤) الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ (٣٥) } “(34) Andolsun ki daha önce Yûsuf da size apaçık delillerle gelmişti de onun size getirdiği şeyler hakkında hep şüphe içinde kalıp durmuştunuz. Nihayet o vefat edince: 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' dediniz. İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır. (35) Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar; [bu durum] Allah katında da iman edenler katında da büyük bir öfke [sebebi] olmuştur. İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler.”
وَاعْلَمْ أَنَّ مُؤْمِنَ آلِ فِرْعَوْنَ لَمَّا قَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ [غافر: ٣٣] ذَكَرَ لِهَذَا مَثَلًا، وَهُوَ أَنَّ يُوسُفَ لَمَّا جَاءَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ الْبَاهِرَةِ فَأَصَرُّوا عَلَى الشَّكِّ وَالشُّبْهَةِ، وَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِتِلْكَ الدَّلَائِلَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bilesin ki Firavun ailesinin mümini { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } [Gâfir 33] “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur” deyince, buna bir misal zikretti ki o da şudur: Yûsuf onlara apaçık delillerle geldiğinde şüphe ve tereddütte ısrar ettiler, o delillerden istifade etmediler. Bu durum, Allah'ın saptırdığı kimseyi doğru yola iletecek kimsenin olmadığına delalet eder. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ إِنَّ يُوسُفَ هَذَا هُوَ يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ ﵉، وَنَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ يُوسُفُ بْنُ أَفْرَايِيمَ بْنِ يُوسُفَ بْنِ يَعْقُوبَ أَقَامَ فِيهِمْ نَيِّفًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، وَقِيلَ إِنَّ فِرْعَوْنَ مُوسَى هُوَ فِرْعَوْنُ يُوسُفَ بَقِيَ حَيًّا إِلَى زَمَانِهِ وَقِيلَ فِرْعَوْنُ آخَرُ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْكُلِّ شَيْءٌ وَاحِدٌ وَهُوَ أَنَّ يُوسُفَ جَاءَ قَوْمَهُ بِالْبَيِّنَاتِ، وَفِي الْمُرَادِ بِهَا قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَيِّنَاتِ قَوْلُهُ أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ [يُوسُفَ: ٣٩] ، وَالثَّانِي: الْمُرَادُ بِهَا الْمُعْجِزَاتُ، وَهَذَا أَوْلَى، ثُمَّ إِنَّهُمْ بَقُوا فِي نُبُوَّتِهِ شَاكِّينَ مُرْتَابِينَ، وَلَمْ يَنْتَفِعُوا الْبَتَّةَ بِتِلْكَ الْبَيِّنَاتِ، فَلَمَّا مَاتَ قَالُوا إِنَّهُ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا وَإِنَّمَا حَكَمُوا بِهَذَا الْحُكْمِ عَلَى سَبِيلِ التَّشَهِّي وَالتَّمَنِّي مِنْ غَيْرِ حُجَّةٍ وَلَا بُرْهَانٍ، بَلْ إِنَّمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ لِيَكُونَ ذَلِكَ أَسَاسًا لَهُمْ فِي تَكْذِيبِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ يَأْتُونَ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِمْ لَنْ يَبْعَثَ اللَّهُ مِنْ بَعْدِهِ رَسُولًا لِأَجْلِ تَصْدِيقِ رِسَالَةِ يُوسُفَ وَكَيْفَ وَقَدْ شَكُّوا فِيهَا وَكَفَرُوا بِهَا وَإِنَّمَا هُوَ تَكْذِيبٌ لِرِسَالَةِ مَنْ هُوَ بَعْدَهُ مَضْمُومًا إِلَى تَكْذِيبِ رِسَالَتِهِ، ثُمَّ قَالَ: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ أَيْ مِثْلُ هَذَا الضَّلَالِ يُضِلُّ اللَّهُ كُلَّ مُسْرِفٍ فِي عِصْيَانِهِ مُرْتَابٍ فِي دِينِهِ، قَالَ الْكَعْبِيُّ هَذِهِ الْآيَةُ حُجَّةٌ لِأَهْلِ الْقَدَرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كُفْرَهُمْ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَضَلَّهُمْ لِكَوْنِهِمْ مُسْرِفِينَ مُرْتَابِينَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْعَبْدَ مَا لَمْ يَضِلَّ عَنِ الدِّينِ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَا يُضِلُّهُ.
Birinci Mesele: Denildi ki bu Yûsuf, Ya'kūb'un oğlu Yûsuf aleyhimesselâm'dır. Keşşâf sahibi onun Ya'kūb oğlu Yûsuf oğlu Efrâyim oğlu Yûsuf olduğunu, aralarında yirmi küsur yıl kaldığını nakletmiştir. Mûsâ'nın Firavunu ile Yûsuf'un Firavununun aynı kişi olduğu, onun zamanına kadar hayatta kaldığı da söylenmiş; başka bir Firavun olduğu da söylenmiştir. Hepsinden maksat tek bir şeydir; o da Yûsuf'un kendi kavmine apaçık delillerle gelmiş olmasıdır. Bu delillerden muradın ne olduğu hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Apaçık delillerden muradın { أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ } [Yûsuf 39] “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır yoksa Vâhid ve Kahhâr olan Allah mı?” sözü olmasıdır. İkincisi: Muradın mucizeler olmasıdır ki bu daha evladır. Sonra onlar onun nübüvveti hakkında şüphe ve tereddüt içinde kaldılar ve o apaçık delillerden hiçbir şekilde yararlanmadılar. O vefat edince de hiçbir delil ve hüccet olmaksızın sırf arzu ve temennilerine dayanarak 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' dediler; bilakis bunu ancak kendilerinden sonra gelecek peygamberleri yalanlamalarına bir temel olsun diye zikrettiler. Onların 'Allah ondan sonra asla bir peygamber göndermez' sözü, Yûsuf'un risaletini tasdik etmek amacıyla söylenmemiştir; nasıl olsun ki, onlar zaten onda şüphe etmiş ve onu inkâr etmişlerdi! Bu ancak onun risaletini yalanlamaya ek olarak ondan sonrakinin risaletini de bir yalanlamadır. Sonra: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ } “İşte Allah, haddi aşan şüpheci kimseleri böyle saptırır” buyurmuştur; yani isyanında haddi aşan ve dininde şüphe eden her kimseyi Allah işte bu sapıklık gibi saptırır. Ka'bî dedi ki: Bu ayet kader ehli (Mûtezile) için bir delildir; çünkü Yüce Allah onların küfrünü beyan etmiş, sonra da haddi aşan şüpheciler olmaları sebebiyle kendilerini saptırdığını açıklamıştır. Böylece kul dinden sapmadıkça Yüce Allah'ın onu saptırmayacağı sabit olmuştur.
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى مَا لِأَجْلِهِ بَقُوا فِي ذَلِكَ الشَّكِّ وَالْإِسْرَافِ فَقَالَ: الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَيْ بِغَيْرِ حُجَّةٍ، بَلْ إِمَّا بِنَاءً عَلَى التَّقْلِيدِ الْمُجَرَّدِ، وَإِمَّا بِنَاءً عَلَى شُبُهَاتٍ خَسِيسَةٍ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ وَالْمَقْتُ هُوَ أَنْ يَبْلُغَ الْمَرْءُ فِي الْقَوْمِ مَبْلَغًا عَظِيمًا فَيَمْقُتَهُ اللَّهُ وَيَبْغَضَهُ وَيُظْهِرَ خِزْيَهُ وَتَعْسَهُ.
Sonra Yüce Allah bu şüphe ve haddi aşmışlıkta ne sebeple kaldıklarını beyan ederek şöyle buyurdu: { الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar”, yani hiçbir hüccet olmaksızın, bilakis ya sırf taklide ya da bayağı şüphelere dayanarak [tartışırlar]. { كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ } “[Bu durum] Allah katında büyük bir öfke [sebebi] olmuştur.” Makt (مَقْت), kişinin toplum içinde büyük bir mevkiye ulaşıp ardından Allah'ın ona gazap etmesi, buğzetmesi ve onun rezilliğini ve helakini açığa çıkarmasıdır.
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي ذَمِّهِ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ يُجَادِلُونَ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الْجِدَالَ بِالْحُجَّةِ حَسَنٌ وَحَقٌّ وَفِيهِ إِبْطَالٌ لِلتَّقْلِيدِ.
Birinci Mesele: Onları delilsiz olarak tartışmaları sebebiyle yermesinde, hüccet ile yapılan tartışmanın güzel ve hak olduğuna delalet ve taklidi iptal ediş vardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي مَقْتُ اللَّهِ إِيَّاهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَهُمْ لَيْسَ بِخَلْقِ اللَّهِ لِأَنَّ كَوْنَهُ فَاعِلًا لِلْفِعْلِ وَمَاقِتًا لَهُ مُحَالٌ.
İkinci Mesele: Kādî dedi ki: Allah'ın onlara gazap etmesi, onların fiilinin Allah'ın yaratmasıyla olmadığına delalet eder; zira O'nun fiilin faili olup aynı zamanda ona buğzetmesi imkânsızdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ قَدْ يَمْقُتُ بَعْضَ عِبَادِهِ إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ صِفَةٌ وَاجِبَةُ التَّأْوِيلِ فِي حَقِّ اللَّهِ كَالْغَضَبِ وَالْحَيَاءِ وَالتَّعَجُّبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْمَقْتَ كَمَا حَصَلَ عِنْدَ اللَّهِ فَكَذَلِكَ قَدْ حَصَلَ عِنْدَ الَّذِينَ آمَنُوا.
Üçüncü Mesele: Ayet, Yüce Allah'ın bazı kullarına buğzedebileceği şeklinde nitelenmesinin caiz olduğuna delalet eder; ancak bu sıfat gazap, hayâ ve taaccüp gibi Allah hakkında tevili vacip olan bir sıfattır. En doğrusunu Allah bilir. Sonra bu gazabın Allah katında hâsıl olduğu gibi iman edenler katında da hâsıl olduğunu beyan etmiştir.
ثُمَّ قَالَ: كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } “İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَقُتَيْبَةُ عَنِ الْكِسَائِيِّ قَلْبٍ مُنَوَّنًا مُتَكَبِّرٍ صِفَةً لِلْقَلْبِ وَالْبَاقُونَ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ عَلَى إِضَافَةِ الْقَلْبِ إِلَى الْمُتَكَبِّرِ قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ الِاخْتِيَارُ الْإِضَافَةُ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ قَرَأَ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ وَهُوَ شَاهِدٌ لِهَذِهِ الْقِرَاءَةِ الثَّانِي: أَنَّ وَصْفَ الْإِنْسَانِ بِالتَّكَبُّرِ وَالْجَبَرُوتِ أَوْلَى مِنْ وَصْفِ الْقَلْبِ بِهِمَا، وَأَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالتَّنْوِينِ فَقَالُوا إِنَّ الْكِبْرَ قَدْ أُضِيفَ إِلَى الْقَلْبِ فِي قَوْلِهِ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ [غَافِرٍ: ٥٦] وَقَالَ تَعَالَى: فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ [الْبَقَرَةٍ: ٢٨٣] وَأَيْضًا فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ أَيْ عَلَى كُلِّ ذِي قَلْبٍ مُتَكَبِّرٍ، وَأَيْضًا قَالَ قَوْمٌ الْإِنْسَانُ الْحَقِيقِيُّ هُوَ الْقَلْبُ وَهَذَا الْبَحْثُ طَوِيلٌ وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي تَفْسِيرِ
Birinci Mesele: İbn Âmir, Ebû Amr ve Kisâî'den Kuteybe 'kalb' kelimesini tenvinli (قَلْبٍ) olarak ve 'mütekebbir' kelimesini kalbin sıfatı yaparak okumuşlardır. Diğerleri ise kalbin mütekebbire izafetiyle tenvinsiz okumuşlardır. Ebû Ubeyd izafetin birkaç vecihten dolayı tercih edildiğini söylemiştir: Birincisi: Abdullah'ın { عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ } şeklinde okumuş olmasıdır ki bu o kıraate şahittir. İkincisi: İnsanın kibir ve zorbalıkla nitelenmesi, kalbin bunlarla nitelenmesinden daha evladır. Tenvinle okuyanlara gelince onlar şöyle demişlerdir: Kibir, { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } [Gâfir 56] “Göğüslerinde ancak bir kibir vardır” kavlinde kalbe izafe edilmiştir; Yüce Allah ayrıca { فَإِنَّهُ آثِمٌ قَلْبُهُ } [Bakara 283] “Şüphesiz onun kalbi günahkârdır” buyurmuştur. Ayrıca bunun muzâfın hazfiyle yani 'kibirli her kalp sahibi' manasında olması da mümkündür. Bir topluluk da 'Hakiki insan kalptir' demiştir. Bu uzun bir بحث olup bunu
قَوْلِهِ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] قَالُوا وَمَنْ أَضَافَ، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ تَقْدِيرِ حَذْفٍ، وَالتَّقْدِيرُ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قَلْبِ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ.
O'nun { نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ } [Şuarâ 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn senin kalbine indirdi” kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Demişlerdir ki: İzafetle okuyan kimsenin bir hazif takdir etmesi gerekir; takdir de 'Allah her mütekebbirin kalbini mühürler' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَلَامُ فِي الطَّبْعِ وَالرَّيْنِ وَالْقَسْوَةِ وَالْغِشَاوَةِ قَدْ سَبَقَ فِي هَذَا الْكِتَابِ بِالِاسْتِقْصَاءِ، وَأَصْحَابُنَا يَقُولُونَ قَوْلُهُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ وَالْمُعْتَزِلَةُ يَقُولُونَ إِنَّ قَوْلَهُ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا الطَّبْعَ إِنَّمَا حَصَلَ مِنَ اللَّهِ لِأَنَّهُ كَانَ فِي نَفْسِهِ مُتَكَبِّرًا جَبَّارًا وَعِنْدَ هَذَا تَصِيرُ الْآيَةُ حُجَّةً لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ مِنْ وَجْهٍ، وَعَلَيْهِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، وَالْقَوْلُ الَّذِي يُخَرَّجُ عَلَيْهِ الْوَجْهَانِ مَا ذَهَبْنَا إِلَيْهِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ دَوَاعِيَ الْكِبْرِ وَالرِّيَاسَةِ فِي الْقَلْبِ، فَتَصِيرُ تِلْكَ الدَّوَاعِي مَانِعَةً مِنْ حُصُولِ مَا يَدْعُونَ إِلَى الطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ لِأَمْرِ اللَّهِ، فَيَكُونُ الْقَوْلُ بِالْقَضَاءِ والقدر حيا وَيَكُونُ تَعْلِيلُ الصَّدِّ عَنِ الدِّينِ بِكَوْنِهِ مُتَجَبِّرًا مُتَكَبِّرًا بَاقِيًا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ فِي الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ هُوَ الَّذِي يَنْطَبِقُ لَفْظُ الْقُرْآنِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ عَلَيْهِ.
İkinci Mesele: Mühürleme (tab'), pas tutma (reyn), katılık (kasvet) ve perde (gışâve) hakkındaki söz bu kitapta etraflıca geçmiştir. Bizim ashabımız O'nun { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ } kavlinin her şeyin Allah'tan olduğuna delalet ettiğini söylerler; Mûtezile ise { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى كُلِّ قَلْبِ مُتَكَبِّرٍ جَبَّارٍ } kavlinin, bu mühürlemenin Allah tarafından ancak o kimsenin bizzat kibirli ve zorba olması sebebiyle gerçekleştiğine delalet ettiğini söyler. Bu durumda ayet, bu iki fırkadan her biri için bir yönden lehte, diğer yönden aleyhte bir delil haline gelir. Bu iki vechin kendisi üzerine bina edileceği görüş bizim benimsediğimiz görüştür; o da şudur: Yüce Allah kalpte kibir ve riyaset saiklerini yaratır, böylece o saikler itaate ve Allah'ın emrine boyun eğmeye çağıran şeylerin hâsıl olmasına engel teşkil eder. Böylece kaza ve kader hakkındaki görüş canlı kalır, dinden yüz çevirmenin zorba ve kibirli olmakla illetlendirilmesi de baki kalır. Böylece kaza ve kader hakkında tercih ettiğimiz bu mezhebin, Kur'an'ın başından sonuna kadar olan lafzına tam uyan mezhep olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْمُتَكَبِّرِ وَالْجَبَّارِ، قَالَ مُقَاتِلٌ مُتَكَبِّرٍ عَنْ قَبُولِ التَّوْحِيدِ جَبَّارٍ فِي غَيْرِ حَقٍّ، وَأَقُولُ كَمَالُ السَّعَادَةِ فِي أَمْرَيْنِ التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ فَعَلَى قَوْلِ مُقَاتِلٍ التَّكَبُّرُ كَالْمُضَادِّ لِلتَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالْجَبَرُوتُ كَالْمُضَادِّ للشفقة على خلق الله والله أعلم.
Üçüncü Mesele: Mütekebbir ile Cebbâr arasındaki farkı beyan etmek gerekir. Mukātil dedi ki: Tevhidi kabul etmekten mütekebbir (büyüklenen), haksız yere cebbâr (zorbalık eden). Ben derim ki: Mutluluğun kemali iki şeydedir: Allah'ın emrini tazim ve Allah'ın mahlukatına şefkat. Mukātil'in kavline göre tekebbür Allah'ın emrini tazime zıt gibidir; ceberut ise Allah'ın mahlukatına şefkate zıt gibidir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 36-37]
وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ (٣٦) أَسْبابَ السَّماواتِ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلاَّ فِي تَبابٍ (٣٧) } “(36) Firavun dedi ki: 'Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara ulaşırım;' (37) 'Göklerin yollarına; böylece Mûsâ'nın ilahını görürüm. Doğrusu ben onu bir yalancı sanıyorum.' İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve o yoldan alıkonuldu. Firavun'un tuzağı ancak hüsrandadır.”
[في قوله تعالى وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ فِرْعَوْنَ بِكَوْنِهِ مُتَكَبِّرًا جَبَّارًا بَيَّنَ أَنَّهُ أَبْلَغَ فِي الْبَلَادَةِ والحماقة إلى أن قصد الصعود إلى السموات، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın { وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ } kavli hakkında: Bilesin ki O, Firavun'u mütekebbir ve cebbâr olarak niteleyince, onun göklere yükselmeyi kastedecek kadar ahmaklık ve kalın kafalılıkta ileri gittiğini beyan etmiştir. Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الْجَمْعُ الْكَثِيرُ مِنَ الْمُشَبِّهَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ أن الله في السموات وَقَرَّرُوا ذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ مِنَ الْمُنْكِرِينَ لِوُجُودِ اللَّهِ، وَكُلُّ مَا يَذْكُرُهُ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَذَلِكَ إِنَّمَا يَذْكُرُهُ لِأَجْلِ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَّ مُوسَى يَصِفُ اللَّهَ بِذَلِكَ، فَهُوَ أَيْضًا يَذْكُرُهُ كَمَا سَمِعَهُ، فَلَوْلَا أَنَّهُ سَمِعَ مُوسَى يَصِفُ اللَّهَ بِأَنَّهُ مَوْجُودٌ فِي السَّمَاءِ وَإِلَّا لَمَا طَلَبَهُ فِي السَّمَاءِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا، وَلَمْ يُبَيِّنْ أَنَّهُ كَاذِبٌ فِي مَاذَا، وَالْمَذْكُورُ السَّابِقُ مُتَعَيِّنٌ لِصَرْفِ الْكَلَامِ إِلَيْهِ فَكَأَنَّ التَّقْدِيرَ فَأَطَّلِعَ إِلَى الْإِلَهِ الَّذِي يَزْعُمُ مُوسَى أَنَّهُ مَوْجُودٌ فِي السَّمَاءِ، ثُمَّ قَالَ: وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً أَيْ وَإِنِّي لَأَظُنُّ مُوسَى كَاذِبًا فِي ادِّعَائِهِ أَنَّ الْإِلَهَ مَوْجُودٌ فِي السَّمَاءِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ دِينَ مُوسَى هُوَ أَنَّ الْإِلَهَ مَوْجُودٌ فِي السَّمَاءِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الْعِلْمُ بِأَنَّهُ لَوْ وُجِدَ إِلَهٌ لَكَانَ مَوْجُودًا فِي السَّمَاءِ عِلْمٌ بَدِيهِيٌّ مُتَقَرِّرٌ فِي كُلِّ الْعُقُولِ وَلِذَلِكَ فَإِنَّ الصِّبْيَانَ إِذَا تَضَرَّعُوا إِلَى اللَّهِ رَفَعُوا وُجُوهَهُمْ وَأَيْدِيَهُمْ إِلَى السَّمَاءِ، وَإِنَّ فِرْعَوْنَ مَعَ نِهَايَةِ كُفْرِهِ لَمَّا طَلَبَ الْإِلَهَ فَقَدْ طَلَبَهُ فِي السَّمَاءِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الْإِلَهَ مَوْجُودٌ فِي السَّمَاءِ عِلْمٌ مُتَقَرِّرٌ فِي عَقْلِ الصِّدِّيقِ وَالزِّنْدِيقِ وَالْمُلْحِدِ والموحد وَالْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ.
Birinci Mesele: Müşebbihe'den kalabalık bir grup, Allah'ın göklerde olduğunu ispat hususunda bu ayeti delil getirmiş ve bunu birkaç yönden açıklamışlardır: Birincisi: Firavun Allah'ın varlığını inkâr edenlerdendi; Yüce Allah'ın sıfatları hakkında zikrettiği her şeyi ise ancak Mûsâ'nın Allah'ı böyle nitelediğini işittiği için zikretmektedir ve onu işittiği gibi aktarmaktadır. Şayet o Mûsâ'nın Allah'ı gökte mevcut olarak nitelediğini işitmemiş olsaydı O'nu gökte aramazdı. İkinci vecih: O { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كَاذِبًا } “Doğrusu ben onu bir yalancı sanıyorum” demiş ve ne hususta yalancı olduğunu açıklamamıştır; sözün kendisine yöneltileceği önceki ifade belirlidir. Sanki takdir şöyledir: 'Mûsâ'nın gökte mevcut olduğunu iddia ettiği ilahı göreyim.' Sonra { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً } demiştir; yani 'İlahın gökte mevcut olduğuna dair iddiasında Mûsâ'yı yalancı sanıyorum' demektir. Bu da Mûsâ'nın dininin ilahın gökte mevcut olduğu şeklinde olduğuna delalet eder. Üçüncü vecih: Şayet bir ilah bulunsaydı gökte mevcut olacağına dair bilgi, bütün akıllarda yerleşmiş bedihî bir bilgidir; nitekim çocuklar da Allah'a yalvardıklarında yüzlerini ve ellerini göğe kaldırırlar. Firavun da küfrünün son noktasında olmasına rağmen ilahı aradığında O'nu gökte aramıştır. Bu da ilahın gökte mevcut olduğuna dair bilginin sıddîkın, zındığın, mülhidin, muvahhidin, âlimin ve câhilin aklında yerleşmiş bir bilgi olduğuna delalet eder.
فَهَذَا جُمْلَةُ اسْتِدْلَالَاتِ الْمُشَبِّهَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْجُهَّالَ يَكْفِيهِمْ فِي كَمَالِ الْخِزْيِ وَالضَّلَالِ أَنْ جَعَلُوا قَوْلَ فِرْعَوْنَ اللَّعِينَ حُجَّةً لَهُمْ عَلَى صِحَّةِ دِينِهِمْ، وَأَمَّا مُوسَى ﵇ فَإِنَّهُ لَمْ يَزِدْ فِي
İşte Müşebbihe'nin bu ayetle yaptığı istidlallerin bütünü budur. Cevap şudur: Bu cahillere rezillik ve sapıklığın kemali olarak, lanetli Firavun'un sözünü kendi dinlerinin sıhhatine delil kılmaları yeter! Mûsâ aleyhisselâm'a gelince, o
تَعْرِيفِ إِلَهِ الْعَالَمِ عَلَى ذِكْرِ صِفَةِ الْخَلَّاقِيَّةِ فَقَالَ فِي سُورَةِ طه رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى [طه: ٥٠] وَقَالَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ... رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما [الشُّعَرَاءِ: ٢٦، ٢٨] فَظَهَرَ أَنَّ تَعْرِيفَ ذَاتِ اللَّهِ بِكَوْنِهِ فِي السَّمَاءِ دِينُ فِرْعَوْنَ وَتَعْرِيفَهُ بِالْخَلَّاقِيَّةِ وَالْمَوْجُودِيَّةِ دِينُ مُوسَى، فَمَنْ قَالَ بِالْأَوَّلِ كَانَ عَلَى دِينِ فِرْعَوْنَ، وَمَنْ قَالَ بِالثَّانِي كَانَ عَلَى دِينِ مُوسَى، ثُمَّ نَقُولُ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كُلَّ مَا يَقُولُهُ فِرْعَوْنُ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَذَلِكَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُوسَى ﵇، بَلْ لَعَلَّهُ كَانَ عَلَى دِينِ الْمُشَبِّهَةِ فَكَانَ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْإِلَهَ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَكَانَ حَاصِلًا فِي السَّمَاءِ، فَهُوَ إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الِاعْتِقَادَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ لَا لِأَجْلِ أَنَّهُ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُوسَى ﵇.
âlemlerin ilahını tanıtırken yaratıcılık sıfatını zikretmekten öteye geçmemiş; Tâhâ Suresi'nde { رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدى } [Tâhâ 50] “Rabbimiz, her şeye yaratılışını veren, sonra da yolunu gösterendir” demiş, Şuarâ Suresi'nde ise { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ... رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَما بَيْنَهُما } [Şuarâ 26, 28] “Sizin de Rabbinizdir, önceki atalarınızın da Rabbidir... Doğunun, batının ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” demiştir. Böylece Allah'ın zatını gökte olmakla tanıtmanın Firavun'un dini, O'nu yaratıcılık ve var edicilikle tanıtmanın ise Mûsâ'nın dini olduğu açığa çıkmıştır. Kim birincisini söylerse Firavun'un dini üzere olur, kim ikincisini söylerse Mûsâ'nın dini üzere olur. Sonra deriz ki: Firavun'un Yüce Allah'ın sıfatları hakkında söylediği her şeyi Mûsâ aleyhisselâm'dan işitmiş olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o belki de Müşebbihe'nin dini üzereydi ve şayet bir ilah mevcut olsaydı gökte bulunacağına inanıyordu. Dolayısıyla o bu inancı Mûsâ aleyhisselâm'dan işittiği için değil, kendi nefsinden kaynaklanarak zikretmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً فَنَقُولُ لَعَلَّهُ لَمَّا سَمِعَ مُوسَى ﵇ قَالَ: رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ ظن أنه عنى به أنه رب السموات، كَمَا يُقَالُ لِلْوَاحِدِ مِنَّا إِنَّهُ رَبُّ الدَّارِ بِمَعْنَى كَوْنِهِ سَاكِنًا فِيهِ، فَلَمَّا غَلَبَ عَلَى ظَنِّهِ ذَلِكَ حَكَى عَنْهُ، وَهَذَا لَيْسَ بِمُسْتَبْعَدٍ، فَإِنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ بَلَغَ فِي الْجَهْلِ وَالْحَمَاقَةِ إِلَى حَيْثُ لَا يَبْعُدُ نِسْبَةُ هَذَا الْخَيَالِ إِلَيْهِ، فَإِنِ اسْتَبْعَدَ الْخَصْمُ نِسْبَةَ هَذَا الْخَيَالِ إِلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ لَائِقًا بِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا عَلَى دِينِ فِرْعَوْنَ وَجَبَ عَلَيْهِمْ تَعْظِيمُهُ. وَأَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ فِطْرَةَ فِرْعَوْنَ شَهِدَتْ بِأَنَّ الْإِلَهَ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَكَانَ فِي السَّمَاءِ، قُلْنَا نَحْنُ لَا نُنْكِرُ أَنَّ فِطْرَةَ أَكْثَرِ النَّاسِ تُخَيِّلُ إِلَيْهِمْ صِحَّةَ ذَلِكَ لَا سِيَّمَا مَنْ بَلَغَ فِي الْحَمَاقَةِ إِلَى دَرَجَةِ فِرْعَوْنَ فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ سَاقِطٌ.
Onun { وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ كاذِباً } kavline gelince deriz ki: Belki de o, Mûsâ aleyhisselâm'ın 'Göklerin ve yerin Rabbi' dediğini işitince, bizim birimiz için orada oturduğu manasında 'evin rabbi (sahibi)' denildiği gibi onun da göklerin rabbi olmakla bunu kastettiğini sanmıştır. Bu durum zannına galip gelince bunu ondan nakletmiştir; bu da uzak bir ihtimal değildir, zira Firavun cehalet ve ahmaklıkta bu vehmin kendisine nispet edilmesinin uzak görülmeyeceği bir dereceye varmıştı. Şayet hasım bu vehmin ona nispet edilmesini uzak görürse, bu onlar için uygun düşer; çünkü onlar Firavun'un dini üzere olduklarından onu tazim etmeleri gerekir! Firavun'un fıtratının şayet ilah mevcut olsaydı gökte olacağına şehadet ettiği sözüne gelince; deriz ki: Biz insanların çoğunun fıtratının, özellikle de ahmaklıkta Firavun derecesine varan kimselerin fıtratının onlara bunun doğruluğunu vehmettirdiğini inkâr etmiyoruz. Böylece bu sözün tutarsız olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ فِرْعَوْنَ هَلْ قَصَدَ بِنَاءَ الصَّرْحِ لِيَصْعَدَ مِنْهُ إِلَى السَّمَاءِ أَمْ لَا؟ أَمَّا الظَّاهِرِيُّونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَقَدْ قَطَعُوا بِذَلِكَ، وَذَكَرُوا حِكَايَةً طَوِيلَةً فِي كَيْفِيَّةِ بِنَاءِ ذَلِكَ الصَّرْحِ، وَالَّذِي عِنْدِي أَنَّهُ بَعِيدٌ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنْ يُقَالَ فِرْعَوْنُ لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَجَانِينِ أَوْ كَانَ مِنَ الْعُقَلَاءِ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْمَجَانِينِ لَمْ يَجُزْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِرْسَالُ الرَّسُولِ إِلَيْهِ، لِأَنَّ الْعَقْلَ شَرْطٌ فِي التَّكْلِيفِ، وَلَمْ يَجُزْ مِنَ اللَّهِ أَنْ يَذْكُرَ حِكَايَةَ كَلَامِ مَجْنُونٍ فِي الْقُرْآنِ، وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّهُ كَانَ مِنَ الْعُقَلَاءِ فَنَقُولُ إِنَّ كُلَّ عَاقِلٍ يَعْلَمُ بِبَدِيهَةِ عَقْلِهِ أَنَّهُ يَتَعَذَّرُ فِي قُدْرَةِ الْبَشَرِ وَضْعُ بِنَاءٍ يَكُونُ أَرْفَعَ مِنَ الْجَبَلِ الْعَالِي، وَيَعْلَمُ أَيْضًا بِبَدِيهَةِ عَقْلِهِ أَنَّهُ لَا يَتَفَاوَتُ فِي الْبَصَرِ حَالُ السَّمَاءِ بَيْنَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ مِنْ أَسْفَلِ الْجِبَالِ وَبَيْنَ أَنْ يَنْظُرَ إِلَيْهِ مِنْ أَعْلَى الْجِبَالِ، وَإِذَا كَانَ هَذَانِ الْعِلْمَانِ بَدِيهِيَّيْنِ امْتَنَعَ أَنْ يَقْصِدَ الْعَاقِلُ وَضْعَ بِنَاءٍ يَصْعَدُ مِنْهُ إِلَى السَّمَاءِ، وَإِذَا كَانَ فَسَادُ هَذَا مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ امْتَنَعَ إِسْنَادُهُ إِلَى فِرْعَوْنَ، وَالَّذِي عِنْدِي فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ مِنَ الدَّهْرِيَّةِ وَغَرَضُهُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ إِيرَادُ شُبْهَةٍ فِي نَفْيِ الصَّانِعِ وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّا لَا نَرَى شَيْئًا نَحْكُمُ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ إِلَهُ الْعَالَمِ فَلَمْ يَجُزْ إِثْبَاتُ هَذَا الْإِلَهِ، أَمَّا إِنَّهُ لَا نَرَاهُ فَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَكَانَ فِي السَّمَاءِ وَنَحْنُ لَا سَبِيلَ لنا إلى صعود السموات فَكَيْفَ يُمْكِنُنَا أَنْ نَرَاهُ، ثُمَّ إِنَّهُ لِأَجْلِ الْمُبَالَغَةِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ صُعُودُ السموات قال يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَمَّا عَرَفَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ مُمْتَنِعٌ كَانَ الْوُصُولُ إِلَى مَعْرِفَةِ وُجُودِ اللَّهِ بِطَرِيقِ الْحِسِّ مُمْتَنِعًا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ [الْأَنْعَامِ: ٣٥] وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ طَلَبَ نَفَقًا فِي الْأَرْضِ أَوْ وَضَعَ سُلَّمًا إِلَى السَّمَاءِ، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا عُرِفَ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى مُمْتَنِعٌ فَقَدْ عُرِفَ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ لَكَ إِلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَقْصُودِ، فَكَذَا هَاهُنَا غَرَضُ فِرْعَوْنَ من قوله يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً يَعْنِي أَنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى إِلَهِ مُوسَى لَمَّا كَانَ لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِهَذَا الطَّرِيقِ وَكَانَ هَذَا الطَّرِيقُ مُمْتَنِعًا،
İkinci Mesele: İnsanlar Firavun'un kuleyi oradan göğe yükselmek için yapmayı kastedip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerin zâhir ehli olanları bunun kesin olduğunu belirtmiş ve o kulenin nasıl yapıldığına dair uzun bir hikâye anlatmışlardır. Bana göre ise bu uzaktır; bunun delili şöyle denilmesidir: Firavun ya delilerden biriydi ya da akıllılardandı, bundan hâli değildir. Şayet onun delilerden olduğunu söylersek, Yüce Allah'ın ona elçi göndermesi caiz olmaz; çünkü akıl teklifin şartıdır ve Allah'ın bir delinin sözünü Kur'an'da nakletmesi de caiz olmaz. Şayet onun akıllılardan olduğunu söylersek deriz ki: Her akıl sahibi insan aklının bedahetiyle bilir ki, beşerin kudreti dahilinde yüksek bir dağdan daha yüksek bir bina inşa etmek imkânsızdır; yine aklının bedahetiyle bilir ki, dağların eteğinden bakmak ile dağların zirvesinden bakmak arasında göğün durumu gözde hiçbir farklılık göstermez. Bu iki bilgi bedihî olduğuna göre, akıllı bir kimsenin oradan göğe yükseleceği bir bina inşa etmeyi kastetmesi imkânsızdır. Bunun bozukluğu zaruretle bilindiğine göre bunun Firavun'a isnat edilmesi imkânsızdır. Bu ayetin tefsirinde benim kanaatim şudur: Firavun Dehrîlerdendi (materyalistti) ve bu sözü zikretmekten maksadı Yaratıcı'yı nefyetme hususunda bir şüphe ortaya atmaktı. Bunun izahı şöyledir: O dedi ki: 'Biz âlemin ilahı olduğuna hükmedeceğimiz hiçbir şey görmüyoruz; dolayısıyla bu ilahı ispat etmek caiz değildir. Onu görmeyişimize gelince; çünkü o şayet var olsaydı gökte olurdu ve bizim göklere yükselme yolumuz yoktur; o halde onu nasıl görebiliriz?' Sonra göklere yükselmesinin mümkün olmadığını beyan etmede mübalağa için { يَا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ } “Ey Hâmân! Bana yüksek bir kule yap, belki yollara ulaşırım” demiştir. Maksat şudur: Herkes bu yolun imkânsız olduğunu bildiğinde, Allah'ın varlığını duyular yoluyla bilmeye ulaşmak da imkânsız olur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تَبْتَغِيَ نَفَقاً فِي الْأَرْضِ أَوْ سُلَّماً فِي السَّماءِ فَتَأْتِيَهُمْ بِآيَةٍ } [En'âm 35] “Eğer yerde bir tünel yahut gökte bir merdiven arayıp da onlara bir mucize getirmeye gücün yetiyorsa [yap].” Bundan murat Muhammed ﷺ'in yerde bir tünel araması veya göğe bir merdiven koyması değildir; bilakis mana, bu durumun imkânsız olduğu bilindiğine göre o maksadı elde etmenin bir yolunun bulunmadığının bilinmiş olmasıdır. İşte burada da Firavun'un { يا هامانُ ابْنِ لِي صَرْحاً } sözünden maksadı aynıdır; yani Mûsâ'nın ilahını görmeye bu yoldan başka bir yol bulunmadığına ve bu yol da imkânsız olduğuna göre,
فَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ الْإِلَهِ الَّذِي يُثْبِتُهُ مُوسَى فَنَقُولُ هَذَا مَا حَصَّلْتُهُ فِي هَذَا الْبَابِ.
bu takdirde Mûsâ'nın ispat ettiği ilahı bilmeye hiçbir yolun bulunmadığı açığa çıkar. Deriz ki: Bu konuda ulaştığım netice budur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ فَاسِدَةٌ لِأَنَّ طُرُقَ الْعِلْمِ ثَلَاثَةٌ الْحِسُّ وَالْخَبَرُ وَالنَّظَرُ، وَلَا يَلْزَمُ مِنَ انْتِفَاءِ طَرِيقٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْحِسُّ انْتِفَاءَ الْمَطْلُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مُوسَى ﵇ كَانَ قَدْ بَيَّنَ لِفِرْعَوْنَ/ أَنَّ الطَّرِيقَ فِي مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى إِنَّمَا هُوَ الْحُجَّةُ وَالدَّلِيلُ كَمَا قَالَ: رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ... رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ [الشُّعَرَاءِ: ٢٦، ٢٨] إِلَّا أَنَّ فِرْعَوْنَ لِخُبْثِهِ وَمَكْرِهِ تَغَافَلَ عَنْ ذَلِكَ الدَّلِيلِ، وَأَلْقَى إِلَى الْجُهَّالِ أَنَّهُ لَمَّا كان لا طريق إلى الْإِحْسَاسُ بِهَذَا الْإِلَهِ وَجَبَ نَفْيُهُ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ وَالْعِصْمَةُ.
Bilesin ki bu şüphe bâtıldır; çünkü bilginin yolları üçtür: Duyu, haber ve akıl yürütme (nazar). Tek bir yolun yani duyunun nefyedilmesinden matlubun nefyedilmesi gerekmez; zira Mûsâ aleyhisselâm Firavun'a Yüce Allah'ı bilme yolunun { رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ ... رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ } [Şuarâ 26, 28] “Sizin de Rabbinizdir, önceki atalarınızın da Rabbidir... Doğunun ve batının Rabbidir” buyurduğu gibi ancak hüccet ve delil olduğunu açıklamıştı. Ancak Firavun habasetinden ve hilesinden dolayı o delili görmezden geldi ve bu ilahı hissetmeye hiçbir yol bulunmadığı için O'nun nefyedilmesinin vacip olduğu zannını cahillere aşıladı. Bu konuda benim kanaatim budur; tevfik ve ismet Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَهَبَ قَوْمٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ جَوَاهِرَ الْأَفْلَاكِ وَحَرَكَاتِهَا بِحَيْثُ تَكُونُ هِيَ الْأَسْبَابُ لِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْأَسْفَلِ، وَاحْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا لَيْسَتْ أَسْبَابًا إِلَّا لِحَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ قَالُوا وَيُؤَكِّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ ص فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ [ص: ١٠] أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَدْ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ أَنَّ المراد بأسباب السموات طُرُقُهَا وَأَبْوَابُهَا وَمَا يُؤَدِّي إِلَيْهَا، وَكُلُّ مَا أَدَّاكَ إِلَى شَيْءٍ فَهُوَ سَبَبٌ كَالرَّشَادِ وَنَحْوِهِ.
Üçüncü Mesele: Bir topluluk, Yüce Allah'ın feleklerin cevherlerini ve hareketlerini bu aşağı âlemdeki hadiselerin sebepleri olacak şekilde yarattığı görüşüne varmış ve Yüce Allah'ın { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ } “Belki yollara ulaşırım, göklerin yollarına” kavlini delil getirmişlerdir; zira bunların ancak bu âlemin hadiselerinin sebepleri olduğu bilinmektedir. Onlar bunu Sâd Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { فَلْيَرْتَقُوا فِي الْأَسْبابِ } [Sâd 10] “Öyleyse sebeplere [tutunup] yükselsinler” kavliyle de tekit etmişlerdir. Müfessirlere gelince onlar Yüce Allah'ın { لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبابَ أَسْبابَ السَّماواتِ } kavlinin tefsirinde, göklerin sebeplerinden muradın onların yolları, kapıları ve onlara ulaştıran şeyler olduğunu zikretmişlerdir. Seni bir şeye ulaştıran her şey, doğruluk (reşâd) ve benzeri gibi bir sebeptir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْيَهُودُ أَطْبَقَ الْبَاحِثُونَ عَنْ تَوَارِيخِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَفِرْعَوْنَ أَنَّ هَامَانَ مَا كَانَ مَوْجُودًا الْبَتَّةَ فِي زَمَانِ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ وَإِنَّمَا جَاءَ بَعْدَهُمَا بِزَمَانٍ مَدِيدٍ وَدَهْرٍ دَاهِرٍ، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ هَامَانَ كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ فِرْعَوْنَ خَطَأٌ فِي التَّارِيخِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِنَّ وُجُودَ شَخْصٍ يُسَمَّى بِهَامَانَ بَعْدَ زَمَانِ فِرْعَوْنَ لَا يَمْنَعُ مِنْ وُجُودِ شَخْصٍ آخَرَ يُسَمَّى بِهَذَا الِاسْمِ فِي زَمَانِهِ، قَالُوا لِأَنَّ هَذَا الشَّخْصَ الْمُسَمَّى بِهَامَانَ الَّذِي كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ فِرْعَوْنَ مَا كَانَ شَخْصًا خَسِيسًا فِي حَضْرَةِ فِرْعَوْنَ بَلْ كَانَ كَالْوَزِيرِ لَهُ، وَمِثْلُ هَذَا الشَّخْصِ لَا يَكُونُ مَجْهُولَ الْوَصْفِ وَالْحِلْيَةِ فَلَوْ كَانَ مَوْجُودًا لَعُرِفَ حَالُهُ، وَحَيْثُ أَطْبَقَ الْبَاحِثُونَ عَنْ أَحْوَالِ فِرْعَوْنَ وَمُوسَى أَنَّ الشَّخْصَ الْمُسَمَّى بِهَامَانَ مَا كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ فِرْعَوْنَ وَإِنَّمَا جَاءَ بَعْدَهُ بِأَدْوَارٍ علم أن غَلَطٌ وَقَعَ فِي التَّوَارِيخِ، قَالُوا وَنَظِيرُ هَذَا أَنَّا نَعْرِفُ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ إِنَّمَا جَاءَ بَعْدَ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَوْ أَنَّ قَائِلًا ادَّعَى أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ كَانَ مَوْجُودًا فِي زَمَانِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَزَعَمَ أَنَّهُ شَخْصٌ آخَرُ سِوَى الْأَوَّلِ وَهُوَ أَيْضًا يُسَمَّى بِأَبِي حَنِيفَةَ، فَإِنَّ أَصْحَابَ التَّوَارِيخِ يَقْطَعُونَ بِخَطَئِهِ فَكَذَا هَاهُنَا وَالْجَوَابُ: أَنَّ تَوَارِيخَ مُوسَى وَفِرْعَوْنَ قَدْ طَالَ الْعَهْدُ بِهَا وَاضْطَرَبَتِ الْأَحْوَالُ وَالْأَدْوَارُ فَلَمْ يَبْقَ عَلَى كَلَامِ أَهْلِ التَّوَارِيخِ اعْتِمَادٌ فِي هَذَا الْبَابِ، فكان الأخذ بقول الله أَوْلَى بِخِلَافِ حَالِ رَسُولِنَا مَعَ أَبِي حَنِيفَةَ فَإِنَّ هَذِهِ التَّوَارِيخَ قَرِيبَةٌ غَيْرُ مُضْطَرِبَةٍ بَلْ هِيَ مَضْبُوطَةٌ فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ، فَهَذَا جُمْلَةُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَبَاحِثِ الْمَعْنَوِيَّةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَبَقِيَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَبَاحِثِ اللَّفْظِيَّةِ.
Dördüncü Mesele: Yahudiler dediler ki: İsrâiloğulları ve Firavun tarihlerini araştıranlar, Hâmân'ın Mûsâ ve Firavun zamanında kesinlikle mevcut olmadığı, bilakis onlardan uzun bir zaman ve çağlar sonra geldiği hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla Hâmân'ın Firavun zamanında mevcut olduğunu söylemek tarihte bir hatadır. Bir kimse Firavun zamanından sonra Hâmân isimli bir şahsın bulunmasının, onun zamanında bu isimle anılan başka bir şahsın bulunmasına engel teşkil etmeyeceğini söyleyemez; çünkü Firavun zamanında bulunan Hâmân isimli bu şahıs Firavun'un nezdinde sıradan biri değildi, bilakis onun veziri gibiydi. Böyle bir şahsın vasfı ve hüviyeti meçhul kalmaz; şayet mevcut olsaydı durumu bilinirdi. Firavun ve Mûsâ'nın durumlarını araştıranlar Hâmân isimli şahsın Firavun zamanında bulunmadığı, bilakis ondan devirler sonra geldiği hususunda ittifak ettiklerine göre tarihlerde bir yanlışlığın meydana geldiği anlaşılır. Dediler ki: Bunun benzeri şudur: Biz İslâm dininde Ebû Hanîfe'nin ancak Muhammed ﷺ'den sonra geldiğini biliriz; şayet bir kimse Ebû Hanîfe'nin Muhammed aleyhisselâm zamanında mevcut olduğunu iddia etse ve onun ilkinden başka bir şahıs olup onun da Ebû Hanîfe diye isimlendirildiğini ileri sürse tarih ehli onun kesinlikle yanıldığını söyler; işte buradaki durum da böyledir. Cevap şudur: Mûsâ ve Firavun tarihlerinin üzerinden çok uzun bir zaman geçmiş, durumlar ve devirler karışmıştır; dolayısıyla bu konuda tarih ehlinin sözüne itimat kalmamıştır. Bu sebeple Allah'ın sözünü esas almak daha evladır. Peygamberimiz ile Ebû Hanîfe'nin durumu ise bunun aksinedir; zira bu tarihler yakındır, karışık değildir, bilakis kayıt altına alınmıştır. Böylece iki mesele arasındaki fark açığa çıkmıştır. Bu ayetteki manevi bahislere taalluk eden hususların tamamı budur; lafzi bahislere taalluk edenler kalmıştır.
قِيلَ الصرح البناء الظاهر الذي لَا يَخْفَى عَلَى النَّاظِرِ وَإِنْ بَعُدَ، اشْتَقُّوهُ من صرح الشيء إذا ظهر وأَسْبابَ السَّماواتِ طُرُقُهَا، فَإِنْ قِيلَ مَا فَائِدَةُ هَذَا التكرير. ولو قيل: لعلي أبلغ الأسباب السموات، كَانَ كَافِيًا؟ أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْهُ فَقَالَ: إِذَا أُبْهِمَ الشَّيْءُ ثُمَّ أُوضِحَ كَانَ تَفْخِيمًا لشأنه، فلما أراد تفخيم أسباب السموات أَبْهَمَهَا ثُمَّ أَوْضَحَهَا، وَقَوْلُهُ فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى قَرَأَ حَفْصٌ/ عَنْ عَاصِمٍ فَأَطَّلِعَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، قَالَ الْمُبَرِّدُ: مَنْ رَفَعَ فَقَدْ عَطَفَهُ عَلَى قَوْلِهِ أَبْلُغُ وَالتَّقْدِيرُ لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ ثُمَّ أَطَّلِعُ إِلَّا أَنَّ حَرْفَ ثُمَّ أَشَدُّ تَرَاخِيًا مِنَ الْفَاءِ، وَمَنْ نَصَبَ جَعَلَهُ جَوَابًا، وَالْمَعْنَى لَعَلِّي أَبْلُغُ الْأَسْبَابَ فَمَتَى بَلَغْتُهَا أَطَّلِعُ وَالْمَعْنَى مُخْتَلِفٌ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ: لَعَلِّي أطلع والثاني: لعلي أبلغ وأنا ضامر أَنِّي مَتَى بَلَغْتُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ أَطَّلِعَ.
Denildi ki sarh (صَّرْح), uzakta olsa bile bakan kimseye gizli kalmayan belirgin yapıdır; bunu bir şey açığa çıktığında söylenen 'saraha'ş-şey'' (صرح الشيء) ifadesinden türetmişlerdir. Göklerin esbâbı ise onun yollarıdır. Şayet 'Bu tekrarlamanın faydası nedir? 'Belki göklerin sebeplerine ulaşırım' denilseydi yeterli olmaz mıydı?' denilirse, Keşşâf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: Bir şey önce müphem bırakılıp sonra açıklandığında onun şanını yüceltme ifade eder; göklerin sebeplerini yüceltmek isteyince önce onları müphem bırakmış, sonra açıklamıştır. O'nun { فَأَطَّلِعَ إِلى إِلهِ مُوسى } kavmini Âsım'dan Hafs 'ayın' harfinin fethasıyla { فَأَطَّلِعَ } şeklinde, diğerleri ise ref' ile okumuşlardır. Müberred dedi ki: Ref' ile okuyan kimse bunu { أَبْلُغُ } kavline atfetmiştir ve takdiri 'Belki sebeplere ulaşırım, sonra da görürüm' şeklindedir; ancak sümme harfi fâ harfinden daha fazla bir gecikme (terâhî) bildirir. Nasb ile okuyan ise onu cevap kılmıştır; mana 'Belki sebeplere ulaşırım ve onlara ulaştığımda görürüm' şeklindedir. İki mana birbirinden farklıdır; çünkü birincisi 'belki görürüm', ikincisi ise 'ulaştığım zaman mutlaka göreceğim fikrini içimde saklayarak belki ulaşırım' demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ فِرْعَوْنَ هَذِهِ الْقِصَّةَ قَالَ بَعْدَهَا وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bilesin ki Yüce Allah Firavun'dan bu kıssayı nakledince ardından { وَكَذلِكَ زُيِّنَ لِفِرْعَوْنَ سُوءُ عَمَلِهِ وَصُدَّ عَنِ السَّبِيلِ } “İşte böylece Firavun'a kötü ameli süslü gösterildi ve yoldan alıkonuldu” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَصُدَّ بِضَمِّ الصَّادِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَبِهِ يُقْرَأُ، لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ فِعْلٌ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ بِهِ فَجَعَلَ مَا عُطِفَ عَلَيْهِ مِثْلُهُ، وَالْبَاقُونَ وَصَدَّ بِفَتْحِ الصَّادِ عَلَى أَنَّهُ مَنَعَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ، قَالُوا وَمِنْ صَدِّهِ قَوْلُهُ لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ [الْأَعْرَافِ: ١٢٤] وَيُؤَيِّدُ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ قَوْلُهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [النساء: ١٦٧] وَقَوْلُهُ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْفَتْحِ: ٢٥] .
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî sâd harfinin zammesiyle { وَصُدَّ } şeklinde okumuşlardır. Ebû Ubeyde dedi ki: Böyle okunur; çünkü kendisinden önceki meçhul (edilgen) fiildir, dolayısıyla ona atfedilen de onun gibi kılınmıştır. Diğerleri ise insanları imandan alıkoydu anlamında sâd harfinin fethasıyla { وَصَدَّ } şeklinde okumuşlardır; dediler ki: Onun alıkoymasından biri de { لَأُقَطِّعَنَّ أَيْدِيَكُمْ وَأَرْجُلَكُمْ } [A'râf 124] “Mutlaka ellerinizi ve ayaklarınızı keseceğim” sözüdür. O'nun { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Nisâ 167] “İnkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar” kavli ile { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } [Fetih 25] “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoyanlardır” kavli bu kıraati teyit eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: زُيِّنَ لَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْمُزَيِّنِ، فَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّهُ الشَّيْطَانُ، فَقِيلَ لَهُمْ إِنْ كَانَ الْمُزَيِّنُ لِفِرْعَوْنَ هُوَ الشَّيْطَانُ، فَالْمُزَيِّنُ لِلشَّيْطَانِ إِنْ كَانَ شَيْطَانًا آخَرَ لَزِمَ إِثْبَاتُ التَّسَلْسُلِ فِي الشَّيَاطِينِ أَوِ الدَّوْرِ وَهُوَ مُحَالٌ، وَلَمَّا بَطَلَ ذَلِكَ وَجَبَ انْتِهَاءُ الْأَسْبَابِ وَالْمُسَبِّبَاتِ فِي دَرَجَاتِ الْحَاجَاتِ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ زُيِّنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّيْءَ إِنْ لَمْ يَكُنْ فِي اعْتِقَادِ الْفَاعِلِ مَوْصُوفًا بِأَنَّهُ خَيْرٌ وَزِينَةٌ وَحُسْنٌ فَإِنَّهُ لَا يُقْدِمُ عَلَيْهِ، إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ الِاعْتِقَادَ إِنْ كَانَ صَوَابًا فَهُوَ الْعِلْمُ، وَإِنْ كَانَ خَطَأً فَهُوَ الْجَهْلُ، فَفَاعِلُ ذَلِكَ الْجَهْلِ لَيْسَ هُوَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ، لِأَنَّ الْعَاقِلَ لَا يَقْصِدُ تَحْصِيلَ الْجَهْلِ لِنَفْسِهِ، وَلِأَنَّهُ إِنَّمَا يَقْصِدُ تَحْصِيلَ الْجَهْلِ لِنَفْسِهِ إِذَا عَرَفَ كَوْنَهُ جَهْلًا، وَمَتَى عَرَفَ كَوْنَهُ جَهْلًا امْتَنَعَ بَقَاؤُهُ جَاهِلًا، فَثَبَتَ أَنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ الْجَهْلِ لَيْسَ هُوَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ هُوَ الشَّيْطَانُ، لِأَنَّ الْبَحْثَ الْأَوَّلَ بِعَيْنِهِ عَائِدٌ فِيهِ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ فَاعِلُهُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَيُقَوِّي مَا قُلْنَاهُ أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» نَقَلَ أَنَّهُ قُرِئَ وَزَيَّنَ لَهُ سُوءَ عَمَلِهِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ وَالْفِعْلُ لِلَّهِ ﷿، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ إِلى إِلهِ مُوسى.
İkinci Mesele: Yüce Allah'ın { زُيِّنَ } kavli için mutlaka bir süsleyenin (müzeyyin) bulunması gerekir. Mûtezile 'O şeytandır' demiştir. Onlara denildi ki: Şayet Firavun'a süsleyen şeytan ise, şeytana süsleyen başka bir şeytan olursa şeytanlarda teselsül yahut devir lazım gelir ki bu imkânsızdır. Bu bâtıl olunca ihtiyaçlar mertebesindeki sebep ve müsebbeplerin Vâcibu'l-Vücûd'a varması vacip olur. Ayrıca O'nun { زُيِّنَ } kavli delalet eder ki bir şey failin inancında hayır, süs ve güzellik olarak nitelenmedikçe fail o fiile girişmez. Ne var ki bu inanç şayet doğru ise ilimdir, şayet yanlış ise cehalettir. O cehaletin faili ise o insanın kendisi değildir; zira akıllı bir kimse kendisi için cehalet hâsıl etmeyi kastetmez; çünkü o kendisi için cehalet hâsıl etmeyi ancak onun cehalet olduğunu bildiği takdirde kastedebilir; onun cehalet olduğunu bildiği anda ise cahil kalması imkânsızlaşır. Böylece o cehaletin failinin o insan olmadığı sabit olur; failin şeytan olması da caiz değildir, zira ilk tartışma aynen onun hakkında da geçerlidir. Dolayısıyla failin Yüce Allah olmasından başka bir ihtimal kalmamıştır. En doğrusunu Allah bilir. Söylediğimizi güçlendiren husus şudur: Keşşâf sahibi, fiilin fâile bina edilmesiyle ve fiil Allah azze ve celle'ye ait olmak üzere { وَزَيَّنَ لَهُ سُوءَ عَمَلِهِ } şeklinde okunduğunu nakletmiştir; O'nun { إِلى إِلهِ مُوسى } kavli de buna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ وَالتَّبَابُ الْهَلَاكُ وَالْخُسْرَانُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ [هُودٍ: ١٠١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ [المسد: ١] والله أعلم.
Sonra Yüce Allah: { وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ } “Firavun'un tuzağı ancak hüsrandadır” buyurdu. Tebâb (تَبَاب), helak ve hüsran demektir; bunun benzeri Yüce Allah'ın { وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ } [Hûd 101] “Onlara ziyandan başka bir şey artırmadılar” kavli ile { تَبَّتْ يَدا أَبِي لَهَبٍ } [Mesed 1] “Ebû Leheb'in iki eli kurusun / helak olsun” kavlidir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٣٨ الى ٤٤]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 38-44]
وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠) وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢)
{ وَقالَ الَّذِي آمَنَ يَا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ (٣٨) يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَإِنَّ الْآخِرَةَ هِيَ دارُ الْقَرارِ (٣٩) مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلاَّ مِثْلَها وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ (٤٠) وَيا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ (٤١) تَدْعُونَنِي لِأَكْفُرَ بِاللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ وَأَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْعَزِيزِ الْغَفَّارِ (٤٢) } “(38) İman etmiş olan kimse dedi ki: 'Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğruluk yoluna ileteyim.' (39) 'Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir; ahiret ise işte o, kalıcı yurttur.' (40) 'Kim bir kötülük yaparsa ancak onun misliyle cezalandırılır; erkek olsun kadın olsun kim de mümin olarak salih bir amel işlerse işte onlar cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar.' (41) 'Ve ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz?' (42) 'Siz beni Allah'ı inkâr etmeye ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyi O'na ortak koşmaya çağırıyorsunuz; ben ise sizi Azîz ve Gaffâr olan [Allah'a] çağırıyorum.'”
لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤)
{ لَا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ (٤٣) فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ (٤٤) } “(43) 'Şüphe yok ki sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı yoktur; şüphesiz dönüşümüz Allah'adır ve haddi aşanlar işte onlar ateş ehlidir.' (44) 'Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız. Ben işimi Allah'a havale ediyorum. Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir.'”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الَّذِي آمَنَ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ، وَقَدْ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِمُوسَى وَالتَّمَسُّكِ بِطَرِيقَتِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ نَادَى فِي قَوْمِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ: فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى دَعَاهُمْ إِلَى قَبُولِ ذَلِكَ الدِّينِ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَالِ، وَفِي الْمَرَّتَيْنِ الْبَاقِيَتَيْنِ عَلَى سَبِيلِ التفصيل.
Bilesin ki bu, Firavun ailesinden iman eden kimsenin sözlerinin devamındandır; o onları Mûsâ'ya iman etmeye ve onun yoluna sarılmaya davet ediyordu. Bilesin ki o, kavmine üç defa nida etmiştir: Birinci defasında onları o dini kabul etmeye icmâlî olarak davet etmiş, diğer iki defasında ise tafsilatlı olarak davet etmiştir.
أما الإجمال فهو قوله يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ اتَّبِعُونِ طَرِيقَةَ التَّقْلِيدِ، لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَهُ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ وَالْهَدْيُ هُوَ الدِّلَالَةُ، وَمِنْ بَيَّنَ الْأَدِلَّةَ لِلْغَيْرِ يُوصَفُ بِأَنَّهُ هَدَاهُ، وَسَبِيلُ الرَّشَادِ هُوَ سَبِيلُ الثَّوَابِ وَالْخَيْرِ وَمَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ، لِأَنَّ الرَّشَادَ نَقِيضُ الْغَيِّ، وَفِيهِ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ مَا عَلَيْهِ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ هُوَ سَبِيلُ الْغَيِّ.
İcmâle gelince; o, onun { يا قَوْمِ اتَّبِعُونِ أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “Ey kavmim! Bana uyun, sizi doğruluk yoluna ileteyim” sözüdür. Onun { اتَّبِعُونِ } “Bana uyun” sözünden murat taklit yolu değildir; çünkü arkasından { أَهْدِكُمْ سَبِيلَ الرَّشادِ } “Sizi doğruluk yoluna ileteyim” demiştir. Hedy (yol gösterme), delil sunmaktır; başkasına delilleri açıklayan kimse, ona yol göstermiş olarak nitelenir. Doğruluk yolu (sebîlü'r-reşâd) ise sevap ve hayır yolu ile ona ulaştıran yoldur; zira Reşâd (رَشَاد), ğayyin (sapıklığın) zıddıdır. Bunda Firavun ve kavminin üzerinde bulunduğu şeyin sapıklık yolu olduğuna açık bir beyan vardır.
وَأَمَّا التَّفْصِيلُ فَهُوَ أَنَّهُ بَيَّنَ حَقَارَةَ حَالِ الدُّنْيَا وَكَمَالَ حَالِ الْآخِرَةِ، أَمَّا حَقَارَةُ الدُّنْيَا فهي قوله يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ يَسْتَمْتِعُ بِهَذِهِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي أَيَّامٍ قَلِيلَةٍ، ثُمَّ تَنْقَطِعُ وَتَزُولُ، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَهِيَ دَارُ الْقَرَارِ وَالْبَقَاءِ وَالدَّوَامِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْآخِرَةَ بَاقِيَةٌ دَائِمَةٌ وَالدُّنْيَا مُنْقَضِيَةٌ مُنْقَرِضَةٌ، وَالدَّائِمُ خَيْرٌ مِنَ الْمُنْقَضِي، وَقَالَ بَعْضُ الْعَارِفِينَ: لَوْ كَانَتِ الدُّنْيَا/ ذَهَبًا فَانِيًا، وَالْآخِرَةُ خَزَفًا بَاقِيًا، لَكَانَتِ الْآخِرَةُ خَيْرًا مِنَ الدُّنْيَا، فَكَيْفَ وَالدُّنْيَا خَزَفٌ فَانٍ، وَالْآخِرَةُ ذَهَبٌ بَاقٍ.
Tafsilata gelince; o, dünyanın durumunun değersizliğini ve ahiretin durumunun mükemmelliğini açıklamıştır. Dünyanın değersizliği, onun { يَا قَوْمِ إِنَّما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا مَتاعٌ } “Ey kavmim! Şüphesiz bu dünya hayatı ancak geçici bir menfaattir” sözüdür. Anlamı şudur: Kişi bu dünya hayatından az bir gün faydalanır, sonra bu kesilir ve yok olur. Ahiret ise karar, beka ve devam yurdudur. Sözün özü şudur: Ahiret baki ve daimdir, dünya ise geçici ve yok olucudur; daim olan ise geçici olandan hayırlıdır. Âriflerden biri şöyle demiştir: “Şayet dünya / yok olup gidecek bir altın, ahiret ise baki kalacak bir çanak çömlek olsaydı, ahiret yine dünyadan hayırlı olurdu. Nerede kaldı ki dünya yok olup gidecek bir çanak çömlek, ahiret ise baki kalacak bir altındır!”
وَاعْلَمْ أَنَّ الْآخِرَةَ كَمَا أَنَّ النَّعِيمَ فِيهَا دَائِمٌ فَكَذَلِكَ الْعَذَابُ فِيهَا دَائِمٌ، وَأَنَّ التَّرْغِيبَ فِي النَّعِيمِ الدَّائِمِ وَالتَّرْهِيبَ عَنِ الْعَذَابِ الدَّائِمِ مِنْ أَقْوَى وُجُوهِ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، ثُمَّ بَيَّنَ كَيْفَ تَحْصُلُ الْمُجَازَاةُ فِي الْآخِرَةِ، وَأَشَارَ فِيهِ إِلَى أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ غَالِبٌ عَلَى جَانِبِ الْعِقَابِ فَقَالَ: مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها وَالْمُرَادُ بِالْمِثْلِ مَا يُقَابِلُهَا فِي الِاسْتِحْقَاقِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَصِحُّ هَذَا الْكَلَامُ، مَعَ أَنَّ كُفْرَ سَاعَةٍ يُوجِبُ عِقَابَ الْأَبَدِ؟ قُلْنَا إِنَّ الْكَافِرَ يَعْتَقِدُ فِي كُفْرِهِ كَوْنَهُ طَاعَةً وَإِيمَانًا فَلِهَذَا السَّبَبِ يَكُونُ الْكَافِرُ عَلَى عَزْمٍ أَنْ يَبْقَى مُصِرًّا عَلَى ذَلِكَ الِاعْتِقَادِ أَبَدًا، فَلَا جَرَمَ كَانَ عِقَابُهُ مُؤَبَّدًا بِخِلَافِ الْفَاسِقِ فَإِنَّهُ يَعْتَقِدُ فِيهِ كَوْنَهُ خِيَانَةً وَمَعْصِيَةً فَيَكُونُ عَلَى عَزْمٍ أَنْ لَا يَبْقَى مُصِرًّا عَلَيْهِ، فَلَا جَرَمَ قُلْنَا أَنَّ عِقَابَ الْفَاسِقِ مُنْقَطِعٌ. أَمَّا الَّذِي يَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ أَنَّ عِقَابَهُ مُؤَبَّدٌ فَهُوَ بَاطِلٌ، لِأَنَّ مُدَّةَ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ مُنْقَطِعَةٌ وَالْعَزْمُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِهَا أَيْضًا لَيْسَ دَائِمًا بَلْ مُنْقَطِعًا فَمُقَابَلَتُهُ بِعِقَابٍ دَائِمٍ يَكُونُ عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ أَصْلٌ كَبِيرٌ فِي عُلُومِ الشَّرِيعَةِ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْكَامِ الْجِنَايَاتِ فَإِنَّهَا تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْمِثْلُ مَشْرُوعًا، وَأَنْ يَكُونَ الزَّائِدُ عَلَى الْمِثْلِ غَيْرَ مَشْرُوعٍ، ثُمَّ نَقُولُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ بَيَانُ أَنَّ تِلْكَ الْمُمَاثَلَةَ مُعْتَبَرَةٌ فِي أَيِّ الْأُمُورِ فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى رِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ فِي شَيْءٍ مُعَيَّنٍ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الْمَعَيَّنَ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ صَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، وَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى رِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ صَارَتِ الْآيَةُ عَامًّا مَخْصُوصًا، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ التَّعَارُضَ إِذَا وَقَعَ بَيْنَ الْإِجْمَالِ وَبَيْنَ التَّخْصِيصِ كَانَ دَفْعُ الْإِجْمَالِ أَوْلَى فَوَجَبَ أَنْ تُحْمَلَ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى رِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ إِلَّا فِي مَوَاضِعِ التَّخْصِيصِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْأَحْكَامُ الْكَثِيرَةُ فِي بَابِ الْجِنَايَاتِ عَلَى النُّفُوسِ، وَعَلَى الْأَعْضَاءِ، وَعَلَى الْأَمْوَالِ يُمْكِنُ تَفْرِيعُهَا عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ.
Bilesin ki ahirette nimet sürekli olduğu gibi azap da süreklidir. Sürekli nimete teşvik etmek ve sürekli azaptan sakındırmak, teşvik ve sakındırma yollarının en güçlülerindendir. Sonra ahiretteki karşılığın nasıl gerçekleşeceğini açıklamış ve burada rahmet yönünün azap yönüne galip olduğuna işaret ederek şöyle buyurmuştur: { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir kötülük yaparsa ancak onun misliyle cezalandırılır”. Misl (مِثْل) ile murat, hak etme bakımından ona denk olandır. Eğer: “Bir anlık küfür ebedî azabı gerektirirken bu söz nasıl doğru olur?” denilirse; deriz ki: Kâfir, küfrünün bir itaat ve iman olduğuna inanır. Bu sebeple kâfir, o inanç üzerinde ebediyen ısrar etme azmindedir. Dolayısıyla onun azabı ebedî olmuştur. Fâsık ise böyle değildir; çünkü o, günahının bir hıyanet ve isyan olduğuna inanır ve onda sürekli ısrarcı kalmama azminde olur. Dolayısıyla fâsıkın azabının kesintili olduğunu söyledik. Mu‘tezile’nin onun azabının ebedî olduğuna dair söylediği söz ise batıldır; çünkü o günahın süresi kesintilidir, onu işleme azmi de sürekli olmayıp kesintilidir. Dolayısıyla onun sürekli bir azapla karşılanması, O'nun { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir kötülük yaparsa ancak onun misliyle cezalandırılır” kavline aykırı olur. Bilesin ki bu ayet, şeriat ilimlerinde cinayet hükümleriyle ilgili konularda büyük bir esastır. Çünkü bu ayet, mislin (dengin) meşru olmasını ve mislden fazlasının gayrimeşru olmasını gerektirir. Sonra deriz ki: Ayette bu benzerliğin hangi hususlarda muteber olduğuna dair bir açıklama yoktur. Eğer biz bunu, ayette zikredilmediği halde belirli bir şeydeki benzerliğin gözetilmesine hamletsek ayet mücmel hale gelir. Şayet her husustaki benzerliğin gözetilmesine hamletsek ayet âmm-ı mahsûs (tahsis edilmiş genel hüküm) olur. Fıkıh usulünde icmal ile tahsis tearuz ettiğinde icmali defetmenin daha evla olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla bu ayetin, tahsis yerleri müstesna, her yönden benzerliğin gözetilmesine hamledilmesi vacip olmuştur. Bu sabit olunca, canlara, organlara ve mallara yönelik cinayetler babındaki pek çok hüküm bu ayetten türetilebilir.
ثُمَّ نَقُولُ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ جَزَاءَ السَّيِّئَةِ مَقْصُورٌ عَلَى الْمِثْلِ بَيَّنَ أَنَّ جَزَاءَ الْحَسَنَةِ غَيْرُ مَقْصُورٍ عَلَى الْمِثْلِ بَلْ هُوَ خَارِجٌ عَنِ الْحِسَابِ فَقَالَ: وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا قَوْلُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً نَكِرَةٌ فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ فِي جَانِبِ الْإِثْبَاتِ فَجَرَى مَجْرَى أَنْ يُقَالَ مَنْ ذَكَرَ كَلِمَةً أَوْ مَنْ خَطَا خَطْوَةً فَلَهُ كَذَا فَإِنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ مَنْ أَتَى بِتِلْكَ
Sonra deriz ki: Allah Teâlâ kötülüğün cezasının misliyle sınırlı olduğunu beyan edince, iyiliğin mükâfatının misliyle sınırlı olmayıp bilakis hesapsız olduğunu beyan etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } “Erkek olsun kadın olsun kim de mümin olarak salih bir amel işlerse işte onlar cennete girerler ve orada hesapsız rızıklandırılırlar”. Arkadaşlarımız bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: O'nun { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً } “Kim de salih bir amel işlerse” kavli, ispat makamında şart konumunda gelen bir nekiredir. Dolayısıyla bu, “Kim bir kelime zikrederse veya kim bir adım atarsa ona şu vardır” denilmesi gibidir; zira buna o kelimeyi
الْكَلِمَةِ أَوْ بِتِلْكَ الْخَطْوَةِ مَرَّةً وَاحِدَةً، فَكَذَلِكَ هَاهُنَا وَجَبَ أَنْ يُقَالَ كُلُّ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا وَاحِدًا مِنَ الصَّالِحَاتِ فَإِنَّهُ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَيُرْزَقُ فِيهَا بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَالْآتِي بِالْإِيمَانِ وَالْمُوَاظِبُ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّقْدِيسِ مُدَّةَ ثَمَانِينَ سَنَةً قَدْ أَتَى بِأَعْظَمِ الصَّالِحَاتِ وَبِأَحْسَنِ الطَّاعَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ وَالْخَصْمُ يَقُولُ إِنَّهُ يَبْقَى مُخَلَّدًا في النار أبدا الْآبَادِ فَكَانَ ذَلِكَ عَلَى خِلَافِ هَذَا النَّصِّ الصَّرِيحِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِيهِ كَوْنَهُ مُؤْمِنًا وَصَاحِبُ الْكَبِيرَةِ عِنْدَنَا/ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ فَلَا يَدْخُلُ فِي هَذَا الْوَعْدِ وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ [الْبَقَرَةِ: ٣] أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ فَسَقَطَ هَذَا الْكَلَامُ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ لَمَّا كَانَ لَا نِهَايَةَ لِذَلِكَ الثَّوَابِ قِيلَ بِغَيْرِ حِسَابٍ، وَقَالَ الْآخَرُونَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِمْ ثَوَابَ أَعْمَالِهِمْ وَيَضُمُّ إِلَى ذَلِكَ الثَّوَابِ مِنْ أَقْسَامِ التَّفَضُّلِ مَا يَخْرُجُ عَنِ الْحِسَابِ وَقَوْلُهُ بِغَيْرِ حِسابٍ وَاقِعٌ فِي مُقَابَلَةِ إِلَّا مِثْلَها يَعْنِي أَنَّ جَزَاءَ السَّيِّئَةِ لَهُ حِسَابٌ وَتَقْدِيرٌ، لِئَلَّا يَزِيدَ عَلَى الِاسْتِحْقَاقِ، فَأَمَّا جَزَاءُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ فَبِغَيْرِ تَقْدِيرٍ وَحِسَابٍ بَلْ مَا شِئْتَ مِنَ الزِّيَادَةِ عَلَى الْحَقِّ وَالْكَثْرَةِ وَالسِّعَةِ، وَأَقُولُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَانِبَ الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ رَاجِحٌ عَلَى جَانِبِ الْقَهْرِ وَالْعِقَابِ، فَإِذَا عَارَضْنَا عُمُومَاتِ الْوَعْدِ بِعُمُومَاتِ الْوَعِيدِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّرْجِيحُ بِجَانِبِ عُمُومَاتِ الْوَعْدِ وَذَلِكَ يَهْدِمُ قَوَاعِدَ الْمُعْتَزِلَةِ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ وَنَادَى فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ وَقَالَ: يَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ يَعْنِي أَنَا أَدْعُوكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ الَّذِي يُوجِبُ النَّجَاةَ وَتَدْعُونَنِي إِلَى الْكُفْرِ الَّذِي يُوجِبُ النَّارَ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ كَرَّرَ نِدَاءَ قَوْمِهِ، وَلِمَ جَاءَ بِالْوَاوِ فِي النِّدَاءِ الثَّالِثِ دُونَ الثَّانِي؟ قُلْنَا أَمَّا تَكْرِيرُ النِّدَاءِ فَفِيهِ زِيَادَةُ تَنْبِيهٍ لَهُمْ وَإِيقَاظٌ مِنْ سِنَةِ الْغَفْلَةِ، وَإِظْهَارُ أَنَّ لَهُ بِهَذَا الْمُهِمِّ مَزِيدَ اهْتِمَامٍ، وَعَلَى أُولَئِكَ الْأَقْوَامِ فَرْطَ شَفَقَةٍ، وَأَمَّا الْمَجِيءُ بِالْوَاوِ الْعَاطِفَةِ فَلِأَنَّ الثَّانِيَ يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ عَيْنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الثَّانِيَ بَيَانٌ لِلْأَوَّلِ وَالْبَيَانُ عَيْنُ الْمُبَيَّنِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ فَلِأَنَّهُ كَلَامٌ مُبَايِنٌ لِلْأَوَّلِ وَالثَّانِي فَحَسُنَ إِيرَادُ الْوَاوِ الْعَاطِفَةِ فِيهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْمُؤْمِنُ أَنَّهُ يَدْعُوهُمْ إِلَى النَّجَاةِ وَهُمْ يَدْعُونَهُ إِلَى النَّارِ، فَسَّرَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ يَدْعُونَهُ إِلَى الْكُفْرِ بِاللَّهِ وَإِلَى الشِّرْكِ بِهِ، أَمَّا الْكُفْرُ بِاللَّهِ فَلِأَنَّ الْأَكْثَرِينَ مِنْ قَوْمِ فِرْعَوْنَ كَانُوا يُنْكِرُونَ وُجُودَ الْإِلَهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ كَانَ يُقِرُّ بِوُجُودِ اللَّهِ إِلَّا أَنَّهُ كَانَ يُثْبِتُ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ الْمُرَادُ بِنَفْيِ الْعِلْمِ نَفْيُ الْمَعْلُومِ، كَأَنَّهُ قَالَ وَأُشْرِكُ بِهِ مَا لَيْسَ بِإِلَهٍ وَمَا لَيْسَ بِإِلَهٍ كَيْفَ يُعْقَلُ جَعْلُهُ شَرِيكًا لِلْإِلَهِ؟ وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ يَدْعُونَهُ إِلَى الْكُفْرِ وَالشِّرْكِ بَيَّنَ أَنَّهُ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِالْعَزِيزِ الْغَفَّارِ فَقَوْلُهُ الْعَزِيزِ إِشَارَةٌ إِلَى كَوْنِهِ كَامِلَ الْقُدْرَةِ، وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِلَهَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَامِلَ الْقُدْرَةِ، وَأَمَّا فِرْعَوْنُ فَهُوَ فِي غَايَةِ الْعَجْزِ فَكَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا، وَأَمَّا الْأَصْنَامُ فَإِنَّهَا أَحْجَارٌ مَنْحُوتَةٌ فَكَيْفَ يُعْقَلُ الْقَوْلُ بِكَوْنِهَا آلِهَةً وَقَوْلُهُ الْغَفَّارِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا آيِسِينَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ بِسَبَبِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ مُدَّةً مَدِيدَةً، فَإِنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ وَإِنْ كَانَ عَزِيزًا لَا يُغْلَبُ قَادِرًا لَا يُغَالَبُ، لَكِنَّهُ غَفَّارٌ يَغْفِرُ كُفْرَ سَبْعِينَ سَنَةً بِإِيمَانِ سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ، ثُمَّ قَالَ ذَلِكَ الْمُؤْمِنُ لَا جَرَمَ وَالْكَلَامُ فِي تَفْسِيرِ لَا جَرَمَ مَرَّ فِي سُورَةِ هُودٍ فِي قَوْلُهُ لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ [هُودٍ: ٢٢] وَقَدْ أَعَادَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هَاهُنَا فَقَالَ لَا جَرَمَ مَسَاقُهُ عَلَى مَذْهَبِ الْبَصْرِيِّينَ أَنْ يُجْعَلَ (لَا) رَدًّا لِمَا دَعَاهُ إِلَيْهِ قَوْمُهُ وجَرَمَ فعل بمعنى حق وأَنَّما مَعَ مَا فِي حَيِّزِهِ فَاعِلُهُ أَيْ حَقٌّ وَوَجَبَ بُطْلَانُ دَعْوَتِهِ أَوْ بِمَعْنَى كَسْبٍ مِنْ
[...bu] sözü veya o adımı bir defa attığında [aynı hüküm geçerlidir]. İşte burada da şöyle denilmesi zorunlu olmuştur: Salih amellerden tek bir salih amel işleyen herkes muhakkak cennete girecek ve orada hesapsız bir şekilde rızıklandırılacaktır. İman eden ve seksen yıl boyunca tevhid ve takdis üzere sebat eden kimse ise en büyük salih amelleri ve en güzel itaatleri yerine getirmiştir. Dolayısıyla onun cennete girmesi zorunlu olur. Hasmımız (Mu‘tezile) ise onun ebediyen cehennemde kalacağını söylemektedir ki bu, mezkûr açık nassa aykırıdır. Mu‘tezile şöyle demiştir: "Allah Teâlâ bu ayette kişinin mümin olmasını şart koşmuştur; oysa bize göre büyük günah işleyen kimse mümin değildir, dolayısıyla bu vaadin kapsamına girmez." Buna verilecek cevap şudur: Bakara Suresi'nin başında { الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ } [Bakara 3] “Onlar gayba iman ederler” kavlinin tefsirinde büyük günah işleyen kimsenin mümin olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla bu iddia düşmüştür. { يُرْزَقُونَ فِيها بِغَيْرِ حِسابٍ } “Orada hesapsız rızıklandırılırlar” kavlinin tefsirinde ihtilaf etmişlerdir: Onlardan bir kısmı, "Bu mükâfatın sonu olmadığı için 'hesapsız' denilmiştir" demiştir. Diğerleri ise, "Çünkü Allah Teâlâ onlara hem amellerinin mükâfatını verecek hem de o mükâfata lütfundan hesaba sığmayacak derecede fazlasını ekleyecektir" demişlerdir. Ayetteki { بِغَيْرِ حِسابٍ } "hesapsız" ifadesi, { إِلَّا مِثْلَها } "ancak misliyle" ifadesinin karşılığı olarak yer almıştır. Yani kötülüğün cezasının, hak edilenin üzerine çıkmaması için bir hesabı ve ölçüsü vardır; salih amelin mükâfatı ise ölçüsüz ve hesapsızdır, bilakis hak edilenin ötesinde dilediğin kadar artırma, bolluk ve genişliktir. Ben de derim ki: Bu, rahmet ve lütuf tarafının kahır ve ceza tarafına üstün olduğuna delalet eder. Dolayısıyla vaad (müjde) bildiren genel lafızlar ile vaîd (tehdit) bildiren genel lafızlar karşı karşıya geldiğinde, tercihin vaad bildiren genel lafızlar lehine yapılması zorunludur ve bu durum Mu‘tezile'nin temel kaidelerini kökünden yıkar. Sonra o mümin sözüne yeniden başlayıp üçüncü defa nida etti ve şöyle dedi: { يَا قَوْمِ مَا لِي أَدْعُوكُمْ إِلَى النَّجاةِ وَتَدْعُونَنِي إِلَى النَّارِ } “Ey kavmim! Ne oluyor bana ki ben sizi kurtuluşa çağırıyorum, siz ise beni ateşe çağırıyorsunuz?” Yani ben sizi kurtuluşu gerektiren imana çağırıyorum, siz ise beni ateşi gerektiren inkâra çağırıyorsunuz. Eğer: "Kavmine olan nidasını niçin tekrarladı ve ikinci nidadan farklı olarak üçüncü nidayı niçin 'vav' [bağlacı] ile getirdi?" denilirse, deriz ki: Nidanın tekrarlanmasında, onları daha fazla uyarma, gaflet uykusundan uyandırma, bu mühim meseleye ne kadar çok önem verdiğini ve o topluluğa karşı aşırı bir şefkat duyduğunu gösterme gayesi vardır. Atıf harfi olan 'vav'ın getirilmesine gelince; çünkü ikinci [söz], neredeyse birincinin aynısıdır; zira ikincisi birincisinin açıklamasıdır ve açıklama (beyan) bizzat açıklananın (mübeyyen) kendisidir. Üçüncüsü ise birinci ve ikinciden farklı bir söz olduğu için onda atıf vavının getirilmesi güzel olmuştur. Bu mümin, kendisinin onları kurtuluşa çağırdığını, onların ise kendisini ateşe çağırdıklarını belirtince, bunu, onların kendisini Allah'ı inkâr etmeye ve O'na şirk koşmaya çağırmaları şeklinde açıklamıştır. Allah'ı inkâra gelince; çünkü Firavun kavminin çoğunluğu Tanrı'nın varlığını inkâr ediyordu; içlerinden Allah'ın varlığını ikrar edenler ise putlara tapınmayı kabul ediyordu. Allah Teâlâ'nın: { وَأُشْرِكَ بِهِ مَا لَيْسَ لِي بِهِ عِلْمٌ } “ve hakkında hiçbir bilgim olmayan şeyleri O'na ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]” kavlinde bilginin nefyedilmesinden (yok sayılmasından) murat, bilinen şeyin (ortaklığın) yokluğudur. Sanki o, "O'na ilah olmayan bir şeyi ortak koşmaya [çağırıyorsunuz]" demiştir; ilah olmayan bir şeyin ise Tanrı'ya ortak kılınması nasıl akla uygun olabilir? Onların kendisini inkâra ve şirke çağırdıklarını beyan edince, kendisinin ise onları Azîz ve Gaffâr olan [Allah]'a imana çağırdığını beyan etmiştir. Âyetteki { الْعَزِيزِ } [el-Azîz] kelimesi, O'nun tam bir kudrete sahip olduğuna işarettir; bunda ilahın ancak tam bir kudrete sahip olan varlık olabileceğine bir tenbih vardır. Firavun ise son derece acizdir, nasıl ilah olabilir? Putlar ise yontulmuş taşlardır, onların ilah olduğunu söylemek aklen nasıl mümkün olabilir? Âyetteki { الْغَفَّارِ } [el-Gaffâr] kelimesi ise uzun bir süre küfürde ısrar etmelerinden ötürü Allah'ın rahmetinden ümit kesmemeleri gerektiğine işarettir. Zira âlemlerin ilahı, mağlup edilemeyen bir Azîz ve kudretine karşı konulamayan bir Kādir olsa da, bir saatlik iman sebebiyle yetmiş yıllık küfrü bağışlayan bir Gaffâr'dır. Sonra o mümin şöyle demiştir: { لَا جَرَمَ } “Şüphe yok ki”. (لَا جَرَمَ) ifadesinin tefsirine dair açıklama, Hûd Suresi'nde yer alan: { لَا جَرَمَ أَنَّهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ } [Hûd 22] “Şüphesiz onlar ahirette en çok ziyana uğrayanların ta kendileridir” kavlinde geçmişti. el-Keşşâf sahibi bunu burada tekrar ederek şöyle demiştir: Basralıların mezhebine göre (لَا جَرَمَ) ifadesinin gelişi şöyledir: (لَا) edatı kavminin kendisini davet ettiği şeyi reddetmek içindir; (جَرَمَ) kelimesi "hak oldu/sabit oldu" anlamında bir fiildir; (أَنَّما) ise kendi cümlesiyle birlikte onun failidir; yani "onun davetinin batıl olduğu hak ve sabit oldu" demektir. Yahut da...
قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا [الْمَائِدَةِ: ٢] أَيْ كَسْبُ ذَلِكَ الدُّعَاءِ إِلَيْهِ بُطْلَانُ دَعْوَتِهِ بِمَعْنَى أَنَّهُ مَا حَصَلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا ظُهُورُ بُطْلَانِ دَعْوَتِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ لَا جَرَمَ نَظِيرُهُ لَا بُدَّ فِعْلٌ/ مِنَ الْجَرْمِ وَهُوَ الْقَطْعُ كَمَا أَنَّ بُدَّ فِعْلٌ مِنَ التَّبْدِيدِ وَهُوَ التَّفْرِيقُ، وَكَمَا أَنَّ مَعْنَى لَا بُدَّ أَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا أَنَّهُ لَا بُدَّ لَكَ مِنْ فِعْلِهِ، فَكَذَلِكَ لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ [النحل: ٦٢] أَيْ لَا قَطْعَ لِذَلِكَ بِمَعْنَى أَنَّهُمْ أَبَدًا يَسْتَحِقُّونَ النَّارَ لَا انْقِطَاعَ لِاسْتِحْقَاقِهِمْ، وَلَا قَطْعَ لِبُطْلَانِ دَعْوَةِ الْأَصْنَامِ، أَيْ لَا تَزَالُ بَاطِلَةً لا ينقطع ذلك فينقلب حَقًّا، وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ الْعَرَبِ لَا جَرَمَ أَنَّهُ يُفْعَلُ بِضَمِّ الْجِيمِ وَسُكُونِ الرَّاءِ بِزِنَةِ بُدٍّ وَفِعْلُ إِخْوَانٍ كَرُشْدٍ وَرَشَدٍ وَكَعُدْمٍ وَعَدَمٍ هَذَا كُلُّهُ أَلْفَاظُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» .
Allah Teâlâ'nın: { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا } [Mâide 2] “Bir kavmin sizi Mescid-i Harâm'dan alıkoymasından ötürü duyduğunuz kin, sizi haddi aşmaya sevk etmesin / kazandırmasın” kavlinden hareketle “kazanç” anlamındadır; yani “ona yapılan o çağrı, çağrısının batıllığını kazandırdı”, bunun anlamı şudur: Bundan, onun çağrısının batıllığının ortaya çıkmasından başka bir şey hâsıl olmadı. “Lâ cerame” ifadesinin benzerinin “lâ büdde” (لَا بُدَّ) olduğu da söylenebilir. / Cerim (جَرْم) kökünden bir fiildir ki kesmek (kat') demektir; nitekim büd (بُدّ) de tebdîd (parçalara ayırma, dağıtma) kökünden bir fiildir. “Lâ büdde enneke tef‘alu kezâ” sözünün anlamı “bunu yapmaktan başka çaren yoktur” olduğu gibi; { لَا جَرَمَ أَنَّ لَهُمُ النَّارَ } [Nahl 62] “Şüphe yok ki onlar için ateş vardır” kavli de “bunun kesintisi yoktur” yani “onlar ateşi ebediyen hak ederler, hak edişlerinde bir kesinti yoktur; putların çağrısının batıllığı için de bir kesinti yoktur, yani batıl olmaya devam eder, bu durum kesintiye uğrayıp hakka dönüşmez” demektir. Bazı Araplardan “lâ cereme” ifadesinin cimin zammesi ve ranın sükûnuyla “büd” vezninde okunduğu da rivayet edilmiştir; rüşd ve reşed, udm ve adem gibi vezindaş iki kelimedir. Bunların tamamı el-Keşşâf sahibinin lafızlarıdır.
ثُمَّ قَالَ: أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ وَالْمُرَادُ أَنَّ الْأَوْثَانَ الَّتِي تَدْعُونَنِي إِلَى عِبَادَتِهَا لَيْسَ لَهَا دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الدَّعْوَةِ احْتِمَالَانِ.
Sonra şöyle dedi: { أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } “Sizin beni kendisine çağırdığınız şeyin ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı yoktur”. Bundan murat şudur: Beni kendilerine ibadet etmeye çağırdığınız putların ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı vardır. Bu davetin (çağrının) tefsirinde iki ihtimal vardır.
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى مَا تَدْعُونَنِي إِلَى عِبَادَتِهِ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ إِلَى نَفْسِهِ لِأَنَّهَا جَمَادَاتٌ وَالْجَمَادَاتُ لَا تَدْعُو أَحَدًا إِلَى عِبَادَةِ نَفْسِهَا وَقَوْلُهُ فِي الْآخِرَةِ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا قَلَبَهَا حَيَوَانًا فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّهَا تَتَبَرَّأُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْعَابِدِينَ.
Birincisi: Anlamı, “Beni ibadetine çağırdığınız şeyin kendisine yönelik bir daveti/çağrısı yoktur; çünkü onlar cansız varlıklardır, cansız varlıklar ise hiç kimseyi kendilerine ibadete çağırmazlar.” O'nun { فِي الْآخِرَةِ } “Ahirette de” sözü ise, Allah Teâlâ onları ahirette bir canlıya dönüştürdüğünde onların bu tapanlardan uzaklaşıp teberrî edecekleri anlamına gelir.
وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ مَعْنَاهُ لَيْسَ لَهُ اسْتِجَابَةُ دَعْوَةٍ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، فَسُمِّيَتِ اسْتِجَابَةُ الدَّعْوَةِ بِالدَّعْوَةِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ أَحَدِ الْمُتَضَايِفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، كَقَوْلِهِ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشورى: ٤٠] ثُمَّ قَالَ: وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ فَبَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْأَصْنَامَ لَا فَائِدَةَ فِيهَا الْبَتَّةَ، وَمَعَ ذَلِكَ فَإِنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ الْعَالِمِ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ الْقَادِرِ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ الْغَنِيِّ عَنْ كُلِّ الْحَاجَاتِ الَّذِي لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيْهِ وَمَا هُوَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ، فَأَيُّ عَاقِلٍ يُجَوِّزُ لَهُ عَقْلُهُ أَنْ يَشْتَغِلَ بِعِبَادَةِ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْبَاطِلَةِ وَأَنْ يُعْرِضَ عَنْ عِبَادَةِ هَذَا الْإِلَهِ الَّذِي لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَرَدُّهُ إِلَيْهِ؟ وَقَوْلُهُ وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ قَالَ قَتَادَةُ يَعْنِي الْمُشْرِكِينَ وَقَالَ مُجَاهِدٌ السَّفَّاكِينَ لِلدِّمَاءِ وَالصَّحِيحُ أَنَّهُمْ أَسْرَفُوا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ بالكمية والكيفية، أما الكمية فالدوام وَأَمَّا الْكَيْفِيَّةُ فَبِالْعَوْدِ وَالْإِصْرَارِ، وَلَمَّا بَالَغَ مُؤْمِنُ آلِ فِرْعَوْنَ فِي هَذِهِ الْبَيَانَاتِ خَتَمَ كَلَامَهُ بِخَاتِمَةٍ لَطِيفَةٍ فَقَالَ: فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ وَهَذَا كَلَامٌ مُبْهَمٌ يُوجِبُ التَّخْوِيفَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ يَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ وَقْتُ الْمَوْتِ، وَأَنْ يَكُونَ فِي الْقِيَامَةِ وَقْتَ مُشَاهَدَةِ الْأَهْوَالِ وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ تَحْذِيرٌ شَدِيدٌ، ثُمَّ قَالَ: وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ وَهَذَا كَلَامُ مَنْ هُدِّدَ بِأَمْرٍ يَخَافُهُ فَكَأَنَّهُمْ خَوَّفُوهُ بِالْقَتْلِ وَهُوَ أَيْضًا خَوَّفَهُمْ بِقَوْلِهِ فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ ثُمَّ عَوَّلَ فِي دَفْعِ تَخْوِيفِهِمْ وَكَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ:
İkinci ihtimal: O'nun { لَيْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الْآخِرَةِ } “Ne dünyada ne de ahirette bir çağrısı yoktur” sözünün anlamı, “Dünyada da ahirette de kabul edilecek bir duası yoktur” demektir; nitekim O'nun: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [Şûrâ 40] “Bir kötülüğün cezası, onun misli bir kötülüktür” kavlinde olduğu gibi, birbirine izafe edilen iki şeyden birinin ismi diğerine verilerek duanın kabul edilmesine “dua/davet” ismi verilmiştir. Sonra şöyle dedi: { وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّهِ } “Ve şüphesiz dönüşümüz Allah'adır”. Böylece bu putların kesinlikle hiçbir faydası olmadığını, bununla birlikte dönüşümüzün bütün bilinenleri bilen, bütün mümkinata güç yetiren, bütün ihtiyaçlardan müstağni olan, huzurunda sözün değiştirilmediği ve kullara asla zulmetmeyen Allah'a olduğunu beyan etti. Hangi akıl sahibinin aklı, o batıl şeylere ibadetle meşgul olmayı ve dönüşünün mutlaka kendisine olacağı bu ilaha ibadetten yüz çevirmeyi caiz görebilir? O'nun { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “Ve haddi aşanlar işte onlar ateş ehlidir” kavli hakkında Katâde: “Yani müşriklerdir” demiştir; Mücâhid ise: “Kan dökücülerdir” demiştir. Doğrusu ise, onların nicelik ve nitelik bakımından Allah'a isyanda haddi aşmış olmalarıdır. Niceliğe gelince devamlılık; niteliğe gelince ise tekrar tekrar yapıp ısrar etmektir. Firavun ailesinin mümini bu açıklamalarda son noktaya varınca sözünü latif bir sonla bitirerek şöyle dedi: { فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ } “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız”. Bu, korkutmayı gerektiren kapalı (müphemlik içeren) bir sözdür. Bu hatırlamanın dünyada ölüm anında olması da, kıyamette dehşetleri müşahede anında olması da muhtemeldir. Kısacası bu, şiddetli bir uyarıdır. Sonra şöyle dedi: { وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } “Ben işimi Allah'a havale ediyorum”. Bu, korktuğu bir şeyle tehdit edilen kimsenin sözüdür; sanki onlar onu öldürmekle korkutmuşlar, o da: { فَسَتَذْكُرُونَ مَا أَقُولُ لَكُمْ } “Size söylediklerimi yakında hatırlayacaksınız” sözüyle onları korkutmuş, ardından onların korkutmasını, tuzağını ve hilesini defetme konusunda Allah Teâlâ'nın lütfuna güvenerek şöyle demiştir:
وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ وَهُوَ إِنَّمَا تَعَلَّمَ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ مِنْ مُوسَى ﵇، فَإِنَّ فِرْعَوْنَ لَمَّا خَوَّفَهُ بِالْقَتْلِ رَجَعَ مُوسَى فِي دَفْعِ ذَلِكَ الشَّرِّ إِلَى اللَّهِ حَيْثُ قَالَ: إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ [غافر: ٢٧] فَتَحَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو الْيَاءَ مِنْ أَمْرِي وَالْبَاقُونَ بِالْإِسْكَانِ.
{ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } “Ben işimi Allah'a havale ediyorum”. O bu yolu ancak Mûsâ aleyhisselâm'dan öğrenmiştir; zira Firavun onu öldürmekle korkuttuğunda Mûsâ o kötülüğü defetmek için: { إِنِّي عُذْتُ بِرَبِّي وَرَبِّكُمْ مِنْ كُلِّ مُتَكَبِّرٍ لا يُؤْمِنُ بِيَوْمِ الْحِسابِ } [Mü'min 27] “Şüphesiz ben, hesap gününe inanmayan her kibirliden benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan [Allah'a] sığındım” diyerek Allah'a sığınmıştı. Nâfi ve Ebû Amr { أَمْرِي } kelimesindeki yâ harfini fetha ile [emriye], diğerleri ise sükûn ile [emrî] okumuşlardır.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ أَيْ عَالِمٌ بِأَحْوَالِهِمْ وَبِمَقَادِيرِ حَاجَاتِهِمْ، وَتَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Sonra şöyle dedi: { إِنَّ اللَّهَ بَصِيرٌ بِالْعِبادِ } “Şüphesiz Allah kullarını hakkıyla görendir”. Yani onların hallerini ve ihtiyaçlarının miktarını bilendir. Arkadaşlarımız Allah Teâlâ'nın:
وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّهِ، وَقَالُوا إِنَّ الْمُعْتَزِلَةَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ الْخَيْرَ/ وَالشَّرَّ يَحْصُلُ بِقُدْرَتِهِمْ قَدْ فَوَّضُوا أَمْرَ أَنْفُسِهِمْ إِلَيْهِمْ وَمَا فَوَّضُوهَا إِلَى اللَّهِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ فقالوا إن قوله أُفَوِّضُ
{ وَأُفَوِّضُ أَمْرِي إِلَى اللَّهِ } “Ben işimi Allah'a havale ediyorum” [ayetine], her şeyin Allah'tan olduğuna [delil olarak] tutunmuşlar ve şöyle demişlerdir: "Hayrın ve şerrin kendi kudretleriyle meydana geldiğini söyleyen Mûtezile, kendi işlerini kendilerine havale etmişler, Allah'a havale etmemişlerdir." Mûtezile de bu ayete tutunarak onun { أُفَوِّضُ } “havale ediyorum” sözünün...
اعْتِرَافٌ بِكَوْنِهِ فَاعِلًا مُسْتَقِلًّا بِالْفِعْلِ، وَالْمَبَاحِثُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ أَعُوذُ بِاللَّهِ عَائِدَةٌ بِتَمَامِهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
kendisinin fiili müstakil olarak yapan fâil olduğunu itiraf etmesi olduğunu söylemişlerdir. { أَعُوذُ بِاللَّهِ } “Allah'a sığınırım” sözünde zikredilen bahisler bütünüyle bu makamda da geçerlidir.
وَهَاهُنَا آخِرُ كَلَامِ مُؤْمِنِ آلِ فرعون والله الهادي.
Firavun ailesinin mümininin sözünün sonu burasıdır. Hidayete erdiren Allah'tır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٤٥ الى ٥٠]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 45-50]
فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦) وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨) وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩)
{ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ (٤٥) النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ (٤٦) وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ فَيَقُولُ الضُّعَفاءُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ (٤٧) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ (٤٨) وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ (٤٩) } “(45) Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu; Firavun ailesini ise azabın en kötüsü kuşatıverdi. (46) [O azap] ateştir; onlar sabah akşam ona sunulurlar. Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]. (47) Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken güçsüzler, büyüklük taslayanlara: 'Biz size uymuştuk; şimdi siz bizden ateşin bir kısmını savabilir misiniz?' derler. (48) Büyüklük taslayanlar: 'Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz; muhakkak ki Allah kulları arasında hükmünü vermiştir' derler. (49) Ateşte olanlar cehennem bekçilerine: 'Rabbinize dua edin de bizden azabı bir gün olsun hafifletsin!' derler.”
قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠)
{ قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ قالُوا بَلى قالُوا فَادْعُوا وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلاَّ فِي ضَلالٍ (٥٠) } “(50) [Bekçiler:] 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' derler. Onlar: 'Evet [gelmişti]' derler. [Bekçiler de:] 'O halde siz dua edin! Kâfirlerin duası ise ancak boşa çıkmaktır' derler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ لَمْ يُقَصِّرْ فِي تَقْرِيرِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَفِي الذَّبِّ عَنْهُ فَاللَّهُ تَعَالَى رَدَّ عَنْهُ كَيْدَ الْكَافِرِينَ وَقَصْدَ الْقَاصِدِينَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا صَرَّحَ بِتَقْرِيرِ الْحَقِّ فَقَدْ قَصَدُوهُ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ السُّوءِ، قَالَ مُقَاتِلٌ لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ قَصَدُوا قَتْلَهُ فَهَرَبَ مِنْهُمْ إِلَى الْجَبَلِ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَيْهِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا أَنَّهُمْ قَصَدُوا إِدْخَالَهُ فِي الْكُفْرِ وَصَرْفَهُ عَنِ الْإِسْلَامِ فَوَقَاهُ اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ ذَلِكَ وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَحاقَ/ بِآلِ فِرْعَوْنَ أَيْ أَحَاطَ بِهِمْ سُوءُ الْعَذابِ أَيْ غَرِقُوا فِي الْبَحْرِ، وَقِيلَ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّارُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها قَالَ الزَّجَّاجُ النَّارُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ سُوءُ الْعَذابِ قَالَ: وَجَائِزٌ أَيْضًا أَنْ تَكُونَ مُرْتَفِعَةً عَلَى إِضْمَارِ تَفْسِيرِ سُوءُ الْعَذابِ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ: مَا سُوءُ الْعَذَابِ؟ فَقِيلَ: النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها.
Bilesin ki Allah Teâlâ, o adamın hak dini ortaya koymada ve onu savunmada kusur etmediğini beyan edince; Allah Teâlâ da kâfirlerin tuzağını ve kastedenlerin kastını ondan savmıştır. Allah Teâlâ'nın: { فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا } “Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu” kavli, o hakkı açıkça ortaya koyunca ona bir tür kötülük kastettiklerine delalet eder. Mukâtil şöyle demiştir: O bu sözleri söyleyince onu öldürmeyi kastettiler; o da onlardan kaçıp dağa sığındı. Onu aradılarsa da ona güç yetiremediler. O'nun: { فَوَقاهُ اللَّهُ سَيِّئاتِ مَا مَكَرُوا } “Allah onu, kurdukları tuzakların kötülüklerinden korudu” kavlinden muradın, onların onu küfre sokmayı ve İslam'dan vazgeçirmeyi kastettikleri, Allah'ın da onu bundan koruduğu olduğu söylenmiştir; ancak birincisi daha evladır; zira bundan sonraki { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ } “Firavun ailesini ise azabın en kötüsü kuşatıverdi” kavli ancak birinci veche uygundur. Allah Teâlâ'nın: { وَحاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ } kavli, / yani “onları kuşattı”; { سُوءُ الْعَذابِ } kavli ise, yani “denizde boğuldular” demektir. Bilakis bundan muradın O'nun { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها } “[O azap] ateştir; ona sunulurlar” kavlinde zikredilen ateş olduğu da söylenmiştir. Zeccâc: “{ النَّارُ }, { سُوءُ الْعَذابِ } ifadesinden bedeldir” demiştir. Zeccâc yine şöyle demiştir: “Sanki birisi: 'Azabın kötüsü nedir?' demiş de ona: '{ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها }' denilmiş gibi, { سُوءُ الْعَذابِ } ifadesinin tefsirinin takdiriyle merfû olması da caizdir.”
قَرَأَ حمزة حاق بِكَسْرِ الْحَاءِ وَكَذَلِكَ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ أَمَّا قَوْلُهُ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا [إِلَى آخِرِ الْآيَةِ] فَفِيهِ مَسَائِلُ:
Hamza { حاق } kelimesini hâ harfinin kesresiyle [hîka] okumuştur; Kur'an'ın tamamında da böyledir. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır. O'nun: { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } [ayetin sonuna kadar] “[O azap] ateştir; onlar sabah akşam ona sunulurlar” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى إِثْبَاتِ عَذَابِ الْقَبْرِ قَالُوا الْآيَةُ تَقْتَضِي عَرْضَ النَّارِ عَلَيْهِمْ غُدُوًّا وَعَشِيًّا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ قَالَ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَيْضًا الدُّنْيَا لِأَنَّ عَرْضَ النَّارِ عَلَيْهِمْ غُدُوًّا وَعَشِيًّا مَا كَانَ حَاصِلًا فِي الدُّنْيَا، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْعَرْضَ إِنَّمَا حَصَلَ بَعْدَ الْمَوْتِ وَقَبْلَ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ عَذَابِ الْقَبْرِ فِي حَقِّ هؤلاء، وإذ ثَبَتَ فِي حَقِّهِمْ ثَبَتَ فِي حَقِّ غَيْرِهِمْ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ عَرْضِ النَّارِ عَلَيْهِمْ غُدُوًّا وَعَشِيًّا عَرْضَ النَّصَائِحِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا؟ لِأَنَّ أَهْلَ الدِّينِ إِذَا ذَكَرُوا لَهُمُ التَّرْغِيبَ وَالتَّرْهِيبَ وَخَوَّفُوهُمْ بِعَذَابِ اللَّهِ فَقَدْ عَرَضُوا عَلَيْهِمُ النَّارَ، ثُمَّ نَقُولُ فِي الْآيَةِ مَا يَمْنَعُ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى عَذَابِ الْقَبْرِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ دَائِمًا غَيْرَ مُنْقَطِعٍ، وَقَوْلُهُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا يَقْتَضِي أَنْ لَا يحصل ذلك
Birinci Mesele: Arkadaşlarımız kabir azabını ispat etmek için bu ayeti delil getirmişler ve şöyle demişlerdir: Ayet, sabah akşam onlara ateşin sunulmasını gerektirmektedir. Bundan murat kıyamet günü değildir; çünkü O: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Kıyametin kopacağı gün de: 'Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun!' [denir]” buyurmuştur. Bundan murat dünya da değildir; zira ateşin sabah akşam onlara sunulması dünyada gerçekleşmiş bir durum değildi. Böylece bu sunulmanın ancak ölümden sonra ve kıyamet gününden önce gerçekleştiği sabit olmuştur; bu da bunlar hakkında kabir azabının ispatına delalet eder. Onlar hakkında sabit olunca başkaları hakkında da sabit olur; çünkü aralarında fark gözeten hiç kimse yoktur. Eğer: “Onlara ateşin sabah akşam sunulmasından muradın dünyada onlara nasihatlerin sunulması olması niçin caiz olmasın? Çünkü din ehli onlara teşvik ve sakındırmaları hatırlatıp onları Allah'ın azabıyla korkuttuklarında onlara ateşi sunmuş olurlar. Ayrıca ayette bunun kabir azabına hamledilmesine engel olan hususlar vardır; bu da iki yöndendir: Birincisi: Bu azabın kesintisiz ve sürekli olması gerekir; O'nun { يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “Onlar sabah akşam ona sunulurlar” kavli ise bu
الْعَذَابُ إِلَّا فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى عَذَابِ الْقَبْرِ الثَّانِي: أَنَّ الْغُدْوَةَ وَالْعَشِيَّةَ إِنَّمَا يَحْصُلَانِ فِي الدُّنْيَا، أَمَّا فِي الْقَبْرِ فَلَا وُجُودَ لَهُمَا، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى عَذَابِ الْقَبْرِ وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ أَنَّ فِي الدُّنْيَا عَرَضَ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتٍ تُذَكِّرُهُمْ أَمْرَ النَّارِ، لَا أَنَّهُ يَعْرِضُ عَلَيْهِمْ نَفْسَ النَّارِ، فَعَلَى قَوْلِهِمْ يَصِيرُ مَعْنَى الْآيَةِ الْكَلِمَاتُ الْمُذَكِّرَةُ لِأَمْرِ النَّارِ كَانَتْ تُعْرَضُ عَلَيْهِمْ، وَذَلِكَ يُفْضِي إِلَى تَرْكِ ظَاهِرِ اللَّفْظِ وَالْعُدُولِ إِلَى الْمَجَازِ، أَمَّا قَوْلُهُ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى حُصُولِ هَذَا الْعَذَابِ فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ، قُلْنَا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُكْتَفَى فِي الْقَبْرِ بِإِيصَالِ الْعَذَابِ إِلَيْهِ فِي هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ، ثُمَّ عِنْدَ قِيَامِ الْقِيَامَةِ يُلْقَى فِي النَّارِ فَيَدُومُ عَذَابُهُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَأَيْضًا لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ ذِكْرُ الْغُدْوَةِ وَالْعَشِيَّةِ كِنَايَةً عَنِ الدَّوَامِ كَقَوْلِهِ وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ٦٢] أَمَّا قَوْلُهُ إِنَّهُ لَيْسَ فِي الْقَبْرِ وَالْقِيَامَةِ غُدْوَةٌ وَعَشِيَّةٌ، قُلْنَا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ عِنْدَ حُصُولِ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ لِأَهْلِ الدُّنْيَا يُعْرَضُ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
azabın sadece bu iki vakitte gerçekleşmesini iktiza eder. Dolayısıyla bunun kabir azabına hamledilmesinin mümkün olmadığı sabit olmuştur. İkincisi: Sabah ve akşam vakitleri ancak dünyada bulunur; kabirde ise bu ikisi yoktur. İşte bu iki vecihle bu ayetin kabir azabına hamledilmesinin mümkün olmadığı sabit olmuştur” denilirse; birinci soruya şöyle cevap verilir: Dünyada onlara ateşin bizzat kendisi değil, onlara ateş meselesini hatırlatan sözler sunulmuştur. Dolayısıyla onların sözüne göre ayetin anlamı: “Ateş meselesini hatırlatan sözler onlara sunuluyordu” şeklini alır ki bu da lafzın zahirini terk edip mecaza sapmaya yol açar. “Ayet, bu azabın bu iki vakitte gerçekleştiğine delalet eder; bu ise [kabir azabı için] caiz değildir” sözüne gelince; deriz ki: Kabirde azabın ona bu iki vakitte ulaştırılmasıyla yetinilip sonra kıyamet koptuğunda ateşe atılarak bundan sonra azabının devam etmesi niçin caiz olmasın? Ayrıca, Allah Teâlâ'nın: { وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَعَشِيًّا } [Meryem 62] “Orada sabah akşam rızıkları da vardır” kavlinde olduğu gibi, sabah ve akşamın zikredilmesinin devamlılıktan kinaye olması da imkânsız değildir. “Kabirde ve kıyamette sabah ve akşam yoktur” sözüne gelince; deriz ki: Dünya ehli için bu iki vakit gerçekleştiğinde onlara azabın sunulduğunun söylenmesi niçin caiz olmasın? En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَيْ يُقَالُ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ: أَدْخِلُوهُمْ فِي أَشَدِّ الْعَذَابِ، وَالْبَاقُونَ ادْخُلُوا عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ يُقَالُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ: ادْخُلُوا أَشَدَّ الْعَذَابِ، وَالْقِرَاءَةُ الْأُولَى اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدَةَ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: يُعْرَضُونَ فَهَذَا يُفْعَلُ بِهِمْ فَكَذَلِكَ أَدْخِلُوا وَأَمَّا وَجْهُ الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ فقوله فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ، وهاهنا آخِرُ الْكَلَامِ فِي قِصَّةِ مُؤْمِنِ آلِ فِرْعَوْنَ.
İkinci Mesele: Nâfi, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ } [edhılû âle fir‘avn] şeklinde okumuşlardır; yani cehennem bekçilerine: “Onları en şiddetli azaba sokun” denilir. Diğerleri ise { ادْخُلُوا } [üdhulû] şeklinde okumuşlardır; bu da o kâfirlere: “En şiddetli azaba girin” denilmesi anlamındadır. Birinci kıraat Ebû Ubeyde'nin tercihidir; o, Allah Teâlâ'nın { يُعْرَضُونَ } “Sunulurlar” kavlini delil getirmiştir; zira bu fiil onlara yapılmaktadır, dolayısıyla { أَدْخِلُوا } [sokun] da böyledir. İkinci kıraatin vechi ise O'nun: { فَادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “O halde cehennemin kapılarından girin” kavlidir. Firavun ailesinin mümininin kıssası hakkındaki sözün sonu burasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي تِلْكَ الْقِصَّةِ لَمَّا انْجَرَّ إِلَى شَرْحِ أَحْوَالِ النَّارِ، لَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّهُ عَقِيبَهَا قِصَّةَ الْمُنَاظَرَاتِ الَّتِي تَجْرِي بَيْنَ الرُّؤَسَاءِ وَالْأَتْبَاعِ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَقَالَ: وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ وَالْمَعْنَى اذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ لِقَوْمِكَ إِذْ يَتَحَاجُّونَ أَيْ يُحَاجِجُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، ثُمَّ شَرَحَ خُصُومَتَهُمْ وَذَلِكَ أَنَّ الضُّعَفَاءَ يَقُولُونَ لِلرُّؤَسَاءِ إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً فِي الدُّنْيَا، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» تَبَعًا كَخَدَمٍ فِي جَمْعِ خَادِمٍ أَوْ ذَوِي تَبَعٍ أَيْ أَتْبَاعٍ أَوْ وَصْفًا بِالْمَصْدَرِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ أَيْ فَهَلْ تَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ تَدْفَعُوا أَيُّهَا الرُّؤَسَاءُ عَنَّا نَصِيبًا مِنَ الْعَذَابِ، وَاعْلَمْ أَنَّ أُولَئِكَ الْأَتْبَاعَ يَعْلَمُونَ أَنَّ أُولَئِكَ الرُّؤَسَاءَ لَا قُدْرَةَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ التَّخْفِيفِ، وَإِنَّمَا مَقْصُودُهُمْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَخْجِيلِ أُولَئِكَ الرُّؤَسَاءِ وَإِيلَامِ قُلُوبِهِمْ، لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ سَعَوْا فِي إِيقَاعِ هَؤُلَاءِ الْأَتْبَاعِ فِي أَنْوَاعِ الضَّلَالَاتِ فَعِنْدَ هَذَا يَقُولُ الرُّؤَسَاءُ إِنَّا كُلٌّ فِيها يَعْنِي أَنَّ كُلَّنَا وَاقِعُونَ فِي هَذَا الْعَذَابِ، فَلَوْ قَدَرْتُ عَلَى إِزَالَةِ الْعَذَابِ عَنْكَ لَدَفَعْتُهُ عَنْ نَفْسِي، ثُمَّ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ يَعْنِي يُوَصِّلُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ مِقْدَارَ حَقِّهِ مِنَ النَّعِيمِ أَوْ مِنَ الْعَذَابِ، ثُمَّ عِنْدَ هَذَا يَحْصُلُ الْيَأْسُ لِلْأَتْبَاعِ مِنَ الْمَتْبُوعِينَ فَيَرْجِعُونَ إِلَى خَزَنَةِ جَهَنَّمَ وَيَقُولُونَ لَهُمْ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَمْ يَقُلْ: وَقَالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَتِهَا بَلْ قَالَ:
Bilesin ki o kıssadaki söz cehennem ehlinin hallerinin açıklamasına varınca, Allah Teâlâ şüphesiz onun ardından cehennem ehlinin reisleri ile tâbileri arasında geçen münazaraların kıssasını zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ يَتَحاجُّونَ فِي النَّارِ } “Ateşin içinde birbirleriyle tartıştıkları vakti [hatırla]”. Anlamı şudur: Ey Muhammed! Kavmine, birbirleriyle tartışıp birbirlerine hüccet getirmeye çalıştıkları vakti hatırlat. Sonra onların çekişmelerini açıklamıştır ki o da şudur: Güçsüzler reislere: “Biz dünyada { إِنَّا كُنَّا لَكُمْ تَبَعاً } ‘Size uymuştuk’ derler”. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Tebean (تَبَعًا), hâdimin çoğulu hâdem gibi [tâbiin çoğulu] yahut “tâbi olanlar” anlamında zevi teba‘ yahut masdar ile niteleme şeklinde gelmiştir. { فَهَلْ أَنْتُمْ مُغْنُونَ عَنَّا نَصِيباً مِنَ النَّارِ } “Şimdi siz bizden ateşin bir kısmını savabilir misiniz?” yani: “Ey reisler! Bizden azabın bir kısmını savmaya güç yetirebilir misiniz?” Bilesin ki o tâbiler o reislerin bu hafifletmeye güçlerinin yetmeyeceğini bilirler; bu sözden maksatları ancak o reisleri son derece utandırmak ve kalplerini acıtmaktır; çünkü bu tâbileri türlü sapıklıklara düşürmek için çalışanlar onlardır. İşte bunun üzerine reisler: { إِنَّا كُلٌّ فِيها } “Şüphesiz hepimiz onun içindeyiz” derler; yani “Hepimiz bu azabın içine düşmüşüz; şayet azabı senden gidermeye gücüm yetseydi onu kendimden savardım.” Sonra: { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Muhakkak ki Allah kulları arasında hükmünü vermiştir” derler; yani nimette veya azapta herkese hakkı olan miktarı ulaştırır. İşte bunun üzerine tâbiler kendilerine uyulanlardan ümitlerini keserler de cehennem bekçilerine dönüp onlara: { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } “Rabbinize dua edin de bizden azabı bir gün olsun hafifletsin!” derler. Eğer: “Niçin ‘Ateşte olanlar bekçilerine dedi’ demedi de,
وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ؟ قُلْنَا فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ جَهَنَّمَ التَّهْوِيلَ وَالتَّفْظِيعَ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ جَهَنَّمُ اسْمًا لِمَوْضِعٍ هُوَ أَبْعَدُ النَّارِ قَعْرًا، مِنْ قَوْلِهِمْ بِئْرٌ جَهَنَّامٌ أَيْ بَعِيدَةُ الْقَعْرِ، وَفِيهَا أَعْظَمُ أَقْسَامِ الْكُفَّارِ عُقُوبَةً وَخَزَنَةُ ذَلِكَ الْمَوْضِعِ تَكُونُ أَعْظَمَ خَزَنَةِ جَهَنَّمَ عِنْدَ اللَّهِ دَرَجَةً، فَإِذَا عَرَفَ الْكُفَّارُ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ اسْتَغَاثُوا بِهِمْ، فَأُولَئِكَ الْمَلَائِكَةُ يَقُولُونَ لَهُمْ أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ وَالْمَقْصُودُ أَنَّ قَبْلَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ كَانَ لِلْقَوْمِ أَنْ يَقُولُوا إِنَّهُ مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ [الْمَائِدَةِ: ١٩] أَمَّا بَعْدَ مَجِيءِ الرُّسُلِ فَلَمْ يَبْقَ عُذْرٌ وَلَا عِلَّةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بَعْدَ مَجِيءِ الشَّرْعِ، ثُمَّ إِنَّ أُولَئِكَ الْمَلَائِكَةَ يَقُولُونَ لِلْكُفَّارِ ادْعُوا أَنْتُمْ فَإِنَّا لَا نَجْتَرِئُ عَلَى
{ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } ‘Ateşte olanlar cehennem bekçilerine dedi’ buyurdu?” denilirse; deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Cehennemin zikredilmesinden maksat korkutmak ve dehşete düşürmektir. İkincisi: Cehennem, Arapların dibi uzak kuyu için “bi’rün cehennâmün” (بِئْرٌ جَهَنَّامٌ) demelerinden hareketle, ateşin dibi en derin olan yerinin adı olabilir. Orada kâfirlerin ceza bakımından en büyük sınıfları bulunur ve o yerin bekçileri de Allah katında cehennem bekçilerinin derece bakımından en büyükleridir. Kâfirler durumun böyle olduğunu anlayınca onlardan yardım isterler. O melekler ise onlara: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” derler. Maksat şudur: Peygamberler gönderilmeden önce o kavmin: { مَا جاءَنا مِنْ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } [Mâide 19] “Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi” deme hakkı vardı. Peygamberler geldikten sonra ise Allah Teâlâ'nın: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [İsrâ 15] “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz” buyurduğu gibi hiçbir mazeret ve gerekçe kalmamıştır. Bu ayet vacibin ancak şeriatın gelmesinden sonra tahakkuk edeceğine delalet eder. Sonra o melekler kâfirlere: “Siz dua edin; çünkü biz buna
ذَلِكَ وَلَا نُشَفَّعُ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ أَحَدَهُمَا: كَوْنُ المشفوع له مؤمناو الثاني: حُصُولُ الْإِذْنِ فِي الشَّفَاعَةِ وَلَمْ يُوجَدْ وَاحِدٌ مِنْ هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ فَإِقْدَامُنَا عَلَى هَذِهِ الشَّفَاعَةِ مُمْتَنِعٌ لَكِنِ ادْعُوا أَنْتُمْ، وَلَيْسَ قَوْلُهُمْ فَادْعُوا لِرَجَاءِ الْمَنْفَعَةِ، وَلَكِنْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْخَيْبَةِ، فَإِنَّ الْمَلَكَ الْمُقَرَّبَ إِذَا لَمْ يُسْمَعْ دُعَاؤُهُ فَكَيْفَ يُسْمَعُ دُعَاءُ الْكُفَّارِ، ثُمَّ يُصَرِّحُونَ لَهُمْ بِأَنَّهُ لَا أَثَرَ لِدُعَائِهِمْ فَيَقُولُونَ وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ فَإِنْ قِيلَ إِنَّ الْحَاجَةَ عَلَى اللَّهِ مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَأَذَّى مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُجْرِمِينَ بِسَبَبِ جُرْمِهِمْ، وَإِذَا كَانَ التَّأَذِّي مُحَالًا عَلَيْهِ كَانَتْ شَهْوَةُ الِانْتِقَامِ مُمْتَنِعَةً فِي حَقِّهِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ إِيصَالُ هَذِهِ الْمَضَارِّ الْعَظِيمَةِ إِلَى أُولَئِكَ الْكُفَّارِ إِضْرَارٌ لَا مَنْفَعَةَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَا لِأَحَدٍ مِنَ الْعَبِيدِ، فَهُوَ إِضْرَارٌ خَالٍ عَنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ الْمُنْتَفِعَةِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ أَنْ يُبْقِيَ عَلَى ذَلِكَ الْإِيلَامِ أَبَدَ الْآبَادِ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ، / مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرْحَمَ حَاجَتَهُمْ وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْمَعَ دُعَاءَهُمْ وَمِنْ غَيْرِ أَنْ يَلْتَفِتَ إِلَى تضرعهم وانكسارهم، ولو أن أقصى النَّاسِ قَلْبًا فَعَلَ مِثْلَ هَذَا التَّعْذِيبِ بِبَعْضِ عَبِيدِهِ لَدَعَاهُ كَرَمُهُ وَرَحْمَتُهُ إِلَى الْعَفْوِ عَنْهُ مَعَ أَنَّ هَذَا السَّيِّدَ فِي مَحَلِّ النَّفْعِ وَالضَّرَرِ وَالْحَاجَةِ، فَأَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ كَيْفَ يَلِيقُ بِهِ هَذَا الْإِضْرَارُ؟ قُلْنَا أَفْعَالُ اللَّهِ لَا تُعَلَّلُ ولا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] فَلَمَّا جَاءَ الْحُكْمُ الْحَقُّ بِهِ فِي الْكِتَابِ الْحَقِّ وَجَبَ الْإِقْرَارُ بِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بالصواب.
cüret edemeyiz ve biz ancak iki şartla şefaat edebiliriz: Birincisi: Kendisine şefaat edilecek kimsenin mümin olması, ikincisi: Şefaat için iznin hâsıl olmasıdır. Bu iki şarttan hiçbiri bulunmamaktadır; dolayısıyla bizim bu şefaate kalkışmamız imkânsızdır, fakat siz dua edin” derler. Onların { فَادْعُوا } “O halde siz dua edin” sözleri bir fayda umulduğu için değil, bilakis hüsranı ve çaresizliği göstermek içindir; zira mukarreb meleğin duası işitilmezken kâfirlerin duası nasıl işitilsin! Sonra onların dualarının hiçbir etkisi olmadığını açıkça belirterek: { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak boşa çıkmaktır” derler. Eğer: “Allah hakkında ihtiyaç muhaldir; durum böyle olunca O'nun bu suçluların suçları sebebiyle incindiğinin söylenmesi imkânsızdır. İncinmek O'nun hakkında muhal olunca intikam arzusu da O'nun hakkında imkânsız olur. Bu sabit olunca deriz ki: Bu büyük zararların o kâfirlere ulaştırılması, ne Allah Teâlâ'ya ne de kullardan herhangi birine hiçbir faydası olmayan bir zarardır. Dolayısıyla o, fayda sağlayacak bütün yönlerden uzak bir zarardır. Hal böyleyken Rahîm ve Kerîm olan [Allah'a], onların ihtiyaçlarına merhamet etmeksizin, dualarını işitmeksizin, yalvarıp yakarmalarına ve boyun büküşlerine iltifat etmeksizin / o elemi ebediyen ve çağlar boyunca sürdürmek nasıl yakışır? İnsanların en katı kalplisi bile kölelerinden birine böyle bir azap uygulasa, bu efendi fayda, zarar ve ihtiyaç mevkiinde olmasına rağmen keremi ve merhameti onu o köleyi affetmeye sevk ederdi. O halde kerem sahiplerinin en keremlisine böyle bir zarar vermek nasıl yakışır?” denilirse; deriz ki: Allah'ın fiilleri illetlendirilemez ve O: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } [Enbiyâ 23] “Yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorumlu tutulurlar”. Hak Kitap'ta hak hüküm bununla gelince bunu ikrar etmek vacip olmuştur. Doğruyu en iyi Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥١ الى ٥٥]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 51-55]
إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥)
{ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ (٥١) يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٥٢) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥) } “(51) Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere hem dünya hayatında hem de şahitlerin dikileceği gün mutlaka yardım ederiz. (52) O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır. (53) Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık; (54) Akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak. (55) O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için mağfiret dile ve akşam sabah Rabbini hamd ile tesbih et.”
اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لِمَا ذَكَرَ وِقَايَةَ اللَّهِ مُوسَى صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَيْهِ وَذَلِكَ الْمُؤْمِنَ مِنْ مَكْرِ فِرْعَوْنَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَنْصُرُ رُسُلَهُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ وَالثَّانِي: لَمَّا بَيَّنَ مِنْ قَبْلُ مَا يَقَعُ بَيْنَ أَهْلِ النَّارِ مِنَ التَّخَاصُمِ وَأَنَّهُمْ عِنْدَ الْفَزَعِ إِلَى خَزَنَةِ جَهَنَّمَ يَقُولُونَ أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ [غَافِرٍ: ٥٠] أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ الرُّسُلِ وَأَنَّهُ يَنْصُرُهُمْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَالثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّ الْكَلَامَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ إِنَّمَا وَقَعَ مِنْ قَوْلِهِ مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ [غَافِرٍ: ٤] وَامْتَدَّ الْكَلَامُ فِي الرَّدِّ عَلَى أُولَئِكَ الْمُجَادِلِينَ وَعَلَى أَنَّ الْمُحِقِّينَ أَبَدًا كَانُوا مَشْغُولِينَ بِدَفْعِ كَيْدِ الْمُبْطِلِينَ، وَكُلُّ ذَلِكَ إِنَّمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى تَسْلِيَةً لِلرَّسُولِ ﷺ وَتَصْبِيرًا لَهُ عَلَى تَحَمُّلِ أَذَى قَوْمِهِ.
Bilesin ki ayetlerin tertip tarzında birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Mûsâ'yı -Allah'ın salâtı üzerine olsun- ve o mümini Firavun'un tuzağından koruduğunu zikredince, bu ayette peygamberlerine ve onunla birlikte iman edenlere yardım edeceğini beyan etmiştir. İkincisi: Daha önce cehennem ehli arasında vuku bulan çekişmeyi ve cehennem bekçilerine sığındıklarında onların: { أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } [Mü'min 50] “Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?” dediklerini beyan edince, bunun peşinden peygamberleri ve onlara dünyada ve ahirette yardım edeceğini zikretmiştir. Üçüncüsü -ki bana göre en uygun olanı budur-: Surenin başındaki söz ancak: { مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فَلا يَغْرُرْكَ تَقَلُّبُهُمْ فِي الْبِلادِ } [Mü'min 4] “Allah'ın ayetleri hakkında ancak kâfir olanlar mücadele eder. Onların şehirlerde dönüp dolaşması seni aldatmasın” kavlinden itibaren başlamış ve o mücadele edenlere reddiye ile hak ehlinin daima batıl ehlinin tuzağını defetmekle meşgul olduğu hususunda söz uzayıp gitmiştir. Bütün bunları Allah Teâlâ Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmek ve kavminin eziyetlerine katlanması için onu sabra yöneltmek amacıyla zikretmiştir.
وَلَمَّا بَلَغَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ الْمَطْلُوبِ إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى وَعَدَ تَعَالَى رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَنْصُرَهُ عَلَى أَعْدَائِهِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ فَقَالَ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا الْآيَةَ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ/ فَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِأَنَّهُ يَنْصُرُ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ، وَيَنْصُرُ الَّذِينَ يَنْصُرُونَهُمْ نُصْرَةً يَظْهَرُ أَثَرُهَا فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ.
İstenen gayeyi ortaya koyma hususunda söz son noktaya ulaşınca, Allah Teâlâ Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem dünya hayatında ve ahirette düşmanlarına karşı yardım edeceğini vaat edip şöyle buyurdu: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz elçilerimize ve iman edenlere mutlaka yardım ederiz” [ayetin sonuna kadar]. Dünyadaki yardıma gelince; O'nun { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında” kavlinden murat budur. Ahiretteki yardıma gelince; O'nun: { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } / “Ve şahitlerin dikileceği gün” kavlinden murat da budur. Sözün özü şudur: Allah Teâlâ peygamberlere ve elçilere yardım edeceğini, onlara yardım edenlere de eseri dünyada ve ahirette ortaya çıkacak bir zaferle yardım edeceğini vaat etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ نُصْرَةَ اللَّهِ الْمُحِقِّينَ تَحْصُلُ بِوُجُوهٍ أَحَدُهَا: النُّصْرَةُ بِالْحُجَّةِ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ الْحُجَّةَ سُلْطَانًا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ، وَهَذِهِ النُّصْرَةُ عَامَّةٌ لِلْمُحِقِّينَ أَجْمَعَ، وَنِعْمَ مَا سَمَّى اللَّهُ هَذِهِ النُّصْرَةَ سُلْطَانًا لِأَنَّ السَّلْطَنَةَ فِي الدُّنْيَا قَدْ
Bilesin ki Allah'ın hak ehline yardımı birkaç vecihle gerçekleşir: Birincisi: Delil ile yardımdır; nitekim Allah delili birden fazla yerde “sultan” (hüccet/güç) olarak isimlendirmiştir. Bu yardım bütün hak ehli için geneldir. Allah'ın bu yardımı “sultan” olarak isimlendirmesi ne kadar güzeldir! Çünkü dünyadaki saltanat bazen
تَبْطُلُ، وَقَدْ تَتَبَدَّلُ بِالْفَقْرِ وَالذِّلَّةِ وَالْحَاجَةِ وَالْفُتُورِ، أَمَّا السَّلْطَنَةُ الْحَاصِلَةُ بِالْحُجَّةِ فَإِنَّهَا تَبْقَى أَبَدَ الْآبَادِ وَيَمْتَنِعُ تَطَرُّقُ الْخَلَلِ وَالْفُتُورِ إِلَيْهَا وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ بِالْمَدْحِ وَالتَّعْظِيمِ، فَإِنَّ الظَّلَمَةَ وَإِنْ قَهَرُوا شَخْصًا مِنَ الْمُحِقِّينَ إِلَّا أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِسْقَاطِ مَدْحِهِ عَنْ أَلْسِنَةِ النَّاسِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ مَنْصُورُونَ بِسَبَبِ أَنَّ بَوَاطِنَهُمْ مَمْلُوءَةٌ مِنْ أَنْوَارِ الْحُجَّةِ وَقُوَّةِ الْيَقِينِ، فَإِنَّهُمْ إِنَّمَا يَنْظُرُونَ إِلَى الظَّلَمَةِ وَالْجُهَّالِ كَمَا تَنْظُرُ مَلَائِكَةُ السموات إِلَى أَخَسِّ الْأَشْيَاءِ وَرَابِعُهَا: أَنَّ الْمُبْطِلِينَ وَإِنْ كَانَ يَتَّفِقُ لَهُمْ أَنْ يَحْصُلَ لَهُمُ اسْتِيلَاءٌ عَلَى الْمُحِقِّينَ، فَفِي الْغَالِبِ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَدُومُ بَلْ يُكْشَفُ لِلنَّاسِ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ أَمْرًا وَقَعَ عَلَى خِلَافِ الْوَاجِبِ وَنَقِيضِ الْحَقِّ وَخَامِسُهَا: أَنَّ الْمُحِقَّ إِنِ اتَّفَقَ لَهُ أَنْ وَقَعَ فِي نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمَحْذُورِ فَذَلِكَ يَكُونُ سَبَبًا لِمَزِيدِ ثَوَابِهِ وَتَعْظِيمِ دَرَجَاتِهِ وَسَادِسُهَا: أَنَّ الظَّلَمَةَ وَالْمُبْطِلِينَ كَمَا يَمُوتُونَ تَمُوتُ آثَارُهُمْ وَلَا يَبْقَى لَهُمْ فِي الدُّنْيَا أَثَرٌ وَلَا خَبَرٌ. وَأَمَّا الْمُحِقُّونَ فَإِنَّ آثَارَهُمْ بَاقِيَةٌ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَالنَّاسُ بِهِمْ يَقْتَدُونَ فِي أَعْمَالِ البر والخير ولمحنهم يَتْرُكُونَ فَهَذَا كُلُّهُ أَنْوَاعُ نُصْرَةِ اللَّهِ لِلْمُحِقِّينَ فِي الدُّنْيَا وَسَابِعُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَنْتَقِمُ لِلْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ بَعْدَ مَوْتِهِمْ، كَمَا نَصَرَ يَحْيَى بْنَ زَكَرِيَّا فَإِنَّهُ لَمَّا قُتِلَ قُتِلَ بِهِ سَبْعُونَ أَلْفًا، وَأَمَّا نُصْرَتُهُ تَعَالَى إِيَّاهُمْ فِي الْآخِرَةِ فَذَلِكَ بِإِعْلَاءِ دَرَجَاتِهِمْ فِي مَرَاتِبِ الثَّوَابِ وَكَوْنِهِمْ مُصَاحِبِينَ لِأَنْبِيَاءِ اللَّهِ، كَمَا قَالَ: فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] .
yok olabilir, fakirlik, zillet, muhtaçlık ve gevşekliğe dönüşebilir. Delil ile elde edilen saltanat ise ebediyen baki kalır, ona bir kusur ve gevşekliğin ilişmesi imkânsızdır. İkincisi: Onların övgü ve tazimle yardım görmüş olmalarıdır; zira zalimler hak ehlinden bir şahsı kahretseler bile insanların dilinden onun övgüsünü düşürmeye güç yetiremezler. Üçüncüsü: Onların, iç dünyalarının delil nurları ve yakîn kuvvetiyle dolu olması sebebiyle yardım görmüş olmalarıdır; zira onlar zalimlere ve cahillere, semavat meleklerinin en bayağı şeylere baktığı gibi bakarlar. Dördüncüsü: Batıl ehli için bazen hak ehline üstünlük sağlamak vuku bulsa bile çoğunlukla bu durum sürekli olmaz; bilakis insanlara bunun vacibe aykırı ve hakkın zıddı olarak gerçekleşen bir iş olduğu açığa çıkar. Beşincisi: Hak ehlinin başına korkulan şeylerden bir türünün gelmesi vuku bulsa bile bu, onun sevabının artmasına ve derecelerinin yükselmesine sebep olur. Altıncısı: Zalimler ve batıl ehli öldükleri gibi onların izleri de ölür; dünyada onlara ait ne bir iz ne de bir haber kalır. Hak ehline gelince; onların izleri zaman boyunca baki kalır, insanlar iyilik ve hayır amellerinde onlara uyarlar ve onların başına gelen sıkıntılı durumlardan sakınırlar. İşte bütün bunlar Allah'ın dünyada hak ehline yaptığı yardım türleridir. Yedincisi: Allah Teâlâ'nın peygamberlerin ve velilerin intikamını ölümlerinden sonra almasıdır; nitekim Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya yardım etmiştir; zira o öldürüldüğünde onun sebebiyle yetmiş bin kişi öldürülmüştür. Allah Teâlâ'nın ahirette onlara yardımına gelince; bu da sevap mertebelerinde onların derecelerini yükseltmek ve Allah'ın peygamberleriyle beraber bulunmalarını sağlamakladır; nitekim şöyle buyurmuştur: { فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } [Nisâ 69] “İşte onlar, Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır!”.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا إِلَى قَوْلِهِ وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ دَقِيقَةً مُعْتَبَرَةً وَهِيَ أَنَّ السُّلْطَانَ الْعَظِيمَ إِذَا خَصَّ بَعْضَ خَوَاصِّهِ بِالْإِكْرَامِ الْعَظِيمِ وَالتَّشْرِيفِ الْكَامِلِ عِنْدَ حُضُورِ الْجَمْعِ الْعَظِيمِ مِنْ أَهْلِ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ كَانَ ذَلِكَ أَلَذَّ وَأَبْهَجَ فَقَوْلُهُ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا- إِلَى- وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ الْمَقْصُودُ مِنْهُ هَذِهِ الدَّقِيقَةُ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِالْأَشْهَادِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ كُلُّ مَنْ يَشْهَدُ بِأَعْمَالِ الْعِبَادِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ مَلَكٍ وَنَبِيٍّ وَمُؤْمِنٍ، أَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَهُمُ الْكِرَامُ الْكَاتِبُونَ يَشْهَدُونَ بِمَا شَاهَدُوا، وَأَمَّا الْأَنْبِيَاءُ فَقَالَ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] قَالَ الْمُبَرِّدُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُ الْأَشْهَادِ شَاهِدًا كَأَطْيَارٍ وَطَائِرٍ وَأَصْحَابٍ وَصَاحِبٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ وَاحِدُ الْأَشْهَادِ شَهِيدًا كَأَشْرَافٍ وَشَرِيفٍ وَأَيْتَامٍ وَيَتِيمٍ.
Bilesin ki O'nun: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } kavlinden { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } kavline kadar olan kısımda dikkate değer ince bir nükte vardır; o da şudur: Büyük bir hükümdar, doğu ve batı ehlinden oluşan büyük bir topluluğun huzurunda kendi has adamlarından bazılarına büyük bir ikramda ve tam bir taltifte bulunursa bu daha lezzetli ve daha sevinç verici olur. Dolayısıyla O'nun: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } sözünden { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } sözüne kadar olan ifadeden maksat bu ince nüktedir. Eşhâd (şahitler) ile neyin kastedildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Zahir olan şudur ki murat, kıyamet gününde meleklerden, peygamberlerden ve müminlerden kulların amellerine şahitlik edecek olan herkestir. Meleklere gelince; onlar Kirâmen Kâtibîn'dir, şahit oldukları şeylere şahitlik ederler. Peygamberlere gelince; Allah Teâlâ: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } [Nisâ 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman halleri nice olur?” buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } [Bakara 143] “Böylece insanların üzerine şahitler olasınız, Resûl de sizin üzerinize şahit olsun diye sizi vasat bir ümmet kıldık” buyurmuştur. el-Müberred şöyle demiştir: Eşhâd kelimesinin tekilinin, eytâr/tâir ve ashâb/sâhib gibi şâhid (شَاهِد) olması caizdir; eşrâf/şerîf ve eytâm/yetîm gibi şehîd (شَهِيد) olması da caizdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ لَا تَنْفَعُ بِالتَّاءِ لِتَأْنِيثِ الْمَعْذِرَةِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ كَأَنَّهُ أُرِيدَ الِاعْتِذَارُ.
Sonra Allah Teâlâ: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez; lanet onlaradır ve yurdun kötüsü de onlaradır” buyurmuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir ma‘ziret kelimesinin müennes olmasından dolayı tâ ile { لَا تَنْفَعُ } şeklinde; diğerleri ise sanki itizar (özür dileme) kastedilmiş gibi yâ ile [{ لَا يَنْفَعُ }] okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ أَيْضًا مِنْ هَذَا شَرْحُ تَعْظِيمِ ثَوَابِ أَهْلِ الثَّوَابِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ يَنْصُرُهُمْ فِي يَوْمٍ يَجْتَمِعُ فِيهِ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ، فَحَالُهُمْ فِي عُلُوِّ الدَّرَجَاتِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مَا ذَكَرْنَاهُ وَأَمَّا حَالُ أَعْدَائِهِمْ فَهُوَ أَنَّهُ حَصَلَتْ لَهُمْ أُمُورٌ ثَلَاثَةٌ أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمْ شَيْءٌ مِنَ الْمَعَاذِيرِ الْبَتَّةَ وَثَانِيهَا: أَنَّ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ يَعْنِي اللعنة مَقْصُورَةً عَلَيْهِمْ وَهِيَ الْإِهَانَةُ وَالْإِذْلَالُ وَثَالِثُهَا: سُوءُ الدار وَهُوَ الْعِقَابُ الشَّدِيدُ فَهَذَا الْيَوْمُ إِذَا كَانَ الْأَعْدَاءُ وَاقِعِينَ فِي هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الثَّلَاثَةِ مِنَ الْوَحْشَةِ وَالْبَلِيَّةِ، ثُمَّ إِنَّهُ خَصَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالْأَوْلِيَاءَ بِأَنْوَاعِ التَّشْرِيفَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي الْجَمْعِ الْأَعْظَمِ فَهَهُنَا يَظْهَرُ أَنَّ سُرُورَ الْمُؤْمِنِ كَمْ يَكُونُ، وَأَنَّ غُمُومَ الْكَافِرِينَ إِلَى أَيْنَ تَبْلُغُ. فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يَذْكُرُونَ الْأَعْذَارَ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْأَعْذَارَ لَا تَنْفَعُهُمْ فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [الْمُرْسَلَاتِ: ٣٦] قُلْنَا قَوْلُهُ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ
Bilesin ki bundan maksat da sevap ehlinin sevabının büyüklüğünü açıklamaktır; çünkü Allah Teâlâ öncekilerin ve sonrakilerin toplandığı bir günde onlara yardım edeceğini beyan etmiştir. Dolayısıyla onların o günde derecelerinin yüksekliği bakımından durumları zikrettiğimiz gibidir. Düşmanlarının durumuna gelince; onlar için üç şey hâsıl olmuştur: Birincisi: Mazeretlerin hiçbirinin kendilerine kesinlikle fayda vermemesidir. İkincisi: Lanetin onlar için olmasıdır; bu da hasr (sınırlandırma) ifade eder, yani lanet onlara has kılınmıştır ki o da horlanma ve alçaltılmadır. Üçüncüsü: Kötü yurttur ki o da şiddetli azaptır. O günde düşmanlar yalnızlık ve belanın bu üç mertebesi içine düşmüşken, ardından Allah'ın peygamberleri ve velileri en büyük toplulukta gerçekleşen taltif türleriyle seçkin kılması durumunda, müminin sevincinin ne kadar olacağı ve kâfirlerin kederlerinin nereye ulaşacağı burada açığa çıkar. Eğer: “O'nun: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } ‘O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez’ kavli, onların mazeretler ileri süreceklerine fakat bu mazeretlerin kendilerine fayda vermeyeceğine delalet eder. O halde bununla O'nun: { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } [Mürselât 36] ‘Onlara izin de verilmez ki mazeret beyan etsinler’ kavlinin arasını nasıl uzlaştıracağız?” denilirse; deriz ki: O'nun { لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ }
مَعْذِرَتُهُمْ
{ مَعْذِرَتُهُمْ } “Mazeretleri zalimlere fayda vermez” kavli,
لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ ذَكَرُوا الْأَعْذَارَ، بَلْ لَيْسَ فِيهِ إِلَّا أَنَّهُ لَيْسَ عِنْدَهُمْ عُذْرٌ مَقْبُولٌ نَافِعٌ، وَهَذَا الْقَدْرُ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ ذَكَرُوهُ أَمْ لَا. وَأَيْضًا فَيُقَالُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ يَوْمٌ طَوِيلٌ فَيَعْتَذِرُونَ فِي وَقْتٍ وَلَا يَعْتَذِرُونَ فِي وَقْتٍ آخَرَ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يَنْصُرُ الْأَنْبِيَاءَ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ ذَكَرَ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ تِلْكَ النُّصْرَةِ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ:
onların mazeretler ileri sürdüklerine delalet etmez; bilakis onda sadece yanlarında kabul edilebilir, faydalı bir mazeretin bulunmadığı anlamı vardır. Bu kadarı ise onların bunu zikredip zikretmediklerine delalet etmez. Ayrıca şöyle de denilir: Kıyamet günü uzun bir gündür; bir vakitte mazeret beyan ederler, başka bir vakitte ise mazeret beyan etmezler. Allah Teâlâ dünyada ve ahirette peygamberlere ve müminlere yardım edeceğini beyan edince, dünyadaki o yardım türlerinden birini zikrederek şöyle buyurmuştur:
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْهُدَى مَا آتَاهُ اللَّهُ مِنَ الْعُلُومِ الْكَثِيرَةِ النَّافِعَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ تِلْكَ الدَّلَائِلَ الْقَاهِرَةَ الَّتِي أَوْرَدَهَا عَلَى فِرْعَوْنَ وَأَتْبَاعِهِ وَكَادَهُمْ بِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ النُّبُوَّةَ الَّتِي هِيَ أَعْظَمُ الْمَنَاصِبِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ إِنْزَالَ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى } “Andolsun ki biz Mûsâ'ya hidayeti verdik”. Hidayetten muradın, Allah'ın ona dünyada ve ahirette faydalı olan pek çok ilmi vermesi olması caizdir; muradın, Firavun ve tâbilerine karşı getirdiği ve kendileriyle onları alt ettiği o ezici deliller olması da caizdir; muradın, insani makamların en büyüğü olan nübüvvet olması da caizdir; muradın, ona Tevrat'ın indirilmesi olması da caizdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى بَقِيَ ذَلِكَ الْعِلْمُ فِيهِمْ وَتَوَارَثُوهُ خَلَفًا عَنْ سَلَفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ سَائِرَ الْكُتُبِ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَهِيَ كُتُبُ أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلِ التَّوْرَاةُ وَالزَّبُورُ وَالْإِنْجِيلُ، والفرق بين الهدى والذكرى أن الْهُدَى مَا يَكُونُ دَلِيلًا عَلَى الشَّيْءِ وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِهِ أَنْ يَذْكُرَ شَيْئًا آخَرَ كَانَ مَعْلُومًا ثُمَّ صَارَ مَنْسِيًّا، وَأَمَّا الذِّكْرَى فَهِيَ الذي يكون كَذَلِكَ فَكُتُبُ أَنْبِيَاءِ اللَّهِ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بَعْضُهَا دَلَائِلُ فِي أَنْفُسِهَا، وَبَعْضُهَا مُذَكِّرَاتٌ لِمَا وَرَدَ فِي الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ الْمُتَقَدِّمَةِ. وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَنْصُرُ رُسُلَهُ وَيَنْصُرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَضَرَبَ الْمِثَالَ فِي ذَلِكَ بِحَالِ مُوسَى وَخَاطَبَ بَعْدَ ذَلِكَ مُحَمَّدًا ﷺ فقال: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَاللَّهُ نَاصِرُكَ كَمَا نَصَرَهُمْ وَمُنْجِزٌ وَعْدَهُ فِي حَقِّكَ كَمَا كَانَ كَذَلِكَ فِي حَقِّهِمْ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِأَنْ يُقْبِلَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ النَّافِعَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَإِنَّ مَنْ كَانَ لِلَّهِ كَانَ اللَّهُ لَهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “İsrailoğullarına da Kitab'ı miras bıraktık; akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak” buyurmuştur. Bundan muradın, Allah Teâlâ Mûsâ'ya Tevrat'ı indirdiğinde o ilmin onlarda kalması ve onu nesilden nesile tevarüs etmeleri olması caizdir. Muradın, Allah'ın onlara indirdiği diğer kitaplar -ki onlar İsrailoğulları peygamberlerinin kitapları olan Tevrat, Zebûr ve İncil'dir- olması da caizdir. Hidayet ile zikrâ (öğüt) arasındaki fark şudur: Hidayet bir şeye delil olandır ve onda bilinen sonra da unutulan başka bir şeyin hatırlatılması şartı yoktur; Zikrâ (öğüt) ise böyle olan şeydir. Dolayısıyla Allah'ın peygamberlerinin kitapları bu iki kısmı da içermektedir: Bir kısmı kendi içinde delillerdir, bir kısmı ise önceki ilahi kitaplarda gelen şeyleri hatırlatıcılardır. Allah Teâlâ peygamberlerine ve müminlere dünyada ve ahirette yardım edeceğini beyan edip buna Mûsâ'nın halini örnek gösterince, bundan sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap ederek şöyle buyurdu: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır”. Allah, onlara yardım ettiği gibi sana da yardım edecektir ve onlar hakkında vaadini yerine getirdiği gibi senin hakkında da vaadini yerine getirecektir. Sonra ona dünyada ve ahirette faydalı olan Allah'a itaate yönelmesini emretti; zira kim Allah için olursa Allah da onun için olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ مَجَامِعَ الطَّاعَاتِ مَحْصُورَةٌ فِي قِسْمَيْنِ التَّوْبَةِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي، وَالِاشْتِغَالِ بِمَا يَنْبَغِي، وَالْأَوَّلُ مُقَدَّمٌ عَلَى الثَّانِي بِحَسَبِ الرُّتْبَةِ الذَّاتِيَّةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ، أَمَّا التَّوْبَةُ عَمَّا لَا يَنْبَغِي فَهُوَ قَوْلُهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَالطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ يَتَمَسَّكُونَ بِهِ/ وَنَحْنُ نَحْمِلُهُ عَلَى التَّوْبَةِ عَنْ تَرْكِ الْأَوْلَى وَالْأَفْضَلِ، أَوْ عَلَى مَا كَانَ قَدْ صَدَرَ عَنْهُمْ قَبْلَ النُّبُوَّةِ، وَقِيلَ أَيْضًا الْمَقْصُودُ مِنْهُ مَحْضُ التَّعَبُّدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٤] فَإِنَّ إِيتَاءَ ذَلِكَ الشَّيْءِ وَاجِبٌ ثُمَّ إِنَّهُ أَمَرَنَا بِطَلَبِهِ، وَكَقَوْلِهِ رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ [الْأَنْبِيَاءِ: ١١٢] مِنْ أَنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ، وَقِيلَ إِضَافَةُ الْمَصْدَرِ إِلَى الْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ فَقَوْلُهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ أَيْ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِ أُمَّتِكَ فِي حَقِّكَ، وَأَمَّا الِاشْتِغَالُ بِمَا يَنْبَغِي فَهُوَ قَوْلُهُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ وَالتَّسْبِيحُ عِبَارَةٌ عَنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ كُلِّ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَالْعَشِيُّ وَالْإِبْكَارُ، قِيلَ صَلَاةُ الْعَصْرِ وَصَلَاةُ الْفَجْرِ، وَقِيلَ الْإِبْكَارُ، عِبَارَةٌ عَنْ أَوَّلِ النَّهَارِ إِلَى النِّصْفِ، وَالْعَشِيُّ عِبَارَةٌ عَنِ النِّصْفِ إِلَى آخِرِ النَّهَارِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ كُلُّ الْأَوْقَاتِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ طَرَفَا النَّهَارِ، كَمَا قَالَ: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ [هُودٍ: ١١٤] وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمُرَادُ مِنْهُ الْأَمْرُ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ، وَأَنْ لَا يَفْتُرَ اللِّسَانُ عَنْهُ، وَأَنْ لَا يَغْفُلَ الْقَلْبُ عَنْهُ، حَتَّى يَصِيرَ الْإِنْسَانُ بِهَذَا السَّبَبِ دَاخِلًا فِي زُمْرَةِ الْمَلَائِكَةِ، كَمَا قَالَ فِي وَصْفِهِمْ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ [الأنبياء: ٢٠] والله أعلم.
Bilesin ki bütün itaatler iki kısımda toplanır: Uygun olmayan şeyden tövbe etmek ve uygun olanla meşgul olmak. Birincisi zâtî mertebesi bakımından ikincisinden önce gelir; bu yüzden zikirde de ondan önce gelmesi vacip olmuştur. Uygun olmayan şeyden tövbeye gelince; o, O'nun { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “Günahın için mağfiret dile” kavlidir. Peygamberlerin -hepsine selâm olsun- ismetine dil uzatanlar buna tutunurlar; / biz ise bunu evla ve efdal olanı terk etmekten tövbeye yahut peygamberlikten önce kendilerinden sadır olmuş şeylere hamlederiz. Yine bundan maksadın sırf taabbüd (kulluk vazifesi) olduğu da söylenmiştir; nitekim O'nun: { رَبَّنا وَآتِنا مَا وَعَدْتَنا عَلى رُسُلِكَ } [Âl-i İmrân 194] “Rabbimiz! Elçilerin vasıtasıyla bize vaat ettiklerini bize ver” kavlinde o şeyin verilmesi [vaat gereği] vacip iken yine de onu istememizi bize emretmiştir; yine O'nun: { رَبِّ احْكُمْ بِالْحَقِّ } [Enbiyâ 112] “Rabbim! Hak ile hükmet” kavlinde O'nun ancak hak ile hükmedeceğini bildiğimiz halde [dua etmemiz emredilmiştir]. Masdarın fâile ve mef‘ûle izafe edilmesi kuralından hareketle O'nun { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } kavlinin, masdarın mef‘ûle izafesi babından olduğu da söylenmiştir; yani “ümmetinin senin hakkındaki günahı için mağfiret dile” demektir. Uygun olanla meşgule gelince; o, O'nun { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Ve akşam sabah Rabbini hamd ile tesbih et” kavlidir. Tesbih, Allah'ı O'na yakışmayan her şeyden tenzih etmekten ibarettir. el-Aşiyy ve'l-İbkâr hakkında ikindi namazı ve sabah namazı olduğu söylenmiştir. İbkâr'ın günün başından yarısına kadar olan süreden, Aşiyy'in ise günün yarısından sonuna kadar olan süreden ibaret olduğu, dolayısıyla bütün vakitlerin buna dâhil olduğu da söylenmiştir. Muradın, Allah'ın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ } [Hûd 114] “Gündüzün iki tarafında namazı kıl” kavlinde olduğu gibi gündüzün iki ucu olduğu da söylenmiştir. Kısacası bundan murat, Allah'ın zikrine devam etmeyi, dilin bundan gevşememesini ve kalbin bundan gafil olmamasını emretmektir; ta ki insan bu sebeple melekler zümresine dâhil olsun; nitekim meleklerin vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لَا يَفْتُرُونَ } [Enbiyâ 20] “Gece gündüz hiç durmaksızın tesbih ederler”. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٦ الى ٥٩]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 56-59]
إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩) } “(56) Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenlerin göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. O halde Allah'a sığın; şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (57) Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür; fakat insanların çoğu bilmezler. (58) Kör ile gören, iman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz. Ne de az düşünüyorsunuz! (59) Kıyamet mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar.”
اعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْكَلَامَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِنَّمَا ابْتُدِئَ رَدًّا عَلَى الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، وَاتَّصَلَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ وَامْتَدَّ عَلَى التَّرْتِيبِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ، وَالنَّسَقِ الَّذِي كَشَفْنَا عَنْهُ إِلَى هَذَا/ الْمَوْضِعِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الدَّاعِيَةِ الَّتِي تَحْمِلُ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ عَلَى تِلْكَ الْمُجَادَلَةِ، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ إِنَّمَا يَحْمِلُهُمْ عَلَى هَذَا الْجِدَالِ الْبَاطِلِ كِبْرٌ فِي صَدْرِهِمْ فَذَلِكَ الْكِبْرُ هُوَ الَّذِي يَحْمِلُهُمْ عَلَى هَذَا الْجِدَالِ الْبَاطِلِ، وَذَلِكَ الْكِبْرُ هُوَ أَنَّهُمْ لَوْ سَلَّمُوا نَبُوَّتَكَ لَزِمَهُمْ أَنْ يَكُونُوا تَحْتَ يَدِكَ وَأَمْرِكَ وَنَهْيِكَ، لِأَنَّ النبوّة تحتها كل ملك ورئاسة وَفِي صُدُورِهِمْ كِبْرٌ لَا يَرْضَوْنَ أَنْ يَكُونُوا فِي خِدْمَتِكَ، فَهَذَا هُوَ الَّذِي يَحْمِلُهُمْ عَلَى هَذِهِ الْمُجَادَلَاتِ الْبَاطِلَةِ وَالْمُخَاصِمَاتِ الْفَاسِدَةِ.
Bilesin ki biz bu surenin başındaki sözün ancak Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenlere bir reddiye olarak başladığını, özetlediğimiz tertip ve buraya / kadar açığa çıkardığımız nizam üzere birbirine bağlanıp devam ettiğini açıklamıştık. Sonra Allah Teâlâ bu ayette o kâfirleri bu mücadeleye sevk eden saiki bildirerek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında mücadele edenler”i bu batıl mücadeleye sevk eden şey ancak göğüslerindeki bir kibirdir; işte onları bu batıl mücadeleye sevk eden şey o kibirdir. Bu kibir ise şudur: Onlar senin peygamberliğini kabul etselerdi senin elin, emrin ve nehyin altında olmaları gerekirdi; zira peygamberliğin altında her türlü mülk ve riyaset vardır. Onların göğüslerinde ise senin hizmetinde bulunmaya razı olmayan bir kibir vardır; işte onları bu batıl mücadelelere ve bozuk çekişmelere sevk eden şey budur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا هُمْ بِبالِغِيهِ يَعْنِي أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ أن لا يَكُونُوا تَحْتَ يَدِكَ وَلَا يَصِلُونَ إِلَى هَذَا الْمُرَادِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِيرُوا تَحْتَ أَمْرِكَ وَنَهْيِكَ، ثُمَّ قَالَ: فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ أَيْ فَالْتَجِئْ إِلَيْهِ مِنْ كَيْدِ مَنْ يُجَادِلُكَ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ بِمَا يَقُولُونَ، أَوْ تَقُولُ الْبَصِيرُ بِمَا تَعْمَلُ وَيَعْمَلُونَ، فَهُوَ يَجْعَلُكَ نَافِذَ الْحُكْمِ عَلَيْهِمْ وَيَصُونُكَ عَنْ مَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } “Asla ulaşamayacakları” buyurmuştur; yani onlar senin elinin altında olmamayı isterler fakat bu maksatlarına ulaşamazlar; bilakis mutlaka senin emrin ve nehyin altına gireceklerdir. Sonra: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “O halde Allah'a sığın” buyurmuştur; yani seninle mücadele eden kimsenin tuzağından O'na iltica et; { إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir”, onların söylediklerini veya senin söylediğini; { الْبَصِيرُ } “Hakkıyla görendir”, senin yaptığını ve onların yaptıklarını. O, senin hükmünü onlar üzerinde geçerli kılacak, seni onların hile ve tuzağından koruyacaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ جِدَالَهُمْ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِأَنَّهُ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ وَلَا حُجَّةٍ ذَكَرَ لِهَذَا مِثَالًا، فَقَالَ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَالْقَادِرُ عَلَى الْأَكْبَرِ قَادِرٌ عَلَى الْأَصْغَرِ لَا مَحَالَةَ، وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالشَّيْءِ عَلَى غَيْرِهِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ أَحَدُهَا: أَنْ يُقَالَ لَمَّا قَدَرَ عَلَى الْأَضْعَفِ وَجَبَ أَنْ يَقْدِرَ عَلَى الْأَقْوَى وَهَذَا فَاسِدٌ وَثَانِيهَا: أَنْ يُقَالَ لَمَّا قَدَرَ عَلَى الشَّيْءِ قدر على مثله، فهذا الاستدلال حَقٌّ لِمَا ثَبَتَ فِي الْعُقُولِ أَنَّ حُكْمَ الشَّيْءِ حُكْمُ مِثْلِهِ وَثَالِثُهَا: أَنْ يُقَالَ لَمَّا قَدَرَ عَلَى الْأَقْوَى الْأَكْمَلِ فَبِأَنْ يَقْدِرَ عَلَى الْأَقَلِّ الْأَرْذَلِ كَانَ أَوْلَى، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ فِي غَايَةِ الصِّحَّةِ وَالْقُوَّةِ وَلَا يَرْتَابُ فِيهِ عَاقِلٌ الْبَتَّةَ، ثُمَّ إِنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ يُسَلِّمُونَ أَنَّ خالق السموات وَالْأَرْضِ هُوَ اللَّهُ ﷾، وَيَعْلَمُونَ بِالضَّرُورَةِ أن خلق السموات وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَكَانَ مِنْ حَقِّهِمْ أَنْ يُقِرُّوا بِأَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِ السموات وَالْأَرْضِ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى إِعَادَةِ الْإِنْسَانِ الَّذِي خَلَقَهُ أَوَّلًا، فَهَذَا بُرْهَانٌ جَلِيٌّ فِي إِفَادَةِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْبُرْهَانَ عَلَى قُوَّتِهِ صَارَ بِحَيْثُ لَا يَعْرِفُهُ أَكْثَرُ النَّاسِ، وَالْمُرَادُ مِنْهُمُ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ، فَظَهَرَ بِهَذَا الْمِثَالِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطَانٍ وَلَا حُجَّةٍ، بَلْ بِمُجَرَّدِ الْحَسَدِ وَالْجَهْلِ وَالْكِبْرِ وَالتَّعَصُّبِ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْجِدَالَ الْمَقْرُونَ بِالْكِبْرِ وَالْحَسَدِ وَالْجَهْلِ كَيْفَ يَكُونُ، وَأَنَّ الْجِدَالَ الْمَقْرُونَ بِالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ كَيْفَ يَكُونُ، نَبَّهَ تَعَالَى عَلَى الْفَرْقِ بَيْنَ الْبَابَيْنِ بِذِكْرِ الْمِثَالِ فَقَالَ: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ يَعْنِي وَمَا يَسْتَوِي الْمُسْتَدِلُّ وَالْجَاهِلُ الْمُقَلِّدُ، ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ فَالْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْعَالِمِ وَالْجَاهِلِ، وَالْمُرَادُ بِالثَّانِي التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْآتِي بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَبَيْنَ الْآتِي بِالْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ الْبَاطِلَةِ، ثُمَّ قَالَ: قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ يَعْنِي أَنَّهُمْ وَإِنْ
Bilesin ki Allah Teâlâ onların Allah'ın ayetleri hakkındaki mücadelelerini sultansız ve delilsiz olarak niteleyince buna bir misal zikredip şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür”. Daha büyüğe güç yetiren kimse, daha küçüğe elbette güç yetirir. Bu sözün açıklaması şudur: Bir şey ile başka bir şeye delil getirmek üç kısımdır: Birincisi: “Daha zayıf olana güç yetirdiğine göre daha güçlü olana da güç yetirmesi vaciptir” denilmesidir ki bu batıldır. İkincisi: “Bir şeye güç yetirdiğine göre onun benzerine de güç yetirir” denilmesidir; akıllarda bir şeyin hükmünün benzerinin de hükmü olduğu sabit olduğu için bu istidlal haktır. Üçüncüsü: “Daha güçlü ve daha mükemmel olana güç yetirdiğine göre daha az ve daha basit olana güç yetirmesi evleviyetledir” denilmesidir; bu istidlal son derece sahih ve kuvvetlidir, hiçbir akıl sahibi bunda asla şüphe etmez. Sonra bu kavim, göklerin ve yerin yaratıcısının Azîz ve Celîl olan Allah olduğunu kabul etmektedirler; göklerin ve yerin yaratılmasının insanların yaratılmasından daha büyük olduğunu zorunlu olarak bilmektedirler. Dolayısıyla gökleri ve yeri yaratmaya güç yetirenin, ilk başta yarattığı insanı yeniden yaratmaya da güç yetireceğini ikrar etmeleri gerekirdi. İşte bu, bu matlubu ifade etmede apaçık bir bürhandır. Sonra bu bürhan, kuvvetine rağmen insanların çoğunun bilemeyeceği bir durumda olmuştur ki insanlardan murat, haşir ve neşri inkâr edenlerdir. Böylece bu misalle ortaya çıkmıştır ki bu kâfirler Allah'ın ayetleri hakkında bir delil ve hüccet olmaksızın, bilakis sırf haset, cehalet, kibir ve taassupla mücadele etmektedirler. Allah Teâlâ kibir, haset ve cehaletle beraber olan mücadelenin nasıl olduğunu, hüccet ve bürhanla beraber olan mücadelenin nasıl olduğunu açıklayınca; misal zikrederek iki kapı arasındaki farka dikkat çekip şöyle buyurmuştur: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz”; yani delil getiren ile mukallit cahil bir olmaz. Sonra: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } “İman edip salih ameller işleyenler ile kötülük yapan bir olmaz” buyurmuştur. Birinciden murat âlim ile cahil arasındaki fark, ikinciden murat ise salih amelleri işleyen ile bozuk ve batıl amelleri işleyen arasındaki farktır. Sonra: { قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Ne de az düşünüyorsunuz!” buyurmuştur; yani onlar her ne kadar
كَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّ الْعِلْمَ خَيْرٌ مِنَ الْجَهْلِ، وَأَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ خَيْرٌ مِنَ الْعَمَلِ الْفَاسِدِ، إِلَّا أَنَّهُ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ فِي النَّوْعِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الِاعْتِقَادِ أَنَّهُ عِلْمٌ أَوْ جَهْلٌ، وَالنَّوْعُ الْمُعَيَّنُ مِنَ الْعَمَلِ أَنَّهُ عَمَلٌ/ صَالِحٌ أَوْ فَاسِدٌ، فَإِنَّ الْحَسَدَ يُعْمِي قُلُوبَهُمْ، فَيَعْتَقِدُونَ فِي الْجَهْلِ وَالتَّقْلِيدِ أَنَّهُ مَحْضُ الْمَعْرِفَةِ، وَفِي الْحَسَدِ وَالْحِقْدِ وَالْكِبْرِ أَنَّهُ مَحْضُ الطَّاعَةِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تَتَذَكَّرُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، أَيْ قُلْ لَهُمْ قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْغَيْبَةِ.
ilmin cehaletten, salih amelin de bozuk amelden hayırlı olduğunu bilseler de, inancın belirli bir türünün ilim mi yoksa cehalet mi olduğunu, amelin / belirli bir türünün salih mi yoksa bozuk mu bir amel olduğunu pek az düşünürsünüz. Çünkü haset onların kalplerini kör eder; böylece cehalet ve taklidin katıksız bir marifet olduğuna, haset, kin ve kibrin de katıksız bir itaat olduğuna inanırlar. İşte O'nun { قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ } “Ne de az düşünüyorsunuz!” kavlinden murat budur. Âsım, Hamza ve Kisâî muhatap kipiyle tâ ile { تَتَذَكَّرُونَ } [tethezekkerûn] okumuşlardır; yani “onlara de ki: pek az düşünüyorsunuz”; diğerleri ise gaib kipiyle yâ ile [{ يَتَذَكَّرُونَ } (yethezekkerûn)] okumuşlardır.
وَلَمَّا قَرَّرَ الدَّلِيلَ الدَّالَّ عَلَى إِمْكَانِ وُجُودِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، أَرْدَفَهُ بِأَنْ أَخْبَرَ عَنْ وُقُوعِهَا وَدُخُولِهَا فِي الْوُجُودِ فَقَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ وَالْمُرَادُ بِأَكْثَرِ الناس الكفار الذين ينكرون البعث والقيامة.
Kıyamet gününün varlığının imkânına delalet eden delili ortaya koyunca, onun vuku bulacağını ve varlık sahasına gireceğini haber vererek bunun peşine eklemiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ } “Kıyamet mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur; fakat insanların çoğu inanmazlar”. İnsanların çoğundan murat, dirilişi ve kıyameti inkâr eden kâfirlerdir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٠ الى ٦٣]
[Mü'min Suresi (40), Ayetler 60-63]
وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣)
{ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) } “(60) Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler, boyun bükmüş olarak cehenneme gireceklerdir.' (61) İçinde dinlenesiniz diye geceyi ve aydınlatıcı olarak gündüzü sizin için var eden Allah'tır. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat insanların çoğu şükretmezler. (62) İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan Allah budur; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. Nasıl da döndürülüyorsunuz? (63) Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْقِيَامَةِ حَقٌّ وَصِدْقٌ، وَكَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْتَفِعُ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلَّا بِطَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، لَا جَرَمَ كَانَ الِاشْتِغَالُ بِالطَّاعَةِ مِنْ أَهَمِّ الْمُهِمَّاتِ، وَلَمَّا كَانَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ الدُّعَاءَ وَالتَّضَرُّعَ، لَا جَرَمَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ ادْعُونِي فَقِيلَ إِنَّهُ الْأَمْرُ بِالدُّعَاءِ، وَقِيلَ إِنَّهُ الأمر بالعبادة، بدليل أنه قال بعده إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي وَلَوْلَا أَنَّ الْأَمْرَ بِالدُّعَاءِ أَمْرٌ بِمُطْلَقِ الْعِبَادَةِ لَمَا بَقِيَ لِقَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي مَعْنًى، وَأَيْضًا الدُّعَاءُ بِمَعْنَى الْعِبَادَةِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً [النِّسَاءِ: ١١٧] وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الدُّعَاءَ هُوَ اعْتِرَافٌ بِالْعُبُودِيَّةِ وَالذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ تَارِكَ الدُّعَاءِ إِنَّمَا تَرَكَهُ لِأَجْلِ أَنْ يَسْتَكْبِرَ عَنْ إِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ وَأُجِيبَ عَنْ قَوْلِهِ إِنَّ الدُّعَاءَ بِمَعْنَى الْعِبَادَةِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ، بِأَنَّ تَرْكَ الظَّاهِرِ لَا يُصَارُ/ إِلَيْهِ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ وَقَدْ يُدْعَى كَثِيرًا فَلَا يُسْتَجَابُ أَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: الدُّعَاءُ إِنَّمَا يَصِحُّ عَلَى شَرْطٍ، وَمَنْ دَعَا كَذَلِكَ اسْتُجِيبَ لَهُ، وَذَلِكَ الشَّرْطُ هُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَطْلُوبُ بِالدُّعَاءِ مَصْلَحَةً وَحِكْمَةً، ثُمَّ سَأَلَ نَفْسَهُ فَقَالَ: فَمَا هُوَ أَصْلَحُ يَفْعَلُهُ بِلَا دُعَاءٍ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الدُّعَاءِ! وَأَجَابَ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهِ الْفَزَعَ وَالِانْقِطَاعَ إِلَى اللَّهِ وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا أَيْضًا وَارِدٌ عَلَى الْكُلِّ، لِأَنَّهُ إِنْ عَلِمَ أَنَّهُ يَفْعَلُهُ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَفْعَلَهُ، فَلَا فَائِدَةَ فِي الدُّعَاءِ، وَإِنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَفْعَلُهُ فَإِنَّهُ الْبَتَّةَ لَا يَفْعَلُهُ، فَلَا فَائِدَةَ في الدعاء، وكل ما يقولونه هاهنا فَهُوَ جَوَابُنَا، هَذَا تَمَامُ مَا ذَكَرَهُ، وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ:
Bilesin ki Allah Teâlâ kıyamet hakkındaki sözün hak ve doğru olduğunu beyan edince ve insanın kıyamet gününde ancak Allah Teâlâ'ya itaat ile menfaat bulacağı zorunlu olarak bilindiğinden, itaatle meşgul olmak şüphesiz en mühim meselelerden biri olmuştur. İtaat türlerinin en şereflisi dua ve tazarru olunca, Allah Teâlâ bu ayette bunu emrederek şöyle buyurmuştur: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim'”. İnsanlar O'nun { ادْعُونِي } “Bana dua edin” kavlinden neyin murat edildiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bunun dua etme emri olduğu söylenmiştir; bunun ibadet etme emri olduğu da söylenmiştir; nitekim arkasından { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “Şüphesiz bana ibadet etmekten büyüklenenler” buyurması buna delildir. Şayet dua emri mutlak ibadet emri olmasaydı, O'nun { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } kavlinin bir anlamı kalmazdı. Ayrıca Kur'an'da O'nun: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً } [Nisâ 117] “Onlar O'nu bırakıp ancak dişilere taparlar / dua ederler” kavlinde olduğu gibi duanın ibadet anlamında kullanımı pek çoktur. Buna şöyle cevap verilmiştir: Dua kulluğu, zilleti ve muhtaçlığı itiraf etmektir; dolayısıyla sanki duayı terk eden kimsenin onu ancak kulluğu açığa vurmaktan büyüklenmek için terk ettiği söylenmiştir. Duanın Kur'an'da ibadet anlamında çokça geçtiği sözüne ise şöyle cevap verilmiştir: Müstakil bir delil olmaksızın lafzın zahirini / terk etmeye gidilmez. Eğer: “O nasıl { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } ‘Bana dua edin, size icabet edeyim’ buyurmuştur; oysa çokça dua edilir de icabet edilmez?” denilirse; el-Ka‘bî buna şöyle cevap vermiştir: Dua ancak bir şartla sahih olur ve bu şekilde dua eden kimseye icabet edilir; o şart da dua ile istenen şeyin bir maslahat ve hikmet olmasıdır. Sonra o kendi kendine bir soru sorarak: “Daha hayırlı/uygun olanı Allah duasız da yapar, o halde duadaki fayda nedir?” demiştir. Buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: Onda Allah'a sığınma ve yönelme vardır. İkincisi: Bu durum herkesin görüşüne de yöneltilebilir; zira eğer Allah onu yapacağını biliyorsa onu mutlaka yapacaktır, dolayısıyla duada fayda yoktur; eğer onu yapmayacağını biliyorsa onu kesinlikle yapmayacaktır, dolayısıyla yine duada fayda yoktur. Onların burada söyleyecekleri her şey bizim de cevabımızdır. Onun zikrettiği açıklamaların tamamı budur. Bana göre bunda başka bir vecih daha vardır ki o da şudur: Allah Teâlâ:
ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ فَكُلُّ مَنْ دَعَا اللَّهَ وَفِي قَلْبِهِ ذَرَّةٌ مِنَ الِاعْتِمَادِ عَلَى مَالِهِ وَجَاهِهِ وَأَقَارِبِهِ وَأَصْدِقَائِهِ وَجِدِّهِ وَاجْتِهَادِهِ، فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا دَعَا اللَّهَ إِلَّا بِاللِّسَانِ، أَمَّا بِالْقَلْبِ فَإِنَّهُ مُعَوِّلٌ فِي تَحْصِيلِ ذَلِكَ الْمَطْلُوبِ عَلَى غير
{ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuştur. Kalbinde malına, makamına, akrabalarına, dostlarına, çalışıp çabalamasına zerre kadar güven bulunarak Allah'a dua eden herkes, gerçekte Allah'a sadece diliyle dua etmiştir; kalbiyle ise o istenen şeyi elde etmede başkasına