اللَّهِ، فَهَذَا الْإِنْسَانُ مَا دَعَا رَبَّهُ فِي وَقْتٍ، أَمَّا إِذَا دَعَا فِي وَقْتٍ لَا يَبْقَى فِي الْقَلْبِ الْتِفَاتٌ إِلَى غَيْرِ اللَّهِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَحْصُلُ الِاسْتِجَابَةُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَفِيهِ بِشَارَةٌ كَامِلَةٌ، وَهِيَ أَنَّ انْقِطَاعَ الْقَلْبِ بِالْكُلِّيَّةِ عَمَّا سِوَى اللَّهِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ قَاطِعٌ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِأَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ شَيْءٌ سِوَى فَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَعَلَى الْقَانُونِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَقْبُولًا عِنْدَ اللَّهِ، وَنَرْجُو مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَإِحْسَانِهِ أَنْ يُوَفِّقَنَا لِلدُّعَاءِ الْمَقْرُونِ بِالْإِخْلَاصِ وَالتَّضَرُّعِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ الْمُسْتَقْصَى فِي الدُّعَاءِ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
Allah'tan başkasına [güvenmiştir]. Dolayısıyla bu insan hiçbir vakitte Rabbine [gerçek anlamda] dua etmemiştir. Fakat kalpte Allah'tan başkasına hiçbir yönelişin kalmadığı bir vakitte dua ederse, zahir olan şudur ki icabet gerçekleşir. Bunu bildiğinde, bunda tam bir müjde vardır; o da kalbin Allah'tan başkasından bütünüyle alakasını kesmesinin ancak ölüme yaklaşıldığı anda gerçekleştiğidir. Zira insan o vakitte kendisine Yüce Allah'ın lütfundan başka hiçbir şeyin fayda vermeyeceğini kesin olarak bilir. Dolayısıyla zikrettiğimiz kurala göre o vakitteki duanın Allah katında makbul olması gerekir. Allah'ın lütfundan ve ihsanından bizi o vakitte ihlas ve yakarışla birlikte olan duaya muvaffak kılmasını dileriz. Bil ki dua hakkındaki etraflı açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ أَيْ صَاغِرِينَ وَهَذَا إِحْسَانٌ عَظِيمٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ ذَكَرَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ عَلَى تَرْكِ الدُّعَاءِ، فَإِنْ قِيلَ
Sonra Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana kulluk/dua etmekten büyüklenenler, aşağılanmış olarak cehenneme gireceklerdir” buyurmuştur. Yani küçük düşürülmüş olarak [gireceklerdir]. Duanın terk edilmesine yönelik şiddetli tehdidi zikretmiş olması, Yüce Allah'tan büyük bir ihsandır. Eğer şöyle denilirse:
رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ حِكَايَةً عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ»
Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet edildiğine göre o, İzzet Rabbinden hikâye ederek şöyle buyurmuştur: { مَنْ شَغَلَهُ ذِكْرِي عَنْ مَسْأَلَتِي أَعْطَيْتُهُ أَفْضَلَ مَا أُعْطِي السَّائِلِينَ } “Kim beni zikretmekten benden istemeye vakit bulamazsa, ona isteyenlere verdiğimin en faziletlisini veririm”.
فَهَذَا الْخَبَرُ يَقْتَضِي أَنَّ تَرْكَ الدُّعَاءِ أَفْضَلُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الدُّعَاءِ يُوجِبُ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ، فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا؟ قُلْنَا لَا شَكَّ أَنَّ الْعَقْلَ إِذَا كَانَ مُسْتَغْرِقًا في الثناء كان ذلك أفضل من الدعاء، لأن الدعاء طلب للحظ والاستغراق في معرفة جلال الله أفضل من طلب الحظ، أما إذا لم يحصل ذلك الاستغراق كان الاشتغال بالدعاء أولى، لِأَنَّ الدُّعَاءَ يَشْتَمِلُ عَلَى مَعْرِفَةِ عِزَّةِ الرُّبُوبِيَّةِ وَذِلَّةِ الْعُبُودِيَّةِ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَاعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَهُ بِمَا قَبْلَهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنِّي أَنْعَمْتُ عَلَيْكَ قَبْلَ طَلَبِكَ لِهَذِهِ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ الْعَظِيمَةِ، وَمَنْ أَنْعَمَ قَبْلَ السُّؤَالِ بِهَذِهِ النِّعَمِ الْعَالِيَةِ فَكَيْفَ لَا يُنْعِمُ بِالْأَشْيَاءِ الْقَلِيلَةِ بَعْدَ السُّؤَالِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالدُّعَاءِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ الِاشْتِغَالُ بِالدُّعَاءِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِحُصُولِ الْمَعْرِفَةِ، فَمَا الدَّلِيلُ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ، وَقَدْ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الدَّلَائِلَ الْعَشْرَةَ عَلَى وُجُودِهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ دَلَائِلَ وُجُودِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، إِمَّا فَلَكِيَّةٌ، وَإِمَّا عُنْصُرِيَّةٌ، أَمَّا الْفَلَكِيَّاتُ فَأَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ أَحَدُهَا: تَعَاقُبُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَ [لَمَّا] كَانَ أَكْثَرُ مَصَالِحِ الْعَالَمِ مَرْبُوطًا بِهِمَا فَذَكَرَهُمَا اللَّهُ/ تَعَالَى فِي هَذَا الْمَقَامِ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي خَلْقِ اللَّيْلِ حُصُولُ الرَّاحَةِ بِسَبَبِ النَّوْمِ وَالسُّكُونِ، وَالْحِكْمَةَ فِي خَلْقِ النَّهَارِ، إِبْصَارُ الْأَشْيَاءِ لِيَحْصُلَ مُكْنَةُ التَّصَرُّفِ فِيهَا عَلَى الْوَجْهِ الْأَنْفَعِ، أَمَّا أَنَّ السُّكُونَ فِي وَقْتِ النَّوْمِ سَبَبٌ لِلرَّاحَةِ فَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَرَكَاتِ تُوجِبُ الْإِعْيَاءَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْحَرَكَةَ تُوجِبُ السُّخُونَةَ وَالْجَفَافَ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّأَلُّمَ وَالثَّانِي: أَنَّ الْإِحْسَاسَ بِالْأَشْيَاءِ إِنَّمَا يُمْكُنُ بِإِيصَالِ الْأَرْوَاحِ الْجُسْمَانِيَّةِ إِلَى ظَاهِرِ الْحِسِّ، ثُمَّ إِنْ تِلْكَ الْأَرْوَاحَ تَتَحَلَّلُ بِسَبَبِ كَثْرَةِ الْحَرَكَاتِ فَتَضْعُفُ الْحَوَاسُّ وَالْإِحْسَاسَاتُ، وَإِذَا نَامَ الْإِنْسَانُ عَادَتِ الْأَرْوَاحُ الْحَسَّاسَةُ فِي بَاطِنِ الْبَدَنِ وَرُكِّزَتْ وَقَوِيَتْ وَتَخَلَّصَتْ عَنِ الْإِعْيَاءِ، وَأَيْضًا اللَّيْلُ بَارِدٌ رَطْبٌ فَبُرُودَتُهُ وَرُطُوبَتُهُ يَتَدَارَكَانِ مَا حَصَلَ فِي النَّهَارِ مِنَ الْحَرِّ وَالْجَفَافِ بِسَبَبِ مَا حَدَثَ مِنْ كَثْرَةِ الْحَرَكَاتِ، فَهَذِهِ هِيَ الْمَنَافِعُ الْمَعْلُومَةُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَأَمَّا قَوْلُهُ وَالنَّهارَ مُبْصِراً فَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَدَنِيٌّ بِالطَّبْعِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ مَا لَمْ يَحْصُلْ مَدِينَةٌ تَامَّةٌ لَمْ تَنْتَظِمْ مُهِمَّاتُ الْإِنْسَانِ فِي مَأْكُولِهِ وَمَشْرُوبِهِ وَمَلْبَسِهِ وَمَنْكَحِهِ، وَتِلْكَ الْمُهِمَّاتُ لَا تَحْصُلُ إِلَّا بِأَعْمَالٍ كَثِيرَةٍ، وَتِلْكَ الْأَعْمَالُ تَصَرُّفَاتٌ فِي أُمُورٍ، وَهَذِهِ التَّصَرُّفَاتُ لَا تَكْمُلُ إِلَّا بِالضَّوْءِ وَالنُّورِ حَتَّى يُمَيِّزَ الْإِنْسَانُ بِسَبَبِ ذَلِكَ النُّورِ بَيْنَ مَا يُوَافِقُهُ وَبَيْنَ مَا لَا يُوَافِقُهُ، فَهَذَا هُوَ الْحِكْمَةُ فِي قَوْلِهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً فَإِنْ قِيلَ كَانَ الْوَاجِبُ بِحَسَبِ رِعَايَةِ النَّظْمِ أَنْ يُقَالَ هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهَارَ لِتُبْصِرُوا فِيهِ، أَوْ فَجَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ سَاكِنًا وَلَكِنَّهُ لَمْ يَقُلْ كَذَلِكَ بَلْ قَالَ فِي اللَّيْلِ لِتَسْكُنُوا
Bu haber duayı terk etmenin daha faziletli olduğunu gerektirmektedir; bu ayet ise duayı terk etmenin şiddetli bir tehdidi gerektirdiğine delalet etmektedir. O halde ikisi nasıl bağdaştırılır? Biz deriz ki: Şüphe yok ki akıl övgü ve senada müstağrak olduğunda (bütünüyle meşgul olduğunda), bu duadan daha faziletlidir. Çünkü dua bir pay/menfaat talebidir; Allah'ın celalini tanımada istiğrak halinde olmak ise pay talep etmekten daha faziletlidir. Fakat bu istiğrak gerçekleşmediğinde dua ile meşgul olmak daha evladır; zira dua, rubûbiyyetin izzetini ve ubûdiyyetin zilletini bilmeyi içerir. Sonra Yüce Allah: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Allah, içinde sükûn bulasınız diye sizin için geceyi yaratandır” buyurmuştur. Bil ki bu ayetin öncekiyle irtibatı iki yöndendir: Birincisi: Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Ben sen bu yüce ve büyük nimetleri istemeden önce sana lütfettim; istemeden önce bu üstün nimetleri bahşeden, istedikten sonra az olan şeyleri nasıl bahşetmesin?” İkincisi: Yüce Allah dua etmeyi emredince, sanki şöyle denilmiştir: “Dua ile meşgul olmak, şüphesiz öncelikle marifetin (Allah'ı tanımanın) hasıl olmasını gerektirir; peki kâdir olan İlah'ın varlığına delil nedir?” Yüce Allah O'nun varlığına, kudretine ve hikmetine dair bu on delili zikretmiştir. Bil ki biz, Allah'ın varlığına ve kudretine dair delillerin ya felekî (kozmik) ya da unsurî (maddî) olduğunu açıklamıştık. Felekî olanlara gelince, bunlar pek çok kısımdır. Biri: Gece ile gündüzün birbiri ardınca gelmesidir. Âlemin menfaatlerinin çoğu bu ikisine bağlı olduğundan, Allah / Teâlâ bu makamda ikisini zikretmiş ve geceyi yaratmadaki hikmetin uyku ve sükûn sebebiyle dinlenmenin gerçekleşmesi olduğunu, gündüzü yaratmadaki hikmetin ise en faydalı şekilde tasarrufta bulunabilme imkânının doğması için eşyayı görmek olduğunu açıklamıştır. Uyku vaktindeki sükûnetin dinlenme sebebi olmasına gelince, bunun beyanı iki yöndendir: Birincisi: Hareketler yorgunluk doğurur; çünkü hareket sıcaklık ve kuruluk meydana getirir, bu da acı verir. İkincisi: Eşyayı hissetmek ancak cismanî ruhların hissin zahirine ulaşmasıyla mümkün olur; sonra bu ruhlar çok hareket sebebiyle çözülür ve duyular ile hisler zayıflar. İnsan uyuduğunda ise hisseden ruhlar bedenin içine döner, odaklanır, güçlenir ve yorgunluktan kurtulur. Ayrıca gece soğuk ve nemlidir; dolayısıyla onun soğukluğu ve nemi, gündüz hareketlerin çokluğundan kaynaklanan hararet ve kuruluğu telafi eder. İşte Yüce Allah'ın: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Allah, içinde sükûn bulasınız diye sizin için geceyi yaratandır” kavlinden bilinen faydalar bunlardır. O'nun: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]” kavline gelince, bil ki insan tabiatı gereği medenîdir (sosyaldir). Bunun anlamı şudur: Tam bir şehir/toplum oluşmadıkça insanın yiyecek, içecek, giyecek ve evlilik konusundaki temel ihtiyaçları düzene girmez. Bu ihtiyaçlar ancak birçok işle gerçekleşir, o işler ise meselelerdeki tasarruflardır. Bu tasarruflar da ancak insanın o ışık sayesinde kendisine uygun olanla olmayanı ayırt edebilmesi için aydınlık ve ışıkla tamamlanır. İşte: { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “gündüzü de aydınlatıcı [kıldı]” kavlindeki hikmet budur. Eğer: “Söz dizimine riayet bakımından ‘İçinde sükûn bulasınız diye sizin için geceyi, içinde göresiniz diye gündüzü kıldı’ yahut ‘Sizin için geceyi sakin kıldı’ denilmesi gerekirdi; fakat böyle demeyip gece hakkında { لِتَسْكُنُوا
فِيهِ، وَقَالَ فِي النَّهَارِ مُبْصِرًا فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟ وَأَيْضًا فَمَا الْحِكْمَةُ فِي تَقْدِيمِ ذِكْرِ اللَّيْلِ عَلَى ذِكْرِ النَّهَارِ مَعَ أَنَّ النَّهَارَ أَشْرَفُ مِنَ اللَّيْلِ؟ قُلْنَا: أَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: فَهُوَ أَنَّ اللَّيْلَ وَالنَّوْمَ فِي الْحَقِيقَةِ طَبِيعَةٌ عَدَمِيَّةٌ فَهُوَ غَيْرُ مَقْصُودٍ بِالذَّاتِ، أَمَّا الْيَقَظَةُ فَأُمُورٌ وُجُودِيَّةٌ، وَهِيَ مَقْصُودَةٌ بِالذَّاتِ، وَقَدْ بَيَّنَ الشَّيْخُ عَبْدُ الْقَاهِرِ النَّحْوِيُّ فِي «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» أَنَّ دَلَالَةَ صِيغَةِ الِاسْمِ عَلَى التَّمَامِ وَالْكَمَالِ أَقْوَى مِنْ دَلَالَةِ صِيغَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِمَا، فَهَذَا هُوَ السَّبَبُ فِي هَذَا الْفَرْقِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ الظُّلْمَةَ طَبِيعَةٌ عَدَمِيَّةٌ وَالنُّورَ طَبِيعَةٌ وُجُودِيَّةٌ وَالْعَدَمُ فِي الْمُحْدَثَاتِ مُقَدَّمٌ عَلَى الْوُجُودِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ [الْأَنْعَامِ: ١] .
فِيهِ } “içinde sükûn bulasınız diye” demiş; gündüz hakkında ise { مُبْصِراً } “aydınlatıcı/görücü” demiştir. Bundaki fayda nedir? Ayrıca gündüz geceden daha şerefli olduğu halde gecenin zikrinin gündüzün zikrinden öne geçirilmesindeki hikmet nedir?” denilirse; biz deriz ki: Birinciye cevap şudur: Gece ve uyku gerçekte ademî (yoklukla ilgili) bir tabiat olduğundan bizzat amaçlanan değildir; uyanıklık ise vücûdî (varlıkla ilgili) durumlardır ve bizzat amaçlanandır. Şeyh Abdülkāhir en-Nahvî, Delâilü'l-İ‘câz'da isim sığasının tamam ve kemale delaletinin, fiil sığasının bu ikisine delaletinden daha kuvvetli olduğunu açıklamıştır. İşte bu farkın sebebi budur, en doğrusunu Allah bilir. İkinciye cevap ise şudur: Karanlık ademî bir tabiat, aydınlık ise vücûdî bir tabiattır; sonradan yaratılanlarda (muhdesatta) ise yokluk varlıktan öncedir. Bu sebeple Yüce Allah En‘âm Suresi'nin başında: { وَجَعَلَ الظُّلُماتِ وَالنُّورَ } [En‘âm 1] “Karanlıkları ve aydınlığı yarattı” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مَا فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْحِكَمِ الْبَالِغَةِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ وَالْمُرَادُ أن فضل الله على الخلق كثيرا جِدًّا وَلَكِنَّهُمْ لَا يَشْكُرُونَهُ، وَأَعْلَمُ أَنَّ تَرْكَ الشُّكْرِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَعْتَقِدَ الرَّجُلُ أَنَّ هَذِهِ النِّعَمَ لَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى مِثْلَ أَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ هَذِهِ الْأَفْلَاكَ وَاجِبَةُ الْوُجُودِ لِذَوَاتِهَا وَوَاجِبَةُ الدَّوَرَانِ لِذَوَاتِهَا، فَحِينَئِذٍ هَذَا الرَّجُلُ لَا يَعْتَقِدُ أَنَّ هَذِهِ النِّعَمَ مِنَ اللَّهِ وَثَانِيهَا: أَنَّ الرَّجُلَ وَإِنِ اعْتَقَدَ أَنَّ كُلَّ هذا الْعَالَمِ حَصَلَ بِتَخْلِيقِ اللَّهِ وَتَكْوِينِهِ إِلَّا أَنَّ هَذِهِ النِّعَمَ الْعَظِيمَةَ، أَعْنِي نِعْمَةَ تَعَاقُبِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَمَّا دَامَتْ وَاسْتَمَرَّتْ نَسِيَهَا الْإِنْسَانُ، فَإِذَا ابْتُلِيَ الْإِنْسَانُ بِفُقْدَانِ شَيْءٍ مِنْهَا عَرَفَ قَدْرَهَا مِثْلَ أَنْ يَتَّفِقَ لِبَعْضِ النَّاسِ وَالْعِيَاذُ بِاللَّهِ أَنْ يَحْبِسَهُ بَعْضُ الظَّلَمَةِ فِي آبَارٍ عَمِيقَةٍ مُظْلِمَةٍ مُدَّةً مَدِيدَةً، فَحِينَئِذٍ يَعْرِفُ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ قَدْرَ نِعْمَةِ/ الْهَوَاءِ الصَّافِي وَقَدْرَ نِعْمَةِ الضَّوْءِ، وَرَأَيْتُ بَعْضَ الْمُلُوكِ كَانَ يُعَذِّبُ بَعْضَ خَدَمِهِ بأن أمر أقواما حتى يمنعونه عَنِ الِاسْتِنَادِ إِلَى الْجِدَارِ وَعَنِ النَّوْمِ فَعَظُمَ وَقْعُ هَذَا التَّعْذِيبِ وَثَالِثُهَا: أَنَّ الرَّجُلَ وَإِنْ كَانَ عَارِفًا بِمَوَاقِعِ هَذِهِ النِّعَمِ إِلَّا أَنَّهُ يَكُونُ حَرِيصًا عَلَى الدُّنْيَا مُحِبًّا لِلْمَالِ وَالْجَاهِ، فَإِذَا فَاتَهُ الْمَالُ الْكَثِيرُ وَالْجَاهُ الْعَرِيضُ وَقَعَ فِي كُفْرَانِ هَذِهِ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ، وَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ الْخَلْقِ هَالِكِينَ فِي أَحَدِ هَذِهِ الْأَوْدِيَةِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، لَا جَرَمَ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ [سَبَأٍ: ١٣] وَقَوْلُ إِبْلِيسَ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٧] وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى بِتِلْكَ الدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ وُجُودَ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الرَّحِيمِ الْحَكِيمِ قَالَ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ذَلِكُمُ الْمَعْلُومُ الْمُمَيَّزُ بِالْأَفْعَالِ الْخَاصَّةِ الَّتِي لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا أَحَدٌ هو اللَّهُ رَبُّكُمْ خَالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ أَخْبَارٌ مُتَرَادِفَةٌ أَيْ هُوَ الْجَامِعُ لِهَذِهِ الْأَوْصَافِ مِنَ الْإِلَهِيَّةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ وَخَلْقِ كُلِّ شَيْءٍ وَأَنَّهُ لَا ثَانِيَ لَهُ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ وَالْمُرَادُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ وَلِمَ تَعْدِلُونَ عَنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ وَتُكَذِّبُونَ بِهَا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ يَعْنِي أَنَّ كُلَّ مَنْ جَحَدَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَلَمْ يَتَأَمَّلْهَا وَلَمْ يَكُنْ فِيهِ هِمَّةٌ لِطَلَبِ الحق وخوف العاقبة أفك كما أفكوا.
Bil ki Yüce Allah gece ve gündüzde bulunan menfaatleri ve üstün hikmetleri zikredince: { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir, fakat insanların çoğu şükretmezler” buyurmuştur. Murad edilen, Allah'ın yaratılmışlara lütfunun pek çok olduğudur; fakat onlar O'na şükretmezler. Bil ki şükrün terk edilmesi birkaç vecihtendir: Birincisi: Kişinin bu nimetlerin Yüce Allah'tan olmadığına inanmasıdır; nitekim bu feleklerin bizzat kendileri sebebiyle zorunlu varlık (vâcibü'l-vücûd) olduğuna ve yine kendileri sebebiyle dönmelerinin zorunlu olduğuna inanması gibi. Bu durumda o kişi bu nimetlerin Allah'tan olduğuna inanmaz. İkincisi: Kişi bütün bu âlemin Allah'ın yaratması ve var etmesiyle meydana geldiğine inansa bile, bu büyük nimetler —yani gece ile gündüzün ardı ardına gelmesi nimeti— devam edip sürüp gittiğinde insan onları unutur. İnsan bunlardan bir şeyin yokluğuyla imtihan edildiğinde ise onların kıymetini anlar; nitekim Allah korusun bazı insanların başına geldiği gibi, zalimlerin birini uzun bir süre derin ve karanlık kuyularda hapsetmesi durumunda o insan temiz / havanın ve ışık nimetinin kıymetini anlar. Bazı hükümdarların hizmetçilerinden bazılarına işkence ettiğini gördüm; öyle ki bazı kimselere onların duvara yaslanmasını ve uyumasını engellemelerini emretmişti de bu işkencenin etkisi pek büyük olmuştu. Üçüncüsü: Kişi bu nimetlerin konumunu bilse de dünyaya düşkün, mala ve makama tutkun olur; elinden çok mal ve geniş bir makam kaçtığında bu büyük nimetlere karşı nankörlüğe düşer. Yaratılanların çoğu zikrettiğimiz bu üç vadiden birinde helak olduğu için, Yüce Allah şüphesiz: { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler” buyurmuştur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَقَلِيلٌ مِنْ عِبادِيَ الشَّكُورُ } [Sebe 13] “Kullarımdan şükredenler pek azdır” kavli ile İblis'in: { وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ } [A‘râf 17] “Onların çoğunu şükredenler olarak bulamayacaksın” sözüdür. Yüce Allah zikredilen bu delillerle kâdir, rahîm ve hakîm olan İlah'ın varlığını beyan edince: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “İşte Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı olan, O'ndan başka hiçbir ilah bulunmayan Allah budur” buyurmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Hiç kimsenin O'na ortak olmadığı özel fiilleriyle bilinen ve ayırt edilen zât, Rabbiniz, her şeyin yaratıcısı ve kendisinden başka hiçbir ilah bulunmayan Allah'tır. Bunlar peş peşe gelen haberlerdir (yüklemlerdir); yani O, ilahlık, rablik, her şeyi yaratma ve dengi/ikincisi olmama sıfatlarını kendisinde toplayandır.” { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorsunuz?” kavlinde kastedilen ise: “O halde nasıl çevriliyorsunuz ve bu delillerden niçin yüz çevirip onları yalanlıyorsunuz?” demektir. Sonra Yüce Allah: { كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini inkâr edenler işte böyle döndürülürler” buyurmuştur. Yani Allah'ın ayetlerini inkâr eden, onları tefekkür etmeyen, içinde hakkı arama azmi ve akıbet korkusu bulunmayan herkes, onların döndürüldüğü gibi döndürülür.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٤ الى ٦٧]
[Mü'min Suresi (40), 64-67. Ayetler]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥) قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) } “Allah, sizin için yeryüzünü bir yerleşim yeri, göğü de bir kubbe/bina kılan, size şekil verip de şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerden rızıklandırandır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir! (64) O diridir (Hayy'dır); O'ndan başka hiçbir ilah yoktur. O halde dini O'na halis kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur. (65) De ki: ‘Bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde, Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten menedildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum.’ (66) Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan (aşılanmış yumurtadan) yaratan, sonra sizi bir bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur. İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir; [bütün bunlar] belirlenmiş bir ecele ulaşmanız ve ola ki akledersiniz diyedir. (67)”
اعْلَمْ أَنَا بَيَّنَّا أَنَّ دَلَائِلَ وُجُودِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مِنْ دَلَائِلِ الْآفَاقِ أَوْ مِنْ بَابِ دَلَائِلِ الْأَنْفُسِ، أَمَّا دَلَائِلُ الْآفَاقِ فَالْمُرَادُ كُلُّ مَا هُوَ غَيْرُ الْإِنْسَانِ مِنْ كُلِّ هَذَا الْعَالَمِ وَهِيَ أَقْسَامٌ كَثِيرَةٌ، وَالْمَذْكُورُ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَقْسَامٌ مِنْهَا أَحْوَالُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَقَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ وَثَانِيهَا: الْأَرْضُ وَالسَّمَاءُ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ قَراراً أَيْ مَنْزِلًا فِي حَالِ الْحَيَاةِ وَبَعْدَ الْمَوْتِ وَالسَّماءَ بِناءً كَالْقُبَّةِ الْمَضْرُوبَةِ عَلَى الْأَرْضِ، وَقِيلَ مَسَكَ الْأَرْضَ بِلَا عَمَدٍ حَتَّى أَمْكَنَ التَّصَرُّفَ عَلَيْهَا وَالسَّماءَ بِناءً أَيْ قَائِمًا ثَابِتًا وَإِلَّا لَوَقَعَتْ عَلَيْنَا، وَأَمَّا دَلَائِلُ الْأَنْفُسِ فَالْمُرَادُ مِنْهَا دَلَالَةُ أَحْوَالِ بَدَنِ الْإِنْسَانِ وَدَلَالَةُ أَحْوَالِ نَفْسِهِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ، وَالْمَذْكُورُ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ قِسْمَانِ أَحَدُهَا: مَا هُوَ حَاصِلٌ مُشَاهَدٌ حَالَ كَمَالِ حَالِهِ وَالثَّانِي: مَا كَانَ حَاصِلًا فِي ابْتِدَاءِ خِلْقَتِهِ وَتَكْوِينِهِ.
Bil ki biz Allah'ın varlığına ve kudretine dair delillerin ya afâkî delillerden (dış dünyadan) ya da enfüsî delillerden (insanın kendi nefsinden) olduğunu açıklamıştık. Afâkî delillere gelince, bundan kastedilen bütün bu âlemden insanın dışındaki her şeydir ve bunlar pek çok kısımdır. Bu ayette bunlardan zikredilen kısımlardan biri gece ve gündüzün halleridir ki bunun zikri daha önce geçti. İkincisi ise yer ve göktür; bu da O'nun: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً } “Allah, sizin için yeryüzünü bir yerleşim yeri, göğü de bir bina kılan...dır” kavlinden murad edilendir. İbn Abbâs { قَراراً } “yerleşim yeri” kavli hakkında “Hayat halinde ve ölümden sonra bir konaklama yeri”, { وَالسَّماءَ بِناءً } “göğü de bir bina” kavli hakkında ise “Yeryüzü üzerine kurulmuş bir kubbe gibi” demiştir. Bir görüşe göre de yeryüzünde tasarrufta bulunmak mümkün olsun diye onu direksiz tutmuştur; { وَالسَّماءَ بِناءً } “göğü de bir bina” yani ayakta duran ve sabit [kılmıştır], aksi takdirde üzerimize düşerdi. Enfüsî delillere gelince, bunlardan murat edilen, insanın bedeninin ve nefsinin hallerinin kâdir ve hakîm olan Yaratıcı'nın varlığına delaletidir. Bu ayette bunlardan zikredilen iki kısımdır: Biri, halinin kemali durumunda hazır ve müşahede edilen şeylerdir; ikincisi ise yaratılışının ve oluşumunun başlangıcında bulunan şeylerdir.
أَمَّا الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: فَأَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ وَالْمَذْكُورُ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعٌ ثَلَاثَةٌ أَوَّلُهَا: حُدُوثُ صُورَتِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَصَوَّرَكُمْ وَثَانِيهَا: حُسْنُ صُورَتِهِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ رَزَقَهُ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ وَقَدْ أَطْنَبْنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا لَا سِيَّمَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ [الْإِسْرَاءِ: ٧٠] وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الدَّلَائِلَ الْخَمْسَةَ اثْنَيْنِ مِنْ دَلَائِلِ الْآفَاقِ وَثَلَاثَةً مِنْ دَلَائِلِ الْأَنْفُسِ قَالَ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَتَفْسِيرُ تَبَارَكَ إِمَّا الدَّوَامُ وَالثَّبَاتُ وَإِمَّا كَثْرَةُ الْخَيْرَاتِ، ثُمَّ قَالَ: هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَهَذَا يُفِيدُ الْحَصْرَ وَأَنْ لَا حَيَّ إِلَّا هُوَ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْمَلَ ذَلِكَ عَلَى الْحَيِّ الَّذِي يَمْتَنِعُ أَنْ يَمُوتَ امْتِنَاعًا ذَاتِيًّا وَحِينَئِذٍ لَا حَيَّ إِلَّا هُوَ فَكَأَنَّهُ أَجْرَى الشَّيْءَ الَّذِي يَجُوزُ زَوَالُهُ مَجْرَى الْمَعْدُومِ.
Birinci kısma gelince, bu pek çok türdür; bu ayette bunlardan zikredilen üç türdür: Birincisi: Suretinin meydana getirilmesidir ki bu, O'nun: { وَصَوَّرَكُمْ } “size şekil verdi” kavlinden kastedilendir. İkincisi: Suretinin güzel kılınmasıdır ki bu, O'nun: { فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “şekillerinizi de güzel yaptı” kavlinden kastedilendir. Üçüncüsü: Onu temiz şeylerden rızıklandırmış olmasıdır ki bu, O'nun: { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve sizi temiz şeylerden rızıklandırdı” kavlinden kastedilendir. Biz bu şeylerin tefsirini bu kitapta defalarca, özellikle de Yüce Allah'ın: { وَلَقَدْ كَرَّمْنا بَنِي آدَمَ } [İsrâ 70] “Andolsun biz Âdemoğlunu şerefli kıldık” kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak açıkladık. Yüce Allah ikisi afâkî delillerden, üçü enfüsî delillerden olmak üzere bu beş delili zikredince: { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah ne yücedir!” buyurmuştur. “Tebâreke” lafzının tefsiri ya devamlılık ve sebat ya da hayırların çokluğudur. Sonra O: { هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O diridir (Hayy'dır); O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur. Bu hasr (sınırlama) bildirir ve O'ndan başka diri olmadığını ifade eder. Dolayısıyla bunun, ölmesi zâtı gereği imkânsız olan Diri'ye hamledilmesi vacip olur; o takdirde O'ndan başka diri yoktur; sanki zevali caiz olan şeyi yok hükmünde saymıştır.
وَاعْلَمْ أن الحي عبارة عن الدراك الفعال والدراك إِشَارَةٌ إِلَى الْعِلْمِ التَّامِّ، وَالْفَعَّالُ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُدْرَةِ الْكَامِلَةِ، وَلَمَّا نَبَّهَ عَلَى هَاتَيْنِ الصِّفَتَيْنِ مِنْ صِفَاتِ الْجَلَالِ نَبَّهَ عَلَى الصِّفَةِ الثَّالِثَةِ وَهِيَ: الْوَحْدَانِيَّةُ بِقَوْلِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، وَلَمَّا وَصَفَهُ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ أَمَرَ الْعِبَادَ بِشَيْئَيْنِ أَحَدُهَا: بِالدُّعَاءِ وَالثَّانِي: بِالْإِخْلَاصِ فِيهِ، فَقَالَ: فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ ثُمَّ قَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَوْلَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْعِزَّةِ اسْتَحَقَّ لِذَاتِهِ أَنْ يُقَالَ لَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَلَمَّا بَيَّنَ صِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْعَظَمَةِ قَالَ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَأَوْرَدَ ذَلِكَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِأَلْيَنِ/ قَوْلٍ لِيَصْرِفَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ، وَبَيَّنَ أَنَّ وَجْهَ النَّهْيِ فِي ذَلِكَ مَا جَاءَهُ مِنَ الْبَيِّنَاتِ، وَتِلْكَ الْبَيِّنَاتُ أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ قَدْ ثَبَتَ كَوْنُهُ مَوْصُوفًا بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْعَظَمَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْعِبَادَةَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِهِ، وَأَنَّ جَعْلَ الْأَحْجَارِ الْمَنْحُوتَةِ وَالْخُشُبِ الْمُصَوَّرَةِ شُرَكَاءَ لَهُ فِي الْمَعْبُودِيَّةِ مُسْتَنْكَرٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ.
Bil ki Hayy (diri), çok iyi idrak eden (derrâk) ve dilediğini hakkıyla yapan (fa‘‘âl) demektir; derrâk tam ilme, fa‘‘âl ise kâmil kudrete işarettir. Celal sıfatlarından olan bu iki sıfata dikkat çekince, { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” kavliyle üçüncü sıfata, yani vahdaniyyete (birlik sıfatına) dikkat çekmiştir. O'nu bu sıfatlarla niteleyince kullara iki şeyi emretmiştir: Biri dua etmek, ikincisi ise duada ihlaslı olmaktır; dolayısıyla: { فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “O halde dini O'na halis kılarak O'na dua edin” buyurmuştur. Sonra: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” buyurmuştur. Muradın “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” sözünü söylemek olması caiz olduğu gibi, O celal ve izzet sıfatlarıyla nitelenmiş olduğu için zâtı gereği kendisine “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” denilmesini hak etmiş olması da murad edilmiş olabilir. Celal ve azamet sıfatlarını açıklayınca: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: ‘Allah'ı bırakıp da dua ettiklerinize/taptıklarınıza kulluk etmekten menedildim’” buyurmuştur. Onları putlara tapmaktan vazgeçirmek için bunu müşriklere en yumuşak / sözle iletmiştir. Bundaki nehyin gerekçesinin kendisine gelen apaçık deliller olduğunu beyan etmiştir. Bu apaçık deliller şudur: Âlemin İlahı'nın daha önce zikredildiği üzere celal ve azamet sıfatlarıyla nitelenmiş olduğu sabit olmuştur; apaçık akıl da ibadetin ancak O'na layık olduğuna, yontulmuş taşları ve şekil verilmiş ağaç parçalarını mabudlukta O'na ortak koşmanın ise aklın bedahetiyle (apaçık kavrayışıyla) çirkin görüldüğüne tanıklık etmektedir.
وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ أَمَرَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ وَإِنَّمَا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَحْكَامَ فِي حَقِّ نَفْسِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِيهِ أَنَّهُ فِي غَايَةِ الْعَقْلِ وَكَمَالِ الْجَوْهَرِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ كُلَّ أَحَدٍ فَإِنَّهُ لَا يُرِيدُ
Yüce Allah'a ibadet etmekle emrolunduğunu beyan edince: { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum” buyurmuştur. Bu hükümleri kendi nefsi hakkında zikretmiştir; çünkü onlar onun hakkında aklın zirvesinde ve kusursuz bir cevherde olduğuna inanıyorlardı. Zorunlu olarak bilinmektedir ki herkes kendisi
لِنَفْسِهِ إِلَّا الْأَفْضَلَ الْأَكْمَلَ، فَإِذَا ذَكَرَ أَنَّ مَصْلَحَتَهُ لَا تَتِمُّ إِلَّا بِالْإِعْرَاضِ عَنْ غَيْرِ اللَّهِ وَالْإِقْبَالِ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ ظَهَرَ بِهِ أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ أَكْمَلُ مِنْ كُلِّ مَا سِوَاهُ، ثُمَّ قَالَ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ.
için ancak en faziletli ve en mükemmel olanı ister. Kendi menfaatinin ancak Allah'tan başkasından yüz çevirmekle ve bütünüyle Allah'a itaate yönelmekle tamam olacağını zikredince, bununla bu yolun diğer her yoldan daha mükemmel olduğu ortaya çıkmıştır. Sonra O: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Sizi bir topraktan yaratan O'dur” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الدَّلَائِلَ عَلَى قِسْمَيْنِ دَلَائِلُ الْآفَاقِ وَالْأَنْفُسِ، أَمَّا دَلَائِلُ الْآفَاقِ فَكَثِيرَةٌ وَالْمَذْكُورُ مِنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَرْبَعَةٌ: اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالْأَرْضُ وَالسَّمَاءُ، وَأَمَّا دَلَائِلُ الْأَنْفُسِ فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهَا عَلَى قِسْمَيْنِ أَحَدُهَا:
Bil ki biz delillerin afâkî ve enfüsî olmak üzere iki kısım olduğunu zikretmiştik. Afâkî delillere gelince, bunlar pek çoktur ve bu ayette bunlardan zikredilen dört tanedir: Gece, gündüz, yer ve gök. Enfüsî delillere gelince, bunların da iki kısım olduğunu zikretmiştik: Birincisi,
الْأَحْوَالُ الْحَاضِرَةُ حَالَ كَمَالِ الصِّحَّةِ وَهِيَ أقسام كثيرة، والمذكور هاهنا مِنْهَا ثَلَاثَةُ أَنْوَاعٍ: الصُّورَةُ وَحُسْنُ الصُّورَةِ وَرِزْقُ الطَّيِّبَاتِ.
tam sağlık hali esnasında hazır olan hallerdir ki bunlar pek çok kısımdır; burada bunlardan zikredilen üç türdür: Suret, suretin güzelliği ve temiz şeylerle rızıklandırılmaktır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ كَيْفِيَّةُ تَكَوُّنِ هَذَا الْبَدَنِ مِنِ ابْتِدَاءِ كَوْنِهِ نُطْفَةً وَجَنِينًا إِلَى آخِرِ الشَّيْخُوخَةِ وَالْمَوْتِ فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ فَقِيلَ الْمُرَادُ آدَمُ، وَعِنْدِي لَا حَاجَةَ إِلَيْهِ لِأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ فَهُوَ مَخْلُوقٌ مِنَ الْمَنِيِّ وَمِنْ دَمِ الطَّمْثِ، وَالْمَنِيُّ مَخْلُوقٌ مِنَ الدَّمِ فَالْإِنْسَانُ مَخْلُوقٌ مِنَ الدَّمِ وَالدَّمُ إِنَّمَا يَتَوَلَّدُ مِنَ الْأَغْذِيَةِ وَالْأَغْذِيَةُ إِمَّا حَيَوَانِيَّةً وَإِمَّا نَبَاتِيَّةً، وَالْحَالُ فِي تَكَوُّنِ ذَلِكَ الْحَيَوَانِ كَالْحَالِ فِي تَكَوُّنِ الْإِنْسَانِ، فَالْأَغْذِيَةُ بأسرها منتهية إلى النباتية والنبات إنما يكون من التراب والماء، فثبت أن كل إنسان فهو متكون من التراب، ثم إن ذلك التُّرَابِ يَصِيرُ نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً بَعْدَ كَوْنِهِ عَلَقَةً مَرَاتِبُ كَثِيرَةٌ إِلَى أَنْ يَنْفَصِلَ مِنْ بطن الأم، فالله تعالى ترك ذكرها هاهنا لِأَجْلِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهَا فِي سَائِرِ الْآيَاتِ.
İkinci kısma —yani bu bedenin meni ve cenin olma başlangıcından yaşlılığın ve ölümün sonuna kadar meydana geliş keyfiyetine— gelince; bu ayette zikredilen işte budur. Nitekim: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ } “Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden yaratan O'dur” buyurmuştur. Burada [topraktan yaratılmakla] kastedilenin Âdem olduğu söylenmiştir; bana göre ise buna gerek yoktur. Çünkü her insan meni ve hayız kanından yaratılmıştır; meni kandan yaratılır, dolayısıyla insan kandan yaratılmıştır. Kan ise ancak gıdalardan meydana gelir; gıdalar da ya hayvansaldır ya bitkiseldir. O hayvanın oluşumundaki durum da insanın oluşumundaki durum gibidir; dolayısıyla bütün gıdalar neticede bitkisellere dayanır, bitki ise ancak toprak ve sudan meydana gelir. Böylece her insanın topraktan meydana geldiği sabit olmuştur. Sonra o toprak nutfe, sonra alaka olur; alaka olduktan sonra anne karnından ayrılıncaya kadar pek çok mertebe vardır. Yüce Allah onları diğer ayetlerde zikrettiği için burada zikretmeyi bırakmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَتَّبَ عُمْرَ الْإِنْسَانِ عَلَى ثَلَاثِ مَرَاتِبَ أَوَّلُهَا: كَوْنُهُ طِفْلًا، وَثَانِيهَا: أَنْ يَبْلُغَ أَشُدَّهُ، وَثَالِثُهَا:
Bil ki Yüce Allah insanın ömrünü üç mertebe üzere tertip etmiştir: Birincisi çocuk olması, ikincisi olgunluk çağına ulaşması, üçüncüsü ise
الشَّيْخُوخَةُ وَهَذَا تَرْتِيبٌ صَحِيحٌ مُطَابِقٌ لِلْعَقْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي أَوَّلِ عُمْرِهِ يَكُونُ فِي التَّزَايُدِ وَالنُّشُوءِ وَالنَّمَاءِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالطُّفُولِيَّةِ وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَبْلُغَ إِلَى كَمَالِ النُّشُوءِ وَإِلَى أَشُدِّ السِّنِّ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ فِيهِ نَوْعٌ مِنْ أنواع الضعف، وهذه المرتبة هي المراد من قوله لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ والمرتبة الثالثة: أن يتراجع ويظهر فيه أثر من آثار الضَّعْفِ وَالنَّقْصِ، وَهَذِهِ الْمَرْتَبَةُ هِيَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا التَّقْسِيمَ عَرَفْتَ أَنَّ مَرَاتِبَ الْعُمْرِ بِحَسَبِ هَذَا التَّقْسِيمِ لَا تَزِيدُ عَلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ ثُمَّ يُبْقِيكُمْ لِتَبْلُغُوا.
yaşlılıktır. Bu, akla uygun ve sahih bir tertiptir. Zira insan ömrünün başlangıcında artış, büyüme ve gelişme içindedir ki buna çocukluk denir. İkinci mertebe: Kendisinde hiçbir zayıflık türü meydana gelmeksizin gelişmenin kemaline ve en güçlü çağına ulaşmasıdır. İşte bu mertebe, O'nun: { لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “güçlü çağınıza ulaşmanız için” kavlinden murad edilendir. Üçüncü mertebe: Gerilemesi ve kendisinde zayıflık ve eksiklik eserlerinden bir eserin belirmesidir. Bu mertebe ise O'nun: { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً } “sonra da yaşlılar olmanız için” kavlinden murad edilendir. Bu taksimi bildiğinde, bu taksime göre ömür mertebelerinin bu üçten fazla olmadığını anlarsın. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } kavli, takdiri “Sonra [o çağa] ulaşasınız diye sizi yaşatır” şeklinde olan mahzuf bir fiile müteallıktır (bağlıdır).
ثُمَّ قَالَ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ أَيْ مِنْ قَبْلِ الشَّيْخُوخَةِ أَوْ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِذَا خَرَجَ سَقْطًا.
Sonra: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir” buyurmuştur; yani yaşlılıktan önce yahut düşük olarak doğduğunda bu hallerden önce [vefat ettirilir].
ثُمَّ قَالَ: وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَمَعْنَاهُ يَفْعَلُ ذَلِكَ لِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى وَهُوَ وَقْتُ الْمَوْتِ وَقِيلَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ.
Sonra: { وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى } “ve belirlenmiş bir ecele ulaşmanız için” buyurmuştur. Anlamı şudur: Belirlenmiş bir ecele —ki o ölüm vaktidir, kıyamet günü olduğu da söylenmiştir— ulaşasınız diye bunu yapar.
ثُمَّ قَالَ: وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ مَا فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ العجيبة من أنواع العبر وأقسام الدلائل.
Sonra: { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “ola ki akledersiniz” buyurmuştur; yani bu şaşırtıcı hallerdeki ibret türlerini ve delil kısımlarını [akledersiniz diye].
[سورة غافر (٤٠) : آية ٦٨]
[Mü'min Suresi (40), 68. Ayet]
هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨)
{ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨) } “Dirilten ve öldüren O'dur. Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol’ der, o da hemen oluverir. (68)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ انْتِقَالَ الْإِنْسَانِ مِنْ كَوْنِهِ تُرَابًا إِلَى كَوْنِهِ نُطْفَةً ثُمَّ إِلَى كَوْنِهِ عَلَقَةً ثُمَّ إِلَى كَوْنِهِ طِفْلًا ثُمَّ إِلَى بُلُوغِ الْأَشُدِّ ثُمَّ إِلَى الشَّيْخُوخَةِ وَاسْتَدَلَّ بِهَذِهِ التَّغَيُّرَاتِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ قَالَ بَعْدَهُ: هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ يَعْنِي كَمَا أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنْ صِفَةٍ إِلَى صِفَةٍ أُخْرَى مِنَ الصِّفَاتِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا يَدُلُّ عَلَى الْإِلَهِ الْقَادِرِ، فَكَذَلِكَ الِانْتِقَالُ مِنَ الْحَيَاةِ إِلَى الْمَوْتِ وَبِالْعَكْسِ يَدُلُّ عَلَى الْإِلَهِ الْقَادِرِ وَقَوْلُهُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَمَّا نَقَلَ هَذِهِ الْأَجْسَامَ مِنْ بَعْضِ هَذِهِ الصِّفَاتِ إِلَى صِفَةٍ أُخْرَى لَمْ يَتْعَبْ فِي
Bil ki Yüce Allah insanın toprak halinden nutfe haline, sonra alaka haline, sonra çocukluk haline, sonra olgunluk çağına ve sonra yaşlılığa intikalini zikredip bu değişimlerle kâdir olan İlah'ın varlığına delil getirince, bunun ardından: { هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Dirilten ve öldüren O'dur” buyurmuştur. Yani daha önce zikredilen sıfatlardan bir sıfattan diğerine intikal kâdir olan İlah'a delalet ettiği gibi, hayattan ölüme ve bunun zıddına intikal de kâdir olan İlah'a delalet eder. O'nun: { فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘Ol’ der, o da hemen oluverir” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Anlamı şudur: Bu cisimleri bu sıfatların bazısından diğer bir sıfata intikal ettirdiğinde O,
ذَلِكَ التَّصَرُّفِ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى آلَةٍ وَأَدَاةٍ، فَعَبَّرَ عَنْ نَفَاذِ قُدْرَتِهِ فِي الْكَائِنَاتِ وَالْمُحْدَثَاتِ مِنْ غَيْرِ مُعَارِضٍ وَلَا مُدَافِعٍ بِمَا إِذَا قَالَ: كُنْ فَيَكُونُ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ عَبَّرَ عَنِ الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ بِقَوْلِ كُنْ فَيَكُونُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ الِانْتِقَالُ مِنْ كَوْنِهِ تُرَابًا إِلَى كَوْنِهِ نُطْفَةً، ثُمَّ إِلَى كَوْنِهِ عَلَقَةً انْتِقَالَاتٌ تَحْصُلُ على التدريج قَلِيلًا قَلِيلًا، وَأَمَّا صَيْرُورَةُ الْحَيَاةِ فَهِيَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِتَعْلِيقِ جَوْهَرِ الرُّوحِ النُّطْقِيَّةِ بِهِ، وَذَلِكَ يَحْدُثُ دَفْعَةً وَاحِدَةً، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ بِقَوْلِهِ كُنْ فَيَكُونُ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ إِنَّ تَكَوُّنَ الْإِنْسَانِ إِنَّمَا يَنْعَقِدُ مِنَ الْمَنِيِّ وَالدَّمِ فِي الرَّحِمِ فِي مُدَّةٍ مُعَيَّنَةٍ وَبِحَسَبِ انْتِقَالَاتِهِ مِنْ حَالَاتٍ إِلَى حَالَاتٍ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّهُ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ إِنْسَانٍ عَنْ إِنْسَانٍ آخَرَ، لِأَنَّ التَّسَلْسُلَ مُحَالٌ، وَوُقُوعُ الْحَادِثِ فِي الْأَزَلِ مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِإِنْسَانٍ هُوَ أَوَّلُ النَّاسِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ حُدُوثُ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ لَا بِوَاسِطَةِ الْمَنِيِّ وَالدَّمِ، بَلْ بِإِيجَادِ اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً، فَعَبَّرَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ هَذَا الْمَعْنَى بقوله كُنْ فَيَكُونُ.
bu tasarrufta yorulmamış ve hiçbir alete ve edavata muhtaç olmamıştır. Dolayısıyla varlıklarda ve sonradan yaratılanlarda kudretinin hiçbir karşı koyan ve engel olan olmaksızın geçerliliğini { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol’ der, o da hemen oluverir” buyruğu ile ifade etmiştir. İkinci vecih: Diriltmeyi ve öldürmeyi { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol’ der, o da hemen oluverir” sözüyle ifade etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Toprak halinden nutfe haline, sonra alaka haline intikal peyderpey, azar azar gerçekleşen intikallerdir. Hayatın meydana gelmesine gelince, bu ancak nâtık ruh cevherinin onunla irtibatlandırılmasıyla gerçekleşir ve bu da bir anda vuku bulur. İşte bu sebeple bu durum { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol’ der, o da hemen oluverir” kavliyle ifade edilmiştir. Üçüncü vecih: İnsanlardan bazıları insanın oluşumunun ancak rahimde meni ve kandan belirli bir sürede ve halden hale intikallerine göre meydana geldiğini söyler. Sanki şöyle denilmiştir: Her insanın başka bir insandan meydana gelmiş olması imkânsızdır; çünkü teselsül bâtıldır ve sonradan olanın ezelde vuku bulması imkânsızdır. O halde insanların ilki olan bir insanı kabul etmek zorunludur; dolayısıyla o insanın var oluşu meni ve kan vasıtasıyla değil, doğrudan Yüce Allah'ın yoktan var etmesiyle olmuştur. İşte Yüce Allah bu anlamı { كُنْ فَيَكُونُ } “‘Ol’ der, o da hemen oluverir” buyruğu ile ifade etmiştir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٩ الى ٧٦]
[Mü'min Suresi (40), 69-76. Ayetler]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranları görmedin mi, nasıl da [haktan] döndürülüyorlar? (69) Onlar Kitab'ı ve peygamberlerimizle gönderdiklerimizi yalanlayanlardır. Artık yakında bileceklerdir; (70) boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklenecekleri zaman! (71) Kaynar suda; sonra da ateşte yakılacaklardır. (72) Sonra onlara: ‘Nerede ortak koştuklarınız?’ denilecek, (73)”
مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦)
{ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) } “‘Allah'ı bırakıp da [taptıklarınız]?’ Onlar derler ki: ‘Bizden uzaklaşıp kayboldular; hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye dua etmiyor/tapmıyormuşuz!’ İşte Allah kâfirleri böyle saptırır. (74) Bu [ceza], yeryüzünde haksız yere şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. (75) İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin! Kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür! (76)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ إِلَى ذَمِّ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ وَهَذَا ذَمٌّ لَهُمْ عَلَى أَنْ جَادَلُوا فِي آيَاتِ اللَّهِ وَدَفْعِهَا وَالتَّكْذِيبِ بِهَا، فَعَجَّبَ تَعَالَى مِنْهُمْ بِقَوْلِهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ كَمَا يَقُولُ الرَّجُلُ لِمَنْ لَا يُبَيِّنُ: أَنَّى يُذْهَبُ بِكَ تَعَجُّبًا مِنْ غَفْلَتِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ أَيْ بِالْقُرْآنِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا مِنْ سَائِرِ الْكُتُبِ، فَإِنْ قِيلَ سَوْفَ لِلِاسْتِقْبَالِ، وَإِذْ لِلْمَاضِي فَقَوْلُهُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ، إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ مِثْلُ قَوْلِكَ: سَوْفَ أَصُومُ أَمْسِ، قُلْنَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ إِذِ هُوَ إِذَا، لأن الأمور المستقبلة لما كانت فِي إِخْبَارِ اللَّهِ تَعَالَى مُتَيَقِّنَةً مَقْطُوعًا بِهَا عَبَّرَ عَنْهَا بِلَفْظِ مَا كَانَ وَوُجِدَ، وَالْمَعْنَى عَلَى الِاسْتِقْبَالِ، هَذَا لَفْظُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» :
Bil ki Yüce Allah ayetleri hakkında tartışanları yermeye dönerek: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp duranları görmedin mi, nasıl da [haktan] döndürülüyorlar?” buyurmuştur. Bu, Allah'ın ayetleri hakkında tartışıp onları reddettikleri ve yalanladıkları için onlara yönelik bir yerdir. Yüce Allah, bir adamın basiretsiz davranan birine gafletine şaşarak “Nereye sürükleniyorsun?” demesi gibi, { أَنَّى يُصْرَفُونَ } “nasıl da döndürülüyorlar?” buyurarak onların haline şaşkınlık ifade etmiştir. Sonra onların { كَذَّبُوا بِالْكِتابِ } yani Kur'an'ı ve { وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } diğer kitaplardan peygamberlerimize gönderdiklerimizi yalanlayanlar olduğunu açıklamıştır. Eğer: “Sevfe (سَوْفَ) gelecek zaman içindir, iz (إِذْ) ise geçmiş zaman içindir; dolayısıyla O'nun: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ، إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } ‘Artık yakında bileceklerdir; boyunlarında demir halkalar olduğu zaman’ kavli senin ‘Dün oruç tutacağım’ demen gibidir” denilirse; biz deriz ki: O'nun { إِذِ } kavlinden murat { إِذَا } (geniş/gelecek zaman edatı)dır; zira gelecekteki işler Yüce Allah'ın haber vermesinde kesin ve şüphesiz olduğu için, anlam gelecek zamana ait olduğu halde onlar vuku bulmuş ve mevcut olmuş şeylerin lafzıyla ifade edilmiştir. el-Keşşâf sahibinin lafzı böyledir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ كَيْفِيَّةَ عِقَابِهِمْ فَقَالَ: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ، فِي الْحَمِيمِ وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَكُونُ فِي أَعْنَاقِهِمُ الْأَغْلَالُ وَالسَّلَاسِلُ، ثُمَّ يُسْحَبُونَ بِتِلْكَ السَّلَاسِلِ فِي الْحَمِيمِ، أَيْ فِي الْمَاءِ الْمُسَخَّنِ بِنَارِ جَهَنَّمَ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ وَالسَّجْرُ فِي اللُّغَةِ الْإِيقَادُ فِي التَّنُّورِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُمْ فِي النَّارِ فَهِيَ مُحِيطَةٌ بِهِمْ، وَيَقْرُبُ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ [الْهُمَزَةِ: ٦، ٧] ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُونَ ضَلُّوا عَنَّا أَيْ غَابُوا عَنْ عُيُونِنَا فَلَا نَرَاهُمْ وَلَا نَسْتَشْفِعُ بِهِمْ، ثم
Sonra Yüce Allah onların azabının keyfiyetini tavsif ederek: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ، فِي الْحَمِيمِ } “Boyunlarında demir halkalar ve zincirler olduğu halde kaynar suda sürüklenecekleri zaman!” buyurmuştur. Anlamı şudur: Boyunlarında boyunduruklar ve zincirler olacak, sonra o zincirlerle kaynar suda —yani cehennem ateşiyle kaynatılmış suda— sürükleneceklerdir. { ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Sonra da ateşte yakılacaklardır”. Seer (سَجْرٌ) lügatte tandırda yakmak/tutuşturmaktır; anlamı onların ateşte olmaları ve ateşin onları kuşatmış bulunmasıdır. Yüce Allah'ın: { نارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ الَّتِي تَطَّلِعُ عَلَى الْأَفْئِدَةِ } [Hümeze 6-7] “Allah'ın yüreklere tırmanan tutuşturulmuş ateşidir” kavli de buna yakındır. { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra onlara: ‘Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?’ denilecek”; onlar da { ضَلُّوا عَنَّا } “Bizden uzaklaşıp kayboldular” diyeceklerdir; yani gözlerimizden kayboldular, artık onları görmüyoruz ve onlardan şefaat beklemiyoruz [diyeceklerdir]. Sonra
قالوا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أي تبيّن لهم أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا شَيْئًا، وَمَا كُنَّا نَعْبُدُ بِعِبَادَتِهِمْ شَيْئًا، كَمَا تَقُولُ حَسِبْتُ أَنَّ فُلَانًا شَيْءٌ، فَإِذَا هُوَ لَيْسَ بِشَيْءٍ إِذَا جَرَّبْتَهُ فَلَمْ تَجِدْ عِنْدَهُ خَيْرًا، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ كَذَّبُوا وَأَنْكَرُوا أَنَّهُمْ عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ، كَمَا أَخْبَرَ اللَّهُ/ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ أَنَّهُمْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ [الْأَنْعَامِ: ٢٣] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُضِلُّهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ يُضِلُّهُمْ عَنِ الْحُجَّةِ إِذْ قَدْ هَدَاهُمْ فِي الدُّنْيَا إِلَيْهَا، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ مِثْلَ ضَلَالِ آلِهَتِهِمْ عَنْهُمْ يُضِلُّهُمْ عَنْ آلِهَتِهِمْ، حَتَّى أَنَّهُمْ لَوْ طَلَبُوا الْآلِهَةَ أَوْ طلبتهم الْآلِهَةَ لَمْ يَجِدْ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ، ثُمَّ قَالَ: ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ أَيْ ذَلِكُمُ الْإِضْلَالُ بِسَبَبِ مَا كَانَ لَكُمْ مِنَ الْفَرَحِ وَالْمَرَحِ بِغَيْرِ الْحَقِّ، وَهُوَ الشِّرْكُ وَعِبَادَةُ الْأَصْنَامِ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ السَّبْعَةَ الْمَقْسُومَةَ لَكُمْ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
{ بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “Hayır, meğer biz daha önce hiçbir şeye dua etmiyor/tapmıyormuşuz!” dediler; yani kendilerine onların hiçbir şey olmadığı ve onlara tapmakla bir şeye tapmış olmadıkları açığa çıkmıştır. Nitekim bir kimseyi tecrübe edip yanında bir hayır bulamadığında “Ben falanı bir şey sanmıştım, meğer o hiçbir şey değilmiş” demen gibidir. Şöyle denilmesi de caizdir: Onlar, Yüce Allah'ın / En‘âm Suresi'nde onların { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } [En‘âm 23] “Rabbimiz Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” dediklerini haber verdiği gibi, yalan söyleyip Allah'tan başkasına taptıklarını inkâr etmişlerdir. Sonra Yüce Allah: { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirleri böyle saptırır” buyurmuştur. el-Kādî şöyle demiştir: Bunun anlamı, O'nun onları cennetin yolundan saptırdığıdır; zira onları delilden/hüccetten saptırdığı söylenemez, çünkü dünyada onları delile iletmişti. el-Keşşâf sahibi ise şöyle demiştir: “{ كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } ilahlarının onlardan kaybolup gitmesi gibi, Allah da onları ilahlarından öyle saptırır/uzaklaştırır ki onlar ilahlarını arasa yahut ilahları onları arasa biri diğerini bulamaz.” Sonra: { ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ } “Bu, yeryüzünde şımarmanızdan ötürüdür” buyurmuştur; yani bu saptırma haksız yere sevinip şımarmanız sebebiyledir ki o da şirk ve putlara tapmaktır. { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Cehennemin kapılarından girin”; yani sizin için taksim edilmiş yedi kapıdan. Yüce Allah: { لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ، لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ } [Hicr 44] “Onun yedi kapısı vardır; her bir kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyurmuştur.
لَها سَبْعَةُ أَبْوابٍ، لِكُلِّ بابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ [الْحِجْرِ: ٤٤] ، خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ مَا قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ فِي صِفَةِ هَؤُلَاءِ الْمُجَادِلِينَ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ [غافر: ٥٦] .
{ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “İçinde ebedî kalıcılar olarak; kibirlenenlerin kalacağı yer ne kötüdür!”. Bundan kastedilen, önceki ayette bu tartışıp duranların vasfı hakkında söylediği: { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } [Mü'min 56] “Onların göğüslerinde ancak bir kibir vardır” buyruğudur.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٧ الى ٧٨]
[Mü'min Suresi (40), 77-78. Ayetler]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨) } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut senin canını alsak da onlar ancak bize döndürüleceklerdir. (77) Andolsun biz senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan sana anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamberin, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet/mucize getirmesi mümkün değildir. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve bâtıla sapanlar işte orada hüsrana uğrarlar. (78)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ فِي تَزْيِيفِ طَرِيقَةِ الْمُجَادِلِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَسُولَهُ بِأَنْ يَصْبِرَ عَلَى إِيذَائِهِمْ وَإِيحَاشِهِمْ بِتِلْكَ الْمُجَادَلَاتِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَعَنَى بِهِ مَا وَعَدَ بِهِ الرَّسُولَ مِنْ نُصْرَتِهِ، وَمِنْ إِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَى أَعْدَائِهِ، ثُمَّ قَالَ: فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ يَعْنِي أُولَئِكَ الْكُفَّارَ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، مِثْلَ الْقَتْلِ يَوْمَ بَدْرٍ، فَذَلِكَ هُوَ الْمَطْلُوبُ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ إِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنَنْتَقِمُ مِنْهُمْ أَشَدَّ الِانْتِقَامِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ [الزُّخْرُفِ: ٤١، ٤٢] .
Bil ki Yüce Allah surenin başından buraya kadar Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların tuttuğu yolun çürüklüğünden bahsedince, bu ayette Resulüne onların bu tartışmalarla verdikleri eziyet ve sıkıntılara sabretmesini emretmiş, sonra: { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır” buyurmuştur. Bununla Resul'e yardım edeceğine ve düşmanlarına azap indireceğine dair verdiği vaadi kastetmiştir. Sonra: { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de” buyurmuştur; yani Bedir günündeki öldürülme gibi o kâfirlere azap türlerinden vaat ettiğimizi sana gösterirsek bu arzulanan şeydir; { أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “yahut senin canını alırsak” üzerlerine azap indirilmeden önce, { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “onlar ancak bize döndürüleceklerdir” kıyamet gününde; böylece onlardan en şiddetli intikamı alırız. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } [Zuhruf 41-42] “Ya biz seni alıp götürürüz de onlardan mutlaka intikam alırız yahut onlara vadettiğimizi sana gösteririz; çünkü bizim onlara gücümüz hakkıyla yeter”.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ قَالَ لِمُحَمَّدٍ ﷺ: أَنْتَ كَالرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ، وَقَدْ ذَكَرْنَا حَالَ بَعْضِهِمْ لَكَ وَلَمْ نَذْكُرْ حَالَ الْبَاقِينَ، وَلَيْسَ فِيهِمْ أَحَدٌ أَعْطَاهُ اللَّهُ آيَاتٍ وَمُعْجِزَاتٍ إِلَّا وَقَدْ جَادَلَهُ قَوْمُهُ فِيهَا وَكَذَّبُوهُ فِيهَا وَجَرَى عَلَيْهِمْ مِنَ الْهَمِّ مَا يُقَارِبُ مَا جَرَى عَلَيْكَ فَصَبَرُوا، وَكَانُوا أَبَدًا يَقْتَرِحُونَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ إِظْهَارَ الْمُعْجِزَاتِ الزَّائِدَةِ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَالتَّعَنُّتِ، ثُمَّ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا عَلِمَ أَنَّ الصَّلَاحَ/ فِي إِظْهَارِ مَا أَظْهَرَهُ، وَإِلَّا لَمْ يُظْهِرْهُ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ قَادِحًا فِي نُبُوَّتِهِمْ، فَكَذَلِكَ الْحَالُ فِي اقْتِرَاحِ قَوْمِكَ عَلَيْكَ الْمُعْجِزَاتِ الزَّائِدَةَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ إِظْهَارُهَا صَلَاحًا، لَا جَرَمَ مَا أَظْهَرْنَاهَا، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ثُمَّ قَالَ: فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَهَذَا وَعِيدٌ وَرَدَ عَقِيبَ اقْتِرَاحِ الْآيَاتِ وأَمْرُ اللَّهِ الْقِيَامَةُ والْمُبْطِلُونَ هُمُ الْمُعَانِدُونَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، وَيَقْتَرِحُونَ المعجزات الزائدة على قدر الحاجة على سبيل التعنت.
Sonra Yüce Allah: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Andolsun biz senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan sana anlattıklarımız da vardır, sana anlatmadıklarımız da vardır” buyurmuştur. Anlamı şudur: O, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: Sen senden önceki peygamberler gibisin; biz onlardan bazısının halini sana anlattık, kalanların halini ise anlatmadık. Onlardan hiçbiri yoktur ki Allah ona ayetler ve mucizeler vermiş olsun da kavmi onunla bu hususta tartışmamış ve onu yalanlamamış olsun; senin başına gelen sıkıntının benzeri onların da başına gelmiş, onlar da sabretmişlerdir. Onlar inat ve taannüt (güçlük çıkarma) yoluyla peygamberlerden daima ihtiyaç miktarından fazla mucizeler göstermelerini teklif ediyorlardı. Sonra Yüce Allah neyi gösterdiyse onda / bir maslahat olduğunu bildiği için göstermiştir, aksi halde onu göstermezdi ve bu durum onların peygamberliğine bir leke getirmezdi. Kavminin senden fazla mucizeler istemesindeki durum da böyledir; onları göstermek bir maslahat olmadığı için şüphesiz biz de onları göstermedik. İşte O'nun: { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamberin, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet getirmesi mümkün değildir” kavlinden murat budur. Sonra O: { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ } “Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur” buyurmuştur. Bu, mucizelerin teklif edilmesinin ardından gelen bir tehdittir; “Allah'ın emri” kıyamettir, { الْمُبْطِلُونَ } “bâtıla sapanlar” ise Allah'ın ayetleri hakkında tartışan, taannüt yoluyla ihtiyaç miktarından fazla mucizeler teklif eden inatçılardır.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٧٩ الى ٨١]
[Mü'min Suresi (40), 79-81. Ayetler]
اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١)
{ اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١) } “Allah, bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için davarları yaratandır. (79) Onlarda sizin için daha nice menfaatler vardır; gönüllerinizdeki bir ihtiyaca onların üzerinde eresiniz diye [onları yarattı]. Onların üzerinde ve gemilerin üzerinde taşınırsınız. (80) Size ayetlerini gösteriyor; artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz? (81)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي تَقْرِيرِ الْوَعِيدِ عَادَ إِلَى ذِكْرِ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْحَكِيمِ الرَّحِيمِ، وَإِلَى ذِكْرِ مَا يَصْلُحُ أَنْ يُعَدَّ إِنْعَامًا عَلَى الْعِبَادِ، قَالَ الزَّجَّاجُ الْأَنْعَامُ الْإِبِلُ خَاصَّةً، وَقَالَ الْقَاضِي هِيَ الْأَزْوَاجُ الثَّمَانِيَةُ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Bil ki Yüce Allah tehdidi etraflıca açıkladıktan sonra hakîm ve rahîm olan İlah'ın varlığına delalet eden hususları ve kullara bir nimet sayılmaya elverişli şeyleri zikretmeye dönmüştür. ez-Zeccâc “el-En‘âm” sadece develerdir demiştir; el-Kādî ise sekiz çifttir demiştir. Bu ayette birkaç soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أنه لم أدخل لام الغرض على قوله لِتَرْكَبُوا وعلى قوله لِتَبْلُغُوا وَلَمْ يَدْخُلْ عَلَى الْبَوَاقِي فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟ الْجَوَابُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الرُّكُوبُ فِي الْحَجِّ وَالْغَزْوِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا أَوْ مَنْدُوبًا، فَهَذَانِ الْقِسْمَانِ أَغْرَاضٌ دِينِيَّةٌ فَلَا جَرَمَ أَدْخَلَ عَلَيْهِمَا حَرْفَ التَّعْلِيلِ، وَأَمَّا الْأَكْلُ وَإِصَابَةُ الْمَنَافِعِ فَمِنْ جِنْسِ الْمُبَاحَاتِ، فَلَا جَرَمَ مَا أدخل عليها حَرْفَ التَّعْلِيلِ، نَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً [النَّحْلِ: ٨] فَأَدْخَلَ التَّعْلِيلَ عَلَى الرُّكُوبِ وَلَمْ يُدْخِلْهُ عَلَى الزِّينَةِ.
Birinci Soru: Gaye bildiren lâm harfini niçin { لِتَرْكَبُوا } kavline ve { لِتَبْلُغُوا } kavline dahil etmiş de diğerlerine dahil etmemiştir? Bundaki sebep nedir? Cevap: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Hacda ve gazada binmek ya vacip ya da menduptur; bu iki kısım dinî gayelerdir, dolayısıyla bunların üzerine ta‘lîl (gerekçe) harfini dahil etmiştir. Yemek ve menfaat elde etmek ise mubahlar cinsindendir; bu yüzden onların üzerine ta‘lîl harfini dahil etmemiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: { وَالْخَيْلَ وَالْبِغالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْكَبُوها وَزِينَةً } [Nahl 8] “Binesiniz diye ve bir zinet olarak atları, katırları ve merkepleri [yarattı]”. Burada gerekçeyi binmenin üzerine dahil etmiş, zinetin üzerine ise dahil etmemiştir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ مَعْنَاهُ تُحْمَلُونَ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ لَمْ يَقُلْ وَفِي الْفُلْكِ كَمَا قَالَ قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ [هُودٍ: ٤٠] وَالْجَوَابُ: أَنَّ كَلِمَةَ عَلَى لِلِاسْتِعْلَاءِ فَالشَّيْءُ الَّذِي يُوضَعُ فِي الْفُلْكِ كَمَا يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ وُضِعَ فِيهِ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ وُضِعَ عَلَيْهِ، وَلَمَّا صَحَّ الْوَجْهَانِ كَانَتْ لَفْظُهُ على أَوْلَى حَتَّى يَتِمَّ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ هَذِهِ الدلائل الكثيرة قال: يُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ
İkinci Soru: Yüce Allah'ın: { وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onların üzerinde ve gemilerin üzerinde taşınırsınız” kavlinin anlamı: Karada ve denizde taşınırsınız demektir. Bunu bildiğinde deriz ki: { قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [Hûd 40] “‘Her birinden çifter çifter onun içine yükle’ dedik” buyurduğu gibi niçin “gemilerin içinde” dememiştir? Cevap: “Alâ” (عَلَى) kelimesi üstünlük/üzerinde olma (isti‘lâ) bildirir; gemiye konulan şey hakkında “içine konuldu” denilmesi sahih olduğu gibi “üzerine konuldu” denilmesi de sahihtir. İki vecih de sahih olunca, { وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onların üzerinde ve gemilerin üzerinde taşınırsınız” kavlindeki muradın tam olması için “alâ” lafzı daha evla olmuştur. Allah bu çok delilleri zikredince: { يُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Size ayetlerini gösteriyor; artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?” buyurmuştur.
يَعْنِي أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا كُلَّهَا ظَاهِرَةٌ بَاهِرَةٌ، فقوله أَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ
Yani saydığımız bu ayetlerin tamamı apaçık ve göz kamaştırıcıdır. Dolayısıyla O'nun: { أَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?” kavli,
تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنَ الدَّلَائِلِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا مَا يُمْكِنُ إِنْكَارُهُ، قال صاحب «الكشاف» قوله أَيَّ آياتِ اللَّهِ
daha önce zikri geçen delillerden hiçbirinde inkâr edilmesi mümkün bir şey bulunmadığına bir uyarıdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: O'nun { أَيَّ آياتِ اللَّهِ } kavli,
/ جَاءَ عَلَى اللُّغَةِ الْمُسْتَفِيضَةِ، وَقَوْلُكُ: فَأَيَّةُ آيَاتِ اللَّهِ قَلِيلٌ لِأَنَّ التَّفْرِقَةَ بَيْنَ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ فِي الْأَسْمَاءِ غَيْرُ الصِّفَاتِ نَحْوَ حِمَارٌ وَحِمَارَةٌ غَرِيبٌ، وَهِيَ فِي أَيِّ أَغْرَبُ لإبهامه والله أعلم.
/ yaygın dil kuralı üzere gelmiştir. Senin “fe-eyyetü âyâti'llâh” (فَأَيَّةُ آيَاتِ اللَّهِ) demen ise azdır; çünkü hımâr (erkek eşek) ve hımâre (dişi eşek) gibi sıfat olmayan isimlerde müzekker ile müennesi birbirinden ayırmak gariptir; müphem olmasından ötürü “eyy” (أَيّ) lafzında bu ayrımı yapmak ise daha da gariptir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٨٢ الى ٨٥]
[Mü'min Suresi (40), 82-85. Ayetler]
أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥)
{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥) } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar? Onlar, kendilerinden hem sayıca daha çok, hem kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler. Fakat kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi. (82) Peygamberleri onlara apaçık delillerle gelince, yanlarında bulunan bilgiyle şımardılar; alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi. (83) Hışmımızı gördükleri zaman: ‘Yalnızca bir olan Allah'a iman ettik ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik’ dediler. (84) Fakat hışmımızı gördükleri zamanki imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi. Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen sünnetidir (kanunudur). İşte kâfirler orada hüsrana uğramışlardır. (85)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى رَاعَى تَرْتِيبًا لَطِيفًا فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ذَكَرَ فَصْلًا فِي دَلَائِلِ الْإِلَهِيَّةِ وَكَمَالِ الْقُدْرَةِ والرحمة والحكمة، ثم أردفه بفصل في التَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ وَهَذَا الْفَصْلُ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِ خَتْمُ هَذِهِ السُّورَةِ هُوَ الْفَصْلُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى الْوَعِيدِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِ اللَّهِ وَحَصَلَ الْكِبْرُ الْعَظِيمُ فِي صُدُورِهِمْ بِهَذَا، وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ كُلِّهِ طَلَبُ الرِّيَاسَةِ وَالتَّقَدُّمِ عَلَى الْغَيْرِ فِي الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَمَنْ تَرَكَ الِانْقِيَادَ لِلْحَقِّ
Bil ki Yüce Allah bu surenin sonunda latif bir tertibe riayet etmiştir; o da şudur: İlahlığın, kudretin, rahmetin ve hikmetin kemalinin delillerine dair bir bölüm zikretmiş, sonra onu tehdit ve vaîde dair bir bölümle takip ettirmiştir. Bu surenin kendisiyle mühürlendiği bu bölüm ise tehdidi içeren bölümdür. Kastedilen şudur: Allah'ın ayetleri hakkında tartışan ve bu sebeple göğüslerinde büyük bir kibir oluşan o kâfirler —ki bütün bunların sebebi mal ve makamda başkalarına üstünlük ve riyaset (liderlik) talebidir—, kim bu şeyleri talep etmek uğruna hakka boyun eğmeyi
لِأَجْلِ طَلَبِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ فَقَدْ بَاعَ الْآخِرَةَ بِالدُّنْيَا، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ فَاسِدَةٌ، لِأَنَّ الدُّنْيَا فَانِيَةٌ ذَاهِبَةٌ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ يَعْنِي لَوْ سَارُوا فِي أَطْرَافِ الْأَرْضِ لَعَرَفُوا أَنَّ عَاقِبَةَ الْمُتَكَبِّرِينَ الْمُتَمَرِّدِينَ، لَيْسَتْ إِلَّا الْهَلَاكَ وَالْبَوَارَ، مَعَ أَنَّهُمْ كَانُوا أَكْثَرَ عَدَدًا وَمَالًا وَجَاهًا مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُتَأَخِّرِينَ، فَلَمَّا لَمْ يَسْتَفِيدُوا مِنْ تِلْكَ الْمُكْنَةِ الْعَظِيمَةِ وَالدَّوْلَةِ الْقَاهِرَةِ إِلَّا الْخَيْبَةَ وَالْخَسَارَ، وَالْحَسْرَةَ وَالْبَوَارَ، فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ هَؤُلَاءِ الْفُقَرَاءِ الْمَسَاكِينِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْ/ هَؤُلَاءِ عَدَدًا فَإِنَّمَا يُعْرَفُ فِي الْأَخْبَارِ، وَأَمَّا أَنَّهُمْ كَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ، فَلِأَنَّهُ قَدْ بَقِيَتْ آثَارُهُمْ بِحُصُونٍ عَظِيمَةٍ بَعْدَهُمْ، مِثْلُ الْأَهْرَامِ الْمَوْجُودَةِ بِمِصْرَ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْبِلَادِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي بَنَاهَا الْمُلُوكُ الْمُتَقَدِّمُونَ، وَمِثْلُ مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ مِنْ أَنَّهُمْ كَانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا.
terk ederse, şüphesiz ahireti dünya karşılığında satmış olur. Yüce Allah bu yolun bâtıl olduğunu açıklamıştır; çünkü dünya fani ve geçicidir. Buna karşı Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” kavliyle delil getirilmiştir. Yani yeryüzünün dört bir tarafında dolaşsalardı, kibirlenen ve azgınlık edenlerin akıbetinin helak ve yok olmaktan başka bir şey olmadığını anlarlardı; üstelik onlar sayı, mal ve makam bakımından bu sonrakilerden daha çok idiler. O büyük imkândan ve ezici güçten hayal kırıklığı, zarar, pişmanlık ve helakten başka bir şey elde edemediklerine göre, bu fakir ve zavallıların hali nasıl olur? Onların bunlardan / sayıca daha çok olduğunun beyanı ancak haberlerle bilinir. Kuvvet ve yeryüzündeki eserler bakımından daha şiddetli olmalarına gelince; çünkü Mısır'da bulunan piramitler gibi, geçmiş kralların inşa ettiği bu büyük şehirler gibi ve Allah'ın dağlardan evler yonttuklarına dair onlardan naklettiği haberler gibi, onlardan sonra geriye büyük kalelerle eserleri kalmıştır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ مَا فِي قَوْلِهِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ نَافِيَةٌ أَوْ مُضَمَّنَةٌ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ وَمَحَلُّهَا النَّصْبُ، وَمَا فِي قَوْلِهِ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ مَوْصُولَةٌ أَوْ مَصْدَرِيَّةٌ وَمَحَلُّهَا الرَّفْعُ يَعْنِي أَيَّ شَيْءٍ أَغْنَى عَنْهُمْ مَكْسُوبُهُمْ أَوْ كَسْبُهُمْ.
Sonra Yüce Allah: { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Fakat kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi” buyurmuştur. O'nun { فَما أَغْنى عَنْهُمْ } kavlindeki “mâ” (مَا) nafiyedir (olumsuzluk edatıdır) yahut istifham (soru) anlamını içermektedir ve mahalli nasbtır. { مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } kavlindeki “mâ” (مَا) ise mevsûledir (ilgi zamiridir) veya masdariyyedir ve mahalli reftir. Yani kazandıkları şeyler yahut kazanmaları onlara ne fayda sağladı?
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ لَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ فَرِحُوا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْكُفَّارِ، وَأَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الرُّسُلِ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْكُفَّارِ، فَذَلِكَ الْعِلْمُ الَّذِي فَرِحُوا بِهِ أَيُّ عِلْمٍ كَانَ؟ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الْأَشْيَاءَ الَّتِي كَانُوا يُسَمُّونَهَا بِالْعِلْمِ، وَهِيَ الشُّبُهَاتُ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ عَنْهُمْ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِمْ وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الْجَاثِيَةِ: ٢٤] وَقَوْلِهِمْ لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] وقولهم مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ [يس: ٧٨] ، وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً [الْكَهْفِ: ٣٦] وَكَانُوا يَفْرَحُونَ بِذَلِكَ وَيَدْفَعُونَ بِهِ عُلُومَ الْأَنْبِيَاءِ، كَمَا قال: كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ [المؤمنون: ٥٣] ، الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عُلُومَ الْفَلَاسِفَةِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا سَمِعُوا بِوَحْيِ اللَّهِ دَفَعُوهُ وَصَغَّرُوا عِلْمَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى عُلُومِهِمْ، وَعَنْ سُقْرَاطَ أَنَّهُ سَمِعَ بِمَجِيءِ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ فَقِيلَ لَهُ لو هاجرت إليه فَقَالَ نَحْنُ قَوْمٌ مَهْدِيُّونَ فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى مَنْ يَهْدِينَا الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ عِلْمَهُمْ بِأُمُورِ الدُّنْيَا وَمَعْرِفَتَهُمْ بِتَدْبِيرِهَا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ [الرُّومِ: ٧] ، ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ [النَّجْمِ: ٣٠] فَلَمَّا جَاءَهُمُ الرُّسُلُ بِعُلُومِ الدِّيَانَاتِ وَهِيَ مَعْرِفَةُ اللَّهِ تَعَالَى وَمَعْرِفَةُ المعاد وَتَطْهِيرُ النَّفْسِ عَنِ الرَّذَائِلِ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا واستهزؤا بِهَا، وَاعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا عِلْمَ أَنْفَعُ وَأَجْلَبُ لِلْفَوَائِدِ مِنْ عِلْمِهِمْ، فَفَرِحُوا بِهِ. أَمَّا إِذَا قُلْنَا الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ فَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ:
Sonra Yüce Allah, peygamberleri o kâfirlere apaçık deliller ve mucizelerle geldiğinde onların yanlarındaki bilgiyle şımardıklarını beyan etmiştir. Bil ki O'nun: { فَرِحُوا } “şımardılar” kavlindeki zamirin kâfirlere dönmesi de peygamberlere dönmesi de muhtemeldir. Kâfirlere döndüğünü söylediğimizde, şımardıkları o ilim hangi ilimdi? Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Kendilerinin ilim olarak adlandırdıkları şeyler olmasıdır ki bunlar Allah'ın Kur'an'da onlardan naklettiği: { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } [Câsiye 24] “Bizi ancak zaman yok eder”, { لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا وَلا آباؤُنا } [En‘âm 148] “Allah dileseydi ne biz ne de atalarımız ortak koşardık”, { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } [Yâsîn 78] “Çürümüş kemikleri kim diriltecek?” ve { وَلَئِنْ رُدِدْتُ إِلى رَبِّي لَأَجِدَنَّ خَيْراً مِنْها مُنْقَلَباً } [Kehf 36] “Rabbime döndürülecek olursam, andolsun bundan daha hayırlı bir sonuç bulurum” şeklindeki şüpheleridir. Onlar bununla seviniyor ve peygamberlerin ilimlerini bununla reddediyorlardı; nitekim: { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } [Mü'minûn 53] “Her fırka kendi yanındakiyle sevinip durmaktadır” buyurmuştur. İkincisi: Filozofların ilimleri olması caizdir; zira onlar Allah'ın vahyini duyduklarında onu reddediyor ve peygamberlerin ilmini kendi ilimlerine kıyasla küçümsüyorlardı. Sokrates'ten rivayet edildiğine göre o, bazı peygamberlerin geldiğini işitmiş, kendisine “Ona hicret etseydin ya” denildiğinde “Biz doğru yolda olan bir topluluğuz; bizi doğru yola iletecek birine ihtiyacımız yoktur” demiştir. Üçüncüsü: Onların dünya işlerine dair bilgileri ve dünyayı idare etmedeki marifetleri olması caizdir; nitekim Yüce Allah: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَهُمْ عَنِ الْآخِرَةِ هُمْ غافِلُونَ } [Rûm 7] “Onlar dünya hayatından sadece görüneni bilirler; ahiretten ise bütünüyle gafildirler”, { ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } [Necm 30] “Onların ilimden ulaşabildikleri nokta işte budur” buyurmuştur. Peygamberler onlara dinlerin ilimlerini —yani Yüce Allah'ı bilmeyi, ahireti bilmeyi ve nefsi rezilliklerden temizlemeyi— getirdiğinde bunlara iltifat etmediler ve onlarla alay ettiler; kendi ilimlerinden daha faydalı ve menfaat celbedici hiçbir ilim olmadığına inandılar da onunla şımardılar. Zamirin peygamberlere döndüğünü söylediğimizde ise bunda iki vecih vardır: Birincisi:
أَنْ يُجْعَلَ الْفَرَحُ لِلرُّسُلِ، وَمَعْنَاهُ أَنَّ الرُّسُلَ لَمَّا رَأَوْا مِنْ قَوْمِهِمْ جَهْلًا كَامِلًا، وَإِعْرَاضًا عَنِ الْحَقِّ وَعَلِمُوا سُوءَ عَاقِبَتِهِمْ وَمَا يَلْحَقُهُمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ عَلَى جَهْلِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ، فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا مِنَ الْعِلْمِ وَشَكَرُوا اللَّهَ عَلَيْهِ، وَحَاقَ بِالْكَافِرِينَ جَزَاءُ جَهْلِهِمْ وَاسْتِهْزَائِهِمْ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَ الرُّسُلِ مِنَ الْعِلْمِ فَرَحَ ضَحِكٍ مِنْهُ وَاسْتِهْزَاءٍ بِهِ، كَأَنَّهُ قال استهزؤا بِالْبَيِّنَاتِ، وَبِمَا جَاءُوا بِهِ مِنْ عِلْمِ الْوَحْيِ فَرِحِينَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ.
Sevinmenin peygamberlere ait kılınmasıdır; bunun anlamı şudur: Peygamberler kavimlerinden tam bir cehalet ve haktan yüz çevirme görüp onların kötü akıbetini, cehaletleri ve yüz çevirmeleri sebebiyle başlarına gelecek azabı bildiklerinde, kendilerine verilen ilimle sevindiler ve buna karşılık Allah'a şükrettiler; kâfirleri ise cehaletlerinin ve alaylarının cezası kuşatıverdi. İkincisi: Maksadın, peygamberlerin yanındaki ilme alay ve kahkaha sevinciyle sevinmeleri olmasıdır; sanki şöyle demiştir: Onlar açık delillerle ve onların getirdiği vahiy ilmiyle sevinerek alay ettiler. Yüce Allah'ın: { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi” sözü de buna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ الْبَأْسُ شِدَّةُ الْعَذَابِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِعَذابٍ بَئِيسٍ [الْأَعْرَافِ: ١٦٥] فَإِنْ قِيلَ أَيُّ فَرْقٍ بَيْنَ قَوْلِهِ فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ وَبَيْنَ ما
Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “Hışmımızı gördüklerinde: 'Yalnızca Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler.” el-Be's (الْبَأْسُ), azabın şiddetidir; nitekim Yüce Allah'ın: { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } [A'râf 165] “şiddetli bir azapla” sözü de bu köktendir. Eğer “Onun: { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ } sözü ile şayet
لَوْ قِيلَ فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ إِيمَانُهُمْ؟ قُلْنَا هُوَ مِثْلُ كَانَ فِي نَحْوِ قَوْلُهُ مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] وَالْمَعْنَى فَلَمْ يَصِحَّ وَلَمْ يَسْتَقِمْ أَنْ يَنْفَعَهُمْ إِيمَانُهُمْ، فَإِنْ قِيلَ اذْكُرُوا ضَابِطًا فِي الْوَقْتِ الَّذِي لَا يَنْفَعُ الْإِتْيَانُ/ بِالْإِيمَانِ فِيهِ، قُلْنَا إِنَّهُ الْوَقْتُ الَّذِي يُعَايِنُ فِيهِ نُزُولَ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ وَالْعَذَابِ، لِأَنَّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَصِيرُ الْمَرْءُ مُلْجَأً إِلَى الْإِيمَانِ فَذَلِكَ الْإِيمَانُ لَا يَنْفَعُ إِنَّمَا يَنْفَعُ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى خِلَافِهِ، حَتَّى يَكُونَ الْمَرْءُ مُخْتَارًا، أَمَّا إِذَا عَايَنُوا عَلَامَاتِ الآخرة فلا.
{ فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ إِيمَانُهُمْ } denseydi arasındaki fark nedir?” denilirse, deriz ki: Bu, O'nun: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem 35] “Allah'ın bir çocuk edinmesi olacak şey değildir” sözündeki kâne (كانَ) gibidir. Anlamı şudur: İmanlarının onlara fayda vermesi sahih ve doğru olmadı. Eğer “İman getirmenin fayda vermeyeceği vakit hakkında bir ölçü zikrediniz” denilirse, deriz ki: O, rahmet ve azap meleklerinin inişinin bizzat görüldüğü vakittir; çünkü o vakitte kişi imana mecbur kalır. Bu iman ise fayda vermez; iman ancak aksine güç yetirebilmekle birlikte fayda verir ki kişi [kendi iradesiyle] seçmiş olsun. Ahiretin alametlerini bizzat gördüklerinde ise [artık iman fayda] vermez.
ثم قال تعالى: سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ عَدَمَ قَبُولِ الْإِيمَانِ حَالَ الْيَأْسِ سُنَّةُ اللَّهِ مُطَّرِدَةٌ فِي كُلِّ الْأُمَمِ.
Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ } “[Bu,] Allah'ın kulları hakkında süregelen kanunudur.” Anlamı şudur: Yeis halindeki imanın kabul edilmemesi, Allah'ın bütün ümmetlerde geçerli olan kanunudur.
ثُمَّ قَالَ: وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ فَقَوْلُهُ هُنالِكَ مُسْتَعَارٌ لِلزَّمَانِ أَيْ وَخَسِرُوا وَقْتَ رُؤْيَةِ الْبَأْسِ، وَاللَّهُ الْهَادِي لِلصَّوَابِ.
Daha sonra şöyle buyurdu: { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “İşte orada inkârcılar hüsrana uğramışlardır.” Buradaki hünâlike (هُنالِكَ) kelimesi zaman için istiare edilmiştir; yani azabı gördükleri vakit hüsrana uğradılar. Doğruya ileten Allah'tır.
تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ السَّبْتِ الثَّانِي مِنْ ذِي الْحِجَّةِ مِنْ سَنَةِ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ مِنَ الْهِجْرَةِ فِي بَلْدَةِ هَرَاةَ.
Bu surenin tefsiri, Hicret'in altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının ikinci cumartesi günü Herat beldesinde tamamlandı.
يَا مَنْ لَا يَبْلُغُ أَدْنَى مَا اسْتَأْثَرْتَ بِهِ مِنْ جَلَالِكَ وَعِزَّتِكَ أَقْصَى نُعُوتِ النَّاعِتِينَ، يَا مَنْ تَقَاصَرَتْ عَنِ الْإِحَاطَةِ بِمَبَادِئِ أَسْرَارِ كِبْرِيَائِهِ أَفْهَامُ الْمُتَفَكِّرِينَ، وَأَنْظَارُ الْمُتَأَمِّلِينَ لَا تَجْعَلْنَا بِفَضْلِكَ وَرَحْمَتِكَ فِي زُمْرَةِ الْخَاسِرِينَ الْمُبْطِلِينَ وَلَا تَجْعَلْنَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْمَحْرُومِينَ، فَإِنَّكَ أَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ، وأرحم الراحمين.
Ey celâlinden ve izzetinden kendine tahsis ettiğin en alt mertebeye bile niteleyenlerin en üstün vasıflarının ulaşamadığı [Rabbim]! Ey büyüklüğünün sırlarının başlangıcını kavramaktan düşünenlerin anlayışlarının ve tefekkür edenlerin bakışlarının aciz kaldığı [Yüce Zat]! Lütfun ve rahmetinle bizi hüsrana uğrayan bâtıl ehli zümresine katma ve kıyamet gününde bizi mahrumlardan kılma; şüphesiz sen cömertlerin en cömerdisin, merhametlilerin en merhametlisisin.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Allah'ın salâtı Efendimiz Nebi Muhammed'e, onun âline ve bütün ashabına olsun.