Binûn

Fussilet es-Secde Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا أَرْسَلَ عَلَى عِبَادِهِ مِنَ الرِّيحِ إِلَّا قَدْرَ خَاتَمِي، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ مَعَ قِلَّتِهِ أَهْلَكَ الْكُلَّ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ.

İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Allah Teâlâ, kullarının üzerine şu yüzüğüm kadarından başka rüzgâr göndermemiştir. Maksat, azlığına rağmen hepsini helak etmiş olmasıdır; bu da O'nun kudretinin kemaline delalet eder.

وَأَمَّا قَوْلُهُ فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

O'nun {فِي أَيَّامٍ نَحِساتٍ} “uğursuz günlerde” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو نَحِساتٍ بِسُكُونِ الْحَاءِ وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ/ الْحَاءِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يُقَالُ نَحِسَ نَحْسًا نَقِيضَ سَعِدَ سَعْدًا فَهُوَ نَحِسٌ، وَأَمَّا نَحْسٌ فَهُوَ إِمَّا مُخَفَّفُ نَحِسٍ أَوْ صِفَةٌ عَلَى فَعْلٍ أَوْ وَصْفٌ بِمَصْدَرٍ.

Birinci Mesele: Nâfi‘, İbn Kesîr ve Ebû Amr ha harfinin sükûnu ile {نَحْسَاتٍ} şeklinde, diğerleri ise ha harfinin kesresi ile [نَحِسَاتٍ şeklinde] okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sa‘ide sa‘den (سَعِدَ سَعْدًا) ifadesinin zıddı olarak nahise nahsen (نَحِسَ نَحْسًا) denir; dolayısıyla o nahistir (نَحِسٌ). Nahs (نَحْسٌ) ise ya nahis (نَحِسٌ) kelimesinin hafifletilmiş halidir ya fa‘l (فَعْل) vezninde bir sıfattır ya da masdar ile nitelemedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اسْتَدَلَّ الْأَحْكَامِيُّونَ مِنَ الْمُنَجِّمِينَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ بَعْضَ الْأَيَّامِ قَدْ يَكُونُ نَحْسًا وَبَعْضَهَا قَدْ يَكُونُ سَعْدًا، وَقَالُوا هَذِهِ الْآيَةُ صَرِيحَةٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى، أَجَابَ الْمُتَكَلِّمُونَ بِأَنْ قَالُوا أَيَّامٍ نَحِساتٍ أَيْ ذَوَاتِ غُبَارٍ وَتُرَابٍ ثَائِرٍ لَا يَكَادُ يُبْصَرُ فِيهِ وَيُتَصَرَّفُ، وَأَيْضًا قَالُوا مَعْنَى كَوْنِ هَذِهِ الْأَيَّامِ نَحِسَاتٍ أَنَّ اللَّهَ أَهْلَكَهُمْ فِيهَا، أَجَابَ الْمُسْتَدِلُّ الْأَوَّلُ بِأَنَّ النَّحِسَاتِ فِي وَضْعِ اللُّغَةِ هِيَ الْمَشْئُومَاتُ لِأَنَّ السَّعْدَ يُقَابِلُهُ السَّعْدُ، وَالْكَدِرَ يُقَابِلُهُ الصَّافِي، وَأَجَابَ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنْ إِيقَاعِ ذَلِكَ الْعَذَابِ فِي تِلْكَ الْأَيَّامِ النَّحِسَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ كَوْنُ تِلْكَ الْأَيَّامِ نَحِسَةً مُغَايِرًا لِذَلِكَ الْعَذَابِ الَّذِي وَقَعَ فِيهَا.

İkinci Mesele: Müneccimlerden ahkâmcı olanlar, bu ayeti bazı günlerin uğursuz (nahs), bazılarının ise uğurlu (sa‘d) olabileceğine delil getirmiş ve: “Bu ayet bu anlamda açıktır” demişlerdir. Kelamcılar ise şöyle cevap vermişlerdir: {أَيَّامٍ نَحِساتٍ} yani içinde etrafın neredeyse görülemediği ve hareket edilemediği, tozu toprağı savrulan günler demektir. Ayrıca şöyle demişlerdir: Bu günlerin uğursuz olmasının anlamı, Allah'ın onları o günlerde helak etmiş olmasıdır. İlk delil getiren [müneccimler] ise şöyle cevap vermişlerdir: Dilin aslında nahisât, meş’ûmât (uğursuz olanlar) demektir; zira sa‘dın karşılığı nahs, bulanığın karşılığı berraktır. İkinci itiraza da şöyle cevap vermişlerdir: Allah Teâlâ o azabın o uğursuz günlerde gerçekleştiğini haber vermiştir; dolayısıyla o günlerin uğursuz oluşunun, içlerinde vuku bulan o azaptan farklı olması gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِنُذِيقَهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا أَيْ عَذَابَ الْهَوَانِ وَالذُّلِّ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّهُمُ اسْتَكْبَرُوا، فَقَابَلَ اللَّهُ ذَلِكَ الِاسْتِكْبَارَ بِإِيصَالِ الْخِزْيِ وَالْهَوَانِ وَالذُّلِّ إِلَيْهِمْ.

Sonra Allah Teâlâ: {لِنُذِيقَهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا} “Dünya hayatında onlara rezillik azabını tattırmak için” buyurmuştur; yani aşağılanma ve zillet azabını. Bunun sebebi, onların büyüklük taslamış olmalarıdır. Allah da bu büyüklük taslamaya karşılık onlara rezillik, aşağılanma ve zillet ulaştırmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى أَيْ أَشَدُّ إِهَانَةً وَخِزْيًا وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ أَيْ أَنَّهُمْ يَقَعُونَ فِي الْخِزْيِ الشَّدِيدِ وَمَعَ ذَلِكَ فَلَا يَكُونُ لَهُمْ نَاصِرٌ يَدْفَعُ ذَلِكَ الْخِزْيَ عَنْهُمْ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَخْزى} “Ahiret azabı ise elbette daha rezil edicidir” yani daha şiddetli bir aşağılanma ve rezilliktir; {وَهُمْ لَا يُنْصَرُونَ} “ve onlara yardım da edilmez” buyurmuştur; yani onlar şiddetli bir rezilliğin içine düşecekler ve bununla birlikte bu rezilliği kendilerinden savuşturacak bir yardımcıları da olmayacaktır.

وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ قِصَّةَ عَادٍ أَتْبَعَهُ بِقِصَّةِ ثَمُودَ فَقَالَ: وَأَمَّا ثَمُودُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ ثَمُودُ بِالرَّفْعِ وَالنَّصْبِ مُنَوَّنًا وَغَيْرَ مُنَوَّنٍ وَالرَّفْعُ أَفْصَحُ لِوُقُوعِهِ بَعْدَ حَرْفِ الِابْتِدَاءِ وَقُرِئَ بِضَمِّ الثَّاءِ وَقَوْلُهُ فَهَدَيْناهُمْ أي

Allah Âd kıssasını zikredince, ardından Semûd kıssasını getirerek şöyle buyurmuştur: {وَأَمَّا ثَمُودُ} “Semûd'a gelince”. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {ثَمُودُ} kelimesi tenvinli ve tenvinsiz olarak ref‘ ve nasb ile okunmuştur; ibtida harfinden (emmâ) sonra gelmesi sebebiyle ref‘ en fasih olanıdır; se harfinin zammı ile de okunmuştur. O'nun {فَهَدَيْناهُمْ} “onlara doğru yolu gösterdik” buyruğu ise yani

دَلَلْنَاهُمْ عَلَى طَرِيقِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى أَيِ اخْتَارُوا الدُّخُولَ فِي الضَّلَالَةِ عَلَى الدُّخُولِ فِي الرُّشْدِ.

onlara hayır ve şer yolunu gösterdik [demektir]. {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى} “fakat onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” buyruğu ise, doğru yola girmek yerine sapıklığa girmeyi seçtiler demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» ذَكَرَ فِي تَفْسِيرَ الْهُدَى فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢] أَنَّ الْهُدَى عِبَارَةٌ عَنِ الدَّلَالَةِ الْمُوَصِّلَةِ إِلَى الْبُغْيَةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبْطِلُ قَوْلَهُ، لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْهُدَى قَدْ حَصَلَ مَعَ أَنَّ الْإِفْضَاءَ إِلَى الْبُغْيَةِ لَمْ يَحْصُلْ، فَثَبَتَ أَنَّ قَيْدَ كَوْنِهِ مُفْضِيًا إِلَى الْبُغْيَةِ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ فِي اسْمِ الْهُدَى.

Bil ki el-Keşşâf sahibi, Allah Teâlâ'nın: {هُدىً لِلْمُتَّقِينَ} [Bakara 2] “müttakiler için bir hidayettir” buyruğundaki hidayetin tefsirinde, hidayetin hedefe ulaştıran delalet/rehberlik olduğunu belirtmiştir. Bu ayet ise onun bu sözünü geçersiz kılmaktadır; çünkü bu ayet, hedefe ulaşma gerçekleşmediği halde hidayetin gerçekleştiğine delalet etmektedir. Böylece hedefe ulaştırıcı olma kaydının hidayet isminde [tanımında] muteber olmadığı sabit olmuştur.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سُؤَالٌ يُشْعِرُ بِذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ جَوَابًا شَافِيًا فَتَرَكْنَاهُ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ يَنْصِبُ الدَّلَائِلَ وَيُزِيحُ الْأَعْذَارَ وَالْعِلَلَ، إِلَّا أَنَّ الْإِيمَانَ إِنَّمَا يَحْصُلُ مِنَ الْعَبْدِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ نَصَبَ لَهُمُ الدَّلَائِلَ وَقَوْلَهُ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ أَتَوْا بِذَلِكَ الْعَمَى فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ وَالْإِيمَانَ يَحْصُلَانِ مِنَ الْعَبْدِ، وَأَقُولُ بَلْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ، عَلَى أَنَّهُمَا إِنَّمَا يَحْصُلَانِ مِنَ اللَّهِ لَا مِنَ الْعَبْدِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ إِنَّمَا صَدَرَ عَنْهُمْ ذَلِكَ الْعَمَى، لِأَنَّهُمْ أَحَبُّوا تَحْصِيلَهُ، فَلَمَّا وَقَعَ فِي قَلْبِهِمْ هَذِهِ الْمَحَبَّةُ دُونَ مَحَبَّةِ ضِدِّهِ، فَإِنْ حَصَلَ ذَلِكَ التَّرْجِيحُ لَا لِمُرَجَّحٍ فَهُوَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَجِّحُ هُوَ الْعَبْدَ عَادَ الطَّلَبُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَجِّحُ هُوَ اللَّهَ فَقَدْ حَصَلَ الْمَطْلُوبُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَاسْتَحَبُّوا/ الْعَمى عَلَى الْهُدى وَمِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ أَحَدًا لَا يُحِبُّ الْعَمَى وَالْجَهْلَ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ عَمًى وَجَهْلًا، بَلْ مَا لَمْ يَظُنَّ فِي ذَلِكَ الْعَمَى وَالْجَهْلِ كَوْنَهُ تَبْصِرَةً وَعِلْمًا لَا يَرْغَبُ فِيهِ، فَإِقْدَامُهُ عَلَى اخْتِيَارِ ذَلِكَ الْجَهْلِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَسْبُوقًا بِجَهْلٍ آخَرَ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْجَهْلُ الثَّانِي بِاخْتِيَارِهِ أَيْضًا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ وَهُوَ مُحَالٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ انْتِهَاءِ تِلْكَ الْجَهَالَاتِ إِلَى جَهْلٍ يَحْصُلُ فِيهِ لَا بِاخْتِيَارِهِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَلَمَّا وَصَفَ اللَّهُ كفرهم قال: فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ وصاعِقَةُ الْعَذابِ أي داهية العذاب والْهُونِ الْهَوَانُ، وُصِفَ بِهِ الْعَذَابُ مُبَالَغَةً أَوْ أُبْدِلَ مِنْهُ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ يُرِيدُ مِنْ شِرْكِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ صَالِحًا وَعَقْرِهِمُ النَّاقَةَ، وَشَرَعَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هاهنا فِي سَفَاهَةٍ عَظِيمَةٍ. وَالْأَوْلَى أَنْ لَا يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ وَإِنْ كَانَ قَدْ سَعَى سَعْيًا حَسَنًا فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَلْفَاظِ، إِلَّا أَنَّ الْمِسْكِينَ كَانَ بَعِيدًا مِنَ الْمَعَانِي.

Bu ayette buna işaret eden bir soru sabit olmuştur; ancak [Zemahşerî] tatmin edici bir cevap vermediği için biz onu bıraktık. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın delilleri ortaya koyup mazeret ve illetleri ortadan kaldırdığına, ancak imanın sadece kuldan meydana geldiğine delalet eder; çünkü O'nun {وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ} “Semûd'a gelince, Biz onlara doğru yolu gösterdik” buyruğu, O'nun delilleri onlar için ortaya koyduğuna delalet etmekte, {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى} “fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler” buyruğu ise bu körlüğü kendiliklerinden ortaya koyduklarına delalet etmektedir; bu da küfrün ve imanın kuldan meydana geldiğini gösterir. Ben de derim ki: Bilakis bu ayet, her ikisinin de kuldan değil sadece Allah'tan meydana geldiğine en açık delillerdendir. Bunun açıklaması iki vecihledendir: Birincisi: Onlardan bu körlük, onu elde etmeyi sevdikleri için sadır olmuştur; bu sevgi, zıddının sevgisi değil de bu sevgi onların kalbine düştüğünde, şayet bu tercih bir tercih edici (müreccih) olmaksızın meydana gelmişse bu batıldır. Şayet tercih edici kul ise aynı talep/soru tekrarlanır; şayet tercih edici Allah ise aranan sonuç hasıl olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ: {فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى} “fakat onlar körlüğü hidayete tercih ettiler” buyurmuştur. Zorunlu olarak bilinmektedir ki hiç kimse körlük ve cehaleti, körlük ve cehalet olduğunu bile bile sevmez; aksine o körlük ve cehaleti bir basiret ve ilim zannetmedikçe ona rağbet etmez. Dolayısıyla o cehaleti seçmeye kalkışması, mutlaka başka bir cehaletle öncelenmiş olmalıdır. Şayet bu ikinci cehalet de yine kendi ihtiyarı (seçimi) ile ise teselsül gerekir ki bu imkânsızdır. O halde bu cehaletlerin, onda kendi ihtiyarı olmaksızın meydana gelen bir cehalette son bulması zorunludur; aranan sonuç da budur. Allah onların küfrünü niteleyince şöyle buyurmuştur: {فَأَخَذَتْهُمْ صاعِقَةُ الْعَذابِ الْهُونِ} “Bunun üzerine onları alçaltıcı azap yıldırımı yakalayıverdi”. {صاعِقَةُ الْعَذابِ} yani azap felaketi; {الْهُونِ} ise aşağılanmadır; mübalağa için azap bununla nitelenmiş ya da ondan bedel kılınmıştır. {بِما كانُوا يَكْسِبُونَ} “kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle” buyruğuyla ise şirklerini, Sâlih'i yalanlamalarını ve deveyi kesmelerini kastetmektedir. el-Keşşâf sahibi burada büyük bir sefahate girişmiştir. Ona iltifat etmemek en doğrusudur; zira o, lafızlarla ilgili hususlarda güzel bir çaba göstermiş olsa da zavallı adam manalardan uzaktı.

وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ الْوَعِيدَ أَرْدَفَهُ بِالْوَعْدِ فَقَالَ: وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ يَعْنِي وَكَانُوا يَتَّقُونَ الْأَعْمَالَ الَّتِي كَانَ يَأْتِي بِهَا قَوْمُ عَادٍ وَثَمُودَ، فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يَجُوزُ لِلرَّسُولِ ﷺ أَنْ يُنْذِرَ قَوْمَهَ مِثْلَ صَاعِقَةِ عَادٍ وَثَمُودَ، مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَقَعُ فِي أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَقَدْ صَرَّحَ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣]

Allah tehdidi zikredince hemen ardından vaadi getirerek şöyle buyurmuştur: {وَنَجَّيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ} “İman edip de sakınanları ise kurtardık”; yani Âd ve Semûd kavminin işlediği amellerden sakınıyorlardı. Eğer: “Bunun Muhammed'in [sallallâhu aleyhi ve sellem] ümmetinde vuku bulmayacağı bilindiği halde Resûl'ün [sallallâhu aleyhi ve sellem] kavmini Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi [bir azapla] uyarması nasıl caiz olur? Oysa Allah Teâlâ: {وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ} [Enfâl 33] “Sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” buyruğunda bunu açıkça belirtmiştir;

وَجَاءَ فِي الْأَحَادِيثِ الصَّحِيحَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَفَعَ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ هَذِهِ الْأَنْوَاعَ مِنَ الْآفَاتِ

sahih hadislerde de Allah Teâlâ'nın bu ümmetten bu tür afetleri kaldırdığı gelmiştir” denilirse,

قُلْنَا إِنَّهُمْ لَمَّا عَرَفُوا كَوْنَهُمْ مُشَارِكِينَ لِعَادٍ وَثَمُودَ فِي اسْتِحْقَاقِ مِثْلِ تِلْكَ الصَّاعِقَةِ جَوَّزُوا حُدُوثَ مَا يَكُونُ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ دَرَجَةً مِنْهُمْ وَهَذَا الْقَدْرُ يكفي في التخويف.

deriz ki: Onlar böyle bir yıldırımı hak etme konusunda Âd ve Semûd ile ortak olduklarını bildiklerinde, derecesi onlardan daha az olsa bile bu cinsten bir şeyin meydana gelmesini mümkün gördüler; bu miktar da korkutma için yeterlidir.

[سورة فصلت (٤١) : الآيات ١٩ الى ٢٤]

[Fussilet Suresi (41), 19-24. Ayetler]

وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٩) حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٠) وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢١) وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢) وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣)

{وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْداءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٩) حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٠) وَقالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٢١) وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ (٢٢) وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ (٢٣)} “Allah'ın düşmanları ateşe sürülecekleri gün, onlar [bir araya getirilsin diye] durdurulup toplanırlar. (19) Nihayet oraya vardıklarında kulakları, gözleri ve derileri yapmış oldukları şeyler hakkında onların aleyhine şahitlik eder. (20) Derilerine: 'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' derler. Onlar da: 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu. Sizi ilk defa O yaratmıştı ve yine O'na döndürülüyorsunuz' derler. (21) Siz, kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz; fakat yaptıklarınızın çoğunu Allah'ın bilmediğini sanıyordunuz. (22) İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz. (23)”

فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤)

{فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ (٢٤)} “Eğer sabrederlerse onların yeri ateştir; şayet özür dileyip rıza ararlarsa artık onlar rızaya kavuşturulacak olanlardan değillerdir. (24)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَيْفِيَّةَ عُقُوبَةِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ فِي الدُّنْيَا أَرْدَفَهُ بِكَيْفِيَّةِ عُقُوبَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ، لِيَحْصُلَ مِنْهُ تَمَامُ الِاعْتِبَارِ فِي الزَّجْرِ وَالتَّحْذِيرِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ نَحْشُرُ بِالنُّونِ أَعْدَاءَ بِالنَّصْبِ أَضَافَ الْحَشْرَ إِلَى نَفْسِهِ، وَالتَّقْدِيرُ يَحْشُرُ اللَّهُ ﷿ أَعْدَاءَهُ الْكُفَّارَ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ وَحُجَّتُهُ أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ وَنَجَّيْنَا [فُصِّلَتْ: ١٨] فَيَحْسُنُ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَفْقِهِ فِي اللفظ، ويقويه قوله يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ [مريم: ٨٥] وَحَشَرْناهُمْ [الكهف: ٤٧] وَأَمَّا الْبَاقُونَ فَقَرَءُوا عَلَى فِعْلِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ لِأَنَّ قِصَّةَ ثَمُودَ قَدْ تَمَّتْ وَقَوْلُهُ وَيَوْمَ يُحْشَرُ ابْتِدَاءُ كَلَامٍ آخَرَ، وَأَيْضًا الْحَاشِرُونَ لَهُمْ هُمُ الْمَأْمُورُونَ بِقَوْلِهِ احْشُرُوا [الصَّافَّاتِ: ٢٢] وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَأَيْضًا إِنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ مُوَافِقَةٌ لقوله فَهُمْ يُوزَعُونَ [فصلت: ١٩] وَأَيْضًا فَتَقْدِيرُ الْقِرَاءَةِ الْأُولَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْدَاءَ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَكَانَ الْأَوْلَى عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ وَيَوْمَ نَحْشُرُ أَعْدَاءَنَا إِلَى النَّارِ.

Bil ki Allah Teâlâ, o kâfirlerin dünyadaki cezalarının niteliğini beyan edince, sakındırma ve uyarmada ibretin tam hasıl olması için hemen ardından ahiretteki cezalarının niteliğini getirmiştir. Nâfi‘, haşir fiilini Kendisine isnat ederek nûn ile {نَحْشُرُ} ve nasb ile {أَعْدَاءَ} şeklinde okumuştur. Takdiri: “Allah Azze ve Celle evvelkilerden ve sonrakilerden kâfir olan düşmanlarını haşreder/toplar” şeklindedir. Bunun delili, O'nun: {وَنَجَّيْنَا} [Fussilet 18] “Biz kurtardık” buyruğuna matuf olmasıdır; dolayısıyla lafızda ona uygun düşmesi güzel olur. O'nun: {يَوْمَ نَحْشُرُ الْمُتَّقِينَ} [Meryem 85] “Müttakileri toplayacağımız gün” ve {وَحَشَرْناهُمْ} [Kehf 47] “ve onları topladık” buyrukları da bunu güçlendirir. Diğer kıraat imamları ise meçhul fiil (faili zikredilmeyen fiil) ile [يُحْشَرُ şeklinde] okumuşlardır; zira Semûd kıssası tamamlanmıştır ve {وَيَوْمَ يُحْشَرُ} buyruğu başka bir kelamın başlangıcıdır. Ayrıca onları toplayacak olanlar: {احْشُرُوا} [Sâffât 22] “Toplayın” buyruğu ile emredilen meleklerdir. Ayrıca bu kıraat: {فَهُمْ يُوزَعُونَ} [Fussilet 19] buyruğuna da uygundur. Ayrıca birinci kıraatin takdiri şöyledir: Allah Teâlâ: “Allah'ın düşmanlarını ateşe toplayacağımız gün” demiş olmaktadır; bu takdire göre ise: “Düşmanlarımızı ateşe toplayacağımız gün” denilmesi daha evla olurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ أَعْدَاءَ اللَّهِ يُحْشَرُونَ إِلَى النَّارِ قَالَ: فَهُمْ يُوزَعُونَ أَيْ يُحْبَسُ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ، أَيْ يُوقَفُ سَوَابِقُهُمْ حَتَّى يَصِلَ إِلَيْهِمْ تَوَالِيهِمْ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهُمْ إِذَا اجْتَمَعُوا سَأَلُوا عَنْ أَعْمَالِهِمْ.

Bil ki Allah Teâlâ, Allah'ın düşmanlarının ateşe sürüleceğini zikredince: {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “onlar [durdurulup] toplanırlar” buyurmuştur; yani sonuncuları gelip yetişsin diye öndekiler alıkonur, yani arkadan gelenler onlara yetişinceye kadar öndekiler durdurulur. Maksat, bir araya geldiklerinde amellerinden sorguya çekileceklerini beyan etmektir.

ثُمَّ قَالَ: حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: {حَتَّى إِذا ما جاؤُها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ} “Nihayet oraya vardıklarında kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik eder” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

المسألة الأولى: التقدير حتى إذا جاؤها شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَكَلِمَةُ مَا صِلَةٌ، وَقِيلَ فِيهَا فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ وَهِيَ تَأْكِيدُ أَنَّ عِنْدَ مَجِيئِهِمْ لَا بُدَّ وَأَنْ تَحْصُلَ هَذِهِ الشَّهَادَةُ كَقَوْلِهِ أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ [يُونُسَ: ٥١] أَيْ لَا بُدَّ لِوَقْتِ وُقُوعِهِ مِنْ أَنْ يَكُونَ وَقْتَ إِيمَانِهِمْ بِهِ.

Birinci Mesele: Takdiri şöyledir: “Nihayet oraya vardıklarında kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik eder”. Bu takdire göre “mâ” (ما) kelimesi sıladır (pekiştirme edatıdır). Onda ilave bir fayda olduğu da söylenmiştir ki o da gelişleri anında bu şahitliğin mutlaka gerçekleşeceğini pekiştirmektir; nitekim O'nun: {أَثُمَّ إِذا مَا وَقَعَ آمَنْتُمْ بِهِ} [Yûnus 51] “O vuku bulduktan sonra mı O'na inanacaksınız?” buyruğunda olduğu gibi; yani onun vuku bulma vaktinin mutlaka onların iman etme vakti olması [gibi].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رُوِيَ أَنَّ الْعَبْدَ يَقُولُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ: يَا رَبَّ الْعِزَّةِ أَلَسْتَ قَدْ وَعَدْتَنِي أَنْ لَا تَظْلِمَنِي، فَيَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى فَإِنَّ لَكَ ذَلِكَ، فَيَقُولُ الْعَبْدُ إِنِّي لَا أَقْبَلُ عَلَى نَفْسِي شَاهِدًا إِلَّا مِنْ نَفْسِي، فَيَخْتِمُ اللَّهُ عَلَى فِيهِ وَيُنْطِقُ أَعْضَاءَهُ بِالْأَعْمَالِ الَّتِي صَدَرَتْ مِنْهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي كَيْفِيَّةِ الشَّهَادَةِ وَفِيهِ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ الْفَهْمَ وَالْقُدْرَةَ وَالنُّطْقَ فِيهَا فَتَشْهَدُ كَمَا يَشْهَدُ الرَّجُلُ عَلَى مَا يَعْرِفُهُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى يَخْلُقُ فِي تِلْكَ الْأَعْضَاءِ الْأَصْوَاتَ وَالْحُرُوفَ الدَّالَّةَ عَلَى تِلْكَ الْمَعَانِي كَمَا خَلَقَ الْكَلَامَ فِي الشَّجَرَةِ وَالثَّالِثُ: أَنْ يُظْهِرَ تِلْكَ الْأَعْضَاءُ أَحْوَالًا تَدُلُّ عَلَى صُدُورِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ، وَتِلْكَ الْأَمَارَاتُ تُسَمَّى/ شَهَادَاتٍ، كَمَا يُقَالُ يَشْهَدُ هَذَا الْعَالَمُ بِتَغَيُّرَاتِ أَحْوَالِهِ عَلَى حُدُوثِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ صَعْبَةٌ عَلَى الْمُعْتَزِلَةِ أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ صَعْبٌ عَلَى مَذْهَبِهِمْ لِأَنَّ الْبِنْيَةَ عِنْدَهُمْ شَرْطٌ لِحُصُولِ الْعَقْلِ وَالْقُدْرَةِ فَاللِّسَانُ مَعَ كَوْنِهِ لِسَانًا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مَحَلًّا لِلْعِلْمِ وَالْعَقْلِ، فَإِنْ غَيَّرَ اللَّهُ تَعَالَى تِلْكَ الْبِنْيَةَ وَالصُّورَةَ خَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ لِسَانًا وَجِلْدًا، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى إِضَافَةِ تِلْكَ الشَّهَادَةِ إِلَى السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْجُلُودِ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا غَيَّرَ بِنْيَةَ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ فَحِينَئِذٍ يَمْتَنِعُ عَلَيْهَا كونها عاقلة نَاطِقَةً فَاهِمَةً، وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى

İkinci Mesele: Rivayet edildiğine göre kul kıyamet gününde şöyle der: “Ey İzzet Sahibi Rabbim! Bana zulmetmeyeceğini bana vaat etmemiş miydin?” Allah Teâlâ da: “Evet, bu senin hakkındır” buyurur. Kul: “Ben kendi aleyhime kendimden başka bir şahidi kabul etmem” der. Bunun üzerine Allah onun ağzını mühürler ve azalarını kendisinden sadır olan amellerle konuşturur. İşte: {شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ} “Kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik etti” buyruğu budur. İnsanlar şahitliğin keyfiyeti hakkında ihtilaf etmişlerdir ve bunda üç görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ o azalarda anlama, kudret ve konuşma yaratır, böylece kişi bildiği şeye nasıl şahitlik ediyorsa onlar da öyle şahitlik ederler. İkincisi: Allah Teâlâ ağaçta kelamı yarattığı gibi o azalarda da o manalara delalet eden sesleri ve harfleri yaratır. Üçüncüsü: O azalar, o amellerin o insandan sadır olduğuna delalet eden haller ortaya koyar ve bu alametler şahitlik olarak isimlendirilir; nitekim “Bu âlem, hallerinin değişmesiyle sonradan yaratıldığına şahitlik etmektedir” denilmesi gibi. Bil ki bu mesele Mutezile'ye zor gelmektedir. Birinci görüşe gelince: Bu, onların mezhebine göre zordur; çünkü onlara göre akıl ve kudretin meydana gelmesi için [özel bir] bünye şarttır. Dil, dil olma vasfını korurken ilim ve akıl mahalli olması imkânsızdır. Eğer Allah Teâlâ bu bünye ve sureti değiştirirse dil ve deri olmaktan çıkar. Ayetin zahiri ise bu şahitliğin kulağa, göze ve derilere isnat edildiğine delalet etmektedir. Şayet Allah Teâlâ'nın bu azaların bünyesini değiştirmediğini söylersek, bu durumda onların akıllı, konuşan ve anlayan olmaları imkânsız hale gelir. İkinci görüşe gelince: O da Allah Teâlâ'nın

خَلَقَ هَذِهِ الْأَصْوَاتَ وَالْحُرُوفَ فِي هَذِهِ الْأَعْضَاءِ، وَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ عَلَى أُصُولِ الْمُعْتَزِلَةِ لِأَنَّ مَذْهَبَهُمْ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ هُوَ الَّذِي فَعَلَ الْكَلَامَ، لَا مَا كَانَ مَوْصُوفًا بِالْكَلَامِ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْكَلَامَ فِي الشَّجَرَةِ وَكَانَ الْمُتَكَلِّمُ بِذَلِكَ الْكَلَامِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا الشَّجَرَةُ، فَهَهُنَا لَوْ قُلْنَا إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْأَصْوَاتَ وَالْحُرُوفَ فِي تِلْكَ الْأَعْضَاءِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الشَّاهِدُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى لَا تِلْكَ، وَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْمُتَكَلِّمُ بِذَلِكَ الْكَلَامِ هُوَ اللَّهُ لَا تِلْكَ الْأَعْضَاءُ، وَظَاهِرُ الْقُرْآنِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الشَّهَادَةَ شَهَادَةٌ صَدَرَتْ مِنْ تِلْكَ الْأَعْضَاءِ لَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ وَأَيْضًا أَنَّهُمْ قَالُوا لِتِلْكَ الْأَعْضَاءِ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا فَقَالَتِ الْأَعْضَاءُ أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَكُلُّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِتِلْكَ الْكَلِمَاتِ هِيَ تِلْكَ الْأَعْضَاءُ، وَأَنَّ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ لَيْسَتْ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى، فَهَذَا تَوْجِيهُ الْإِشْكَالِ عَلَى هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الشَّهَادَةِ بِظُهُورِ أَمَارَاتٍ مَخْصُوصَةٍ عَلَى هَذِهِ الْأَعْضَاءِ دَالَّةٍ عَلَى صُدُورِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ مِنْهُمْ، فَهَذَا عُدُولٌ عَنِ الْحَقِيقَةِ إِلَى الْمَجَازِ وَالْأَصْلُ عَدَمُهُ، فَهَذَا مُنْتَهَى الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَحْثِ، أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ أَصْحَابِنَا فَهَذَا الْإِشْكَالُ غَيْرُ لَازِمٍ، لِأَنَّ عِنْدَنَا الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ وَلَا لِلْعِلْمِ وَلَا لِلْقُدْرَةِ، فَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ الْعَقْلِ وَالْقُدْرَةِ وَالنُّطْقِ فِي كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْإِشْكَالُ زَائِلٌ وَهَذِهِ الْآيَةِ يَحْسُنُ التَّمَسُّكُ بِهَا فِي بَيَانِ أَنَّ الْبِنْيَةَ لَيْسَتْ شَرْطًا لِلْحَيَاةِ وَلَا لِشَيْءٍ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَشْرُوطَةِ بِالْحَيَاةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

bu sesleri ve harfleri bu azalarda yarattığının söylenmesidir. Bu da Mutezile'nin esaslarına göre batıldır; çünkü onların mezhebine göre mütekellim (konuşan), kelamla nitelenen değil kelamı fiil olarak meydana getirendir. Zira onlar, Allah Teâlâ'nın ağaçta kelamı yarattığını ve o kelamla konuşanın ağaç değil Allah Teâlâ olduğunu söylerler. Burada da şayet Allah'ın o sesleri ve harfleri o azalarda yarattığını söylersek, şahidin o azalar değil Allah Teâlâ olması gerekir ve o kelamla konuşanın da o azalar değil Allah olması gerekir. Halbuki Kur'an'ın zahiri, bu şahitliğin Allah Teâlâ'dan değil o azalardan sadır olan bir şahitlik olduğuna delalet etmektedir; zira O: {شَهِدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ} “Kulakları, gözleri ve derileri aleyhlerine şahitlik etti” buyurmuştur. Ayrıca onlar o azalara: {لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا} “Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?” demişler, azalar da: {أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ} “Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu” demişlerdir. Bütün bu ayetler, o kelimelerle konuşanın o azalar olduğuna ve o kelimelerin Allah Teâlâ'nın kelamı olmadığına delalet eder. İşte bu iki görüşe yönelik müşkilatın açıklaması budur. Üçüncü görüşe gelince: O da bu şahitliği, bu amellerin onlardan sadır olduğuna delalet eden özel alametlerin bu azalarda belirmesi şeklinde tefsir etmektir ki bu, hakikatten mecaza sapmaktır; asıl olan ise mecazın olmamasıdır. Bu konudaki sözün son noktası budur. Bizim ashabımızın mezhebine göre ise bu müşkilat gerekmez; zira bize göre [özel bir] bünye ne hayat için, ne ilim için ne de kudret için şarttır. Allah Teâlâ bu azaların her bir cüzünde aklı, kudreti ve konuşmayı yaratmaya kadirdir. Bu takdire göre müşkilat ortadan kalkar ve bu ayet, bünyenin hayat için ve hayata bağlı olan sıfatlardan hiçbirisi için şart olmadığını beyan etmede tutunulması güzel bir delildir; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَا رَأَيْتُ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَخْصِيصِ هَذِهِ الْأَعْضَاءِ الثَّلَاثَةِ بِالذِّكْرِ سَبَبًا وَفَائِدَةً، وَأَقُولُ لَا شَكَّ أَنَّ الْحَوَاسَّ خَمْسَةٌ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَالشَّمُّ وَالذَّوْقُ وَاللَّمْسُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ آلَةَ اللمس هي الجلد، فالله تعالى ذكر هاهنا مِنَ الْحَوَاسِّ وَهِيَ السَّمْعُ وَالْبَصَرُ وَاللَّمْسُ، وَأَهْمَلَ ذِكْرَ نَوْعَيْنِ وَهُمَا الذَّوْقُ وَالشَّمُّ، لِأَنَّ الذَّوْقَ دَاخِلٌ فِي اللَّمْسِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ إِدْرَاكَ الذَّوْقِ إِنَّمَا يَتَأَتَّى بِأَنْ تَصِيرَ جِلْدَةُ اللِّسَانِ وَالْحَنَكِ مُمَاسَّةً لِجِرْمِ الطَّعَامِ، فَكَانَ هَذَا دَاخِلًا فِيهِ فَبَقِيَ حِسُّ الشَّمِّ وَهُوَ حِسٌّ ضَعِيفٌ فِي الْإِنْسَانِ، وَلَيْسَ لِلَّهِ فِيهِ تَكْلِيفٌ وَلَا أَمْرٌ وَلَا نَهْيٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ الْمُرَادُ مِنْ شَهَادَةِ الْجُلُودِ شَهَادَةُ الْفُرُوجِ قَالَ وَهَذَا مِنْ بَابِ الْكِنَايَاتِ كَمَا قَالَ: وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا [الْبَقَرَةِ: ٢٣٥] وَأَرَادَ النِّكَاحَ وَقَالَ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ [النِّسَاءِ: ٤٣] وَالْمُرَادُ قَضَاءُ الْحَاجَةِ

Üçüncü Mesele: Müfessirlerin bu üç azanın zikrinin tahsis edilmesinde bir sebep ve fayda [zikrettiklerini] görmedim. Ben derim ki: Şüphe yok ki duyular beştir; işitme, görme, koklama, tatma ve dokunma. Şüphe yok ki dokunmanın aleti deridir. Allah Teâlâ burada duyulardan işitme, görme ve dokunmayı zikretmiş; iki türü, yani tatma ve koklamayı zikretmeyi ise terk etmiştir. Çünkü tatma bazı yönlerden dokunmaya dâhildir; zira tatmanın idraki ancak dil ve damak derisinin yiyeceğin cismine temas etmesiyle mümkün olur; dolayısıyla bu, onun içine girmiştir. Geriye koklama duyusu kalmıştır ki o da insanda zayıf bir duyudur; onda Allah'ın bir mükellefiyeti, emri veya nehyi yoktur. Bunu bildiğinde deriz ki: İbn Abbâs'tan, derilerin şahitliğinden muradın tenasül uzuvlarının şahitliği olduğunu söylediği nakledilmiştir. O: “Bu, kinayeler kabilindendir; nitekim O: {وَلكِنْ لَا تُواعِدُوهُنَّ سِرًّا} [Bakara 235] “Fakat onlarla gizlice sözleşmeyin” buyurmuş ve nikâhı kastetmiştir; {أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ} [Nisâ 43] “Yahut biriniz tuvaletten gelirse” buyurmuş ve abdest bozmayı kastetmiştir” demiştir.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «أَوَّلُ مَا يَتَكَلَّمُ مِنَ الْآدَمِيِّ فَخِذُهُ وَكَفُّهُ»

Hz. Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Âdemoğlundan ilk konuşacak olan, onun uyluğu ve el ayasıdır.»

وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَتَكُونُ هَذِهِ/ الْآيَةُ وَعِيدًا شَدِيدًا فِي الْإِتْيَانِ بِالزِّنَا، لِأَنَّ مُقَدِّمَةَ الزِّنَا إِنَّمَا تَحْصُلُ بِالْكَفِّ، وَنِهَايَةُ الْأَمْرِ فِيهَا إِنَّمَا تَحْصُلُ بِالْفَخِذِ.

Bu takdire göre bu ayet, zina işlemeye dair şiddetli bir tehdittir; çünkü zinanın başlangıcı el ayası ile, nihai noktası ise uyluk ile gerçekleşir.

ثُمَّ حكى الله تعالى عنهم أَنَّهُمْ يَقُولُونَ لِتِلْكَ الْأَعْضَاءِ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَمَعْنَاهُ أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى خَلْقِكُمْ وَإِنْطَاقِكُمْ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى حَالَمَا كُنْتُمْ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ عَلَى خَلْقِكُمْ وَإِنْطَاقِكُمْ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ وَهِيَ حَالُ القيامة والبعث كيف يُسْتَبْعَدُ مِنْهُ إِنْطَاقُ الْجَوَارِحِ وَالْأَعْضَاءِ؟

Sonra Allah Teâlâ onlardan naklen, onların o azalara: {لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ خَلَقَكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ} “'Niçin aleyhimize şahitlik ettiniz?' dediklerini, [azaların da:] 'Bizi her şeyi konuşturan Allah konuşturdu. Sizi ilk defa O yaratmıştı ve yine O'na döndürülüyorsunuz' dediklerini” haber vermiştir. Bunun anlamı şudur: Dünyada bulunduğunuz esnada sizi ilk defa yaratmaya ve konuşturmaya, sonra da ikinci defa, yani kıyamet ve diriliş halinde sizi yaratmaya ve konuşturmaya kadir olan Zat'ın, organları ve azaları konuşturması O'ndan nasıl uzak görülebilir?

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَالْمَعْنَى إِثْبَاتُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَتِرُونَ عِنْدَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْأَعْمَالِ الْقَبِيحَةِ، إِلَّا أَنَّ اسْتِتَارَهُمْ مَا كَانَ لِأَجْلِ خَوْفِهِمْ مِنْ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْهِمْ سَمْعُهُمْ وَأَبْصَارُهُمْ وَجُلُودُهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِلْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَلَكِنَّ ذَلِكَ الِاسْتِتَارَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَظُنُّونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ الْأَعْمَالَ الَّتِي يُقْدِمُونَ عَلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ الْخُفْيَةِ وَالِاسْتِتَارِ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ} “Siz, kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden gizlenmiyordunuz” buyurmuştur. Manası şudur: Onların çirkin amellere kalkışırken gizlendiklerini tespit etmektir; ancak onların gizlenmesi kulaklarının, gözlerinin ve derilerinin aleyhlerine şahitlik etmesinden korktukları için değildi. Zira onlar dirilişi ve kıyameti inkâr ediyorlardı. Fakat bu gizlenme, gizlilik ve örtünme yoluyla kalkıştıkları amelleri Allah'ın bilmediğini zannetmelerinden dolayı idi.

عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: كُنْتُ مُسْتَتِرًا

İbn Mes‘ûd'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Ben gizlenmiştim,

بِأَسْتَارِ الْكَعْبَةِ فَدَخَلَ ثَلَاثَةُ نَفَرٍ عَلَيَّ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيٌّ فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَتَرَوْنَ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا تَقُولُونَ؟ فَقَالَ الرَّجُلَانِ إِذَا سَمِعْنَا أَصْوَاتَنَا سَمِعَ وَإِلَّا لَمْ يَسْمَعْ. فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَنَزَلَ وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ.

Kâbe'nin örtüleri arkasındaydım. Yanıma üç kişi girdi; ikisi Sakîfli, biri Kureyşliydi. Biri: 'Allah'ın söylediklerinizi işittiğini görüyor musunuz [sanıyor musunuz]?' dedi. Diğer iki adam: 'Seslerimizi biz işitirsek O da işitir, yoksa işitmez' dediler. Ben de bunu Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem anlattım; bunun üzerine: {وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ} “Siz gizlenmiyordunuz...” ayeti indi.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ وَهَذَا نَصٌّ صَرِيحٌ فِي أَنَّ مَنْ ظَنَّ بِاللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ يَخْرُجُ شَيْءٌ مِنَ الْمَعْلُومَاتِ عَنْ عِلْمِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مِنَ الْهَالِكِينَ الْخَاسِرِينَ، قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ الظَّنُّ قِسْمَانِ ظَنٌّ حَسَنٌ بِاللَّهِ تَعَالَى وَظَنٌّ فَاسِدٌ، أَمَّا الظَّنُّ الْحَسَنُ فَهُوَ أَنْ يَظُنَّ بِهِ الرَّحْمَةَ وَالْفَضْلَ،

Sonra Allah Teâlâ: {وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ مِنَ الْخاسِرِينَ} “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti de hüsrana uğrayanlardan oldunuz” buyurmuştur. Bu, Allah Teâlâ hakkında bilinen şeylerden herhangi bir şeyin O'nun ilminden çıkacağını zanneden kimsenin mutlaka helak olanlardan ve hüsrana uğrayanlardan olacağına dair açık bir nastır. Tahkik ehli şöyle demiştir: Zan iki kısımdır; Allah Teâlâ hakkında hüsnüzan (güzel zan) ve fâsit zan. Hüsnüzan, O'nun hakkında rahmet ve lütuf zannında bulunmaktır.

قَالَ ﷺ حِكَايَةً عَنِ اللَّهِ ﷿: «أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي»

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Allah Azze ve Celle'den naklen şöyle buyurmuştur: «Ben kulumun Bana olan zannı üzereyimdir.»

وَقَالَ ﷺ: «لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللَّهِ» ،

Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hiçbiriniz Allah hakkında hüsnüzan beslemeden ölmesin.»

وَالظَّنُّ الْقَبِيحُ فاسد وهو أن يظن بالله تعالى أَنَّهُ يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ بَعْضُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: الظَّنُّ نَوْعَانِ ظَنٌّ مُنْجٍ وَظَنٌّ مرد، فالمنج قَوْلُهُ إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ [الْحَاقَّةِ: ٢٠] وقوله الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٤٦] ، وَأَمَّا الظَّنُّ الْمُرْدِي فَهُوَ قَوْلُهُ وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَذلِكُمْ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وظَنُّكُمُ وأَرْداكُمْ خَبَرَانِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَنُّكُمْ بَدَلًا مِنْ ذلكم وَأَرْدَاكُمُ الْخَبَرَ.

Çirkin zan ise fâsittir; o da Allah Teâlâ hakkında bu hallerden bazısının O'nun ilminden gizli kalacağını zannetmektir. Katâde şöyle demiştir: Zan iki türlüdür; kurtarıcı zan ve helak edici zan. Kurtarıcı olan O'nun: {إِنِّي ظَنَنْتُ أَنِّي مُلاقٍ حِسابِيَهْ} [Hâkka 20] “Doğrusu ben hesabıma kavuşacağımı sezmiştim” ve {الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاقُوا رَبِّهِمْ} [Bakara 46] “Onlar Rablerine kavuşacaklarını sezerler” buyruklarıdır. Helak edici zan ise O'nun: {وَذلِكُمْ ظَنُّكُمُ الَّذِي ظَنَنْتُمْ بِرَبِّكُمْ أَرْداكُمْ} “İşte Rabbiniz hakkında beslediğiniz bu zannınız sizi helak etti” buyruğudur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {وَذلِكُمْ} mübteda olarak merfûdur; {ظَنُّكُمُ} ve {أَرْداكُمْ} ise iki haberdir. {ظَنُّكُمْ} kelimesinin {ذلكم} kelimesinden bedel, {أَرْداكُمْ} kelimesinin de haber olması caizdir.

ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ يَعْنِي إِنْ أَمْسَكُوا عَنِ الِاسْتِغَاثَةِ لِفَرَجٍ يَنْتَظِرُونَهُ لَمْ يَجِدُوا ذَلِكَ وَتَكُونُ النَّارُ مَثْوًى لَهُمْ أَيْ مَقَامًا لَهُمْ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ أَيْ لَمْ يُعْطَوُا الْعُتْبَى وَلَمْ يُجَابُوا إِلَيْهَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ [إِبْرَاهِيمَ: ٢١] وَقُرِئَ وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ أَيْ إِنْ يَسْأَلُوا أَنْ يُرْضُوا رَبَّهُمْ فَمَا هُمْ فَاعِلُونَ أَيْ لَا سَبِيلَ لَهُمْ إلى ذلك.

Sonra: {فَإِنْ يَصْبِرُوا فَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ} “Eğer sabrederlerse onların yeri ateştir” buyurmuştur; yani bekledikleri bir ferahlık umuduyla feryat etmekten vazgeçseler bile bunu bulamazlar ve ateş onların mesvası, yani kalacakları yer olur. {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ} “şayet özür dileyip rıza ararlarsa artık onlar rızaya kavuşturulacak olanlardan değillerdir” buyruğu ise, kendilerine rıza gösterilmez ve [taleplerine] icabet olunmaz demektir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: {أَجَزِعْنا أَمْ صَبَرْنا مَا لَنا مِنْ مَحِيصٍ} [İbrâhîm 21] “Feryat etsek de sabretsek de bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur”. {وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ} şeklinde de okunmuştur; yani Rablerini razı etmeyi isteseler bile onlar bunu yapamazlar, yani buna ulaşacak hiçbir yolları yoktur.

[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]

[Fussilet Suresi (41), 25-29. Ayetler]

وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (٢٥) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦) فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذاباً شَدِيداً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧) ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٢٨) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلاَّنا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)

{وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (٢٥) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ (٢٦) فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذاباً شَدِيداً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ (٢٧) ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ (٢٨) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلاَّنا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ (٢٩)} “Biz onlara birtakım yakın arkadaşlar sardık da onlar, önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler. Cinlerden ve insanlardan kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetler içinde onlar hakkında da o söz hak oldu. Gerçekten onlar hüsrana uğrayanlardı. (25) İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara yapın; belki galip gelirsiniz' dediler. (26) Biz de o inkâr edenlere mutlaka şiddetli bir azap tattıracağız ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız. (27) İşte bu, Allah'ın düşmanlarının cezası olan ateştir. Ayetlerimizi inkâr etmelerinin cezası olarak orada onlar için ebedilik yurdu vardır. (28) İnkâr edenler: 'Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o iki kişiyi bize göster de en aşağılıklardan olsunlar diye onları ayaklarımızın altına alalım' derler. (29)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ عَلَى كُفْرِ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ السَّبَبِ الَّذِي لِأَجْلِهِ وَقَعُوا فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ فَقَالَ: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, o kâfirlerin küfrü üzerine dünyada ve ahiretteki şiddetli tehdidi zikredince, hemen ardından o küfre düşmelerine sebep olan şeyi zikrederek: {وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ} “Biz onlara birtakım yakın arkadaşlar sardık” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الصِّحَاحِ» : يُقَالُ قَايَضْتُ الرَّجُلَ مُقَايَضَةً أَيْ عَاوَضْتُهُ بِمَتَاعٍ، وَهُمَا قَيِّضَانِ، كما يقال بيعان، وقيض الله فلانا لفلان أَيْ جَاءَهُ بِهِ وَأَتَى بِهِ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ.

Birinci Mesele: Sıhah sahibi şöyle demiştir: Bir kimseye eşya karşılığında bedel ödediğimde kāyadtu'r-racule mukāyadeten (قَايَضْتُ الرَّجُلَ مُقَايَضَةً) denir; iki satıcıya bey‘ân (بَيْعَانِ) dendiği gibi onlara da kayyidân (قَيِّضَانِ) denir. Kayyadallâhu fülânen li-fülânin (قَيَّضَ اللَّهُ فُلَانًا لِفُلَانٍ) ise Allah falancayı falancanın karşısına çıkardı, onu ona getirdi demektir. Allah Teâlâ'nın: {وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ} “Biz onlara birtakım yakın arkadaşlar sardık” buyruğu da bundandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ، فَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُ قَيَّضَ لَهُمْ أُولَئِكَ الْقُرَنَاءَ، وَكَانَ عَالِمًا بِأَنَّهُ مَتَى قَيَّضَ لَهُمْ أُولَئِكَ الْقُرَنَاءَ فَإِنْ يُزَيِّنُوا الْبَاطِلَ لَهُمْ، وَكُلُّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا وَعَلِمَ أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ يُفْضِي إِلَى أَثَرٍ لَا مَحَالَةَ، فَإِنَّ فَاعِلَ ذَلِكَ الْفِعْلِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُرِيدًا لِذَلِكَ الْأَثَرِ فثبت

İkinci Mesele: Ashabımız, Allah Teâlâ'nın kâfirden küfrü dilediğine bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ onlara o yakın arkadaşları sardığını zikretmiş ve onlara o yakın arkadaşları sardığında onların kendilerine batılı süslü göstereceklerini bilmektedir. Bir fiil işleyen ve o fiilin kaçınılmaz olarak bir sonuca varacağını bilen her failin, o sonucu da diliyor olması zorunludur. Böylece sabit olmuştur ki:

أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَيَّضَ لَهُمْ قُرَنَاءَ فَقَدْ أَرَادَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْكُفْرَ، أَجَابَ الْجُبَّائِيُّ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ لَوْ أَرَادَ الْمَعَاصِيَ لَكَانُوا بِفِعْلِهَا مُطِيعِينَ إِذِ الْفَاعِلُ لِمَا أَرَادَهُ مِنْهُ غَيْرُهُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُطِيعًا لَهُ، وَبِأَنَّ قَوْلِهِ وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُرِدْ مِنْهُمْ إِلَّا الْعِبَادَةَ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرِدْ مِنْهُمُ الْمَعَاصِيَ، وَأَمَّا هَذِهِ الْآيَةُ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ وَقَيَّضْنَا لَهُمْ قُرَنَاءَ لِيُزَيِّنُوا لَهُمْ، وَإِنَّمَا قَالَ: فَزَيَّنُوا لَهُمْ فَهُوَ تَعَالَى قَيَّضَ الْقُرَنَاءَ لَهُمْ بِمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى/ أَخْرَجَ كُلَّ أَحَدٍ إِلَى آخَرَ مِنْ جِنْسِهِ، فَقَيَّضَ أَحَدَ الزَّوْجَيْنِ لِلْآخَرِ وَالْغَنِيَّ لِلْفَقِيرِ وَالْفَقِيرَ لِلْغَنِيِّ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ بَعْضَهُمْ يُزَيِّنُ الْمَعَاصِيَ لِلْبَعْضِ.

Allah Teâlâ onlara yakın arkadaşlar sardığına göre, onlardan bu küfrü dilemiştir. Cübbâî buna şöyle cevap vermiştir: Eğer günahları dileseydi, onları işlemekle itaatkâr olurlardı; zira başkasının kendisinden dilediği şeyi yapan kimsenin ona itaat etmiş olması gerekir. Ayrıca: {وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ} [Zâriyât 56] “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” buyruğu, onlardan sadece ibadeti dilediğine delalet eder. Böylece Allah Teâlâ'nın onlardan günahları dilemediği bununla sabit olmuştur. Bu ayete gelince; deriz ki: Allah Teâlâ: “Onlara süslü göstersinler diye yakın arkadaşlar sardık” dememiş, sadece: {فَزَيَّنُوا لَهُمْ} “onlar da onlara süslü gösterdiler” buyurmuştur. O Teâlâ onlara yakın arkadaşları, her birini kendi cinsinden bir diğerinin karşısına çıkarmış olması anlamında sarmıştır; böylece eşlerden birini diğerine, zengini fakire, fakiri de zengine karşılaştırmıştır. Sonra Allah Teâlâ bazılarının bazısına günahları süslü gösterdiğini beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ اسْتِدْلَالِ أَصْحَابِنَا مَا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ فَعَلَ فِعْلًا وَعَلِمَ قَطْعًا أَنَّ ذَلِكَ الْفِعْلَ يُفْضِي إِلَى أَثَرٍ، فَاعِلَ ذَلِكَ الْفِعْلِ يَكُونُ مُرِيدًا لِذَلِكَ الْأَثَرِ، فَهَهُنَا اللَّهُ تَعَالَى قَيَّضَ أُولَئِكَ الْقُرَنَاءَ لَهُمْ وَعَلِمَ أَنَّهُ مَتَى قَيَّضَ أُولَئِكَ الْقُرَنَاءَ لَهُمْ فَإِنَّهُمْ يَقَعُونَ فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ، وَمَا ذَكَرَهُ الْجُبَّائِيُّ لَا يَدْفَعُ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ وَلَوْ أَرَادَ اللَّهُ مِنْهُمُ الْمَعَاصِيَ لَكَانُوا بِفِعْلِهَا مُطِيعِينَ لِلَّهِ، قُلْنَا لَوْ كَانَ مَنْ فَعَلَ مَا أَرَادَهُ غَيْرُهُ مُطِيعًا لَهُ لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مُطِيعًا لِعِبَادِهِ إِذَا فَعَلَ مَا أَرَادُوهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ بَاطِلٌ، وَأَيْضًا فَهَذَا إِلْزَامٌ لَفْظِيٌّ لِأَنَّهُ يُقَالُ إِنْ أَرَدْتَ بِالطَّاعَةِ أَنَّهُ فَعَلَ مَا أَرَادَ فَهَذَا إِلْزَامٌ لِلشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ، وَإِنْ أَرَدْتَ غَيْرَهُ فَلَا بُدَّ، مِنْ بَيَانِهِ حَتَّى يَنْظُرَ فِيهِ أَنَّهُ هَلْ يَصِحُّ أَمْ لا.

Bil ki ashabımızın istidlal yönü zikrettiğimiz şeydir; o da bir fiili yapan ve o fiilin kesin olarak bir sonuca varacağını bilen kimsenin, o sonucu da irade etmiş olacağıdır. Burada da Allah Teâlâ onlara o yakın arkadaşları musallat kılmış/sarmış ve onlara o yakın arkadaşları sardığında onların o küfre ve sapıklığa düşeceklerini bilmiştir. Cübbâî'nin zikrettiği şey ise bunu bertaraf etmez. Onun: “Şayet Allah onlardan günahları dileseydi, onları yapmakla Allah'a itaat etmiş olurlardı” sözüne karşılık deriz ki: Şayet başkasının dilediğini yapan kimse ona itaat etmiş olsaydı, kullarının dilediğini yaptığında Allah'ın da kullarına itaat etmiş olması gerekirdi ki bunun batıl olduğu malumdur. Ayrıca bu lafzî bir ilzamdır; zira denilir ki: Şayet itaatten maksadın onun dilediği şeyi yapması olduğunu kastediyorsan, bu bir şeyi kendisiyle bağlamaktır. Şayet bundan başkasını kastediyorsan, bunun doğru olup olmadığına bakılabilmesi için mutlaka açıklanması gerekir.

المسألة الثالثة: اخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: زَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنْ أَمْرِ الْآخِرَةِ أَنَّهُ لَا بَعْثَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنْ أَمْرِ الدُّنْيَا، فَزَيَّنُوا أَنَّ الدُّنْيَا قَدِيمَةٌ، وَأَنَّهُ لَا فَاعِلَ وَلَا صَانِعَ إِلَّا الطَّبَائِعُ وَالْأَفْلَاكُ الثَّانِي: زَيَّنُوا لَهُمْ أَعْمَالَهُمُ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا وَيُشَاهِدُونَهَا وَمَا خلفهم وما يزعمون أنهم يعملونه، وَعَبَّرَ ابْنُ زَيْدٍ عَنْهُ، فَقَالَ زَيَّنُوا لَهُمْ مَا مَضَى مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَمَا بَقِيَ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْخَسِيسَةِ.

Üçüncü Mesele: O'nun {فَزَيَّنُوا لَهُمْ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ} “önlerinde ve arkalarında ne varsa kendilerine süslü gösterdiler” buyruğundan muradın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Zeccâc bunda iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Ahiret işinden önlerinde olan şeyleri, yani dirilişin, cennetin ve cehennemin olmadığını süslü gösterdiler; dünya işinden arkalarında olan şeyleri ise dünyanın ezeli olduğunu, tabiatlar ve feleklerden başka fail ve yaratıcı bulunmadığını süslü gösterdiler. İkincisi: Yapmakta oldukları ve bizzat müşahede ettikleri amellerini ve arkalarında olan, yapacaklarını iddia ettikleri şeyleri süslü gösterdiler. İbn Zeyd ise bunu şöyle ifade etmiştir: Geçmiş çirkin amellerini ve geriye kalan bayağı amellerini onlara süslü gösterdiler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ فَقَوْلُهُ فِي أُمَمٍ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي عَلَيْهِمْ، وَالتَّقْدِيرُ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ حَالَ كَوْنِهِمْ كَائِنِينَ فِي جُمْلَةِ أُمَمٍ مِنَ الْمُتَقَدِّمِينَ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا أَيْضًا بِأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فَلَوْ لَمْ يَكُونُوا كُفَّارًا لا نقلب هَذَا الْقَوْلُ الْحَقُّ بَاطِلًا وَهَذَا الْعِلْمُ جَهْلًا، وَهَذَا الْخَبَرُ الصِّدْقُ كَذِبًا، وَكُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ ومستلزم المحال، فَثَبَتَ أَنَّ صُدُورَ الْإِيمَانِ عَنْهُمْ، وَعَدَمَ صُدُورِ الْكُفْرِ عَنْهُمْ مُحَالٌ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ} “Cinlerden ve insanlardan kendilerinden önce gelip geçmiş ümmetler içinde onlar hakkında da o söz hak oldu. Gerçekten onlar hüsrana uğrayanlardı” buyurmuştur. O'nun {فِي أُمَمٍ} buyruğu, {عَلَيْهِمُ}deki zamirden hal olarak nasb mahallindedir. Takdiri şöyledir: “Kendilerinden önceki ümmetler topluluğu içinde bulundukları halde onlar hakkında o söz hak oldu; muhakkak ki onlar hüsrana uğrayanlardı”. Ashabımız ayrıca Allah Teâlâ'nın bu kimseler hakkında o sözün hak olduğunu haber vermesiyle de delil getirmişlerdir; şayet onlar kâfir olmasalardı, bu hak söz batıla, bu ilim cehalete ve bu doğru haber yalana dönüşürdü. Bütün bunlar ise imkânsızdır ve imkânsızı gerektirir. Böylece onlardan imanın sadır olmasının ve küfrün sadır olmamasının imkânsız olduğu sabit olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ ابْتُدِئَ مِنْ قَوْلِهِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ إِلَى قَوْلِهِ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ [فُصِّلَتْ: ٥] فَأَجَابَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ بِوُجُوهٍ مِنَ الْأَجْوِبَةِ، وَاتَّصَلَ الْكَلَامُ بَعْضُهُ بِالْبَعْضِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ، ثُمَّ إِنَّهُ حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى فَقَالَ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ وَالْغَوْا فِيهِ بِفَتْحِ الْغَيْنِ وَضَمِّهَا يُقَالُ لَغَى يَلْغَى وَيَلْغُو وَاللَّغْوُ السَّاقِطُ مِنَ الْكَلَامِ الَّذِي لَا طَائِلَ تَحْتَهُ.

Bil ki surenin başındaki kelam, {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir dediler” buyruğundan, {فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ} [Fussilet 5] “artık sen çalış, şüphesiz biz de çalışmaktayız” buyruğuna kadar başlamıştır. Allah Teâlâ o şüpheye çeşitli cevaplarla karşılık vermiş ve kelam bu noktaya kadar birbirine bağlı olarak devam etmiştir. Sonra onlardan başka bir şüphe naklederek şöyle buyurmuştur: {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَغْلِبُونَ} “İnkâr edenler: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara yapın; belki galip gelirsiniz' dediler”. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: {وَالْغَوْا فِيهِ} gayn harfinin fethası ve dammesi ile okunmuştur; leğā yelğâ ve yelğû (لَغَى يَلْغَى وَيَلْغُو) denir. Lağv ise sözün düşüğü, faydasız ve boş olanıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ عَلِمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامٌ كَامِلٌ فِي الْمَعْنَى، وَفِي اللَّفْظِ وَأَنَّ كُلَّ مَنْ سَمِعَهُ وَقَفَ عَلَى جَزَالَةِ أَلْفَاظِهِ، وَأَحَاطَ عَقْلُهُ بِمَعَانِيهِ، وَقَضَى عَقْلُهُ بِأَنَّهُ كَلَامٌ حَقٌّ وَاجِبُ الْقَبُولِ، فَدَبَّرُوا تَدْبِيرًا فِي مَنْعِ النَّاسِ عَنِ اسْتِمَاعِهِ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ إِذَا قُرِئَ وَتَشَاغَلُوا عِنْدَ قِرَاءَتِهِ بِرَفْعِ الْأَصْوَاتِ بِالْخُرَافَاتِ وَالْأَشْعَارِ الْفَاسِدَةِ وَالْكَلِمَاتِ الْبَاطِلَةِ، حَتَّى تُخَلِّطُوا عَلَى الْقَارِئِ/ وَتُشَوِّشُوا عَلَيْهِ وَتَغْلِبُوا عَلَى

Bil ki o topluluk, Kur'an'ın hem mana hem de lafız bakımından eksiksiz bir kelam olduğunu ve onu işiten herkesin lafızlarının fesahat ve sağlamlığını anlayacağını, aklının manalarını kavrayacağını ve aklının onun hak ve kabul edilmesi zorunlu bir kelam olduğuna hükmedeceğini bildiler. Bu sebeple insanları onu dinlemekten alıkoymak için bir tuzak kurdular. Birbirlerine şöyle dediler: “Bu Kur'an okunduğunda onu dinlemeyin; okunuşu esnasında hurafelerle, bozuk şiirlerle ve batıl sözlerle sesinizi yükselterek meşgul olun ki okuyanın kafasını karıştırasınız, onu şaşırtasınız ve onun

قِرَاءَتِهِ، كَانَتْ قُرَيْشٌ يُوصِي بِذَلِكَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَالْمُرَادُ افْعَلُوا عِنْدَ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ مَا يَكُونُ لَغْوًا وَبَاطِلًا، لِتُخْرِجُوا قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عَنْ أَنْ تَصِيرَ مَفْهُومَةً لِلنَّاسِ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ تَغْلِبُونَ مُحَمَّدًا ﷺ، وَهَذَا جَهْلٌ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ فِي الْحَالِ أَقَرُّوا بِأَنَّهُمْ مُشْتَغِلُونَ بِاللَّغْوِ وَالْبَاطِلِ مِنَ الْعَمَلِ وَاللَّهُ تَعَالَى يَنْصُرُ مُحَمَّدًا بِفَضْلِهِ، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ هَدَّدَهُمْ بِالْعَذَابِ الشَّدِيدِ فَقَالَ: فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذاباً شَدِيداً لِأَنَّ لَفْظَ الذَّوْقِ إِنَّمَا يُذْكَرُ فِي الْقَدْرِ الْقَلِيلِ الَّذِي يُؤْتَى بِهِ لِأَجْلِ التَّجْرِبَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّ ذَلِكَ الذَّوْقَ عذاب الشديد، فَإِذَا كَانَ الْقَلِيلُ مِنْهُ عَذَابًا شَدِيدًا فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُ الْكَثِيرِ مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ: وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ فَقَالَ الْأَكْثَرُونَ الْمُرَادُ جَزَاءُ سُوءِ أَعْمَالِهِمْ، وَقَالَ الْحَسَنُ بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُجَازِيهِمْ عَلَى مَحَاسِنِ أَعْمَالِهِمْ، لِأَنَّهُمْ أَحْبَطُوهَا بِالْكُفْرِ فَضَاعَتْ تِلْكَ الْأَعْمَالُ الْحَسَنَةُ عَنْهُمْ، وَلَمْ يَبْقَ مَعَهُمْ إِلَّا الْأَعْمَالُ الْقَبِيحَةُ الْبَاطِلَةُ، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَتَحَصَّلُوا إِلَّا عَلَى جَزَاءِ السَّيِّئَاتِ.

okuyuşuna galip gelesiniz.” Kureyş birbirine bunu tavsiye ediyordu. Muradı şudur: Kur'an tilaveti esnasında lağv ve batıl olan şeyleri yapın ki Kur'an'ın tilavetini insanların anlayabileceği bir halden çıkarasınız; böylece bu yolla Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem galip gelirsiniz. Bu onların cehaletidir; çünkü onlar bu halleriyle amel bakımından lağv ve batıl ile meşgul olduklarını bizzat itiraf etmişlerdir. Allah Teâlâ ise lütfuyla Muhammed'e yardım edecektir. Allah Teâlâ bunu zikredince onları şiddetli bir azapla tehdit ederek şöyle buyurmuştur: {فَلَنُذِيقَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَذاباً شَدِيداً} “Biz de o inkâr edenlere mutlaka şiddetli bir azap tattıracağız”. Zira tatma (zevk) lafzı, ancak tecrübe etmek amacıyla tattırılan az miktar için zikredilir; sonra Allah Teâlâ bu tatmanın şiddetli bir azap olduğunu belirtmiştir. O azabın azı bile şiddetli bir azap olunca, çoğunun hali nasıl olur! Sonra: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız” buyurmuştur. Bunda ihtilaf etmişlerdir; çoğunluk muradın amellerinin kötülüğünün cezası olduğunu söylemiştir. Hasan ise: “Bilakis murat, onların güzel amellerine karşılık vermemesidir; çünkü onlar küfürle o amelleri boşa çıkarmışlar, o güzel ameller kendilerinden heba olup gitmiş ve yanlarında çirkin ve batıl amellerden başkası kalmamıştır; dolayısıyla sadece kötülüklerin cezasına nail olmuşlardır” demiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْأَسْوَأَ الَّذِي جُعِلَ جَزَاءَ أَعْدَاءِ اللَّهِ هُوَ النَّارُ.

Sonra Allah Teâlâ: {ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّهِ النَّارُ} “İşte bu, Allah'ın düşmanlarının cezası olan ateştir” buyurmuştur. Manası şudur: Allah Teâlâ önceki ayette: {وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ} “ve onları yaptıklarının en kötüsüyle cezalandıracağız” buyurunca, Allah'ın düşmanlarına ceza kılınan o en kötü şeyin ateş olduğunu beyan etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ أَيْ لَهُمْ فِي جُمْلَةِ النَّارِ دَارُ السَّيِّئَاتِ مُعَيَّنَةً وَهِيَ دَارُ الْعَذَابِ الْمُخَلَّدِ لَهُمْ جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ أَيْ جَزَاءً بِمَا كَانُوا يَلْغُونَ فِي الْقِرَاءَةِ، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ جُحُودًا لِأَنَّهُمْ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ بَالِغٌ إِلَى حَدِّ الْإِعْجَازِ خَافُوا مِنْ أَنَّهُ لَوْ سَمِعَهُ النَّاسُ لَآمَنُوا بِهِ فَاسْتَخْرَجُوا تِلْكَ الطَّرِيقَةَ الْفَاسِدَةَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ عَلِمُوا كَوْنَهُ مُعْجِزًا إِلَّا أَنَّهُمْ جَحَدُوا لِلْحَسَدِ.

Sonra Allah Teâlâ: {لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ} “Orada onlar için ebedilik yurdu vardır” buyurmuştur; yani ateşin bütünü içinde onlar için belirlenmiş bir kötülükler yurdu vardır ki o da onlar için ebedî azap yurdudur. {جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ} “Ayetlerimizi inkâr etmelerinin cezası olarak” buyruğu ise, kıraat esnasında yaygara yapmalarının (lağv etmelerinin) cezası olarak demektir. Bunu inkâr (cuhûd) olarak isimlendirmiştir; çünkü onlar Kur'an'ın mucize derecesine ulaştığını bildiklerinde, insanlar onu dinlerse inanırlar diye korktular ve bu bozuk yolu icat ettiler. Bu da onun mucize olduğunu bildiklerini, ancak hasetlerinden dolayı inkâr ettiklerini gösterir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الَّذِي حَمَلَهُمْ عَلَى الْكُفْرِ الْمُوجِبِ لِلْعِقَابِ الشَّدِيدِ مُجَالَسَةُ قُرَنَاءِ السُّوءِ بَيَّنَ أَنَّ الْكُفَّارَ عِنْدَ الْوُقُوعِ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ يَقُولُونَ رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالسَّبَبُ فِي ذِكْرِ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ أَنَّ الشَّيْطَانَ عَلَى ضَرْبَيْنِ جِنِّيٍّ وَإِنْسِيٍّ، قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ [الْأَنْعَامِ: ١١٢] وَقَالَ: الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ [النَّاسِ: ٥] وَقِيلَ هُمَا إِبْلِيسُ وَقَابِيلُ لِأَنَّ الْكُفْرَ سُنَّةُ إِبْلِيسَ، وَالْقَتْلَ بِغَيْرِ حَقٍّ سُنَّةُ قَابِيلَ.

Bil ki Allah Teâlâ, onları şiddetli cezayı gerektiren küfre sevk eden şeyin kötü arkadaşlarla oturup kalkmak olduğunu beyan edince, kâfirlerin şiddetli azaba düştüklerinde: {رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ} “Rabbimiz! Cinlerden ve insanlardan bizi saptıran o ikisini bize göster” diyeceklerini beyan etmiştir. Bu iki kısmın zikredilmesinin sebebi, şeytanın cin şeytanı ve insan şeytanı olmak üzere iki türlü olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْنا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَياطِينَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ} [En‘âm 112] “Böylece her peygambere insan ve cin şeytanlarını düşman kıldık” ve: {الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ} [Nâs 5-6] “İnsanların göğüslerine vesvese veren; cinlerden ve insanlardan” buyurmuştur. Bunların İblis ve Kabil olduğu da söylenmiştir; çünkü küfür İblis'in âdeti/yolu, haksız yere adam öldürmek ise Kabil'in âdeti/yoludur.

وَقُرِئَ أَرْنَا بِسُكُونِ الرَّاءِ لِثِقَلِ الْكَسْرَةِ كَمَا قَالُوا فِي فَخِذٍ فَخْذٌ، وَقِيلَ مَعْنَاهُ أَعْطِنَا الذين أَضَلَّانَا وَحَكَوْا عَنِ الْخَلِيلِ أَنَّكَ إِذَا قُلْتُ أَرِنِي ثَوْبَكَ بِالْكَسْرِ، فَالْمَعْنَى بَصِّرْنِيهِ وَإِذَا قُلْتَهُ بِالسُّكُونِ فَهُوَ اسْتِعْطَاءٌ مَعْنَاهُ أَعْطِنِي ثَوْبَكَ.

Kesrenin ağırlığından dolayı, fahiz (فَخِذ) kelimesine fahz (فَخْذ) dedikleri gibi, ra harfinin sükûnu ile {أَرْنَا} şeklinde de okunmuştur. Bunun manasının “bizi saptıran o ikisini bize ver” olduğu da söylenmiştir. Halîl'den şöyle nakletmişlerdir: Kesre ile erinî sevbeke (أَرِنِي ثَوْبَكَ) dediğinde mana “elbiseni bana göster” demektir; sükûn ile [ernî] dediğinde ise bu bir istemektir, manası “elbiseni bana ver” demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا قَالَ مُقَاتِلٌ يَكُونَانِ أَسْفَلَ مِنَّا فِي النَّارِ لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ قَالَ الزَّجَّاجُ: لِيَكُونَا فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ، وَكَانَ بَعْضُ تَلَامِذَتِي مِمَّنْ يَمِيلُ إِلَى الْحِكْمَةِ يَقُولُ الْمُرَادُ بِاللَّذَيْنِ يُضِلَّانِ الشَّهْوَةُ وَالْغَضَبُ، وَإِلَيْهِمَا الْإِشَارَةُ فِي قِصَّةِ الْمَلَائِكَةِ بِقَوْلِهِ أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] ثُمَّ قَالَ وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا يَعْنِي يَا رَبَّنَا أَعِنَّا حَتَّى نَجْعَلَ الشَّهْوَةَ وَالْغَضَبَ تَحْتَ أَقْدَامِ جَوْهَرِ النَّفْسِ الْقُدْسِيَّةِ، وَالْمُرَادُ بِكَوْنِهِمَا تَحْتَ أَقْدَامِهِ كَوْنُهُمَا مُسَخَّرَيْنِ لِلنَّفْسِ القدسية مطيعين لها، وأن لا يكونا مسؤولين عليها قاهرين لها.

Sonra Allah Teâlâ: {نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا} “[Onları] ayaklarımızın altına alalım” buyurmuştur. Mukâtil: “[Böylece] ateşte bizden daha aşağıda olsunlar” demiştir. {لِيَكُونا مِنَ الْأَسْفَلِينَ} “Tâ ki en aşağılıklardan olsunlar” buyruğu hakkında Zeccâc: “Ateşin en alt tabakasında (derk-i esfelde) bulunsunlar diye” demiştir. Felsefeye/hikmete meyleden talebelerimden biri şöyle diyordu: Saptıran bu iki şeyden maksat şehvet ve gazaptır. Melekler kıssasında Allah Teâlâ’nın: {أَتَجْعَلُ فِيها مَنْ يُفْسِدُ فِيها وَيَسْفِكُ الدِّماءَ} [Bakara 30] “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” buyruğunda bu ikisine işaret edilmiştir. Sonra o [öğrencim] şöyle dedi: {نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا} “Onları ayaklarımızın altına alalım” sözünden maksat: “Ey Rabbimiz! Şehvet ve gazabı kudsî nefis cevherinin ayakları altına alabilmemiz için bize yardım et” demektir. Onların ayakları altında olmasından maksat ise, bu ikisinin kudsî nefse boyun eğdirilmiş ve ona itaatkâr kılınmış olması; nefsin üzerinde hâkim ve zorba olmamalarıdır.

[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]

[Fussilet Suresi (41), Ayetler 30-32]

إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)

{إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٣٠) نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ (٣١) نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ (٣٢)} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' deyip sonra dosdoğru olanların üzerine melekler iner: 'Korkmayın, üzülmeyin ve size vaad edilen cennetle sevinin! Biz, dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız. Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir; çok bağışlayıcı ve çok merhametli [olan Allah’tan] bir ikram olarak' [derler].”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي الْوَعِيدِ أَرْدَفَهُ بِهَذَا الْوَعْدِ الشَّرِيفِ، وَهَذَا تَرْتِيبٌ لَطِيفٌ مَدَارُ كُلِّ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ الْكَمَالَاتِ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ النَّفْسَانِيَّةُ وَالْبَدَنِيَّةُ وَالْخَارِجِيَّةُ وَأَشْرَفُ الْمَرَاتِبِ النَّفْسَانِيَّةُ وَأَوْسَطُهَا الْبَدَنِيَّةُ وَأَدْوَنُهَا الْخَارِجِيَّةُ، وَذَكَرْنَا أَنَّ الْكَمَالَاتِ النَّفْسَانِيَّةَ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ الْعِلْمُ الْيَقِينِيُّ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ، فَإِنَّ أَهْلَ التَّحْقِيقِ قَالُوا كَمَالُ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَعْرِفَ الْحَقَّ لِذَاتِهِ وَالْخَيْرَ لِأَجْلِ الْعَمَلِ بِهِ وَرَأْسُ الْمَعَارِفِ الْيَقِينِيَّةُ وَرَئِيسُهَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَرَأْسُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَرَئِيسُهَا أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُسْتَقِيمًا فِي الْوَسَطِ غَيْرَ مَائِلٍ إِلَى طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، كَمَا قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَقَالَ أَيْضًا: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ ثُمَّ اسْتَقامُوا وَسَمِعْتُ أَنَّ الْقَارِئَ قَرَأَ فِي مَجْلِسِ الْعَبَّادِيِّ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ الْعَبَّادِيُّ: وَالْقِيَامَةُ فِي الْقِيَامَةِ، بِقَدْرِ الِاسْتِقَامَةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْقَوْلَ بِاللِّسَانِ فَقَطْ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُفِيدُ الِاسْتِقَامَةَ، فَلَمَّا ذَكَرَ عَقِيبَ ذَلِكَ الْقَوْلِ الِاسْتِقَامَةَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ كَانَ مَقْرُونًا بِالْيَقِينِ التَّامِّ وَالْمَعْرِفَةِ الْحَقِيقِيَّةِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ فِي الِاسْتِقَامَةِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاسْتِقَامَةُ فِي الدِّينِ وَالتَّوْحِيدِ وَالْمَعْرِفَةِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاسْتِقَامَةُ فِي الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَفِيهِ عِبَارَاتٌ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: ثُمَّ اسْتَقَامُوا أَيْ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَى إِلَهٍ غَيْرِهِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ وَقَعَ فِي أَنْوَاعٍ شَدِيدَةٍ مِنَ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ وَلَمْ يَتَغَيَّرِ الْبَتَّةَ عَنْ دِينِهِ، فَكَانَ هُوَ الَّذِي قَالَ: رَبُّنَا اللَّهُ وَبَقِيَ مُسْتَقِيمًا عَلَيْهِ لَمْ يَتَغَيَّرْ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ، وَأَقُولُ يُمْكِنُ فِيهِ وُجُوهٌ أُخْرَى، وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ أَقَرَّ بِأَنَّ لِهَذَا الْعَالَمِ إِلَهًا بَقِيَتْ لَهُ مَقَامَاتٌ أُخْرَى فَأَوَّلُهَا:

Bil ki Allah Teâlâ, tehdidi etraflıca zikrettikten sonra peşinden bu yüce vaadi getirmiştir. Bu, bütün Kur'an'ın üzerine bina edildiği latif bir tertiptir. Defalarca zikrettiğimiz üzere kemalat üç kısımdır: Nefsani, bedeni ve harici. Bu mertebelerin en şereflisi nefsani olanlar, ortancası bedeni olanlar, en aşağısı ise harici olanlardır. Yine zikretmiştik ki nefsani kemalat iki türde toplanır: Yakînî ilim ve salih amel. Zira tahkik ehli şöyle demiştir: İnsanın kemali, hakkı bizzat kendisi için bilmesinde ve hayrı da onunla amel etmek için tanımasındadır. Yakînî marifetlerin başı ve reisi Allah'ı tanımaktır (marifetullah); nitekim: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' diyenler” buyruğunda buna işaret edilmektedir. Salih amellerin başı ve reisi ise, insanın ifrat ve tefrit uçlarına meyletmeksizin dosdoğru vasatta/ortada bulunmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: {وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً} [Bakara 143] “Böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” ve yine: {اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ} “Bizi dosdoğru yola ilet” buyurmuştur. Bu ayette ise: {ثُمَّ اسْتَقامُوا} “sonra dosdoğru olanlar” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Abbâdî'nin meclisinde bir kâriin bu ayeti okuduğunu, bunun üzerine Abbâdî'nin: 'Kıyamet günündeki kıyam (durum), istikamet miktarıncadır' dediğini işittim. Bu hususu kavradıysan deriz ki: Allah Teâlâ’nın: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” buyruğundan maksat sadece dille söylemek değildir; zira bu tek başına istikameti sağlamaz. Bu sözün hemen akabinde istikameti zikredince anladık ki bu ikrar, tam bir yakîn ve hakiki bir marifet ile birlikte olmuştur. Bunu bildiğinde deriz ki, istikamet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Maksat dinde, tevhidde ve marifette istikamettir. İkincisi: Maksat salih amellerde istikamettir. Birinci görüşe göre birtakım açıklamalar yapılmıştır: Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: '{ثُمَّ اسْتَقامُوا} yani O’ndan başka hiçbir ilaha yönelmediler' demiştir. İbn Abbâs bazı rivayetlerde bu ayetin Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında indiğini belirtmiştir; şöyle ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh şiddetli bela ve imtihan türlerine maruz kalmış fakat dininden asla dönmemiştir. Dolayısıyla o, 'Rabbimiz Allah’tır' diyen ve hiçbir sebeple değişmeksizin bu doğrultuda dosdoğru kalan kimsedir. Ben de derim ki: Bu hususta başka yönler de mümkündür. Zira bu âlemin bir ilahı olduğunu ikrar eden kimsenin önünde başka makamlar kalır; bunların ilki:

/ أَنْ لا يتوغل في جانب النفي إلى حيث ينتهي إلى التعطيل، ولا يَتَوَغَّلَ فِي جَانِبِ الْإِثْبَاتِ إِلَى حَيْثُ يَنْتَهِي إِلَى التَّشْبِيهِ، بَلْ يَبْقَى عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ الْفَاصِلِ بَيْنَ التَّشْبِيهِ وَالتَّعْطِيلِ، وَأَيْضًا يَجِبُ أَنْ يَبْقَى عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ الْفَاصِلِ بَيْنَ الْجَبْرِ وَالْقَدَرِ، وَكَذَا فِي الرَّجَاءِ وَالْقُنُوطِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَلَى الْخَطِّ الْمُسْتَقِيمِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ نَحْمِلَ الِاسْتِقَامَةَ عَلَى الْإِتْيَانِ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، فَهَذَا قَوْلُ جَمَاعَةٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، قَالُوا وَهَذَا أَوْلَى حَتَّى يَكُونَ قَوْلُهُ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ مُتَنَاوِلًا لِلْقَوْلِ وَالِاعْتِقَادِ وَيَكُونَ قَوْلُهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا مُتَنَاوِلًا لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.

Nefiy (tenzih) tarafında ta'tile (sıfatları inkâra) varacak kadar aşırı gitmemesi, ispat tarafında da teşbihe (benzetmeye) varacak kadar aşırıya kaçmaması; bilakis teşbih ile ta'til arasındaki ayırıcı dosdoğru hat üzerinde kalmasıdır. Ayrıca cebr ile kader (kaderi inkâr) arasındaki ayırıcı dosdoğru çizgi üzerinde bulunması gerekir. Aynı şekilde recâ (ümit) ile kunût (ümitsizlik) hususunda da dosdoğru yol üzere olması vaciptir. İşte: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” buyruğundan maksat budur. İstikameti salih amelleri yerine getirmek olarak yorumlayan ikinci görüşe gelince: Bu, sahabe ve tâbiînden kalabalık bir topluluğun görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Bu mana daha uygundur; böylece: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' diyenler” buyruğu sözü ve inancı, {ثُمَّ اسْتَقامُوا} “sonra dosdoğru olanlar” buyruğu ise salih amelleri kapsar.

ثُمَّ قَالَ: تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ قِيلَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَقِيلَ فِي مَوَاقِفَ ثَلَاثَةٍ عِنْدَ الْمَوْتِ وَفِي الْقَبْرِ وَعِنْدَ الْبَعْثِ إِلَى الْقِيَامَةِ أَلَّا تَخافُوا أَنْ بِمَعْنَى أَيْ أَوْ بِمُخَفَّفَةٍ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَأَصْلُهُ بِأَنَّهُ لَا تَخَافُوا وَالْهَاءُ ضَمِيرٌ الشَّأْنِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ دَفْعُ الْمَضَارِّ وَجَلْبُ الْمَنَافِعِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ دَفْعَ الْمَضَرَّةِ أَوْلَى بِالرِّعَايَةِ مِنْ جَلْبِ الْمَصْلَحَةِ، وَالْمَضَرَّةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ حَاصِلَةً فِي الْمُسْتَقْبَلِ أو في الحال أو في الماضي، وهاهنا دقيقة عقلية

Sonra: {تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ} “Onların üzerine melekler iner” buyurmuştur. Bunun ölüm anında olduğu söylenmiştir. Üç yerde olduğu da söylenmiştir: Ölüm anında, kabirde ve kıyamet için diriltilme vaktinde. {أَلَّا تَخافُوا} “Korkmayın [derler]” ifadesindeki en (أَنْ) harfi eyy (أَيْ) manasındadır veya şeddeliden hafifletilmiş (muhaffefe) harftir; aslı 'bi-ennehû lâ tehâfû' (بِأَنَّهُ لَا تَخَافُوا) olup he zamiri zamîrü'ş-şe'ndir (durum zamiridir). Bil ki maslahatların gözetilmesinde nihai gaye zararları defetmek ve faydaları celbetmektir. Malumdur ki zararı defetmek, maslahatı celbetmeye göre gözetilmeye daha layıktır. Zarar ise ya gelecekte ya şimdiki halde ya da geçmişte meydana gelir. Burada aklî bir incelik vardır;

وَهِيَ أَنَّ الْمُسْتَقْبَلَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْحَاضِرِ وَالْحَاضِرَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمَاضِي، فَإِنَّ الشَّيْءَ الَّذِي لَمْ يُوجَدْ وَيُتَوَقَّعُ حُدُوثُهُ يَكُونُ مُسْتَقْبَلًا، فَإِذَا وُجِدَ يَصِيرُ حَاضِرًا، فَإِذَا عُدِمَ وَفَنِيَ بَعْدَ ذَلِكَ يَصِيرُ مَاضِيًا، وَأَيْضًا الْمُسْتَقْبَلُ فِي كُلِّ سَاعَةٍ يَصِيرُ أَقْرَبَ حُصُولًا وَالْمَاضِي فِي كُلِّ حَالَةٍ أَبْعَدُ حُصُولًا، وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:

O da şudur: Gelecek (müstakbel) şimdiki zamandan (hâzır) öncedir; şimdiki zaman da geçmişten (mâzî) öncedir. Çünkü henüz var olmamış ve meydana gelmesi beklenen şey gelecektir; var olduğunda hazır hale gelir; bundan sonra yok olup bittiğinde ise geçmiş olur. Ayrıca gelecek olan, her geçen saat gerçekleşmeye daha çok yaklaşır; geçmiş olan ise her durumda gerçekleşmekten daha da uzaklaşır. Nitekim şair şöyle demiştir:

فَلَا زَالَ مَا تَهْوَاهُ أَقْرَبُ مِنْ غَدِ ... وَلَا زَالَ مَا تَخْشَاهُ أَبْعَدُ مِنْ أَمْسِ

Arzuladığın şey yarından daha yakın olmaktan geri durmasın... Korktuğun şey ise dünden daha uzak olmaktan geri kalmasın.

وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْمَضَارُّ الَّتِي يُتَوَقَّعُ حُصُولُهَا فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَوْلَى بِالدَّفْعِ مِنَ الْمَضَارِّ الْمَاضِيَةِ، وَأَيْضًا الْخَوْفُ عِبَارَةٌ عَنْ تَأَلُّمِ الْقَلْبِ بِسَبَبِ تَوَقُّعِ حُصُولِ مَضَرَّةٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْغَمُّ عِبَارَةٌ عَنْ تَأَلُّمِ الْقَلْبِ بِسَبَبِ قُوَّةِ نَفْعٍ كَانَ مَوْجُودًا فِي الْمَاضِي، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَدَفْعُ الْخَوْفِ أَوْلَى مِنْ دَفْعِ الْحُزْنِ الْحَاصِلِ بِسَبَبِ الْغَمِّ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا، فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يُخْبِرُونَ بِأَنَّهُ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمْ بِسَبَبِ مَا تَسْتَقْبِلُونَهُ مِنْ أَحْوَالِ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ يُخْبِرُونَ بِأَنَّهُ لَا حُزْنٌ عَلَيْكُمْ بِسَبَبِ مَا فَاتَكُمْ مِنْ أَحْوَالِ الدُّنْيَا، وَعِنْدَ حُصُولِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ زَالَتِ الْمَضَارُّ وَالْمَتَاعِبُ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ بَعْدَ الْفَرَاغِ مِنْهُ يُبَشَّرُونَ بِحُصُولِ الْمَنَافِعِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ فَإِنْ قِيلَ الْبِشَارَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْخَبَرِ الْأَوَّلِ بِحُصُولِ الْمَنَافِعِ، فَأَمَّا إِذَا أَخْبَرَ الرَّجُلُ بِحُصُولِ مَنْفَعَةٍ ثُمَّ أَخْبَرَ ثَانِيًا بِحُصُولِهَا كَانَ الْإِخْبَارُ الثَّانِي إِخْبَارًا وَلَا يَكُونُ بِشَارَةً، وَالْمُؤْمِنُ قَدْ يَسْمَعُ بِشَارَاتِ الْخَيْرِ فَإِذَا سَمِعَ الْمُؤْمِنُ هَذَا الْخَبَرَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا إِخْبَارًا وَلَا يَكُونَ بِشَارَةً، فَمَا السَّبَبُ فِي تَسْمِيَةِ هَذَا الْخَبَرِ بِالْبِشَارَةِ، قُلْنَا الْمُؤْمِنُ يَسْمَعُ أَنَّ مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا تَقِيًّا كَانَ لَهُ الْجَنَّةُ، أَمَّا مَنْ لَمْ يَسْمَعِ الْبَتَّةَ أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَإِذَا سَمِعَ هَذَا الْكَلَامَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ كَانَ هَذَا إِخْبَارًا بِنَفْعٍ عَظِيمٍ مَعَ أَنَّهُ هُوَ الْخَبَرُ الْأَوَّلُ بِذَلِكَ فَكَانَ ذَلِكَ بِشَارَةً.

Bu husus sabit olduğuna göre, gelecekte meydana gelmesi beklenen zararlar, geçmiş zararlara kıyasla defedilmeye daha layıktır. Ayrıca korku (havf), gelecekte bir zararın meydana gelmesini beklemek sebebiyle kalbin elem duymasından ibarettir; keder (gam) ise geçmişte var olan bir menfaatin elden kaçması sebebiyle kalbin elem duymasından ibarettir. Durum böyle olunca, korkuyu defetmek, gam sebebiyle hâsıl olan hüznü defetmekten daha önceliklidir. Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ meleklerin ilk olarak kıyamet hallerinden karşılaşacağınız şeyler sebebiyle size bir korku olmadığını bildireceklerini haber vermiştir. Sonra dünyadaki hallerinizden elinizden kaçan şeyler sebebiyle size bir hüzün olmadığını bildireceklerdir. Bu iki husus hâsıl olduğunda zararlar ve sıkıntılar tamamen ortadan kalkmış olur. Sonra bu tamamlandıktan sonra menfaatlerin elde edilmesiyle müjdelenirler ki bu da Allah Teâlâ’nın: {وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ} “Ve size vaad edilen cennetle sevinin!” buyruğudur. Şayet: 'Müjde (bişâret), menfaatlerin elde edilmesine dair verilen ilk haberden ibarettir. Bir kimseye bir menfaatin hâsıl olacağı haber verildikten sonra bu durum ikinci kez haber verilirse, bu ikinci bildiri sadece bir haber olur, müjde olmaz. Mümin ise [zaten] hayır müjdelerini işitmektedir. Dolayısıyla mümin bu haberi meleklerden işittiğinde bunun bir haber olması gerekir, müjde olmaması icap eder. Öyleyse bu haberin müjde olarak isimlendirilmesinin sebebi nedir?' denilirse, şöyle cevap veririz: Mümin kimse, mümin ve takva sahibi olanın cennete gireceğini işitir. Ancak bizzat kendisinin cennet ehlinden olduğunu kesinlikle işitmemiştir. Meleklerden bu sözü bizzat işittiğinde, bu hususta kendisine ulaşan ilk haber olmakla birlikte büyük bir menfaatin haberi olmuş olur ve dolayısıyla müjde niteliği taşır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ عِنْدَ الْمَوْتِ وَفِي الْقَبْرِ وَعِنْدَ الْبَعْثِ لَا يَكُونُ فَازِعًا مِنَ الْأَهْوَالِ وَمِنَ الْفَزَعِ الشَّدِيدِ، بَلْ يَكُونُ آمِنَ الْقَلْبِ سَاكِنَ الصَّدْرِ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا يُفِيدُ نَفْيَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَلَى الْإِطْلَاقِ.

Bil ki bu kelam, müminin ölüm anında, kabirde ve yeniden diriliş esnasında korkunç hallerden ve şiddetli dehşetten ötürü paniğe kapılmayacağına; bilakis kalbi emin, gönlü mutmain olacağına delalet eder. Çünkü: {أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا} “Korkmayın, üzülmeyin” buyruğu, korku ve hüznün mutlak olarak nefyedilmesini ifade eder.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

Sonra Allah Teâlâ, meleklerin müminlere şöyle dediklerini haber vermiştir: {نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ} “Biz, dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız.”

وَهَذَا فِي مُقَابَلَةِ مَا ذَكَرَهُ فِي وَعِيدِ الْكُفَّارِ حَيْثُ قَالَ: وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ [فُصِّلَتْ: ٢٥] وَمَعْنَى كَوْنِهِمْ أَوْلِيَاءَ لِلْمُؤْمِنِينَ أَنَّ لِلْمَلَائِكَةِ تَأْثِيرَاتٍ فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ، بِالْإِلْهَامَاتِ وَالْمُكَاشَفَاتِ الْيَقِينِيَّةِ، وَالْمَقَامَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ، كَمَا أَنَّ لِلشَّيَاطِينِ تَأْثِيرَاتٍ فِي الْأَرْوَاحِ بِإِلْقَاءِ الْوَسَاوِسِ فِيهَا وَتَخْيِيلِ الْأَبَاطِيلِ إِلَيْهَا. وَبِالْجُمْلَةِ فَكَوْنُ الْمَلَائِكَةِ أَوْلِيَاءَ لِلْأَرْوَاحِ الطَّيِّبَةِ الطَّاهِرَةِ حَاصِلٌ مِنْ جِهَاتٍ كَثِيرَةٍ مَعْلُومَةٍ لِأَرْبَابِ الْمُكَاشَفَاتِ وَالْمُشَاهَدَاتِ، فَهُمْ يَقُولُونَ: كَمَا أَنَّ تِلْكَ الْوِلَايَةَ كَانَتْ حَاصِلَةً فِي الدنيا فَهِيَ تَكُونُ بَاقِيَةً فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّ تِلْكَ الْعَلَائِقَ ذَاتِيَّةٌ لَازِمَةٌ غَيْرُ قَابِلَةٍ لِلزَّوَالِ، بَلْ كَأَنَّهَا تَصِيرُ بَعْدَ الْمَوْتِ أَقْوَى وَأَبْقَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ جَوْهَرَ النَّفْسِ مِنْ جِنْسِ الْمَلَائِكَةِ، وَهِيَ كالشعلة بالنسبة إلى الشمس، وَالْقَطْرَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَحْرِ، وَالتَّعَلُّقَاتُ الْجُسْمَانِيَّةُ هِيَ الَّتِي تَحُولُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ، كَمَا

Bu, kâfirler hakkındaki tehditte zikrettiği: {وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ} [Fussilet 25] “Onlara birtakım yakın arkadaşlar sardık” buyruğunun mukabilidir. Meleklerin müminlere dost (evliya) olmalarının manası; şeytanların ruhlara vesvese atarak ve batıl şeyleri hayal ettirerek tesir etmesi gibi, meleklerin de ilhamlar, yakînî keşifler ve hakiki makamlar ile insan ruhları üzerinde tesirlerinin bulunmasıdır. Hülasa, meleklerin temiz ve pak ruhlara dost olmaları, keşif ve müşahede erbabınca bilinen birçok cihetten hâsıldır. Onlar şöyle demektedirler: Bu dostluk dünyada hâsıl olduğu gibi ahirette de baki kalacaktır; çünkü bu bağlar zati, ayrılmaz (lazım) olup zevale elverişli değildir; bilakis ölümden sonra sanki daha kuvvetli ve daha kalıcı hale gelir. Bunun sebebi şudur: Nefsin cevheri melekler cinsindendir; güneşe nispetle alev, denize nispetle damla gibidir. Cismanî taalluklar ise nefis ile melekler arasına giren engellerdir; nitekim

قَالَ ﷺ: «لَوْلَا أَنَّ الشَّيَاطِينَ يَحُومُونَ عَلَى قُلُوبِ بَنِي آدَمَ لَنَظَرُوا إِلَى ملكوت السموات»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şeytanlar âdemoğullarının kalpleri etrafında dolaşmasalardı, onlar göklerin melekûtuna bakarlardı.»

فَإِذَا زَالَتِ الْعَلَائِقُ الْجُسْمَانِيَّةُ وَالتَّدْبِيرَاتُ الْبَدَنِيَّةُ، فَقَدْ زَالَ الْغِطَاءُ وَالْوِطَاءُ، فَيَتَّصِلُ الْأَثَرُ بِالْمُؤَثِّرِ، وَالْقَطْرَةُ بِالْبَحْرِ، وَالشُّعْلَةُ بِالشَّمْسِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ

Cismani bağlar ve bedeni meşguliyetler zail olduğunda örtü ve perde kalkmış olur; böylece eser müessire, damla denize, alev güneşe kavuşur. İşte: {نَحْنُ أَوْلِياؤُكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَفِي الْآخِرَةِ} “Biz, dünya hayatında da ahirette de sizin dostlarınızız” buyruğundan maksat budur.

ثُمَّ قَالَ: وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ

Sonra: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ} “Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir ve orada istediğiniz her şey sizindir” buyurmuştur.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ

İbn Abbâs: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ} “Ve orada istediğiniz her şey sizindir” ifadesi hakkında,

أَيْ مَا تَتَمَنَّوْنَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا

Yani arzu ettiğiniz/temenni ettiğiniz şeylerdir demiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا

يَدَّعُونَ

يَدَّعُونَ} “Orada onlar için meyveler vardır ve istedikleri her şey onlarındır.”

[يس: ٥٧] فَإِنَّ قِيلَ فَعَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ لَا يَبْقَى فَرْقٌ بَيْنَ قَوْلِهِ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ

[Yâsîn 57]. Şayet: 'Bu tefsire göre: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ} “Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir” buyruğu ile

وَبَيْنَ قَوْلِهِ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ

{وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ} “ve orada istediğiniz her şey sizindir” buyruğu arasında bir fark kalmaz' denilirse,

قُلْنَا: الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنَّ قَوْلَهُ وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ

Deriz ki: Bana göre en uygun olan şudur: {وَلَكُمْ فِيها مَا تَشْتَهِي أَنْفُسُكُمْ} “Orada nefislerinizin arzuladığı her şey sizindir” buyruğu,

إِشَارَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَقَوْلَهُ وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ

Cismanî cennete işarettir; {وَلَكُمْ فِيها مَا تَدَّعُونَ} “ve orada istediğiniz her şey sizindir” buyruğu ise,

إِشَارَةٌ إِلَى الْجَنَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [يُونُسَ: ١٠] .

{دَعْواهُمْ فِيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَتَحِيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَآخِرُ دَعْواهُمْ أَنِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} [Yûnus 10] “Onların oradaki duaları: 'Allahım! Sen her türlü eksiklikten münezzehsin', aralarındaki selamlaşmaları 'selâm' ve dualarının sonu da: 'Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur' sözüdür” ayetinde zikredilen ruhanî cennete işarettir.

ثُمَّ قَالَ: نُزُلًا مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ وَالنُّزُلُ: رِزْقُ النَّزِيلِ وَهُوَ الضَّيْفُ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى الْحَالِ، قَالَ الْعَارِفُونَ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ جَارِيَةٌ مَجْرَى النزل، والكريم إذا أَعْطَى النُّزُلَ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَبْعَثَ الْخِلَعَ النَّفِيسَةَ بَعْدَهَا، وَتِلْكَ الْخِلَعُ النَّفِيسَةُ لَيْسَتْ إِلَّا السَّعَادَاتِ الْحَاصِلَةَ عِنْدَ الرُّؤْيَةِ وَالتَّجَلِّي وَالْكَشْفِ التَّامِّ، نَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَنَا لَهَا أَهْلًا بفضله وكرمه، إنه قريب مجيب.

Sonra: {نُزُلاً مِنْ غَفُورٍ رَحِيمٍ} “Çok bağışlayıcı ve çok merhametli [olan Allah’tan] bir ikram olarak” buyurmuştur. Nüzul: Nezîlin yani misafirin rızkı/ağırlığıdır. Kelimenin mansub oluşu hâl iledir. Ârifler şöyle demiştir: Bu ayet, zikredilen bütün bu şeylerin nüzul (ikram/ön ziyafet) mesabesinde olduğuna delalet etmiştir; cömert olan zat misafirine nüzul ikram ettiğinde, şüphesiz bunun ardından pek değerli hil'atler de sunar. Bu değerli hil'atler ise ancak rü'yet, tecelli ve tam keşif esnasında hâsıl olan saadetlerdir. Allah Teâlâ’dan lütfu ve keremiyle bizi buna ehil kılmasını dileriz; şüphesiz O yakındır, dualara icabet edendir.

[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٣٣ الى ٣٦]

[Fussilet Suresi (41), Ayetler 33-36]

وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤) وَما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)

{وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٣) وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ (٣٤) وَما يُلَقَّاها إِلاَّ الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلاَّ ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ (٣٥) وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٣٦)} “Allah’a çağıran, salih amel işleyen ve 'Şüphesiz ben Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim vardır? İyilikle kötülük bir olmaz. Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir. Bu olgunluğa ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak [hayırdan] büyük bir pay sahibi olan eriştirilir. Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürtecek olursa, hemen Allah’a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ] اعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:

[Allah Teâlâ'nın: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ} buyruğu hakkında] Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِنَّمَا ابْتُدِئَ حَيْثُ قَالُوا لِلرَّسُولِ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فُصِّلَتْ: ٥] وَمُرَادُهُمْ أَلَّا نَقْبَلَ قَوْلَكَ وَلَا نَلْتَفِتَ إِلَى دَلِيلِكَ، ثُمَّ ذَكَرُوا طَرِيقَةً أُخْرَى فِي السَّفَاهَةِ، فَقَالُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فُصِّلَتْ: ٢٦] وإنه سبحانه ذكر الأجوبة الشافية، والبيانات الْكَافِيَةَ فِي دَفْعِ هَذِهِ الشُّبُهَاتِ وَإِزَالَةِ هَذِهِ الضَّلَالَاتِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﷾ بَيَّنَ أَنَّ الْقَوْمَ وَإِنْ أَتَوْا بِهَذِهِ الْكَلِمَاتِ الْفَاسِدَةِ، إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ عَلَيْكَ تَتَابُعُ الْمُوَاظَبَةِ عَلَى التَّبْلِيغِ وَالدَّعْوَةِ، فَإِنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ أَكْمَلُ الطَّاعَاتِ وَرَأْسُ الْعِبَادَاتِ، وَعَبَّرَ عَنْ هَذَا الْمَعْنَى فَقَالَ: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهَذَا وَجْهٌ شَرِيفٌ حَسَنٌ فِي نَظْمِ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ مَرَاتِبَ السَّعَادَاتِ اثْنَانِ: التَّامُّ، وَفَوْقَ التَّامِّ، أَمَّا التَّامُّ: فَهُوَ أَنْ يَكْتَسِبَ مِنَ الصِّفَاتِ الْفَاضِلَةِ مَا لِأَجْلِهَا يَصِيرُ كَامِلًا فِي ذَاتِهِ، فَإِذَا فَرَغَ مِنْ هَذِهِ الدَّرَجَةِ اشْتَغَلَ بَعْدَهَا بِتَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ وَهُوَ فَوْقَ التَّامِّ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ إِنَّ قَوْلَهُ إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] إِشَارَةٌ إِلَى الْمَرْتَبَةِ الْأُولَى، وَهِيَ اكْتِسَابُ الْأَحْوَالِ الَّتِي تُفِيدُ كَمَالَ النَّفْسِ فِي جَوْهَرِهَا، فَإِذَا حَصَلَ الْفَرَاغُ مِنْ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ وَجَبَ الِانْتِقَالُ إِلَى الْمَرْتَبَةِ الثَّانِيَةِ وَهِيَ الِاشْتِغَالُ بِتَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَكُونُ بِدَعْوَةِ الْخَلْقِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلَهُ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ فَهَذَا أَيْضًا وَجْهٌ حَسَنٌ فِي نَظْمِ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Birinci Mesele: Bu surenin başındaki kelamın, onların Resul'e: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} [Fussilet 5] “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” demeleriyle başladığını zikretmiştik. Onların maksadı: 'Senin sözünü kabul etmeyiz ve deliline iltifat etmeyiz' demekti. Sonra beyinsizlikte başka bir yol zikredip: {لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} [Fussilet 26] “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara yapın” dediler. Allah Sübhânehu bu şüpheleri defetme ve bu sapıklıkları giderme hususunda şifa veren cevapları ve kâfi açıklamaları zikretti. Sonra O Azîz ve Celîl olan [Allah], bu kavim bu bozuk sözleri söylese de tebliğ ve davete aralıksız devam etmenin senin üzerine vacip olduğunu beyan etti; zira hak dine davet taatlerin en mükemmeli ve ibadetlerin başıdır. Bu manayı ifade sadedinde şöyle buyurdu: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ وَعَمِلَ صالِحاً وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Allah’a çağıran, salih amel işleyen ve 'Şüphesiz ben Müslümanlardanım' diyenden daha güzel sözlü kim vardır?” Bu, surenin ayetlerinin tertibinde yüce ve güzel bir yöndür. Diğer bir yön daha vardır ki o da şudur: Saadet mertebeleri ikidir: Tam olan ve tamın üstünde olan. Tam olana gelince: Kişinin bizzat kendisinde kâmil olmasını sağlayacak faziletli sıfatları kazanmasıdır. Kişi bu dereceden fariğ olunca, bundan sonra noksan olanları kemale erdirmekle meşgul olur ki bu da tamın üstünde olandır. Bunu anladığında deriz ki: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا} [Fussilet 30] “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' deyip sonra dosdoğru olanlar” buyruğu birinci mertebeye, yani nefsin kendi cevherinde kemale ermesini sağlayan halleri kazanmaya işarettir. Bu mertebe tamamlandığında ikinci mertebeye geçmek gerekir ki o da noksan olanları tamamlamakla meşgul olmaktır. Bu da ancak insanları hak dine davet etmekle gerçekleşir; işte: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ} “Allah’a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” buyruğundan maksat budur. Bu da bu ayetlerin tertibinde güzel bir cihettir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ قَرِيحَةً قَوِيَّةً وَنِصَابًا وَافِيًا مِنَ الْعُلُومِ الْإِلَهِيَّةِ الْكَشْفِيَّةِ، عَرَفَ أَنَّهُ لَا تَرْتِيبَ أَحْسَنُ وَلَا أَكْمَلُ مِنْ تَرْتِيبِ آيَاتِ الْقُرْآنِ.

Bil ki Allah'ın kendisine güçlü bir kabiliyet ve keşfî ilahî ilimlerden bol bir nasip verdiği kimse, Kur'an ayetlerinin tertibinden daha güzel ve daha mükemmel bir tertip bulunmadığını anlar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلَهُ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ/ هُوَ الرَّسُولُ ﷺ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ هُمُ الْمُؤَذِّنُونَ، وَلَكِنَّ الْحَقَّ الْمَقْطُوعَ بِهِ أَنَّ كُلَّ مَنْ دَعَا إِلَى اللَّهِ بِطَرِيقٍ مِنَ الطُّرُقِ فَهُوَ دَاخِلٌ فِيهِ، وَالدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ مَرَاتِبُ:

İkinci Mesele: İnsanlardan bir kısmı {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ} “Allah’a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” buyruğundan maksadın Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu söylemiş; bir kısmı da bunların müezzinler olduğunu ifade etmiştir. Ancak kesin olan gerçek şudur ki: Yollardan herhangi biriyle Allah'a davet eden herkes bu ayetin kapsamına dâhildir. Allah'a davetin mertebeleri vardır:

فَالْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: دَعْوَةُ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ رَاجِحَةٌ عَلَى دَعْوَةِ غَيْرِهِمْ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الدَّعْوَةِ بِالْحُجَّةِ أَوَّلًا، ثُمَّ الدَّعْوَةِ بِالسَّيْفِ ثَانِيًا، وَقَلَّمَا اتَّفَقَ لِغَيْرِهِمُ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذَيْنِ الطَّرِيقَيْنِ وَثَانِيهَا: أَنَّهُمْ هُمُ الْمُبْتَدِئُونَ بِهَذِهِ الدَّعْوَةِ، وَأَمَّا الْعُلَمَاءُ فَإِنَّهُمْ يَبْنُونَ دَعْوَتَهُمْ عَلَى دَعْوَةِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالشَّارِعُ فِي إِحْدَاثِ الْأَمْرِ الشَّرِيفِ عَلَى طَرِيقِ الِابْتِدَاءِ أَفْضَلُ وَثَالِثُهَا: أَنَّ نُفُوسَهُمْ أَقْوَى قُوَّةً، وَأَرْوَاحَهُمْ أَصْفَى جَوْهَرًا، فَكَانَتْ تَأْثِيرَاتُهَا فِي إِحْيَاءِ الْقُلُوبِ الْمَيِّتَةِ وَإِشْرَاقِ الْأَرْوَاحِ الْكَدِرَةِ أَكْمَلَ، فَكَانَتْ دَعْوَتُهُمْ أَفْضَلَ وَرَابِعُهَا: أَنَّ النُّفُوسَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ:

Birinci mertebe: Peygamberlerin aleyhimüsselâm daveti, başkalarının davetine birtakım yönlerden üstündür. Birincisi: Onlar önce hüccetle daveti, ardından kılıçla daveti bir araya getirmişlerdir; bu iki yolu birleştirmek başkalarına pek nasip olmamıştır. İkincisi: Bu daveti ilk başlatanlar onlardır; âlimlere gelince onlar davetlerini peygamberlerin daveti üzerine bina ederler. Şerefli bir işi bizzat ilk başlatan olmak ise daha faziletlidir. Üçüncüsü: Onların nefisleri daha kuvvetli, ruhları cevherce daha saftır; dolayısıyla ölü kalpleri diriltme ve bulanık ruhları aydınlatmadaki tesirleri daha mükemmeldir, bu sebeple davetleri daha üstündür. Dördüncüsü: Nefisler üç kısımdır:

نَاقِصَةٌ وَكَامِلَةٌ لَا تَقْوَى عَلَى تَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ وَكَامِلَةٌ تَقْوَى عَلَى تَكْمِيلِ النَّاقِصِينَ فَالْقِسْمُ الْأَوَّلُ: الْعَوَامُّ وَالْقِسْمُ الثَّانِي: هُمُ الْأَوْلِيَاءُ وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: هُمُ الْأَنْبِيَاءُ، وَلِهَذَا السَّبَبِ

Noksan olanlar; kâmil olup noksanları tamamlamaya gücü yetmeyenler; kâmil olup noksanları tamamlamaya gücü yetenler. Birinci kısım avamdır; ikinci kısım evliyadır; üçüncü kısım ise peygamberlerdir. Bu sebeple

قَالَ ﷺ: «عُلَمَاءُ أُمَّتِي كَأَنْبِيَاءِ بَنِي إسرائيل»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ümmetimin âlimleri İsrailoğullarının peygamberleri gibidir.»

وإذا عرفت هذا فنقول: إن نفوس الأنبياء حصلت لها مزيتان: الْكَمَالُ فِي الذَّاتِ، وَالتَّكْمِيلُ لِلْغَيْرِ، فَكَانَتْ قُوَّتُهُمْ عَلَى الدَّعْوَةِ أَقْوَى، وَكَانَتْ دَرَجَاتُهُمْ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْأَنْبِيَاءُ ﵈ لَهُمْ صِفَتَانِ:

Bunu bildiğinde deriz ki: Peygamberlerin nefislerinde iki meziyet hâsıl olmuştur: Bizzat zatta kemal ve başkasını tekmil (kemale erdirme). Bu yüzden onların davet üzerindeki güçleri daha kuvvetli, dereceleri daha faziletli ve daha mükemmel olmuştur. Bunu anladığında deriz ki: Peygamberlerin aleyhimüsselâm iki sıfatı vardır:

الْعِلْمُ وَالْقُدْرَةُ، أَمَّا الْعُلَمَاءُ، فَهُمْ نُوَّابُ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْعِلْمِ، وَأَمَّا الْمُلُوكُ، فَهُمْ نُوَّابُ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْقُدْرَةِ، وَالْعِلْمُ يُوجِبُ الِاسْتِيلَاءَ عَلَى الْأَرْوَاحِ، وَالْقُدْرَةُ تُوجِبُ الِاسْتِيلَاءَ عَلَى الْأَجْسَادِ، فَالْعُلَمَاءُ خُلَفَاءُ الْأَنْبِيَاءِ فِي عَالَمِ الْأَرْوَاحِ، وَالْمُلُوكُ خُلَفَاءُ الْأَنْبِيَاءِ فِي عَالَمِ الْأَجْسَادِ. وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ أَكْمَلَ الدَّرَجَاتِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ بَعْدَ الْأَنْبِيَاءِ دَرَجَةً الْعُلَمَاءُ، ثُمَّ الْعُلَمَاءُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: الْعُلَمَاءُ بِاللَّهِ، وَالْعُلَمَاءُ بِصِفَاتِ اللَّهِ، وَالْعُلَمَاءُ بِأَحْكَامِ اللَّهِ. أَمَّا الْعُلَمَاءُ بِاللَّهِ، فَهُمُ الْحُكَمَاءُ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٢٩] وَأَمَّا الْعُلَمَاءُ بِصِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُمْ أَصْحَابُ الْأُصُولِ، وَأَمَّا الْعُلَمَاءُ بِأَحْكَامِ اللَّهِ فَهُمُ الْفُقَهَاءُ، وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْمَقَامَاتِ ثَلَاثُ دَرَجَاتٍ لَا نِهَايَةَ لَهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ كَانَ لِلدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ دَرَجَاتٌ لَا نِهَايَةَ لَهَا، وَأَمَّا الْمُلُوكُ فَهُمْ أَيْضًا يَدْعُونَ إِلَى دِينِ اللَّهِ بِالسَّيْفِ، وَذَلِكَ بِوَجْهَيْنِ إِمَّا بِتَحْصِيلِهِ عِنْدَ عَدَمِهِ مثل المحاربة مع الكفار، وإما بإبقائه عِنْدَ وُجُودِهِ وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِنَا الْمُرْتَدُّ يُقْتَلُ، وَأَمَّا الْمُؤَذِّنُونَ فَهُمْ يَدْخُلُونَ فِي هَذَا الْبَابِ دُخُولًا ضَعِيفًا، أَمَّا دُخُولُهُمْ فِيهِ فَلِأَنَّ ذِكْرَ كَلِمَاتِ الْأَذَانِ دَعْوَةٌ إِلَى الصَّلَاةِ، فَكَانَ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ، وَأَمَّا كَوْنُ هَذِهِ الْمَرْتَبَةِ ضَعِيفَةً فَلِأَنَّ الظَّاهِرَ مِنْ حَالِ الْمُؤَذِّنِ أَنَّهُ لَا يُحِيطُ بِمَعَانِي تِلْكَ الْكَلِمَاتِ وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ مُحِيطًا بِهَا إِلَّا أَنَّهُ لَا يُرِيدُ بِذِكْرِهَا تِلْكَ الْمَعَانِيَ الشَّرِيفَةَ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ، فِي مَرَاتِبِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ.

İlim ve kudret. Âlimler ilimde peygamberlerin vekilleridir; hükümdarlar ise kudrette peygamberlerin vekilleridir. İlim ruhlar üzerinde hâkimiyeti gerektirir; kudret ise bedenler üzerinde hâkimiyeti iktiza eder. Dolayısıyla âlimler ruhlar âleminde peygamberlerin halifeleridir; hükümdarlar ise bedenler âleminde peygamberlerin halifeleridir. Bu hususu kavradığında açığa çıkar ki: Allah'a davette peygamberlerden sonra en kâmil derece âlimlerin derecesidir. Sonra âlimler de üç kısımdır: Allah'ı bilen âlimler (Ulemâ-i billâh), Allah'ın sıfatlarını bilen âlimler ve Allah'ın hükümlerini bilen âlimler. Allah'ı bilen âlimlere gelince; onlar, Allah Teâlâ’nın haklarında: {يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً} [Bakara 269] “O, hikmeti dilediğine verir. Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çok hayır verilmiştir” buyurduğu hikmet ehlidir (hukemâ). Allah Teâlâ’nın sıfatlarını bilen âlimler usûl (kelâm) ehlidir. Allah'ın hükümlerini bilen âlimler ise fukahadır. Bu makamların her biri için nihayetsiz üçer derece vardır; bu sebeple Allah'a davetin sonsuz mertebeleri bulunmaktadır. Hükümdarlara gelince; onlar da kılıçla Allah'ın dinine davet ederler; bu da iki yolla olur: Ya dinin bulunmadığı yerde onu hâsıl etmekle (kâfirlerle savaşmak gibi) ya da var olduğu yerde bekasını sağlamakla (mürtedin öldürüleceğini söylememiz gibi). Müezzinlere gelince; onlar bu baba zayıf bir şekilde dâhildirler. Dâhil olmalarının sebebi, ezan kelimelerini zikretmenin namaza bir davet olmasıdır; dolayısıyla bu da Allah'a davet kapsamına girer. Bu mertebenin zayıf oluşunun sebebi ise, müezzinin zahirdeki durumundan o kelimelerin manalarını ihata edemediğinin anlaşılmasıdır; ihata ettiği farz edilse bile onları zikretmekle o şerefli manaları kastetmemektedir. Allah'a davetin mertebeleri hakkındaki açıklama işte bundan ibarettir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلَهُ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ أَحْسَنُ مِنْ كُلِّ مَا سِوَاهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كُلُّ مَا كَانَ أَحْسَنَ الْأَعْمَالِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ وَاجِبًا، لِأَنَّ كُلَّ مَا لَا يَكُونُ وَاجِبًا فَالْوَاجِبُ أَحْسَنُ منه، فثبت أن كل ما كان أحسن الأعمال فهو/ واجب، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ أَحْسَنُ الْأَعْمَالِ بِمُقَتْضَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَكُلُّ مَا كَانَ أَحْسَنَ الْأَعْمَالِ فَهُوَ وَاجِبٌ، ثُمَّ يَنْتُجُ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ وَاجِبَةٌ، ثُمَّ نَقُولُ الْأَذَانُ دَعْوَةٌ إِلَى اللَّهِ وَالدَّعْوَةُ إِلَيْهِ وَاجِبَةٌ فَيَنْتُجُ الْأَذَانُ وَاجِبٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَكْثَرِينَ مِنَ الْفُقَهَاءِ زَعَمُوا أَنَّ الْأَذَانَ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْأَذَانَ غَيْرُ دَاخِلٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَيْهِ أَنَّ الدَّعْوَةَ الْمُرَادَةَ بِهَذِهِ الآية

Üçüncü Mesele: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ} “Allah’a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?” buyruğu, Allah'a davetin O'ndan gayrı her şeyden daha güzel olduğuna delalet eder. Bunu bildiğinde deriz ki: En güzel amellerden olan her şeyin vacip olması gerekir; zira vacip olmayan her şeyden vacip olan daha güzeldir. Böylece sabit olur ki en güzel amellerden olan her şey vaciptir. Bunu anladığında deriz ki: Allah'a davet bu ayetin muktezası gereğince amellerin en güzelidir; en güzel olan her amel ise vaciptir; buradan Allah'a davetin vacip olduğu neticesi çıkar. Sonra deriz ki: Ezan Allah'a davettir; O'na davet ise vaciptir; buradan da ezanın vacip olduğu neticesi çıkar. Bil ki fakihlerin ekserisi ezanın vacip olmadığını ve ezanın bu ayetin kapsamına girmediğini ileri sürmüşlerdir. Bunun kesin delili şudur: Bu ayette kastedilen davetin,

يَجِبُ أَنْ تَكُونَ أَحْسَنَ الْأَقْوَالِ، وَثَبَتَ أَنَّ الْأَذَانَ لَيْسَ أَحْسَنَ الْأَقْوَالِ، لِأَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى دِينِ اللَّهِ ﷾ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ أَحْسَنُ مِنَ الْأَذَانِ، يَنْتُجُ مِنَ الشَّكْلِ الثَّانِي أَنَّ الدَّاخِلَ تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الْأَذَانَ.

Sözlerin en güzeli olması vaciptir. Sabit olmuştur ki ezan sözlerin en güzeli değildir; zira Allah Azze ve Celle'nin dinine yakînî delillerle davet etmek ezandan daha güzeldir. İkinci kıyas şeklinden (şekl-i sânî) çıkan neticeye göre bu ayetin kapsamına giren şey ezan değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ الْأَوْلَى أن يقول الرجل أنا المسلم أَوِ الْأَوْلَى أَنْ يَقُولَ أَنَا مُسْلِمٌ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَالْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ احْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ التَّقْدِيرَ وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ قَالَ إِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَحَكَمَ بِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَحْسَنُ الْأَقْوَالِ، وَلَوْ كَانَ قَوْلُنَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ مُعْتَبَرًا فِي كَوْنِهِ أَحْسَنَ الْأَقْوَالِ لَبَطَلَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ.

Dördüncü Mesele: İnsanlar, kişinin 'ben Müslümanım' demesinin mi yoksa 'inşallah Müslümanım' demesinin mi daha evla olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birinci görüşü savunanlar, görüşlerinin sıhhatine bu ayetle delil getirmişlerdir; zira takdiri: 'Şüphesiz ben Müslümanlardanım diyenden daha güzel sözlü kim vardır?' şeklindedir. Böylece bu sözün sözlerin en güzeli olduğuna hükmetmiştir. Eğer 'inşallah' sözümüz onun en güzel söz olmasında muteber bulunsaydı, bu ayetin zahirinin delalet ettiği mana batıl olurdu.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَحْسَنَ الْأَقْوَالِ قَوْلُ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ خِصَالٍ ثَلَاثَةٍ أَوَّلُهَا: الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ وَثَانِيهَا: الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، أَمَّا الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ فَقَدْ شَرَحْنَاهَا وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ بِإِقَامَةِ الدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ وَالْبَرَاهِينِ الْقَطْعِيَّةِ.

Beşinci Mesele: Ayet, en güzel sözün üç hasleti kendisinde toplayan kimsenin sözü olduğuna delalet eder: Birincisi: Allah'a davet; ikincisi: salih amel; üçüncüsü: Müslümanlardan olmak. Allah'a davete gelince, bunu açıkladık; o da yakînî deliller ve kesin bürhanlar serdederek Allah'a davet etmekten ibarettir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَعَمِلَ صالِحاً فَاعْلَمْ أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَمَلَ الْقُلُوبِ وَهُوَ الْمَعْرِفَةُ، أَوْ عَمَلَ الْجَوَارِحِ وَهُوَ سَائِرُ الطَّاعَاتِ.

{وَعَمِلَ صالِحاً} “ve salih amel işleyen” buyruğuna gelince; bil ki salih amel ya kalplerin amelidir ki o marifettir; ya da azaların amelidir ki o da diğer taatlerdir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَهُوَ أَنْ يَنْضَمَّ إِلَى عَمَلِ الْقَلْبِ وَعَمَلِ الْجَوَارِحِ الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ، فَيَكُونُ هَذَا الرَّجُلُ مَوْصُوفًا بِخِصَالٍ أَرْبَعَةٍ أَحَدُهَا: الْإِقْرَارُ بِاللِّسَانِ وَالثَّانِي: الْأَعْمَالُ الصَّالِحَةُ بِالْجَوَارِحِ وَالثَّالِثُ:

{وَقالَ إِنَّنِي مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “ve 'Şüphesiz ben Müslümanlardanım' diyen” buyruğuna gelince; bu, kalbin ameli ile azaların ameline dil ile ikrarın eklenmesidir. Böylece bu zat dört hasletle vasıflanmış olur: Birincisi: Dil ile ikrar; ikincisi: Azalarla salih ameller; üçüncüsü:

الِاعْتِقَادُ الْحَقُّ بِالْقَلْبِ وَالرَّابِعُ: الِاشْتِغَالُ بِإِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى دِينِ اللَّهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَوْصُوفَ بِهَذِهِ الْخِصَالِ الْأَرْبَعَةِ أَشْرَفُ النَّاسِ وَأَفْضَلُهُمْ، وَكَمَالُ الدَّرَجَةِ فِي هَذِهِ الْمَرَاتِبِ الْأَرْبَعَةِ لَيْسَ إِلَّا لِمُحَمَّدٍ ﷺ.

Kalp ile hak itikat; dördüncüsü: Allah'ın dini üzerine hüccet ikame etmekle meşgul olmak. Şüphe yok ki bu dört hasletle vasıflanan kimse insanların en şereflisi ve en faziletlisidir; bu dört mertebedeki tam kemal derecesi ise ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْكَلَامَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ ابْتُدِئْ مِنْ أَنَّ اللَّهَ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ [فُصِّلَتْ: ٥] فَأَظْهَرُوا مِنْ أَنْفُسِهِمِ الْإِصْرَارَ الشَّدِيدَ عَلَى أَدْيَانِهِمُ الْقَدِيمَةِ وَعَدَمَ التَّأَثُّرِ بِدَلَائِلِ مُحَمَّدٍ ﷺ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَطْنَبَ فِي الْجَوَابِ عَنْهُ وَذَكَرَ الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ وَأَرْدَفَهَا بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، ثُمَّ حَكَى عَنْهُمْ شُبْهَةً أُخْرَى وَهِيَ قولهم لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فُصِّلَتْ: ٢٦] وَأَجَابَ عَنْهَا أَيْضًا بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ، ثُمَّ إنه تعالى يعد الْإِطْنَابِ فِي الْجَوَابِ عَنْ تِلْكَ الشُّبُهَاتِ رَغَّبَ مُحَمَّدًا ﷺ فِي أَنْ لَا يَتْرُكَ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ فَابْتَدَأَ أَوَّلًا بِأَنْ قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا فَلَهُمُ الثَّوَابُ الْعَظِيمُ ثُمَّ تَرَقَّى مِنْ تِلْكَ الدَّرَجَةِ إِلَى دَرَجَةٍ أُخْرَى وَهِيَ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ مِنْ أَعْظَمِ الدَّرَجَاتِ، فَصَارَ الْكَلَامُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى/ هَذَا الْمَوْضِعِ وَاقِعًا عَلَى أَحْسَنِ وُجُوهِ التَّرْتِيبِ، ثُمَّ كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ فَقَالَ إِنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ وَإِنْ كَانَتْ طَاعَةً عَظِيمَةً، إِلَّا أَنَّ الصَّبْرَ عَلَى سَفَاهَةِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ شَدِيدٌ لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ، فَعِنْدَ هَذَا ذَكَرَ اللَّهُ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ يَكُونَ دَافِعًا لِهَذَا الْإِشْكَالِ فَقَالَ: وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ وَالْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ دَعْوَةُ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَالصَّبْرِ عَلَى جَهَالَةِ الْكُفَّارِ، وَتَرْكِ الِانْتِقَامِ، وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِمْ، وَالْمُرَادُ بِالسَّيِّئَةِ مَا أَظْهَرُوهُ مِنَ الْجَلَافَةِ فِي قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَمَا ذَكَرُوهُ فِي قَوْلِهِمْ لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ فَكَأَنَّهُ قَالَ يَا مُحَمَّدُ فِعْلُكَ حَسَنَةٌ وَفِعْلُهُمْ سَيِّئَةٌ، وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ، بِمَعْنَى أَنَّكَ إِذَا أَتَيْتَ بِهَذِهِ الْحَسَنَةِ تَكُونُ مُسْتَوْجِبًا لِلتَّعْظِيمِ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَهُمْ بِالضِّدِّ مِنْ ذَلِكَ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى تِلْكَ السَّيِّئَةِ مَانِعًا لَكَ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِهَذِهِ الْحَسَنَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: {وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ} “İyilikle kötülük bir olmaz” buyurmuştur. Bil ki surenin başındaki kelamın, Allah'ın onlardan naklettiği: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} [Fussilet 5] “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” sözüyle başladığını beyan etmiştik. Onlar kendilerinden eski dinleri üzerinde şiddetli bir ısrar ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in delillerinden etkilenmeme hali ortaya koydular. Sonra Allah Teâlâ buna cevap vermeyi geniş tuttu, pek çok ciheti zikredip ardına vaad ve tehdidi ekledi. Sonra onlardan başka bir şüphe nakletti ki o da: {لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} [Fussilet 26] “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara yapın” sözleridir. Buna da yine pek çok cihetten cevap verdi. Ardından Allah Teâlâ bu şüphelere etraflıca cevap verdikten sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i Allah'a daveti terk etmemeye teşvik etti. Önce: {إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا} “Şüphesiz 'Rabbimiz Allah’tır' deyip sonra dosdoğru olanlar için büyük bir sevap vardır” diyerek başladı; sonra o dereceden başka bir dereceye yükseldi ki o da Allah'a davetin en büyük derecelerden oluşudur. Böylece surenin başından bu yere kadar olan kelam en güzel tertip üzere vaki oldu. Sonra sanki bir soran şöyle sormuş gibi oldu: Allah'a davet büyük bir taat olsa da bu kâfirlerin beyinsizliklerine sabretmek pek zordur, buna takatimiz yetmez! İşte bunun üzerine Allah Teâlâ bu müşkilatı defetmeye elverişli olan hususu zikredip: {وَلا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ} “İyilikle kötülük bir olmaz” buyurdu. Haseneden (iyilikten) maksat: Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hak dine daveti, kâfirlerin cehaletine sabretmesi, intikamı terk etmesi ve onlara aldırmamasıdır. Seyyieden (kötülükten) maksat ise: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” sözlerinde gösterdikleri kabalık ve {لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ} “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onda yaygara yapın” sözlerinde zikrettikleridir. Sanki şöyle buyurmaktadır: Ey Muhammed! Senin fiilin hasenedir, onların fiili seyyiedir; iyilikle kötülük bir olmaz. Yani sen bu haseneyi yerine getirdiğinde dünyada tazime, ahirette sevaba müstahak olursun; onlar ise bunun tam zıddınadır. Dolayısıyla onların o kötülüğe cüret etmeleri, seni bu hasene ile meşgul olmaktan alıkoymamalıdır.

ثُمَّ قَالَ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ يَعْنِي ادْفَعْ سَفَاهَتَهُمْ وَجَهَالَتَهُمْ بِالطَّرِيقِ الَّذِي هُوَ أَحْسَنُ الطُّرُقِ، فَإِنَّكَ إِذَا صَبَرْتَ عَلَى سُوءِ أَخْلَاقِهِمْ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى، وَلَمْ تُقَابِلْ سَفَاهَتَهُمْ بِالْغَضَبِ وَلَا إِضْرَارَهُمْ بِالْإِيذَاءِ وَالْإِيحَاشِ اسْتَحْيَوْا مِنْ تِلْكَ الْأَخْلَاقِ الْمَذْمُومَةِ وَتَرَكُوا تِلْكَ الْأَفْعَالَ الْقَبِيحَةَ.

Sonra: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ} “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav” buyurmuştur; yani onların sefihliklerini ve cehaletlerini yolların en güzeli olan yolla defet. Çünkü sen onların kötü ahlakına tekrar tekrar sabredersen, sefihliklerine öfkeyle, zararlarına eziyet ve kabalıkla karşılık vermezsen, o kınanmış ahlaklarından utanırlar ve o çirkin fiilleri terk ederler.

ثُمَّ قَالَ: فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ يَعْنِي إِذَا قَابَلْتَ إِسَاءَتَهُمْ بِالْإِحْسَانِ، وَأَفْعَالَهُمُ الْقَبِيحَةَ بِالْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ تَرَكُوا أَفْعَالَهُمُ الْقَبِيحَةَ وَانْقَلَبُوا مِنَ الْعَدَاوَةِ إِلَى الْمَحَبَّةِ وَمِنَ الْبِغْضَةِ إِلَى الْمَوَدَّةِ، وَلَمَّا أَرْشَدَ اللَّهُ تَعَالَى إِلَى هَذَا الطَّرِيقِ النَّافِعِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ عَظَّمَهُ فَقَالَ: وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ وَمَا يُلَقَّى هَذِهِ الْفِعْلَةَ إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا عَلَى تَحَمُّلِ الْمَكَارِهِ وَتَجَرُّعِ الشَّدَائِدِ وَكَظْمِ الْغَيْظِ وَتَرْكِ الِانْتِقَامِ.

Sonra: {فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ} “O zaman göreceksin ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir” buyurmuştur; yani sen onların kötülüklerine ihsanla, çirkin fiillerine güzel fiillerle karşılık verdiğinde çirkin fiillerini bırakırlar; düşmanlıktan sevgiye, kinden dostluğa dönerler. Allah Teâlâ dinde, dünyada ve ahirette menfaatli olan bu yola irşat buyurunca onu yücelterek şöyle buyurmuştur: {وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Bu olgunluğa ancak sabredenler kavuşturulur; buna ancak [hayırdan] büyük bir pay sahibi olan eriştirilir.” Zeccâc şöyle demiştir: Yani hoşlanılmayan şeylere tahammül etmeye, güçlüklere göğüs germeye, öfkeyi yutmaya ve intikamı terk etmeye sabredenlerden başkası bu haslete kavuşturulmaz.

ثُمَّ قَالَ: وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ مِنَ الْفَضَائِلِ النَّفْسَانِيَّةِ وَالدَّرَجَةِ الْعَالِيَةِ فِي الْقُوَّةِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَإِنَّ الِاشْتِغَالَ بِالِانْتِقَامِ وَالدَّفْعِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ تَأَثُّرِ النَّفْسِ، وَتَأَثُّرُ النَّفْسِ مِنَ الْوَارِدَاتِ الْخَارِجِيَّةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ ضَعْفِ النَّفْسِ فَأَمَّا إِذَا كَانَتِ النَّفْسُ قَوِيَّةَ الْجَوْهَرِ لَمْ تَتَأَثَّرْ مِنَ الْوَارِدَاتِ الْخَارِجِيَّةِ، وَإِذَا لَمْ تَتَأَثَّرْ مِنْهَا لَمْ تَضْعُفْ وَلَمْ تَتَأَذَّ وَلَمْ تَشْتَغِلْ بِالِانْتِقَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ السِّيرَةَ الَّتِي شَرَحْنَاهَا لَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ مِنْ قُوَّةِ النَّفْسِ وَصَفَاءِ الْجَوْهَرِ وَطَهَارَةِ الذَّاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ مِنْ ثَوَابِ الْآخِرَةِ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَوْلُهُ وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا مَدْحٌ بِفِعْلِ الصَّبْرِ، وَقَوْلُهُ وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ وَعْدٌ بِأَعْظَمِ الْحَظِّ مِنَ الثَّوَابِ.

Sonra: {وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Buna ancak nefsi faziletlerden ve ruhanî kuvvetteki yüce dereceden büyük bir pay sahibi olan eriştirilir” buyurmuştur. Zira intikam ve defetmekle meşgul olmak ancak nefsin etkilenmesinden sonra hâsıl olur; nefsin dıştan gelen şeylerden etkilenmesi ise ancak nefsin zayıflığı anında meydana gelir. Nefis cevherce güçlü olduğunda ise dış etkilerden müteessir olmaz; onlardan etkilenmeyince de zayıflamaz, incinmez ve intikamla meşgul olmaz. Böylece sabit oldu ki açıkladığımız bu ahlaka ancak nefis kuvvetinden, cevher safiyetinden ve zat temizliğinden büyük bir nasibi olan kimse eriştirilir. Şöyle olması da muhtemeldir: Buna ancak ahiret sevabından büyük bir nasibi olan kimse kavuşturulur. Bu veche göre: {وَما يُلَقَّاها إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا} “Buna ancak sabredenler kavuşturulur” buyruğu sabır fiilini övmek; {وَما يُلَقَّاها إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ} “Buna ancak büyük bir pay sahibi olan eriştirilir” buyruğu ise sevaptan en büyük nasibin verileceğine dair bir vaaddir.

وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الطَّرِيقَ الْكَامِلَ فِي دَفْعِ الْغَضَبِ وَالِانْتِقَامِ، وَفِي تَرْكِ الْخُصُومَةِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ طَرِيقًا آخَرَ عَظِيمَ النَّفْعِ أَيْضًا فِي هَذَا الْبَابِ، فَقَالَ: وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ وَهَذِهِ الْآيَةُ مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الْفَوَائِدِ الْجَلِيلَةِ مُفَسَّرَةٌ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَعْرَافِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» النَّزْغُ وَالنَّسْغُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ وَهُوَ شِبْهُ النَّخْسِ/ وَالشَّيْطَانُ يَنْزِغُ الْإِنْسَانَ، كَأَنَّهُ يَنْخُسُهُ بِبَعْثِهِ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي وَجُعِلَ النَّزْغُ نَازِغًا، كَمَا قِيلَ: جَدَّ جِدُّهُ أَوْ أُرِيدَ وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ نَازِغٌ وَصْفًا لِلشَّيْطَانِ بِالْمَصْدَرِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ وَإِنْ صَرَفَكَ الشَّيْطَانُ عَمَّا شَرَّعْتُ مِنَ الدَّفْعِ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ، فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنْ شَرِّهِ، وَامْضِ عَلَى شَأْنِكَ ولا تطعه، والله أعلم.

Öfkeyi ve intikamı defetmede, husumeti terk etmede bu kâmil yolu zikredince, hemen akabinde bu babda yine pek faydalı olan başka bir yolu zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَإِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ} “Eğer şeytandan bir kışkırtma seni dürtecek olursa, hemen Allah’a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” Bu ayet, ihtiva ettiği yüce faydalarla birlikte A'râf Suresi'nin sonunda etraflıca tefsir edilmiştir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Nezğ (نَزْغ) ile nesğ (نَسْغ) aynı manadadır; bu da dürtme (nahs) gibidir. Şeytan insanı dürter; sanki uygun olmayan bir şeye sevk ederek onu dürtükler gibidir. 'Cedde cidduhû' (gayreti ciddileşti) denildiği gibi nezğ kelimesi nâziğ (dürten) kılınmıştır veya masdarla şeytanı nitelemek üzere 've immâ yenzeğanneke nâziğun' kastedilmiştir.' Hülasa ayetten maksat şudur: Eğer şeytan seni 'en güzel olanla savma' şeklinde meşru kıldığım şeyden çevirecek olursa, onun şerrinden Allah'a sığın, yoluna devam et ve ona uyma. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]

[Fussilet Suresi (41), Ayetler 37-39]

وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)

{وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)} “Gece, gündüz, güneş ve ay O’nun ayetlerindendir. Güneşe ve aya secde etmeyin; eğer yalnız O’na ibadet ediyorsanız, onları yaratan Allah’a secde edin. Eğer büyüklük taslarlarsa [bilsinler ki], Rabbinin katındakiler gece gündüz O’nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar. O’nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeri boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman ise titreşir ve kabarır. Şüphesiz ona can veren [Allah], ölüleri de mutlaka diriltecektir. Gerçekten O, her şeye kadirdir.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ أَحْسَنَ الْأَعْمَالِ وَالْأَقْوَالِ هُوَ الدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُودِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ وَحِكْمَتِهِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنْ تَقْرِيرِ الدلائل الدالة

Bil ki Allah Teâlâ geçen ayette amellerin ve sözlerin en güzelinin Allah Teâlâ'ya davet olduğunu beyan edince; Allah Teâlâ'ya davetin, [O'nun varlığına] delalet eden delilleri takrir etmekten ibaret olduğuna dikkat çekmek üzere, bunun peşinden Allah'ın varlığına, kudretine ve hikmetine delalet eden delilleri zikretmiştir.