عَلَى ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ، فَهَذِهِ تَنْبِيهَاتٌ شَرِيفَةٌ مُسْتَفَادَةٌ مِنْ تَنَاسُقِ هَذِهِ الْآيَاتِ، فَكَانَ الْعِلْمُ بِهَذِهِ اللَّطَائِفِ أَحْسَنَ عُلُومِ الْقُرْآنِ، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّ الدَّلَائِلَ الدَّالَّةَ عَلَى هَذِهِ الْمَطَالِبِ الْعَالِيَةِ هِيَ الْعَالَمُ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ مِنَ الْأَجْزَاءِ والأبعاض، فبدأ هاهنا بِذِكْرِ الْفَلَكِيَّاتِ وَهِيَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَإِنَّمَا قُدِّمَ ذِكْرُ اللَّيْلِ عَلَى ذِكْرِ النَّهَارِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الظُّلْمَةَ عَدَمٌ، وَالنُّورَ وُجُودٌ، وَالْعَدَمُ سَابِقٌ عَلَى الْوُجُودِ، فَهَذَا كَالتَّنْبِيهِ عَلَى حُدُوثِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ، وَأَمَّا دَلَالَةُ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَالْأَفْلَاكِ وَسَائِرِ الْكَوَاكِبِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، فَقَدْ شَرَحْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ مِرَارًا، لَا سِيَّمَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَةِ: ٢] وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَامِ: ١] .
... Allah'ın zatına ve sıfatlarına [delalet eden delilleri takrir etmekten ibarettir]. İşte bunlar, bu ayetlerin ahenginden çıkarılan şerefli uyarılardır. Dolayısıyla bu incelikleri bilmek Kur'an ilimlerinin en güzelidir. Sen bu yüce hedeflere delalet eden delillerin, bütün parça ve kısımlarıyla âlemin kendisi olduğunu öğrenmiştin. [Cenâb-ı Hak] burada felekî varlıkları, yani geceyi ve gündüzü zikrederek başladı. Gecenin gündüzden önce zikredilmesi ise karanlığın yokluk (adem), nurun ise varlık (vücud) olduğuna ve yokluğun varlıktan önce geldiğine dikkat çekmek içindir. İşte bu, mezkûr şeylerin sonradan yaratılmışlığına (hudûsuna) bir uyarı gibidir. Güneşin, ayın, feleklerin ve diğer yıldızların Yaratıcı'nın (Sâni') varlığına delaletine gelince; biz bunu bu kitapta defalarca, bilhassa {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} [el-Fâtiha: 2] “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur” ve {الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} [el-En'âm: 1] “Hamd, gökleri ve yeri yaratan... Allah’a mahsustur” ayetlerinin tefsirinde açıkladık.
وَلَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ مُحْدَثَانِ، وَهُمَا دَلِيلَانِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ قَالَ: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ يَعْنِي أَنَّهُمَا عَبْدَانِ دَلِيلَانِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ، وَالسَّجْدَةُ عِبَارَةٌ عَنْ نِهَايَةِ التَّعْظِيمِ/ فَهِيَ لَا تَلِيقُ إِلَّا بِمَنْ كَانَ أَشْرَفَ الْمَوْجُودَاتِ، فَقَالَ: لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ لِأَنَّهُمَا عَبْدَانِ مَخْلُوقَانِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الْخَالِقِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ خَلَقَهُنَّ لِلَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَالْقَمَرِ، لِأَنَّ حُكْمَ جَمَاعَةِ مَا لَا يَعْقِلُ حُكْمُ الْأُنْثَى أَوِ الْإِنَاثِ، يُقَالُ لِلْأَقْلَامِ بَرَيْتُهَا وَبَرَيْتُهُنَّ، وَلَمَّا قَالَ: وَمِنْ آياتِهِ كُنَّ فِي مَعْنَى الْإِنَاثِ فَقَالَ: خَلَقَهُنَّ وَإِنَّمَا قَالَ: إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ لِأَنَّ نَاسًا كَانُوا يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ كَالصَّابِئِينَ فِي عِبَادَتِهِمُ الْكَوَاكِبَ وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَقْصِدُونَ بِالسُّجُودِ لَهُمَا السُّجُودَ لِلَّهِ فَنُهُوا عَنْ هَذِهِ الْوَاسِطَةِ وَأُمِرُوا أَنْ لَا يَسْجُدُوا إِلَّا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ الْأَشْيَاءَ، فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَ لَا بُدَّ فِي الصَّلَاةِ مِنْ قِبْلَةٍ مُعَيَّنَةٍ، فَلَوْ جَعَلْنَا الشَّمْسَ قِبْلَةً مُعَيَّنَةً عِنْدَ السُّجُودِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، قُلْنَا الشَّمْسُ جَوْهَرٌ مُشْرِقٌ عَظِيمُ الرِّفْعَةِ عَالِي الدَّرَجَةِ، فَلَوْ أَذِنَ الشَّرْعُ فِي جَعْلِهَا قِبْلَةً فِي الصَّلَوَاتِ، فَعِنْدَ اعْتِيَادِ السُّجُودِ إِلَى جَانِبِ الشَّمْسِ رُبَّمَا غَلَبَ عَلَى الْأَوْهَامِ أَنَّ ذَلِكَ السُّجُودَ لِلشَّمْسِ لَا لِلَّهِ، فَلِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنْ هَذَا الْمَحْذُورِ نَهَى الشَّارِعُ الْحَكِيمُ عَنْ جَعْلِ الشَّمْسِ قِبْلَةً لِلسُّجُودِ، بِخِلَافِ الْحَجَرِ الْمُعَيَّنِ فَإِنَّهُ لَيْسَ فِيهِ مَا يُوهِمُ الْإِلَهِيَّةَ، فَكَانَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقِبْلَةِ حَاصِلًا وَالْمَحْذُورُ الْمَذْكُورُ زَائِلًا فَكَانَ هَذَا أَوْلَى، وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ مَوْضِعَ السُّجُودِ هُوَ قَوْلُهُ تَعْبُدُونَ لِأَجْلِ أَنَّ قَوْلَهُ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ مُتَّصِلٌ بِهِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ هُوَ قَوْلُهُ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ لِأَنَّ الْكَلَامَ إِنَّمَا يَتِمُّ عِنْدَهُ.
Güneşin ve ayın sonradan yaratılmış (muhdes) olduğunu ve her ikisinin de kudret sahibi bir İlah'ın varlığına delil teşkil ettiğini açıklayınca: {لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ} “Güneşe ve aya secde etmeyin” buyurdu. Yani onlar birer kuldur ve İlah'ın varlığına delalet ederler. Secde ise saygının ve ta'zimin zirvesidir; dolayısıyla o, varlıkların en şereflisinden başkasına layık değildir. Bu sebeple: {لَا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ} “Güneşe ve aya secde etmeyin” buyurmuştur; zira onlar yaratılmış iki kuldur; {وَاسْجُدُوا لِلَّهِ} “ve Allah’a secde edin” ki O, yaratıcı, kadir ve hakîm olandır. {خَلَقَهُنَّ} “onları yaratan” kavlindeki zamir; geceye, gündüze, güneşe ve aya racidir. Çünkü gayriâkıl (akıl sahibi olmayan) çoğulun hükmü, müennes (dişil) hükmündedir. Nitekim kalemler için 'onları yonttum' anlamında hem (بَرَيْتُهَا) hem de (بَرَيْتُهُنَّ) denilir. Ayette {وَمِنْ آياتِهِ} “O’nun ayetlerindendir” buyurulduğu için bunlar müennes hükmünde olmuş ve [Cenâb-ı Hak] {خَلَقَهُنَّ} “onları yaratan” buyurmuştur. {إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} “eğer yalnız O’na ibadet ediyorsanız” buyurması ise şundandır: İnsanlardan bazıları, yıldızlara tapan Sâbiîler gibi güneşe ve aya secde ediyor ve bu ikisine secde etmekle aslında Allah'a secde etmeyi kastettiklerini iddia ediyorlardı. İşte bu aracılıktan nehyedildiler ve her şeyi yaratan Allah'tan başkasına secde etmemeleri emrolundu. Şayet: 'Namazda belirli bir kıblenin bulunması şart olduğuna göre, secde anında güneşi muayyen bir kıble kılsaydık bu daha uygun olmaz mıydı?' denilirse, şöyle deriz: Güneş parlak, mertebesi çok yüce ve derecesi yüksek bir cevherdir. Eğer din onun namazlarda kıble edinilmesine izin verseydi, güneşe doğru secde etmeye alışıldığında zihinlere o secdenin Allah'a değil de güneşe yapıldığı vehmi galip gelebilirdi. İşte bu sakıncalı durumun endişesinden ötürü Hakîm olan Şâri' (kanun koyucu Allah), güneşin secde için kıble yapılmasını nehyetmiştir. Muayyen bir taş (Kâbe taşları) ise böyle değildir; onda ilahlık vehmettirecek bir durum yoktur. Dolayısıyla kıbleden maksat hasıl olmuş, zikredilen sakınca da ortadan kalkmıştır; bu sebeple böylesi daha uygundur. Bil ki İmam Şâfiî'nin radıyallâhu anh mezhebine göre secde yeri [ayetindeki] {تَعْبُدُونَ} kelimesidir; çünkü {وَاسْجُدُوا لِلَّهِ} kavli buna bağlıdır. Ebû Hanîfe'ye göre ise secde yeri {وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ} kelimesidir; zira söz ancak orada tamamlanmaktadır.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالسُّجُودِ قَالَ بَعْدَهُ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ وَفِيهِ سُؤَالَاتٌ:
Sonra Allah Teâlâ secdeyi emredince ardından: {فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لَا يَسْأَمُونَ} “Eğer büyüklük taslarlarsa [bilsinler ki], Rabbinin katındakiler gece gündüz O’nu tesbih ederler ve onlar hiç usanmazlar” buyurdu. Bu hususta bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِنَّ الَّذِينَ يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ يَقُولُونَ نَحْنُ أَقَلُّ وَأَذَلُّ مِنْ أَنْ يَحْصُلَ لَنَا أَهْلِيَّةُ عُبُودِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَكِنَّا عَبِيدٌ لِلشَّمْسِ وَهُمَا عَبْدَانِ لِلَّهِ، وَإِذَا كَانَ قَوْلُ هَؤُلَاءِ هَكَذَا، فَكَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمُ اسْتَكْبَرُوا عَنِ السُّجُودِ لِلَّهِ؟ وَالْجَوَابُ: لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ الِاسْتِكْبَارِ مَا ذَكَرْتُمْ، بَلِ الْمُرَادُ فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا عَنْ قَبُولِ قَوْلِكَ يَا مُحَمَّدُ فِي النَّهْيِ عَنِ السُّجُودِ لِلشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
Birinci Soru: Güneşe ve aya secde edenler: 'Bizler Allah Teâlâ'ya kulluk ehliyetine sahip olmaktan çok daha aşağı ve değersiziz; fakat biz güneşin kullarıyız, o ikisi de Allah'ın kullarıdır' demektedirler. Onların sözü bu şekilde olduğuna göre, Allah'a secde etmekten büyüklük tasladıklarının söylenmesi nasıl uygun düşer? Cevap: 'İstikbâr' (büyüklük taslama) lafzından maksat sizin zikrettiğiniz şey değildir. Bilakis maksat şudur: 'Ey Muhammed! Eğer onlar güneşe ve aya secde etmeyi yasaklama konusundaki sözünü kabul etmekten büyüklük taslayıp yüz çevirirlerse...'
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُشَبِّهَةَ تَمَسَّكُوا بِقَوْلِهِ فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ فِي إِثْبَاتِ الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ يُقَالُ عِنْدَ الْمَلِكِ مِنَ الْجُنْدِ كَذَا وَكَذَا، وَلَا يُرَادُ بِهِ قرب المكان. فكذا هاهنا. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ
İkinci Soru: Müşebbihe (Allah'ı yaratıklara benzetenler), Allah Teâlâ'ya mekân ve cihet isnat etmek için {فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ} “Rabbinin katındakiler” kavline sarılmışlardır. Cevap: [Arapçada] 'Hükümdarın katında/yanında şu kadar asker vardır' denilir de bununla mekân yakınlığı kastedilmez. Burada da durum böyledir. Buna delil ise şunlardır:
قَوْلُهُ «أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِي بِي وَأَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ لِأَجْلِي فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ»
[Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruklarıdır: “Ben kulumun benim hakkımdaki zannının yanındayım”, “Ben benim için kalpleri kırık olanların yanındayım” ve {فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ} [el-Kamer: 55] “Güçlü ve kudretli bir hükümdarın katında, doğruluk meclisindedirler.”
وَيُقَالُ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ إِنَّ الْمُسْلِمَ لَا يقتل بالذمي.
Nitekim Şâfiî radıyallâhu anh nezdinde (ındinde): 'Müslüman, zimmî karşılığında öldürülmez' denilir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: هَلْ تَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ؟ الْجَوَابُ: نَعَمْ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُسْتَدَلُّ بِحَالِ الْأَعْلَى عَلَى حَالِ الْأَدْوَنِ، فَيُقَالُ هَؤُلَاءِ الْأَقْوَامُ إِنِ اسْتَكْبَرُوا عَنْ طَاعَةِ فُلَانٍ فَالْأَكَابِرُ يَخْدِمُونَهُ وَيَعْتَرِفُونَ بِتَقَدُّمِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ إِنَّمَا يَحْسُنُ بِحَالِ الْأَعْلَى عَلَى حَالِ الْأَدْوَنِ.
Üçüncü Soru: Bu ayet, meleğin insandan daha faziletli olduğuna delalet eder mi? Cevap: Evet; zira daha üstün olanın haliyle daha aşağı olanın durumuna delil getirilir. Nitekim şöyle denir: 'Bu kimseler falancaya itaat etmekten büyüklük taslarlarsa [bilsinler ki] büyük zatlar ona hizmet etmekte ve onun üstünlüğünü ikrar etmektedirler.' Böylece bu tür bir istidlalin ancak üstte olanın haliyle altta olanın haline delil getirmekle güzel olacağı sabit olur.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: قال هاهنا في صفة الملائكة يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّهُمْ مُوَاظِبُونَ عَلَى التَّسْبِيحِ، لَا يَنْفَكُّونَ عَنْهُ لَحْظَةً وَاحِدَةً، وَاشْتِغَالُهُمْ بِهَذَا الْعَمَلِ عَلَى سَبِيلِ الدَّوَامِ يَمْنَعُهُمْ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِسَائِرِ الْأَعْمَالِ كَكَوْنِهِمْ يَنْزِلُونَ إِلَى الْأَرْضِ كَمَا قَالَ: نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ [الشُّعَرَاءِ: ١٩٣، ١٩٤] وَقَالَ:
Dördüncü Soru: Burada meleklerin vasfı hakkında: {يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ} “gece gündüz O’nu tesbih ederler” buyurmuştur. Bu ise onların tesbihe devam ettiklerine, ondan bir an bile ayrılmadıklarına delalet eder. Onların sürekli bu amelle meşgul olmaları, {نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ عَلى قَلْبِكَ} [eş-Şuarâ: 193-194] “Onu Rûhu'l-Emîn (Cebrail) senin kalbine indirdi” ve:
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ [الْحِجْرِ: ٥١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ [التَّحْرِيمِ: ٦] الْجَوَابُ:
{وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ} [el-Hicr: 51] “Onlara İbrahim’in misafirlerinden haber ver” ile Allah Teâlâ'nın: {عَلَيْها مَلائِكَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ} [et-Tahrîm: 6] “Onun başında katı ve şiddetli melekler vardır” buyruklarında olduğu gibi yeryüzüne inmeleri şeklindeki diğer amellerle meşgul olmalarına engel teşkil eder. Cevap:
إِنَّ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى هاهنا بِكَوْنِهِمْ مُوَاظِبِينَ عَلَى التَّسْبِيحِ أَقْوَامٌ مُعَيَّنُونَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَهُمُ الْأَشْرَافُ الْأَكَابِرُ مِنْهُمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ عِنْدَهُ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْعِنْدِيَّةِ كَمَالُ الشَّرَفِ وَالْمَنْقَبَةِ، وَهَذَا لَا يُنَافِي كَوْنَ طَائِفَةٍ أُخْرَى مِنَ الْمَلَائِكَةِ مُشْتَغِلِينَ بِسَائِرِ الْأَعْمَالِ، فَإِنْ قَالُوا هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَتَنَفَّسُوا، فَاشْتِغَالُهُمْ بِذَلِكَ التَّنَفُّسِ يَصُدُّهُمْ عَنْ تِلْكَ الْحَالَةِ مِنَ التَّسْبِيحِ قُلْنَا كَمَا أَنَّ التَّنَفُّسَ سَبَبٌ لِصَلَاحِ حَالِ الْحَيَاةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَشَرِ فَذِكْرُ اللَّهِ تَعَالَى سَبَبٌ لِصَلَاحِ حَالِهِمْ فِي حَيَاتِهِمْ، وَلَا يَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ الْمُنْصِفِ أَنْ يَقِيسَ أَحْوَالَ الْمَلَائِكَةِ فِي صَفَاءِ جَوْهَرِهَا وَإِشْرَاقِ ذَوَاتِهَا وَاسْتِغْرَاقِهَا فِي مَعَارِجِ مَعَارِفِ اللَّهِ بِأَحْوَالِ الْبَشَرِ، فَإِنَّ بَيْنَ الْحَالَتَيْنِ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ.
Allah Teâlâ'nın burada tesbihe sürekli devam ettiklerini zikrettiği melekler, meleklerin içinden muayyen bir taife olup onların en şereflileri ve büyükleridir. Zira Allah Teâlâ onları kendi katında olmakla nitelendirmiştir; bu 'indiyyet'ten (katında olmaktan) maksat ise şeref ve faziletin kemalidir. Bu durum, meleklerden başka bir zümrenin diğer işlerle meşgul olmasına aykırı değildir. Şayet: 'Meselenin böyle olduğunu kabul etsek bile, onların nefes almaları kaçınılmazdır; dolayısıyla bu nefes alıp verme meşguliyeti onları o tesbih halinden alıkoyar' derlerse, biz şöyle deriz: Nefes alıp vermek insanlara nispetle hayatın devamı ve nizamı için nasıl bir sebep ise, Allah Teâlâ'yı zikretmek de meleklerin hayatlarının nizamı ve salahı için öyle bir sebeptir. İnsaf sahibi akıllı bir kimsenin, meleklerin cevherlerinin safiyeti, zatlarının nuraniliği ve Allah'ı bilme (marifetullah) basamaklarına dalmışlıkları hususundaki hallerini insanların hallerine kıyas etmesi doğru olmaz. Zira iki durum arasında doğu ile batı kadar muazzam bir mesafe vardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً.
Sonra Allah Teâlâ: {وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً} “O’nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeri boynu bükük (kupkuru) görürsün” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْآيَاتِ الْأَرْبَعَ الْفَلَكِيَّةَ وَهِيَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ آيَةٍ أَرْضِيَّةٍ فَقَالَ: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً وَالْخُشُوعُ التَّذَلُّلُ وَالتَّصَاغُرُ، وَاسْتُعِيرَ هَذَا اللَّفْظُ لِحَالِ الْأَرْضِ حَالَ خُلُوِّهَا عَنِ الْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ أَيْ تَحَرَّكَتْ بِالنَّبَاتِ، وَرَبَتْ: انْتَفَخَتْ لِأَنَّ النَّبْتَ إِذَا قَرُبَ أَنْ يَظْهَرَ ارْتَفَعَتْ لَهُ الْأَرْضُ وَانْتَفَخَتْ، ثُمَّ تَصَدَّعَتْ عَنِ النَّبَاتِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى يَعْنِي أَنَّ الْقَادِرَ عَلَى إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا هُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِحْيَاءِ هَذِهِ الْأَجْسَادِ بَعْدَ مَوْتِهَا، وَقَدْ ذَكَرْنَا تَقْرِيرَ هَذَا الدَّلِيلِ مِرَارًا لَا حَصْرَ لَهَا، ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وهذا هو الدَّلِيلُ الْأَصْلِيُّ وَتَقْرِيرُهُ إِنَّ عَوْدَةَ التَّأْلِيفِ وَالتَّرْكِيبِ إلى تلك الأجزاء المتفرقة ممكن لذاته، وعود الْحَيَاةِ وَالْعَقْلِ وَالْقُدْرَةِ إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ بَعْدَ اجْتِمَاعِهَا أَيْضًا أَمْرٌ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْمُمْكِنَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى إِعَادَةِ التَّرْكِيبِ وَالتَّأْلِيفِ وَالْحَيَاةِ وَالْقُدْرَةِ وَالْعَقْلِ وَالْفَهْمِ إِلَى تِلْكَ الْأَجْزَاءِ، وَهَذَا يَدُلُّ دَلَالَةً وَاضِحَةً عَلَى أَنَّ حَشْرَ الْأَجْسَادِ مُمْكِنٌ لَا امتناع فيه ألبتة، والله أعلم.
Bil ki Allah Teâlâ; gece, gündüz, güneş ve aydan ibaret olan dört felekî ayeti zikredince, bunların peşinden yeryüzüne ait bir ayeti zikrederek: {وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً} “O’nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeri boynu bükük (kupkuru) görürsün” buyurdu. Huşû; boyun bükmek ve küçülmektir. Bu lafız, yeryüzünün yağmurdan ve bitkiden yoksun olduğu hali için istiare edilmiştir. {فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ} “Üzerine suyu indirdiğimiz zaman ise titreşir ve kabarır” yani bitkilerle harekete geçer; 'rebet' ise kabarır, şişer demektir; çünkü bitki çıkmaya yaklaştığı zaman yeryüzü onun için yükselir ve kabarır, sonra da yarılarak bitkiyi çıkarır. Sonra: {إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى} “Şüphesiz ona can veren [Allah], ölüleri de mutlaka diriltecektir” buyurdu; yani ölümünden sonra toprağı diriltmeye kadir olan, ölümlerinden sonra bu bedenleri diriltmeye de kadirdir. Biz bu delilin izahını sayısız defalar zikrettik. Sonra: {إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ} “Gerçekten O, her şeye kadirdir” buyurdu ki asıl delil budur. Bunun açıklaması şöyledir: O dağılmış parçaların yeniden bir araya getirilip birleştirilmesi bizatihi mümkündür; bir araya getirildikten sonra hayatın, aklın ve kudretin o parçalara geri dönmesi de bizatihi mümkün bir iştir. Allah Teâlâ ise bütün mümkünata kadirdir. Dolayısıyla O'nun terkibi, te'lifi, hayatı, kudreti, aklı ve idraki o parçalara yeniden iade etmeye kadir olması vaciptir. Bu da bedenlerin haşrolunmasının mümkün olduğuna ve bunda asla bir imkânsızlık bulunmadığına apaçık bir şekilde delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٠ الى ٤٢]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 40-42]
إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)
{إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢)} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. Kendilerine geldiğinde o zikri (Kur'an'ı) inkâr edenler [cezalarını çekeceklerdir]. Şüphesiz o, çok aziz (eşsiz ve üstün) bir kitaptır. Ona önünden de ardından da batıl gelemez. [O], Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiştir.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى دِينِ اللَّهِ تَعَالَى أَعْظَمُ الْمَنَاصِبِ وَأَشْرَفُ الْمَرَاتِبِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الدَّعْوَةَ إِلَى دِينِ اللَّهِ تَعَالَى، إِنَّمَا تَحْصُلُ بِذِكْرِ دَلَائِلِ التَّوْحِيدِ وَالْعَدْلِ وَصِحَّةِ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، عَادَ إِلَى تَهْدِيدِ مَنْ يُنَازِعُ فِي تِلْكَ الْآيَاتِ، وَيُحَاوِلُ إِلْقَاءَ الشُّبُهَاتِ فِيهَا، فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا يُقَالُ أَلْحَدَ الْحَافِرُ وَلَحَدَ إِذَا مَالَ عَنِ الِاسْتِقَامَةِ فَحَفَرَ فِي شِقٍّ، فَالْمُلْحِدُ هُوَ الْمُنْحَرِفُ، ثُمَّ بِحُكْمِ الْعُرْفِ اخْتَصَّ بِالْمُنْحَرِفُ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، وَقَوْلُهُ لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا تَهْدِيدٌ كَمَا إِذَا قَالَ الْمَلِكُ الْمَهِيبُ: إِنَّ الَّذِينَ يُنَازِعُونَنِي فِي مُلْكِي أَعْرِفُهُمْ، فَإِنَّهُ يَكُونُ ذَلِكَ تَهْدِيدًا، ثُمَّ قَالَ: أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ وَهَذَا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى التَّقْرِيرِ، وَالْغَرَضُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا يُلْقَوْنَ فِي النَّارِ، وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا يَأْتُونَ آمِنِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. ثُمَّ قَالَ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ وَهَذَا أَيْضًا تَهْدِيدٌ ثَالِثٌ، وَنَظِيرُهُ مَا يَقُولُهُ الْمَلِكُ الْمَهِيبُ عِنْدَ الْغَضَبِ الشَّدِيدِ إِذَا أَخَذَ يُعَاتِبُ بَعْضَ عَبِيدِهِ ثُمَّ يَقُولُ لَهُمُ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَإِنَّ هَذَا مِمَّا يَدُلُّ عَلَى الْوَعِيدِ الشَّدِيدِ.
Bil ki Allah Teâlâ, dîn-i mübîne davet etmenin en yüce makam ve en şerefli mertebe olduğunu beyan edip, ardından Allah'ın dinine davetin ancak tevhid, adalet, yeniden diriliş ve kıyametin doğruluğuna dair delilleri zikretmekle hasıl olacağını açıklayınca; bu ayetler hakkında tartışmaya girişen ve onlara şüpheler atmaya çalışan kimseleri tehdit etmeye dönerek: {إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا} “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar...” buyurdu. Çukur kazan kimse düzlükten sapıp bir tarafa doğru kazdığında 'elhade'l-hâfiru' ve 'lehade' denilir. Mülhid ise haktan sapan kimsedir; daha sonra örfün hükmüyle haktan batıla sapan kimseye has kılınmıştır. {لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا} “bize gizli kalmazlar” kavli bir tehdittir; nitekim heybetli bir hükümdarın: 'Mülkümde benimle çekişenleri biliyorum' demesi gibi bir tehdittir. Sonra: {أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ} “O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” buyurmuştur. Bu, takrir (muhataba onaylatma) anlamında bir istifhamdır (sorudur). Amaç ise ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanların ateşe atılacağına, ayetlerimize iman edenlerin ise kıyamet günü güven içinde geleceklerine dikkat çekmektir. Sonra: {اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ} “Dilediğinizi yapın! Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” buyurdu. Bu da üçüncü bir tehdittir; bunun bir benzeri, heybetli bir hükümdarın son derece öfkelendiğinde kölelerinden bazılarını azarlayıp ardından onlara: 'Dilediğinizi yapın!' demesidir ki bu, pek çetin bir vaîde (korkutmaya) delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَهَذَا أَيْضًا تَهْدِيدٌ، وَفِي جَوَابِهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَحْذُوفٌ كَسَائِرِ الْأَجْوِبَةِ الْمَحْذُوفَةِ فِي الْقُرْآنِ عَلَى تَقْدِيرِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جَاءَهُمْ يُجَازَوْنَ بِكُفْرِهِمْ أَوْ مَا أَشْبَهَ وَالثَّانِي: أَنَّ جَوَابَهُ قَوْلُهُ أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وَالْأَوَّلُ أَصْوَبُ، وَلَمَّا بَالَغَ فِي تَهْدِيدِ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ تَعْظِيمِ الْقُرْآنِ، فَقَالَ: وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ وَالْعَزِيزُ لَهُ مَعْنَيَانِ أَحَدُهُمَا:
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ} “Kendilerine geldiğinde o zikri (Kur'an'ı) inkâr edenler...” buyurdu. Bu da bir tehdittir ve bunun cevabında [cümlenin tamamlanmasında] iki vecih vardır: Birincisi: Kur'an'daki diğer hazfedilmiş cevaplar gibi takdir edilerek hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: 'Kendilerine geldiğinde zikri inkâr edenler küfürlerinin cezasını göreceklerdir' yahut benzeri bir ifadedir. İkincisi: Cümlenin cevabı, {أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “Onlara uzak bir yerden seslenilir” kavlidir. Ancak birinci vecih daha isabetlidir. [Cenâb-ı Hak] Kur'an ayetleri hakkında eğriliğe sapanları tehdit etmekte mübalağa gösterince, bunun peşinden Kur'an'ın yüceliğini beyan ederek: {وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ} “Şüphesiz o, çok aziz bir kitaptır” buyurdu. 'Azîz' kelimesinin iki manası vardır; birincisi:
الْغَالِبُ الْقَاهِرُ وَالثَّانِي: الَّذِي لَا يُوجَدُ نَظِيرُهُ، أَمَّا كَوْنُ الْقُرْآنِ عَزِيزًا بِمَعْنَى كَوْنِهِ غَالِبًا، فَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ بِقُوَّةِ حُجَّتِهِ غَلَبَ عَلَى كُلِّ مَا سِوَاهُ، وَأَمَّا كَوْنُهُ عَزِيزًا بِمَعْنَى عَدِيمِ النَّظِيرِ، فَالْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ، ثُمَّ قَالَ: لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَا تُكَذِّبُهُ الْكُتُبُ الْمُتَقَدِّمَةُ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ، وَلَا يَجِيءُ كِتَابٌ مِنْ بَعْدِهِ يُكَذِّبُهُ الثَّانِي: مَا حَكَمَ الْقُرْآنُ بِكَوْنِهِ حَقًّا لَا يَصِيرُ بَاطِلًا، وَمَا حَكَمَ بِكَوْنِهِ بَاطِلًا لَا يَصِيرُ حَقًّا الثَّالِثُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ مَحْفُوظٌ مِنْ أَنْ يُنْقَصَ مِنْهُ فَيَأْتِيَهُ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، أَوْ يُزَادَ فِيهِ فَيَأْتِيَهُ الْبَاطِلُ مِنْ خَلْفِهِ. وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحِجْرِ: ٩] فِعْلُ هَذَا الْبَاطِلِ هُوَ الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ الرَّابِعُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَا يُوجَدُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كتاب يمكن جَعْلُهُ مُعَارِضًا لَهُ وَلَمْ يُوجَدْ فِيمَا تَقَدَّمَ/ كِتَابٌ يَصْلُحُ جَعْلُهُ مُعَارِضًا لَهُ الْخَامِسُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» هَذَا تَمْثِيلٌ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّ الْبَاطِلَ لَا يَتَطَرَّقُ إِلَيْهِ، وَلَا يَجِدُ إِلَيْهِ سَبِيلًا مِنْ جِهَةٍ مِنَ الْجِهَاتِ حَتَّى يَتَّصِلَ إِلَيْهِ.
Galip ve kahredici olandır. İkincisi: Benzeri bulunmayandır. Kur'an'ın galip anlamında aziz olmasına gelince, durum böyledir; zira o, delilinin kuvvetiyle kendi dışındaki her şeye galip gelmiştir. Kur'an'ın benzeri bulunmayan anlamında aziz olmasına gelince, bu da böyledir; çünkü evvelkiler de sonrakiler de ona muaraza etmekten (benzerini getirmekten) aciz kalmışlardır. Sonra: {لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ} “Ona önünden de ardından da batıl gelemez” buyurdu. Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: Tevrat, İncil ve Zebûr gibi önceki kitaplar onu yalanlayamaz; kendisinden sonra da onu yalanlayacak hiçbir kitap gelemez. İkincisi: Kur'an'ın hak olduğuna hükmettiği şey batıl olmaz; batıl olduğuna hükmettiği şey de hak olmaz. Üçüncüsü: Bunun anlamı, kendisinden bir şey eksiltilerek önünden batılın gelmesinden yahut içine fazlalık katılıp ardından batılın gelmesinden korunmuş olmasıdır. Bunun delili: {وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ} [el-Hicr: 9] “Onu kesinlikle biz koruyacağız” kavlidir; zira bu batıl fiil, fazlalık ve noksanlıktır. Dördüncüsü: Maksadın, gelecekte ona muaraza teşkil edebilecek hiçbir kitabın bulunmaması ve geçmişte de ona muaraza olabilecek hiçbir kitabın bulunmamış olması ihtimalidir. Beşincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Bu bir temsildir. Maksat ise batılın ona hiçbir yönden sirayet edememesi, ona ulaşacak hiçbir yol bulamamasıdır.'
وَاعْلَمْ أَنَّ لِأَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ أَنْ يَحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يُوجَدِ النَّسْخُ فِيهِ لِأَنَّ النَّسْخَ إِبْطَالٌ فَلَوْ دَخَلَ النَّسْخُ فِيهِ لَكَانَ قَدْ أَتَاهُ الْبَاطِلُ مِنْ خَلْفِهِ وَإِنَّهُ عَلَى خِلَافِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Bil ki Ebû Müslim el-İsfahânî'nin, Kur'an'da neshin (hüküm kaldırmanın) bulunmadığına dair bu ayeti delil getirmesi mümkündür; çünkü nesh bir iptaldir; şayet ona nesh dahil olsaydı, ardından batıl gelmiş olurdu ki bu da söz konusu ayete aykırıdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ أَيْ حَكِيمٍ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِهِ وَأَفْعَالِهِ، حَمِيدٌ إِلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ نِعَمِهِ، وَلِهَذَا السَّبَبِ جَعَلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الفاتحة: ٢] فَاتِحَةَ كَلَامِهِ، وَأَخْبَرَ أَنَّ خَاتِمَةَ كَلَامِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الزمر: ٧٥] .
Sonra Allah Teâlâ: {تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ} “[O], Hakîm ve Hamîd olan [Allah] katından indirilmiştir” buyurdu. Yani bütün hallerinde ve fiillerinde hakîm, nimetlerinin çokluğu sebebiyle bütün yaratılmışlarına karşı hamîd (övgüye layık) olandır. İşte bu sebeple kelamının açılışını {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} [el-Fâtiha: 2] “Hamd âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur” yapmış ve cennet ehlinin sözlerinin sonunun da {الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} [ez-Zümer: 75] “Âlemlerin Rabbi olan Allah’a hamdolsun” kavli olduğunu haber vermiştir.
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٣ الى ٤٦]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 43-46]
مَا يُقالُ لَكَ إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣) وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)
{مَا يُقالُ لَكَ إِلاَّ مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣) وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Şüphesiz senin Rabbin, hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir azap sahibidir. Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?' De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir.' Andolsun biz Musa’ya da Kitab’ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler. Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَدَّدَ الْمُلْحِدِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، ثُمَّ بَيَّنَ شَرَفَ آيَاتِ اللَّهِ، وَعُلُوَّ دَرَجَةِ كِتَابِ اللَّهِ رَجَعَ إِلَى أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بأن يَصْبِرَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَأَنْ لَا يَضِيقَ قَلْبُهُ بِسَبَبِ مَا حَكَاهُ عَنْهُمْ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مِنْ أَنَّهُمْ قالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ إِلَى قَوْلِهِ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ [فُصِّلَتْ: ٥] / فَقَالَ: مَا يُقالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْأَقْرَبُ أَنَّ الْمُرَادَ مَا تَقُولُ لَكَ كُفَّارُ قَوْمِكَ إِلَّا مِثْلَ مَا قَدْ قَالَ لِلرُّسُلِ كُفَّارُ قَوْمِهِمْ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْمُؤْذِيَةِ وَالْمَطَاعِنِ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلْمُحِقِّينَ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ لِلْمُبْطِلِينَ فَفَوِّضْ هَذَا الْأَمْرَ إِلَى اللَّهِ وَاشْتَغِلْ بِمَا أُمِرْتَ بِهِ وَهُوَ التَّبْلِيغُ وَالدَّعْوَةُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا قَالَ اللَّهُ لَكَ إِلَّا مِثْلَ مَا قَالَ لِسَائِرِ الرُّسُلِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَكَ وَأَمَرَ كُلَّ الْأَنْبِيَاءِ بِالصَّبْرِ عَلَى سَفَاهَةِ الْأَقْوَامِ فَمِنْ حَقِّهِ أَنْ يَرْجُوَهُ أَهْلُ طَاعَتِهِ وَيَخَافَهُ أَهْلُ مَعْصِيَتِهِ، وَقَدْ ظَهَرَ مِنْ كَلَامِنَا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ، هُوَ ذِكْرُ الْأَجْوِبَةِ عَنْ قَوْلِهِمْ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ فَتَارَةً يُنَبِّهُ عَلَى فَسَادِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَتَارَةً يَذْكُرُ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ لِمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِهَذَا القرآن ولم يُعْرِضُ عَنْهُ، وَامْتَدَّ الْكَلَامُ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ عَلَى التَّرْتِيبِ الْحَسَنِ وَالنَّظْمِ الْكَامِلِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ جَوَابًا آخَرَ عَنْ قَوْلِهِمْ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ فَقَالَ: وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌ
Bil ki Allah Teâlâ, ayetleri hakkında eğriliğe sapanları tehdit edip ardından Allah'ın ayetlerinin şerefini ve Kitabullah'ın yüce mertebesini beyan edince; Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin eziyetlerine sabretmesini ve surenin başında onların: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir” sözünden {فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ} [Fussilet: 5] “Sen [istediğini] yap, biz de yapmaktayız” kavline kadar naklettiği şeylerden ötürü göğsünün daralmaması hususundaki emrine dönerek: {مَا يُقالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ} “Sana söylenen, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir” buyurdu. Bunda iki vecih vardır: Birincisi ve en yakın olanı: Maksat, kavminin kâfirlerinin sana söylediği incitici sözler ve indirilen kitaplar hakkındaki ta'nların, önceki peygamberlere kavimlerinin kâfirleri tarafından söylenmiş olanların bir benzeri olduğudur. Şüphesiz senin Rabbin hak üzere olanlar için bir bağışlama sahibi, batıl ehli için ise can yakıcı bir azap sahibidir. O halde bu işi Allah'a havale et ve emrolunduğun tebliğ ve Allah Teâlâ'ya davet işiyle meşgul ol. İkincisi: Maksadın, Allah'ın diğer peygamberlere söylediği şeylerin benzerini sana da söylemiş olmasıdır; bu da O'nun sana ve bütün peygamberlere kavimlerin beyinsizliklerine karşı sabretmeyi emretmesidir. Dolayısıyla O'na itaat edenlerin O'ndan ummaları, isyan edenlerin ise O'ndan korkmaları O'nun hakkıdır. Bu surenin tefsirinde geçen sözlerimizden açıkça anlaşılmıştır ki, bu surenin asıl maksadı onların: {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ فَاعْمَلْ إِنَّنا عامِلُونَ} sözlerine cevapları zikretmektir. Nitekim [Cenâb-ı Hak] bazen bu tutumun bozukluğuna dikkat çekmekte, bazen de bu Kur'an'a inanmayıp ondan yüz çevirenler için vaad ve vaîdi zikretmektedir. Söz, surenin başından bu noktaya kadar güzel bir tertip ve eksiksiz bir nizam üzere devam etmiştir. Sonra Allah Teâlâ onların: {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} sözlerine bir başka cevap zikrederek şöyle buyurmuştur: {وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ} “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?'”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu hususta birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ: أَأَعْجَمِيٌّ بِهَمْزَتَيْنِ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَالْبَاقُونَ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ وَمَدَّةٍ عَلَى أَصْلِهِمْ فِي أَمْثَالِهِ، كَقَوْلِهِ أَأَنْذَرْتَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] وَنَحْوِهَا عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِهَمْزَتَيْنِ: فَالْهَمْزَةُ الْأُولَى هَمْزَةُ إِنْكَارٍ، وَالْمُرَادُ أَنْكَرُوا وَقَالُوا قُرْآنٌ أَعْجَمِيٌّ وَرَسُولٌ عَرَبِيٌّ، أَوْ مُرْسَلٌ إِلَيْهِ عَرَبِيٌّ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِغَيْرِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، فَالْمُرَادُ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ الْقُرْآنَ أَعْجَمِيٌّ وَالْمُرْسَلَ إِلَيْهِ عَرَبِيٌّ.
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, istifham (soru) üzere iki hemze ile (أَأَعْجَمِيٌّ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise {أَأَنْذَرْتَهُمْ} [el-Bakara: 6] kavlinde ve benzerlerindeki asıllarına uygun olarak tek hemze ve med ile istifham üzere okumuşlardır. İbn Abbas'tan ise [istifhamsız] tek hemze ile okuduğu rivayet edilmiştir. İki hemze ile olan kıraate gelince: Birinci hemze inkâr hemzesidir; murad, onların bunu inkâr ederek: 'Yabancı dilde bir Kur'an ve Arap bir elçi mi?' yahut 'kendisine gönderilen Arap mı?' demeleridir. İstifham hemzesi olmaksızın yapılan kıraate gelince: Murad, Kur'an'ın yabancı dilde olduğunu ve kendisine gönderilen muhatabın ise Arap olduğunu haber vermektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَقَلُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكُفَّارَ لِأَجْلِ التَّعَنُّتِ، قَالُوا لَوْ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِلُغَةِ الْعَجَمِ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَعِنْدِي أَنَّ أَمْثَالَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِيهَا حَيْفٌ عَظِيمٌ عَلَى الْقُرْآنِ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي وُرُودَ آيَاتٍ لَا تَعَلُّقَ لِلْبَعْضِ فِيهَا بِالْبَعْضِ، وَأَنَّهُ يُوجِبُ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ: الطَّعْنِ فَكَيْفَ يَتِمُّ مَعَ الْتِزَامِ مِثْلِ هَذَا الطَّعْنِ ادِّعَاءُ كَوْنِهِ كِتَابًا مُنْتَظِمًا، فَضْلًا عَنِ ادِّعَاءِ كَوْنِهِ مُعْجِزًا؟ بَلِ الْحَقُّ عِنْدِي أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا كَلَامٌ وَاحِدٌ، عَلَى مَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَهَذَا الْكَلَامُ أَيْضًا مُتَعَلِّقٌ بِهِ، وَجَوَابٌ لَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّا لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ بِلُغَةِ الْعَجَمِ لَكَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: كَيْفَ أَرْسَلْتَ الْكَلَامَ الْعَجَمِيَّ إِلَى الْقَوْمِ الْعَرَبِ، وَيَصِحُّ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ أَيْ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ
İkinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi (sebeb-i nüzûlü) hakkında kâfirlerin inat ve taannütleri sebebiyle: 'Kur'an yabancı bir dille inseydi ya!' dediklerini, bunun üzerine bu ayetin indiğini nakletmişlerdir. Bana göre bu gibi ifadelerde Kur'an'a karşı büyük bir haksızlık vardır; çünkü bu durum, birbiriyle irtibatı olmayan ayetlerin peş peşe geldiği manasını doğurur ve ta'nların (eleştirilerin) en büyüğünü gerektirir. Böyle bir ta'nı kabullenmekle birlikte, Kur'an'ın mucize olduğunu iddia etmek şöyle dursun, onun intizamlı bir kitap olduğunu iddia etmek nasıl mümkün olur? Bilakis bana göre hak olan şudur: Bu sure başından sonuna kadar, Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} sözü etrafında dönen tek bir kelamdır. Bu ayet de ona bağlıdır ve onun bir cevabıdır. Takdiri şöyledir: 'Şayet biz bu Kur'an'ı yabancı bir dille indirseydik, onların: 'Arap bir kavme yabancı dilde bir sözü nasıl gönderdin?' deme hakları olurdu ve onların: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} yani 'bu sözden ötürü kalplerimiz örtüler içindedir' ve {وَفِي آذانِنا وَقْرٌ}
مِنْهُ لِأَنَّا لَا نَفْهَمُهُ وَلَا نُحِيطُ بِمَعْنَاهُ، أَمَّا لَمَّا أَنْزَلْنَا هَذَا الْكِتَابَ بِلُغَةِ الْعَرَبِ، وَبِأَلْفَاظِهِمْ وَأَنْتُمْ مِنْ أَهْلِ هَذِهِ اللُّغَةِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُكُمُ ادِّعَاءُ أَنَّ قُلُوبَكُمْ فِي أَكِنَّةٍ مِنْهَا، وَفِي آذَانِكُمْ وَقْرٌ مِنْهَا، فَظَهَرَ أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا هَذَا الْكَلَامَ جَوَابًا عَنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ، بَقِيَتِ السُّورَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا عَلَى أَحْسَنِ وُجُوهِ النَّظْمِ، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَذْكُرُهُ النَّاسُ فَهُوَ عَجِيبٌ جِدًّا.
'ondan ötürü kulaklarımızda ağırlık vardır; zira biz onu anlamıyor ve manasını kavrayamıyoruz' demeleri yerinde olurdu. Fakat biz bu Kitab'ı Arap diliyle ve onların lafızlarıyla indirmişken ve siz de bu dilin ehli iken, kalplerinizin ondan yana örtüler içinde ve kulaklarınızın ona karşı sağır olduğunu nasıl iddia edebilirsiniz?' Böylece anlaşıldı ki, biz bu kelamı o söze verilmiş bir cevap kıldığımız takdirde sure başından sonuna kadar en güzel tertip ve nizam üzere kalır. İnsanların zikrettiği şekle gelince, o gerçekten çok tuhaftır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ.
Sonra Allah Teâlâ: {قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir'” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِمْ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ أَرْسَلْتُهُ إِلَيْكُمْ بِلُغَتِكُمْ لَا بِلُغَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ عَنْكُمْ، فَلَا يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَقُولُوا إِنَّ قُلُوبَنَا فِي أَكِنَّةٍ مِنْهُ بِسَبَبِ جَهْلِنَا بِهَذِهِ اللُّغَةِ، فَبَقِيَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ كُلَّ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ طَبْعًا مَائِلًا إِلَى الْحَقِّ، وَقَلْبًا مَائِلًا إِلَى الصِّدْقِ، وَهِمَّةً تَدْعُوهُ إِلَى بَذْلِ الْجُهْدِ فِي طَلَبِ الدِّينِ، فَإِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ يَكُونُ فِي حَقِّهِ هُدًى وَشِفَاءً. أَمَّا كَوْنُهُ هُدًى فَلِأَنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى الْخَيْرَاتِ وَيُرْشِدُ إِلَى كُلِّ السَّعَادَاتِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ شِفَاءً فَإِنَّهُ إِذَا أَمْكَنَهُ الِاهْتِدَاءُ فَقَدْ حَصَلَ الْهُدَى، فَذَلِكَ الْهُدَى شِفَاءٌ لَهُ مِنْ مَرَضِ الْكُفْرِ وَالْجَهْلِ، وَأَمَّا مَنْ كَانَ غَارِقًا فِي بَحْرِ الْخِذْلَانِ، وَتَائِهًا فِي مَفَاوِزِ الْحِرْمَانِ، وَمَشْغُوفًا بِمُتَابَعَةِ الشَّيْطَانِ، كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ فِي آذَانِهِ وَقْرًا، كَمَا قَالَ: وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فُصِّلَتْ: ٥] وَكَانَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِمْ عَمًى كَمَا قَالَ:
Bil ki bu ayet, onların: {وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} sözüne bağlıdır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: 'Ben bu kelamı size yabancı bir dille değil, kendi dilinizle gönderdim; dolayısıyla bu dili bilmediğimiz için kalplerimiz ondan yana örtüler içindedir diyemezsiniz. Geriye şu kalıyor ki: Allah'ın kendisine hakka meyilli bir fıtrat, doğruluğa meyilli bir kalp ve dini arama yolunda çaba göstermeye sevk eden bir gayret verdiği her kimse için bu Kur'an bir hidayet ve şifa olur.' Kur'an'ın bir hidayet olmasına gelince; çünkü o hayırlara delildir ve bütün mutluluklara iletir. Şifa olmasına gelince; kişi doğru yolu bulma imkânına kavuştuğunda hidayet hasıl olmuş demektir; işte bu hidayet, küfür ve cehalet hastalığından onun için bir şifadır. Hüsran ve yardımsızlık denizinde boğulan, mahrumiyet çöllerinde şaşkın kalan ve şeytana uymaya tutkun olan kimseye gelince; Kur'an, onların: {وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} [Fussilet: 5] “kulaklarımızda bir ağırlık vardır” dedikleri gibi kulaklarında bir ağırlık olur ve:
وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فُصِّلَتْ: ٥] ، أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْحِجَابِ الَّذِي حَالَ بَيْنَ الِانْتِفَاعِ بِبَيَانِ الْقُرْآنِ، وَكُلُّ مَنْ أَنْصَفَ وَلَمْ يَتَعَسَّفْ عَلِمَ أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ صَارَتْ هَذِهِ السُّورَةُ مِنْ أَوَّلِهَا إِلَى آخِرِهَا كَلَامًا وَاحِدًا مُنْتَظِمًا مَسُوقًا نَحْوَ غَرَضٍ وَاحِدٍ، فَيَكُونُ هَذَا التَّفْسِيرُ أَوْلَى مِمَّا ذَكَرُوهُ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى عَلَى الْمَصْدَرِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَمٍ عَلَى النَّعْتِ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالْأَوَّلُ هُوَ الْوَجْهُ، كَقَوْلِهِ هُدىً وَشِفاءٌ وكذلك عَمًى هو مَصْدَرٌ مِثْلُهَا، وَلَوْ كَانَ الْمَذْكُورُ أَنَّهُ هَادٍ وَشَافٍ لَكَانَ الْكَسْرُ فِي عَمًى أَجْوَدَ فَيَكُونُ نَعْتًا مِثْلَهُمَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مِثْلَ الْبَهِيمَةِ الَّتِي لَا تَفْهَمُ إِلَّا دُعَاءً وَنِدَاءً، وَقِيلَ مَنْ دُعِيَ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ لَمْ يَسْمَعْ، وَإِنْ سَمِعَ لَمْ يَفْهَمْ، فَكَذَا حَالُ هَؤُلَاءِ.
{وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ} [Fussilet: 5] “Bizimle senin aranda bir perde vardır” dedikleri gibi Kur'an onlara karşı bir körlük olur. {أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} “İşte onlara uzak bir yerden seslenilmektedir”; bu da Kur'an'ın beyanından istifade etmeyi engelleyen o perde sebebiyledir. İnsaf eden ve lafı zorlamayan herkes bilir ki, biz bu ayeti zikrettiğimiz vecih üzere tefsir ettiğimiz takdirde bu sure başından sonuna kadar tek bir amaca yönelmiş, intizamlı tek bir kelam haline gelir. Dolayısıyla bu tefsir, onların zikrettiklerinden daha evladır. Cumhur, masdar olarak {وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى} şeklinde okumuştur. İbn Abbas ise sıfat olarak (عَمٍ) şeklinde tenvin ve kesre ile okumuştur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Birincisi asıl vecihtir; zira {هُدىً وَشِفاءٌ} kavli gibi {عَمًى} kelimesi de onlar gibi bir masdardır. Şayet ayette 'hâdin' (doğru yola ileten) ve 'şâfin' (şifa veren) şeklinde zikredilseydi, o takdirde 'amın'deki kesre daha uygun düşer ve onlar gibi bir sıfat olurdu.' Allah Teâlâ'nın: {أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ} kavli hakkında İbn Abbas şöyle demiştir: 'Yalnızca çağrı ve bağırmayı işitip de anlamayan hayvanlar gibidirler.' Şöyle de denilmiştir: Uzak bir yerden çağrılan kimse işitemez; işitse bile anlayamaz; işte bunların hali de böyledir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَأَقُولُ أَيْضًا إِنَّ هَذَا مُتَعَلِّقٌ بِمَا قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّا لَمَّا آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ اخْتَلَفُوا فِيهِ، فَقَبِلَهُ بَعْضُهُمْ وَرَدَّهُ الْآخَرُونَ، فَكَذَلِكَ آتَيْنَاكَ هَذَا الْكِتَابَ فَقَبِلَهُ بَعْضُهُمْ وَهُمْ أَصْحَابُكَ، وَرَدَّهُ الْآخَرُونَ، وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ.
Sonra Allah Teâlâ: {وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ} “Andolsun biz Musa’ya da Kitab’ı verdik de onda ihtilafa düşüldü” buyurdu. Ben yine derim ki bu da önceki kısma bağlıdır; sanki şöyle denilmiştir: 'Biz Musa'ya Kitab'ı verdiğimizde onda ihtilafa düştüler; bir kısmı onu kabul etti, diğerleri ise reddetti. İşte tıpkı bunun gibi sana da bu Kitab'ı verdik; bir kısmı onu kabul etti ki onlar senin ashabındır; diğerleri ise onu reddetti ki onlar da: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} diyenlerdir.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ يَعْنِي فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، كَمَا قَالَ: بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ [الْقَمَرِ: ٤٦] لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ يَعْنِي الْمُصَدِّقَ وَالْمُكَذِّبَ بِالْعَذَابِ الْوَاقِعِ بِمَنْ كَذَّبَ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْ صِدْقِكَ وَكِتَابِكَ مُرِيبٍ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَسْتَعْظِمَ اسْتِيحَاشَكَ مِنْ قَوْلِهِمْ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ.
Sonra Allah Teâlâ: {وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ} “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı...” buyurdu; yani onlardan azabın belirlenmiş bir vakte, yani {بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ} [el-Kamer: 46] “Asıl onların buluşma zamanı kıyamettir” ayetinde olduğu gibi kıyamet gününe ertelenmesine dair bir söz olmasaydı; {لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ} “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; yani yalanlayanın başına inecek azapla tasdik eden ile yalanlayan arasında hemen hüküm verilirdi. {وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ} “Şüphesiz onlar, ondan derin bir şüphe içindedirler”; yani senin doğruluğundan ve Kitabından şüphe içindedirler. O halde onların: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ} sözünden ötürü hissettiğin yalnızlığı ve hüznü gözünde büyütmemelisin.
ثُمَّ قَالَ: مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ، وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها يَعْنِي خَفِّفْ عَلَى نَفْسِكَ إِعْرَاضَهُمْ، فَإِنَّهُمْ إِنْ آمَنُوا فَنَفْعُ إِيمَانِهِمْ يَعُودُ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَفَرُوا فَضَرَرُ كُفْرِهِمْ يَعُودُ إِلَيْهِمْ، وَاللَّهُ سُبْحَانَهُ يُوصِلُ إِلَى كُلِّ أَحَدٍ مَا يَلِيقُ بِعَمَلِهِ مِنَ الجزاء وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ.
Sonra: {مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها} “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” buyurdu; yani onların yüz çevirmelerini dert etmeyip nefsini rahatlat; zira eğer iman ederlerse imanlarının faydası kendilerine döner, şayet inkâr ederlerse küfürlerinin zararı yine kendilerine döner. Sübhân olan Allah her bir kimseye ameline layık olan karşılığı ulaştıracaktır; {وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ} “Rabbin kullara asla zulmedici değildir.”
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٧ الى ٥٤]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 47-54]
إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١)
{إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١)} “Kıyametin bilgisi O’na havale edilir. O’nun bilgisi olmadan hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. [Allah] onlara: 'Nerede bana koştuğunuz ortaklarım?' diye seslendiği gün derler ki: 'Sana arz ederiz ki bizden buna hiçbir şahit yoktur.' Önceden tapmakta oldukları şeyler kendilerinden uzaklaşıp kaybolmuştur ve onlar kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır. İnsan hayır istemekten usanmaz; ama kendisine bir kötülük dokunursa hemen ümitsizliğe düşer, ye'se kapılır. Andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırsak mutlaka: 'Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O’nun katında benim için en güzeli vardır' der. İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara pek çetin bir azaptan mutlaka tattıracağız. İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer; kendisine bir kötülük dokunduğu zaman ise upuzun yalvarıp yakarır.”
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)
{قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer o (Kur'an) Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, [haktan] uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim olabilir?' İleride onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşma konusunda derin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin, şüphesiz O her şeyi kuşatandır.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَدَّدَ الْكُفَّارَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِقَوْلِهِ مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها [فصلت: ٤٦] وَمَعْنَاهُ أَنَّ جَزَاءَ كُلِّ أَحَدٍ يَصِلُ إِلَيْهِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَكَأَنَّ سَائِلًا قَالَ وَمَتَى يَكُونُ ذَلِكَ الْيَوْمُ؟ فَقَالَ تَعَالَى إِنَّهُ لَا سَبِيلَ لِلْخَلْقِ إِلَى مَعْرِفَةِ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ، فَقَالَ: إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تُفِيدُ الْحَصْرَ أَيْ لَا يَعْلَمُ وَقْتَ السَّاعَةِ بِعَيْنِهِ إِلَّا اللَّهُ، وَكَمَا أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ لَيْسَ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ فَكَذَلِكَ الْعِلْمُ بِحُدُوثِ الْحَوَادِثِ الْمُسْتَقْبَلَةِ فِي أَوْقَاتِهَا الْمُعَيَّنَةِ لَيْسَ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ ﷾، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ أَمْثِلَةِ هَذَا الْبَابِ مِثَالَيْنِ أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَالثَّانِي: قَوْلُهُ وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ أكمامها أَوْعِيَتُهَا وَهِيَ مَا كَانَتْ فِيهِ الثَّمَرَةُ وَاحِدُهَا كُمٌّ وَكُمَّةٌ، قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ مِنْ ثَمَرَاتٍ بِالْأَلِفِ عَلَى الْجَمْعِ وَالْبَاقُونَ مِنْ ثَمَرَةٍ بِغَيْرِ أَلِفٍ عَلَى الْوَاحِدِ.
Bil ki Allah Teâlâ geçen ayette kâfirleri: {مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها} [Fussilet: 46] “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir” buyurarak tehdit edince; -ki bunun anlamı herkesin ceza ve mükafatının kıyamet gününde kendisine ulaşacağıdır- sanki birisi: 'O gün ne zamandır?' diye sormuş, Allah Teâlâ da yaratılmışların o günü bilmelerine hiçbir yol olmadığını ve onu Allah'tan başkasının bilemeyeceğini beyan ederek: {إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ} “Kıyametin bilgisi O’na havale edilir” buyurmuştur. Bu kelime hasr (tahsis) ifade eder; yani kıyametin vaktini bizzat Allah'tan başkası bilemez. Nasıl ki bu bilgi yalnızca Allah katında ise, aynı şekilde gelecekteki hadiselerin kendi muayyen vakitlerindeki vukuuna dair bilgi de yalnızca aziz ve celil olan Allah'ın katındadır. Sonra bu konunun misallerinden iki misal zikretti: Birincisi {وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها} “Hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz” kavli, ikincisi ise {وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ} “Hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz ki O’nun bilgisi dahilinde olmasın” kavlidir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Ekmâm', kapları demektir; o da meyvenin içinde bulunduğu kılıftır; tekili 'kumm' ve 'kumme'dir. Nâfi', İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs elif ile çoğul olarak (مِنْ ثَمَرَاتٍ) şeklinde, diğerleri ise elifsiz tekil olarak (مِنْ ثَمَرَةٍ) şeklinde okumuşlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ [لقمان: ٣٤] إِلَى آخِرِ الْآيَةِ، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّ الْمُنَجِّمِينَ قَدْ يَتَعَرَّفُونَ مِنْ طَالِعِ سَنَةِ الْعَالَمِ أَحْوَالًا كَثِيرَةً مِنْ أَحْوَالِ الْعَالَمِ، وَكَذَلِكَ قَدْ يَتَعَرَّفُونَ مِنْ طَوَالِعِ النَّاسِ أَشْيَاءَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، وهاهنا شَيْءٌ آخَرُ يُسَمَّى عِلْمَ الرَّمْلِ وَهُوَ كَثِيرُ الْإِصَابَةِ وَأَيْضًا عِلْمُ التَّعْبِيرِ بِالِاتِّفَاقِ قَدْ يَدُلُّ عَلَى أَحْوَالِ الْمُغَيَّبَاتِ، فَكَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْعُلُومِ الْمُشَاهَدَةِ وَبَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ؟ قُلْنَا إِنَّ أَصْحَابَ هَذِهِ الْعُلُومِ لَا يُمْكِنُهُمُ الْقَطْعُ وَالْجَزْمُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَطَالِبِ الْبَتَّةَ وَإِنَّمَا الْغَايَةُ الْقُصْوَى ادِّعَاءُ ظَنٍّ ضَعِيفٍ وَالْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ عِلْمَهَا لَيْسَ إِلَّا عِنْدَ اللَّهِ وَالْعِلْمُ هُوَ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ وَبِهَذَا الطَّرِيقِ زَالَتِ المنافاة والمعاندة وَاللَّهُ أَعْلَمُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْقِيَامَةَ أَرْدَفَهُ بِشَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وهذا الذي ذكره هاهنا شَدِيدُ التَّعَلُّقِ أَيْضًا بِمَا وَقَعَ الِابْتِدَاءُ بِهِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شِدَّةَ نُفُورِهِمْ عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ إِنَّمَا حَصَلَتْ مِنْ أَجْلِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ يَدْعُوهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ وَإِلَى الْبَرَاءَةِ عَنِ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ [فُصِّلَتْ: ٦] فَذَكَرَ فِي خَاتِمَةِ السُّورَةِ وَعِيدَ الْقَائِلِينَ بِالشُّرَكَاءِ وَالْأَنْدَادِ فَقَالَ:
Bil ki bu ayetin benzeri: {إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ} [Lokmân: 34] “Şüphesiz kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır. Yağmuru O indirir...” ayetidir. Şayet: 'Müneccimler (astroloji ile uğraşanlar), âlemin yıllık burç konumlarından âlemin birçok hallerini öğrenmekte, yine insanların burçlarından onların durumlarına dair birtakım şeyleri bilebilmektedirler; ayrıca burada remil ilmi denilen ve isabet oranı yüksek olan bir şey daha vardır; rüya tabiri ilmi de ittifakla gayb hallerine delalet edebilmektedir; o halde gözlemlenen bu ilimler ile bu ayetin arası nasıl uzlaştırılır?' denilirse, şöyle deriz: Bu ilimlerin erbabının herhangi bir meselede kesin ve kazaî bir hükme varmaları asla mümkün değildir; onların varacağı en nihai nokta zayıf bir zan iddia etmekten ibarettir. Bu ayette zikredilen ise o şeylerin ilminin yalnızca Allah katında olduğudur; ilim ise kesinlik ve yakîndir. İşte bu yolla çelişki ve aykırılık ortadan kalkmış olur; en doğrusunu Allah bilir. Sonra Allah Teâlâ kıyameti zikredince, bunun peşinden kıyamet gününün bazı hallerini zikretmiştir. Burada zikrettiği husus, surenin başında başlayan konuyla da son derece sıkı bir irtibat içindedir. Şöyle ki: Surenin başı, onların Kur'an'ı dinlemekten şiddetle kaçınmalarının ancak Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem onları tevhide ve putlardan berî olmaya davet etmesi sebebiyle meydana geldiğine delalet etmektedir. Bunun delili, surenin başında: {قُلْ إِنَّما أَنَا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ يُوحى إِلَيَّ أَنَّما إِلهُكُمْ إِلهٌ واحِدٌ} [Fussilet: 6] “De ki: 'Ben de ancak sizin gibi bir beşerim; bana ilahınızın tek bir ilah olduğu vahyolunuyor'” buyurmuş olmasıdır. Bu sebeple surenin sonunda ortak ve denkler koşanların vaîdini (korkunç akıbetini) zikrederek şöyle buyurmuştur:
وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي أَيْ بِحَسَبِ زَعْمِكُمْ وَاعْتِقَادِكُمْ قالُوا آذَنَّاكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَسْمَعْنَاكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي} “[Allah] onlara: 'Nerede ortaklarım?' diye seslendiği gün”; yani sizin zannınıza ve inancınıza göre olan ortaklar nerede? {قالُوا آذَنَّاكَ} “Derler ki: 'Sana arz ederiz/bildiririz'”. İbn Abbas şöyle demiştir: 'Sana işittirdik demektir'; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibidir:
وَأَذِنَتْ لِرَبِّها وَحُقَّتْ [الِانْشِقَاقِ: ٢] بِمَعْنَى سَمِعَتْ، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ أَعْلَمْنَاكَ وَهَذَا بِعِيدٌ، لِأَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ يَعْلَمُونَ اللَّهَ وَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ يَعْلَمُ الْأَشْيَاءَ عِلْمًا وَاجِبًا، فَالْإِعْلَامُ فِي حَقِّهِ مُحَالٌ.
{وَأَذِنَتْ لِرَبِّها وَحُقَّtْ} [el-İnşikâk: 2] “Rabbine kulak verip boyun eğdiği zaman” ayetindeki 'ezinet', işitti manasındadır. Kelbî ise: 'Sana bildirdik' demiştir; fakat bu uzaktır; zira kıyamet ehli Allah'ı bilirler ve O'nun her şeyi zorunlu (vâcip) bir ilimle bildiğini de bilirler; dolayısıyla O'na bir şey bildirmek muhaldir.
ثُمَّ قَالَ: مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لَيْسَ أَحَدٌ مِنَّا يَشْهَدُ بِأَنَّ لَكَ شَرِيكًا، فَالْمَقْصُودُ أَنَّهُمْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ يَتَبَرَّءُونَ مِنْ إِثْبَاتِ الشَّرِيكِ لِلَّهِ تَعَالَى الثَّانِي: مَا مَنَّا مِنْ أَحَدٍ يُشَاهِدُهُمْ لِأَنَّهُمْ/ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَضَلَّتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمْ لَا يُبْصِرُونَهَا فِي سَاعَةِ التَّوْبِيخِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ كَلَامُ الْأَصْنَامِ فَإِنَّ اللَّهَ يُحْيِيهَا، ثُمَّ إِنَّهَا تَقُولُ مَا مَنَّا مِنْ أَحَدٍ يَشْهَدُ بِصِحَّةِ مَا أَضَافُوا إِلَيْنَا مِنَ الشَّرِكَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَمَعْنَى أَنَّهَا لَا تَنْفَعُهُمْ فَكَأَنَّهُمْ ضَلُّوا عَنْهُمْ.
Sonra: {مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ} “Bizden hiçbir şahit yoktur” buyurdu. Bu hususta birkaç vecih vardır: Birincisi: 'Bizden senin bir ortağın olduğuna şahitlik edecek hiç kimse yoktur'; maksat, onların o gün Allah Teâlâ'ya ortak isnat etmekten uzak durduklarını ilan etmeleridir. İkincisi: 'Bizden onları gören hiç kimse yoktur'; çünkü putlar onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur ve ilahları onlardan ayrılmıştır; azarlama anında onları göremezler. Üçüncüsü: {مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ} sözü putların sözüdür; zira Allah onları diriltir, sonra putlar: 'Bizden hiç kimse, bize nispet ettikleri ortaklığın doğruluğuna şahitlik etmez' derler. Bu takdire göre, putların onlara fayda vermemesi sebebiyle sanki onlardan uzaklaşıp kaybolmuş gibi olurlar.
ثُمَّ قَالَ: وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ وَهَذَا ابْتِدَاءُ كَلَامٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ الْكُفَّارَ ظَنُّوا أَوَّلًا ثُمَّ أَيْقَنُوا أَنَّهُ لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنِ النَّارِ وَالْعَذَابِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُمْ ظَنُّوا أَوَّلًا أَنَّهُ لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنِ النَّارِ ثُمَّ أَيْقَنُوا ذَلِكَ بَعْدَهُ، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ أَهْلَ النَّارِ يَعْلَمُونَ أَنَّ عِقَابَهُمْ دَائِمٌ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى مِنْ حَالِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ بَعْدَ أَنْ كَانُوا مُصِرِّينَ عَلَى الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ وَالْأَضْدَادِ لِلَّهِ فِي الدُّنْيَا تَبَرَّءُوا عَنْ تِلْكَ الشُّرَكَاءِ فِي الْآخِرَةِ بَيَّنَ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ مُتَبَدِّلُ الْأَحْوَالِ مُتَغَيِّرُ الْمَنْهَجِ، فَإِنْ أَحَسَّ بِخَيْرٍ وَقُدْرَةٍ انْتَفَخَ وَتَعَظَّمَ وَإِنْ أَحَسَّ بِبَلَاءٍ وَمِحْنَةٍ ذَبُلَ، كَمَا قِيلَ فِي الْمَثَلِ: إِنَّ هَذَا كَالْقِرِلَّى، إِنْ رَأَى خَيْرًا تَدَلَّى، وَإِنْ رَأَى شَرًّا تَوَلَّى، فَقَالَ: لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ يعني أنه في حال الإقبال ومجيء المرادات لا ينتهي قط إلى درجة إلا ويطلب الزيادة عليها ويطمع بالفوز بها، وفي حال الإدبار والحرمان يصير آيسا قانطا، فالانتقال من ذلك الرجاء الذي لا آخر له إلى هذا اليأس الكلي يدل على كونه متبدل الصفة متغير الحال وفي قوله فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ مُبَالَغَةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: مِنْ طَرِيقِ بِنَاءِ فَعُولٍ وَالثَّانِي: مِنْ طَرِيقِ التَّكْرِيرِ وَالْيَأْسِ مِنْ صِفَةِ الْقَلْبِ، وَالْقُنُوطُ أَنْ يَظْهَرَ آثَارٌ اليأس فِي الْوَجْهِ وَالْأَحْوَالِ الظَّاهِرَةِ.
Sonra: {وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ} “Ve kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır” buyurdu. Bu, Allah Teâlâ tarafından yeni bir sözün başlangıcıdır; buyuruyor ki: Kâfirler önce zannettiler, sonra da ateşten ve azaptan kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığına kesin olarak inandılar (yakîn hasıl ettiler). Bazıları da onların ateşten kurtuluş olmadığını önce zannettiklerini, daha sonra buna yakînen inandıklarını söylemişlerdir; fakat bu uzaktır; çünkü cehennem ehli azaplarının ebedî olduğunu bilmektedirler. Allah Teâlâ bu kâfirlerin halini; dünyada Allah'a ortaklar ve zıtlar koşma sözünde ısrarcı iken ahirette bu ortaklardan teberrî ettiklerini (uzaklaştıklarını) beyan edince, insanın her vakitte halleri değişen ve tutumu farklılaşan bir varlık olduğunu açıkladı. Şayet insan bir hayır ve kudret hissedecek olursa kabarır ve büyüklük taslar; şayet bir bela ve sıkıntı hissedecek olursa solar, pısar. Nitekim meselde şöyle denilmiştir: 'Bu kimse yalıçapkını kuşu gibidir; bir hayır görse hemen sarkar, bir şer görse arkasını dönüp kaçar.' Böylece [Cenâb-ı Hak]: {لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ} “İnsan hayır istemekten usanmaz; ama kendisine bir kötülük dokunursa hemen ümitsizliğe düşer, ye'se kapılır” buyurdu. Yani talihin yaver gittiği ve arzuların gerçekleştiği durumda hiçbir dereceye varıp durmaz, mutlaka onun fazlasını ister ve ona nail olmayı umar; talihin ters döndüğü ve mahrumiyet vaktinde ise büsbütün ümidini kesip ye'se kapılır. Sonu gelmeyen o ümitten böylesi topyekün bir ümitsizliğe geçiş, onun sıfatı ve hali sürekli değişen bir varlık olduğuna delalet eder. {فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ} kavlinde iki yönden mübalağa vardır: Birincisi: 'Fa'ûl' vezninden gelmesi cihetiyle; ikincisi ise tekrar cihetiyledir. 'Ye's' kalbin bir vasfıdır; 'kunût' ise ümitsizlik eserlerinin yüzde ve zahirî hallerde belirmesidir.
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الَّذِي صَارَ آيِسًا قَانِطًا لَوْ عَاوَدَتْهُ النِّعْمَةُ وَالدَّوْلَةُ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ فَإِنَّ هَذَا الرَّجُلَ يَأْتِي بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْأَقَاوِيلِ الْفَاسِدَةِ وَالْمَذَاهِبِ الْبَاطِلَةِ الْمُوجِبَةِ لِلْكُفْرِ وَالْبُعْدِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فَأَوَّلَهَا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَقُولَ هَذَا لِي وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ أَنَّ هَذَا حَقِّي وَصَلَ إِلَيَّ، لِأَنِّي اسْتَوْجَبْتُهُ بِمَا حَصَلَ عِنْدِي مِنْ أَنْوَاعِ الْفَضَائِلِ وَأَعْمَالِ الْبِرِّ وَالْقُرْبَةِ مِنَ اللَّهِ وَلَا يَعْلَمُ الْمِسْكِينُ أَنَّ أَحَدًا لَا يَسْتَحِقُّ عَلَى اللَّهِ شَيْئًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ الشَّخْصُ عَارِيًا عَنِ الْفَضَائِلِ، فَهَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرُ الْفَسَادِ وَإِنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِشَيْءٍ مِنَ الْفَضَائِلِ وَالصِّفَاتِ الْحَمِيدَةِ، فَهِيَ بِأَسْرِهَا إِنَّمَا حَصَلَتْ لَهُ بفضل الله وإحسانه، وإذا تَفَضَّلَ اللَّهُ بِشَيْءٍ عَلَى بَعْضِ عَبِيدِهِ، امْتَنَعَ أَنْ يَصِيرَ تَفَضُّلُهُ عَلَيْهِ بِتِلْكَ الْعَطِيَّةِ سَبَبًا لِأَنْ يَسْتَحِقَّ عَلَى اللَّهِ شَيْئًا آخَرَ، فَثَبَتَ بِهَذَا فَسَادُ قَوْلِهِ إِنَّمَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْخَيْرَاتُ بِسَبَبِ اسْتِحْقَاقِي وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا لِي أَيْ لَا يَزُولُ عَنِّي وَيَبْقَى عَلَيَّ وَعَلَى أَوْلَادِي وَذُرِّيَّتِي.
Sonra Allah Teâlâ, böyle ümitsizliğe düşüp ye'se kapılan bu kimseye nimet ve devlet geri dönecek olursa -ki {وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ} “Andolsun, kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan ona bir rahmet tattırsak...” kavlinden murat budur- bu adamın küfrü ve Allah Teâlâ'dan uzaklaşmayı gerektiren üç tür bozuk söz ve batıl mezhep ortaya koyacağını beyan etti. Bunların birincisi: Mutlaka {هَذَا لِي} “Bu benim hakkımdır” diyecektir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun anlamı, 'Bu bana ulaşan benim hakkımdır; zira ben sahip olduğum çeşitli faziletler, iyi ameller ve Allah'a yakınlık vesilesiyle bunu hak ettim' demesidir. O zavallı bilmez ki hiç kimse Allah'a karşı bir şey hak edemez! Şöyle ki: Eğer o şahıs faziletlerden yoksun ise bu sözün bozukluğu apaçıktır. Şayet birtakım faziletler ve övgüye değer vasıflarla nitelenmiş olsa bile, bunların tamamı ona ancak Allah'ın lütfu ve ihsanı ile hasıl olmuştur. Allah Teâlâ kullarından birine bir lütufta bulunduğunda, O'nun o bağışla lütufta bulunmuş olması, kulun Allah'tan başka bir şeyi hak etmesine bir sebep olamaz. Böylece onun: 'Bu hayırlar ancak benim hak etmem sebebiyle hasıl oldu' sözünün bozukluğu sabit olmuştur. İkinci Vecih: {هَذَا لِي} ifadesinin manası; 'Bu benden zail olmaz; benim, çocuklarımın ve zürriyetimin üzerinde devam eder' demektir.
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ كَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ أَنْ يَقُولَ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً يَعْنِي أَنَّهُ يَكُونُ شَدِيدَ الرَّغْبَةِ فِي الدُّنْيَا عَظِيمَ النُّفْرَةِ عَنِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى أَحْوَالِ الدُّنْيَا يَقُولُ إِنَّهَا لِي وَإِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْآخِرَةِ يَقُولُ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً.
Onların bozuk sözlerinin ikinci türü: {وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً} “kıyametin kopacağını da sanmıyorum” demesidir. Yani o, dünyaya karşı son derece hırslı, ahiretten ise alabildiğine kaçan biridir. İş dünya hallerine gelip dayandığında 'Bu benimdir' der; iş ahirete gelip dayandığında ise 'Kıyametin kopacağını da sanmıyorum' der.
وَالنَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ كَلِمَاتِهِمُ الْفَاسِدَةِ أَنْ يَقُولَ وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى / يَعْنِي أَنَّ
Onların bozuk sözlerinin üçüncü türü: {وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى} “Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O’nun katında benim için en güzeli vardır” demesidir. Yani:
الْغَالِبَ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ بَاطِلٌ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ حَقًّا فَإِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنَى، وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ تَدُلُّ عَلَى جَزْمِهِمْ بِوُصُولِهِمْ إِلَى الثَّوَابِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ إِنَّ تُفِيدُ التَّأْكِيدَ الثَّانِي: أَنَّ تَقْدِيمَ كَلِمَةِ لِي تَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّأْكِيدِ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ عِنْدَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الْخَيْرَاتِ حَاضِرَةٌ مُهَيَّئَةٌ عِنْدَهُ كَمَا تَقُولُ لِي عِنْدَ فُلَانٍ كَذَا مِنَ الدَّنَانِيرِ، فَإِنَّ هَذَا يُفِيدُ كَوْنَهَا حَاضِرَةً عِنْدَهُ، فَلَوْ قُلْتَ إِنَّ لِي عِنْدَ فُلَانٍ كَذَا مِنَ الدَّنَانِيرِ لَا يُفِيدُ ذَلِكَ وَالرَّابِعُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَلْحُسْنى تُفِيدُ التَّأْكِيدَ الْخَامِسُ: لَلْحُسْنَى يُفِيدُ الْكَمَالَ فِي الْحُسْنَى.
Galip olan zanna göre yeniden diriliş ve kıyamet inancı batıldır; faraza hak olduğu takdirde bile şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli (mükafat) vardır. Bu ifade onların sevaba ulaşacaklarına dair kesin kanaatlerini birkaç yönden göstermektedir: Birincisi: 'İnne' (şüphesiz) kelimesinin tekit ifade etmesi. İkincisi: 'Lî' (benim için) kelimesinin öne alınmasının bu tekidi ifade etmesi. Üçüncüsü: 'Iındehû' (O'nun katında) kavli, o hayırların O'nun katında hazır ve hazırlanmış olduğuna delalet eder; nitekim senin: 'Falancanın yanında benim şu kadar dinarım var' demen gibi ki bu, paranın onun yanında hazır bulunduğunu ifade eder; şayet 'Falancanın yanında benim şu kadar dinarım olduğunu biliyorum' deseydin bunu ifade etmezdi. Dördüncüsü: {لَلْحُسْنى} kavlindeki lâm harfinin tekit ifade etmesi. Beşincisi: 'el-Hüsnâ' lafzının güzellikte kemali ifade etmesidir.
وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ هَذِهِ الْأَقْوَالَ الثَّلَاثَةَ الْفَاسِدَةَ قَالَ: فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا أَيْ نُظْهِرُ لَهُمْ أَنَّ الْأَمْرَ عَلَى ضِدِّ مَا اعْتَقَدُوهُ وَعَلَى عَكْسِ مَا تَصَوَّرُوهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً [الْفُرْقَانِ: ٢٣] وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِمْ إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى.
Allah Teâlâ onlardan bu üç bozuk sözü nakledince: {فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا} “İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz” buyurdu; yani meselenin onların inandıklarının tam zıddı ve tasavvur ettiklerinin tam aksi olduğunu onlara göstereceğiz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَقَدِمْنا إِلى مَا عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً} [el-Furkân: 23] “Yaptıkları her amelin önüne geçtik ve onu saçılmış toz zerreleri kıldık.” Onların: {إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى} sözlerine mukabil olarak da: {وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ} “ve onlara pek çetin bir azaptan mutlaka tattıracağız” buyurdu.
وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى أَقْوَالَ الَّذِي أَنْعَمَ عَلَيْهِ بَعْدَ وُقُوعِهِ فِي الْآفَاتِ حَكَى أَفْعَالَهُ أَيْضًا فَقَالَ: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ عَنِ التَّعْظِيمُ لِأَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ وَنَأى بِجانِبِهِ أَيْ ذَهَبَ بِنَفْسِهِ وَتَكَبَّرَ وَتَعَظَّمَ، ثُمَّ إِنْ مَسَّهُ الضُّرُّ وَالْفَقْرُ أَقْبَلَ عَلَى دَوَامِ الدُّعَاءِ وَأَخَذَ فِي الِابْتِهَالِ وَالتَّضَرُّعِ، وَقَدِ اسْتُعِيرَ الْعَرْضُ لِكَثْرَةِ الدِّمَاءِ وَدَوَامِهِ وَهُوَ مِنْ صِفَاتِ الْأَجْرَامِ وَيُسْتَعَارُ له الطُّولُ أَيْضًا كَمَا اسْتُعِيرَ الْغِلَظُ لِشِدَّةِ الْعَذَابِ.
Allah Teâlâ, felaketlere düştükten sonra kendisine nimet verilen kimsenin sözlerini nakledince, onun fiillerini de naklederek şöyle buyurdu: {وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ} “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir”; Allah'ın emrini ta'zim etmekten ve Allah'ın yarattıklarına şefkat göstermekten yüz çevirir; {وَنَأى بِجانِبِهِ} “ve yan çizer”; yani gurura kapılır, kibirlenir ve büyüklük taslar. Sonra şayet kendisine bir sıkıntı ve fakirlik dokunacak olursa sürekli duaya yönelir, yalvarıp yakarmaya ve tazarrua başlar. 'Enlemesine genişlik' (arz) lafzı, duaların çokluğu ve devamlılığı için istiare edilmiştir ki bu cisimlerin sıfatlarındandır; çetin azap için kalınlık (gılaz) lafzı istiare edildiği gibi onun için 'uzunluk' (tûl) da istiare edilir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ الْعَظِيمَ على الشرك وَبَيَّنَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ يَرْجِعُونَ عَنِ الْقَوْلِ بِالشِّرْكِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَيُظْهِرُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمُ الذِّلَّةَ وَالْخُضُوعَ بِسَبَبِ اسْتِيلَاءِ الْخَوْفِ عَلَيْهِمْ، وَبَيَّنَ أَنَّ الْإِنْسَانَ جُبِلَ عَلَى التَّبَدُّلِ، فَإِنْ وَجَدَ لِنَفْسِهِ قُوَّةً بَالَغَ فِي التَّكَبُّرِ وَالتَّعَظُّمِ، وَإِنْ أَحَسَّ بِالْفُتُورِ وَالضَّعْفِ بَالَغَ فِي إِظْهَارِ الذِّلَّةِ وَالْمَسْكَنَةِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ كَلَامًا آخَرَ يُوجِبُ عَلَى هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ أَنْ لَا يُبَالِغُوا فِي إِظْهَارِ النُّفْرَةِ مِنْ قَبُولِ التَّوْحِيدِ، وَأَنْ لَا يُفْرِطُوا فِي إِظْهَارِ الْعَدَاوَةِ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّكُمْ كُلَّمَا سَمِعْتُمْ هَذَا الْقُرْآنَ أَعْرَضْتُمْ عَنْهُ وَمَا تَأَمَّلْتُمْ فِيهِ وَبَالَغْتُمْ فِي النُّفْرَةِ عَنْهُ حَتَّى قُلْتُمْ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] ثُمَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ أَنَّهُ لَيْسَ الْعِلْمُ بِكَوْنِ الْقُرْآنِ بَاطِلًا عِلْمًا بَدِيهِيًّا، وَلَيْسَ الْعِلْمُ بِفَسَادِ الْقَوْلِ بِالتَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ عِلْمًا بَدِيهِيًّا، فَقَبْلَ الدَّلِيلِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ صَحِيحًا وَأَنْ يَكُونَ فَاسِدًا بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ صَحِيحًا كَانَ إِصْرَارُكُمْ عَلَى دَفْعِهِ مِنْ أَعْظَمِ مُوجِبَاتِ الْعِقَابِ، فَهَذَا الطَّرِيقُ يُوجِبُ عَلَيْكُمْ أَنْ تَتْرُكُوا هَذِهِ الثَّغْرَةَ، وَأَنْ تَرْجِعُوا إِلَى النَّظْرَةِ وَالِاسْتِدْلَالِ فَإِنْ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى صِحَّتِهِ قَبِلْتُمُوهُ، وَإِنْ دَلَّ عَلَى فَسَادِهِ تَرَكْتُمُوهُ، فَأَمَّا قَبْلَ الدَّلِيلِ فَالْإِصْرَارُ عَلَى الدَّفْعِ وَالْإِعْرَاضِ بَعِيدٌ عَنِ الْعَقْلِ، وَقَوْلُهُ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ مَوْضُوعٌ مَوْضِعَ مِنْكُمْ بيانا لحالهم وَصِفَاتِهِمْ، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ فِي تَقْرِيرِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَأَجَابَ عَنْ شُبَهَاتِ/ الْمُشْرِكِينَ وَتَمْوِيهَاتِ الضَّالِّينَ قَالَ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَاحِدُ الْآفَاقِ أُفُقٌ وَهُوَ النَّاحِيَةُ من نواحي الأرض، وكذلك آفاق السماء نواحيها وَأَطْرَافُهَا، وَفِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِآيَاتِ الْآفَاقِ الْآيَاتُ الْفَلَكِيَّةُ وَالْكَوْكَبِيَّةُ وَآيَاتُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَآيَاتُ الْأَضْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ وَالظُّلُمَاتِ وَآيَاتُ عَالَمِ الْعَنَاصِرِ الْأَرْبَعَةِ وَآيَاتُ الْمَوَالِيدِ الثَّلَاثَةِ، وَقَدْ أَكْثَرَ اللَّهُ مِنْهَا فِي الْقُرْآنِ، وَقَوْلُهُ وَفِي أَنْفُسِهِمْ الْمُرَادُ مِنْهَا الدَّلَائِلُ الْمَأْخُوذَةُ مِنْ كَيْفِيَّةِ تَكَوُّنِ الْأَجِنَّةِ فِي ظُلُمَاتِ الْأَرْحَامِ وَحُدُوثِ الْأَعْضَاءِ الْعَجِيبَةِ وَالتَّرْكِيبَاتِ الْغَرِيبَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ [الذَّارِيَاتِ: ٢١] يَعْنِي نُرِيهِمْ مِنْ هَذِهِ الدَّلَائِلِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى إِلَى أَنْ تَزُولَ
Bil ki Allah Teâlâ, şirke karşı o muazzam vaîdi zikredip müşriklerin kıyamet gününde şirk iddialarından vazgeçeceklerini ve üzerlerine çöken korku sebebiyle kendilerinden zillet ve boyun büküş ortaya koyacaklarını beyan edince; ayrıca insanın fıtraten değişken yaratıldığını, kendisinde bir güç bulduğunda kibir ve azamette aşırıya gittiğini, gevşeklik ve zayıflık hissettiğinde ise zillet ve miskinlik sergilemekte ileri gittiğini açıklayınca; bunun ardından bu kâfirlere tevhidi kabul etmekten kaçınmakta aşırı gitmemelerini ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem düşmanlık sergilemekte haddi aşmamalarını gerektiren bir başka söz zikrederek şöyle buyurdu: {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ} “De ki: 'Gördünüz mü, eğer o (Kur'an) Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, [haktan] uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim olabilir?'” Bu sözün takriri (izahı) şöyledir: Siz bu Kur'an'ı her işittiğinizde ondan yüz çevirdiniz, onda derinlemesine düşünmediniz ve ondan nefret etmekte o kadar aşırı gittiniz ki: {قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ} [Fussilet: 5] “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda da bir ağırlık vardır” dediniz. Sonra zorunlu olarak bilinmektedir ki, Kur'an'ın batıl olduğuna dair bilgi apaçık (bedihî) bir bilgi değildir; tevhid ve nübüvvet sözünün bozuk olduğuna dair bilgi de bedihî bir bilgi değildir. Dolayısıyla delil ortaya konulmadan önce onun doğru olma ihtimali de bozuk olma ihtimali de vardır. Şayet doğru olduğu takdirde, onu reddetmekteki ısrarınız azabı gerektiren en büyük sebeplerden biri olur. İşte bu mantık, sizin bu inatçı tutumu terk etmenizi, nazar ve istidlale (düşünüp delil aramaya) dönmenizi zorunlu kılar. Şayet delil onun doğruluğuna delalet ederse onu kabul edersiniz; eğer onun bozukluğuna delalet ederse onu terk edersiniz. Fakat delilden önce reddetmekte ve yüz çevirmekte ısrar etmek akıldan uzaktır. Ayetteki {مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ} kavli, onların hallerini ve vasıflarını açıklamak üzere 'sizden' ifadesinin yerine konulmuştur. Tevhid ve nübüvvetin ispatı konusunda bu pek çok vechi zikredip müşriklerin şüphelerine ve sapanların yanıltmacalarına cevap verince: {سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ} “İleride onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun” buyurdu. Vâhidî şöyle demiştir: 'Âfâk'ın tekili 'ufuk'tur; o da yeryüzünün bölgelerinden bir bölgedir; aynı şekilde göğün ufukları da onun bölgeleri ve taraflarıdır. {سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ} kavlinin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Âfâk ayetlerinden maksadın felekî ve yıldızlara ait ayetler, gece ve gündüz ayetleri, ışıklar, gölgeler ve karanlıklar ayetleri, dört unsur (anâsır-ı erbaa) âleminin ayetleri ve üç doğurgan varlık (mevâlîd-i selâse) âleminin ayetleridir ki Allah Kur'an'da bunlardan bolca bahsetmiştir. {وَفِي أَنْفُسِهِمْ} kavlinden murat ise rahimlerin karanlıklarında ceninlerin teşekkül keyfiyetinden, hayret verici organların ve acayip terkiplerin var edilişinden çıkarılan delillerdir; nitekim Allah Teâlâ: {وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ} [ez-Zâriyât: 21] “Kendi nefislerinizde de [ayetler vardır], görmüyor musunuz?” buyurmuştur. Yani:
الشُّبُهَاتُ عَنْ قُلُوبِهِمْ وَيَحْصُلَ فِيهَا الْجَزْمُ وَالْقَطْعُ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الْعَلِيمِ الْمُنَزَّهِ عَنِ الْمِثْلِ وَالضِّدِّ، فَإِنْ قِيلَ هَذَا الْوَجْهُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا أَطْلَعَهُمْ عَلَى تِلْكَ الْآيَاتِ إِلَى الْآنِ وَسَيُطْلِعُهُمْ عَلَيْهَا بَعْدَ ذَلِكَ، وَالْآيَاتُ الْمَوْجُودَةُ فِي الْعَالَمِ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ قَدْ كَانَ اللَّهُ أَطْلَعَهُمْ عَلَيْهَا قَبْلَ ذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَذَّرَ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، قُلْنَا إِنَّ الْقَوْمَ وَإِنْ كَانُوا قَدْ رَأَوْا هَذِهِ الْأَشْيَاءَ إِلَّا أَنَّ الْعَجَائِبَ الَّتِي أَوْدَعَهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْأَشْيَاءِ مِمَّا لَا نِهَايَةَ لَهَا، فَهُوَ تَعَالَى يُطْلِعُهُمْ عَلَى تِلْكَ الْعَجَائِبِ زَمَانًا فَزَمَانًا، وَمِثَالُهُ كُلُّ أَحَدٍ رَأَى بِعَيْنِهِ بِنْيَةَ الْإِنْسَانِ وَشَاهَدَهَا، إِلَّا أَنَّ الْعَجَائِبَ الَّتِي أَبْدَعَهَا اللَّهُ فِي تَرْكِيبِ هَذَا الْبَدَنِ كَثِيرَةٌ وَأَكْثَرُ النَّاسِ لَا يَعْرِفُونَهَا، وَالَّذِي وَقَفَ عَلَى شَيْءٍ مِنْهَا فَكُلَّمَا ازْدَادَ وُقُوفًا عَلَى تِلْكَ الْعَجَائِبِ وَالْغَرَائِبِ فَصَحَّ بِهَذَا الطَّرِيقِ قَوْلُهُ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِآيَاتِ الْآفَاقِ فَتْحُ الْبِلَادِ الْمُحِيطَةِ بِمَكَّةَ وَبِآيَاتِ أَنْفُسِهِمْ فَتْحُ مَكَّةَ وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ رَجَّحُوهُ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَجْلِ أَنْ قَوْلَهُ سَنُرِيهِمْ يَلِيقُ بِهَذَا الْوَجْهِ وَلَا يَلِيقُ بِالْأَوَّلِ إِلَّا أَنَّا أَجَبْنَا عَنْهُ بِأَنَّ قَوْلَهُ سَنُرِيهِمْ لَائِقٌ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ كَمَا قَرَّرْنَاهُ، فَإِنْ قِيلَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بَعِيدٌ لِأَنَّ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ اسْتَوْلَى عَلَى بَعْضِ الْبِلَادِ الْمُحِيطَةِ بِمَكَّةَ، ثُمَّ اسْتَوْلَى عَلَى مَكَّةَ، إِلَّا أَنَّ الِاسْتِيلَاءَ عَلَى بَعْضِ الْبِلَادِ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْمُسْتَوْلِي مُحِقًّا، فَإِنَّا نَرَى أَنَّ الْكُفَّارَ قَدْ يَحْصُلُ لَهُمُ اسْتِيلَاءٌ عَلَى بِلَادِ الْإِسْلَامِ وَعَلَى مُلُوكِهِمْ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِمْ مُحِقِّينَ، وَلِهَذَا السَّبَبِ قُلْنَا إِنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَوْلَى، ثُمَّ نَقُولُ إِنْ أَرَدْنَا تَصْحِيحَ هَذَا الْوَجْهِ، قُلْنَا إِنَّا لَا نَسْتَدِلُّ بِمُجَرَّدِ اسْتِيلَاءِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى تِلْكَ الْبِلَادِ عَلَى كَوْنِهِ مُحِقًّا فِي ادِّعَاءِ النُّبُوَّةِ، بَلْ نَسْتَدِلُّ بِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ ﷺ أَخْبَرَ عَنْ مَكَّةَ أَنَّهُ يَسْتَوْلِي عَلَيْهَا وَيَقْهَرُ
Onların kalplerinden şüpheler zail oluncaya ve kalplerinde benzeri ve zıddı bulunmaktan münezzeh, Kadir, Hakîm ve Alîm olan İlah'ın varlığına dair kesin ve kati bir inanç hasıl oluncaya kadar bu delilleri onlara tekrar tekrar göstereceğiz. Şayet: 'Bu vecih zayıftır; zira Allah Teâlâ'nın: {سَنُرِيهِمْ} (onlara göstereceğiz) kavli, Allah Teâlâ'nın onları bu ayetlere şu ana kadar muttali kılmadığını ve bundan sonra muttali kılacağını gerektirir; halbuki yüce ve aşağı âlemde mevcut olan ayetlere Allah onları daha önce de muttali kılmıştı; dolayısıyla bu lafzı bu veche hamletmenin imkânsız olduğu sabit olur' denilirse, biz şöyle deriz: O kavim bu şeyleri görmüş olsalar bile, Allah Teâlâ'nın bu varlıklara yerleştirdiği harikaların sonu yoktur. Dolayısıyla O Teâlâ onları zaman geçtikçe o harikalara muttali kılmaktadır. Bunun misali şudur: Herkes insan bedenini gözüyle görmüş ve müşahede etmiştir; ancak Allah'ın bu bedenin terkibinde yarattığı acayip incelikler pek çoktur ve insanların çoğu bunları bilmez. Onlardan bir şeye vakıf olan kimse ise bu acayiplik ve garipliklere vakıf oluşunu sürekli artırır. Böylece bu yolla O'nun: {سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ} buyruğu sahih olur. İkinci Görüş: Ufuklardaki ayetlerden maksadın Mekke'yi çevreleyen beldelerin fethi, kendi nefislerindeki ayetlerden maksadın ise Mekke'nin fethi olduğudur. Bu görüşü savunanlar, {سَنُرِيهِمْ} kavlinin bu veche uygun olup birinciye uygun düşmediği gerekçesiyle onu birinci görüşe tercih etmişlerdir. Ne var ki biz, açıkladığımız üzere {سَنُرِيهِمْ} kavlinin birinci veche de gayet uygun olduğunu belirterek buna cevap verdik. Şayet: 'Ayeti bu veche hamletmek uzaktır; zira meselenin varacağı en son nokta Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi çevreleyen bazı beldeleri ele geçirmesi, sonra da Mekke'yi fethetmesidir; ancak bazı beldeleri ele geçirmek, ele geçirenin haklı olduğuna delalet etmez; nitekim kâfirlerin de İslam beldelerini ve onların krallarını istila edebildiklerini görmekteyiz, bu ise onların haklı olduğuna delalet etmez; işte bu sebeple ayeti birinci veche hamletmenin daha evla olduğunu söyledik' denilirse, biz şöyle deriz: Şayet bu vechi sahih kılmak istersek deriz ki: Biz Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem salt o beldeleri ele geçirmesiyle onun peygamberlik iddiasında haklı olduğuna delil getirmiyoruz; bilakis onun sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'yi ele geçireceğini ve ona galebe çalacağını önceden haber vermiş olması cihetiyle buna delil getiriyoruz.
أَهْلَهَا وَيَصِيرُ أَصْحَابُهُ قَاهِرِينَ لِلْأَعْدَاءِ، فَهَذَا إِخْبَارٌ عَنِ الْغَيْبِ وَقَدْ وَقَعَ مُخْبَرُهُ مُطَابِقًا لِخَبَرِهِ، فَيَكُونُ هَذَا إِخْبَارًا صِدْقًا عَنِ الْغَيْبِ، وَالْإِخْبَارُ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزَةٌ، فَبِهَذَا الطَّرِيقِ يُسْتَدَلُّ بِحُصُولِ هَذَا الِاسْتِيلَاءِ عَلَى كَوْنِ هَذَا الدِّينِ حَقًّا.
[ve] oranın ahalisine boyun eğdireceğini, ashabının da düşmanlara galip geleceğini [önceden haber vermiştir]. Bu ise gayptan bir haber vermektir ve haber verilen şey haberine tamamen uygun olarak gerçekleşmiştir. Dolayısıyla bu, gayptan verilen doğru bir haber olur; gayptan haber vermek ise bir mucizedir. İşte bu yolla, söz konusu galibiyetin gerçekleşmesiyle bu dinin hak olduğuna delil getirilir.
ثُمَّ قَالَ: أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ وَقَوْلُهُ بِرَبِّكَ فِي مَوْضِعِ الرفع على أنه/ فاعل يَكْفِ وأَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ بَدَلٌ مِنْهُ، وَتَقْدِيرُهُ: أو لم يَكْفِهِمْ أَنَّ رَبَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ، وَمَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى شَهِيدًا عَلَى الْأَشْيَاءِ أَنَّهُ خَلَقَ الدَّلَائِلَ عَلَيْهَا، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَالْمَعْنَى أَلَمْ تَكْفِهِمْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ الْكَثِيرَةُ الَّتِي أُوْضَحَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَقَرَّرَهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي كُلِّ سُوَرِ الْقُرْآنِ الدَّالَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَالتَّنْزِيهِ وَالْعَدْلِ وَالنُّبُوَّةِ.
Sonra şöyle buyurdu: {أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” O'nun {بِرَبِّكَ} kavli, {يَكْفِ} fiilinin faili (öznesi) olması hasebiyle ref mahallindedir; {أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ} kavli ise ondan bedeldir. Takdiri şöyledir: “Rabbinin her şeye şahit olması onlara yetmedi mi?” Allah Teâlâ'nın varlıklara şahit olmasının anlamı, onlar üzerinde deliller yaratmış olmasıdır. Bunu, O'nun: {قُلْ أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ شَهادَةً قُلِ اللَّهُ} “De ki: Şahitlik bakımından hangi şey en büyüktür? De ki: Allah...” [En'âm 19] kavlinin tefsirinde ayrıntılı olarak açıklamıştık. Mana ise şudur: Allah Teâlâ'nın bu surede ve Kur'an'ın tevhit, tenzih, adalet ve nübüvvete delalet eden bütün surelerinde açıkladığı ve ortaya koyduğu bu çok sayıdaki deliller onlara yetmedi mi?
ثُمَّ خَتَمَ السُّورَةَ بِقَوْلِهِ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَيْ إِنَّ الْقَوْمَ فِي شَكٍّ عَظِيمِ وَشُبْهَةٍ شَدِيدَةٍ مِنَ الْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ، وَقُرِئَ فِي مُرْيَةٍ بِالضَّمِّ.
Sonra sureyi: {أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ} “İyi bilin ki onlar, Rablerine kavuşma konusunda derin bir şüphe içindedirler” kavliyle bitirdi. Yani o kavim, yeniden diriliş ve kıyamet hususunda büyük bir şüphe ve şiddetli bir tereddüt içindedirler. [Kelime] zamme ile {فِي مُرْيَةٍ} şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ: أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ أَيْ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ الَّتِي لَا نِهَايَةَ لَهَا فَيَعْلَمُ بَوَاطِنَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ وَظَوَاهِرَهُمْ، وَيُجَازِي كُلَّ أَحَدٍ عَلَى فِعْلِهِ بِحَسَبِ مَا يَلِيقُ بِهِ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ عُلُومُهُ مُتَنَاهِيَةً، قُلْنَا قَوْلُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُ مُحِيطًا بِكُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ فَهَذَا يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مُتَنَاهِيًا، لَا كَوْنَ مَجْمُوعِهَا مُتَنَاهِيًا، والله أعلم بالصواب.
Sonra şöyle buyurdu: {أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} “İyi bilin ki O, her şeyi kuşatmıştır.” Yani sonu olmayan bütün malumatı bilendir; bu kâfirlerin içlerini de dışlarını da bilir ve herkesi hak ettiği şekilde yaptığı ameline göre cezalandırır/mükâfatlandırır; hayırsa hayır, şerse şer. Şayet: “O'nun {أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} kavli, O'nun ilimlerinin sonlu olmasını iktiza eder” denilirse, biz şöyle deriz: O'nun {بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ} kavli, ilminin şeylerden her birini kuşatmış olmasını iktiza eder; bu ise onların toplamının sonlu olmasını değil, her bir ferdinin sonlu olmasını iktiza eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
تمّ تفسير هذه السورة وقت ظهر الرابع مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ محمد وآله وصحبه وسلّم.
Bu surenin tefsiri, altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının dördüncü günü öğle vaktinde tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Salat ve selam peygamberlerin sonuncusu Muhammed'e, onun âline ve ashabına olsun.