Binûn

Şûrâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦)

{ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ (٢٥) وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ (٢٦) } “O, kullarından tövbeyi kabul eden, kötülükleri bağışlayan ve yaptıklarınızı bilendir. (25) İman edip salih amel işleyenlerin dualarına icabet eder ve lütfundan onlara fazlasını verir. İnkârcılara gelince, onlar için çetin bir azap vardır. (26)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَوْنَهُ لَطِيفًا بِعِبَادِهِ كَثِيرَ الْإِحْسَانِ إِلَيْهِمْ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ أَنْ يَسْعَوْا فِي طَلَبِ الْخَيْرَاتِ وَفِي الِاحْتِرَازِ عَنِ الْقَبَائِحِ فَقَالَ: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِنَّهُ تَعَالَى سَمَّى مَا يَعْمَلُهُ الْعَامِلُ مِمَّا يَطْلُبُ بِهِ الْفَائِدَةَ حَرْثًا عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, kullarına karşı lütufkâr ve onlara ihsanı pek çok olduğunu açıklayınca, onların da hayırları talep etme ve çirkinliklerden sakınma hususunda gayret göstermeleri gerektiğini beyan ederek şöyle buyurdu: { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “Kim ahiret kazancını isterse, onun kazancını artırırız.” Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Allah Teâlâ, amel edenin fayda elde etmek maksadıyla yaptığı işi mecaz yoluyla ekin/kazanç (hars) olarak isimlendirmiştir. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَظْهَرَ الْفَرْقَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ مَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ وَبَيْنَ مَنْ أَرَادَ الدُّنْيَا مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدَّمَ مُرِيدَ حَرْثِ الْآخِرَةِ فِي الذِّكْرِ عَلَى مُرِيدِ حَرْثِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى التَّفْضِيلِ، لِأَنَّهُ وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ آخِرَةً ثُمَّ قَدَّمَهُ فِي الذِّكْرِ تَنْبِيهًا عَلَى

Birinci Mesele: Allah Teâlâ bu ayette, ahireti isteyen ile dünyayı isteyen arasındaki farkı birkaç yönden ortaya koymuştur: Birincisi: Ahiret kazancını isteyeni ifadede dünya kazancını isteyenden öne almıştır. Bu durum üstünlüğe delalet eder; çünkü onu ahiret olmakla nitelemiş, ardından...

قَوْلِهِ «نَحْنُ الْآخِرُونَ السَّابِقُونَ»

...şöyle buyruğuna dikkat çekmek üzere zikirde öne geçirmiştir: «Bizler sonuncularız, [fakat] öne geçenleriz.»

الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ فِي مُرِيدِ حَرْثِ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَقَالَ فِي مُرِيدِ حَرْثِ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْها وَكَلِمَةُ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُ يُعْطِيهِ بَعْضَ مَا يَطْلُبُهُ وَلَا يُؤْتِيهِ كُلَّهُ، وَقَالَ فِي سُورَةِ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ [الْإِسْرَاءِ: ١٨] وَأَقُولُ الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ مُسَاعِدٌ عَلَى الْبَابَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ عَمِلَ لِلْآخِرَةِ وَوَاظَبَ عَلَى ذَلِكَ الْعَمَلِ، فَكَثْرَةُ الْأَعْمَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الْمَلَكَاتِ، فَكُلُّ مَنْ كَانَتْ مُوَاظَبَتُهُ عَلَى تِلْكَ الْأَعْمَالِ أَكْثَرَ كَانَ مَيْلُ قَلْبِهِ إِلَى طَلَبِ الْآخِرَةِ أَكْثَرَ، وَكُلَّمَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الِابْتِهَاجُ أَعْظَمَ وَالسَّعَادَاتُ أَكْثَرَ، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَأَمَّا طَالِبُ الدُّنْيَا فَكُلَّمَا كَانَتْ مُوَاظَبَتُهُ عَلَى أَعْمَالِ ذَلِكَ الطَّلَبِ أَكْثَرَ كَانَتْ رَغْبَتُهُ فِي الْفَوْزِ بِالدُّنْيَا أَكْثَرَ وَمَيْلُهُ إِلَيْهَا/ أَشَدَّ، وَإِذَا كَانَ الْمَيْلُ أَبَدًا فِي التَّزَايُدِ، وَكَانَ حُصُولُ الْمَطْلُوبِ بَاقِيًا عَلَى حَالَةٍ وَاحِدَةٍ كَانَ الْحِرْمَانُ لَازِمًا لَا مَحَالَةَ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي طَالِبِ حَرْثِ الْآخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ وَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِ الدُّنْيَا أَمْ لَا، بَلْ بَقِيَ الْكَلَامُ سَاكِتًا عَنْهُ نَفْيًا وَإِثْبَاتًا، وَأَمَّا طَالِبُ حَرْثِ الدُّنْيَا فَإِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يُعْطِيهِ شَيْئًا مِنْ نَصِيبِ الْآخِرَةِ عَلَى التَّنْصِيصِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى التَّفَاوُتِ الْعَظِيمِ كَأَنَّهُ يَقُولُ الْآخِرَةُ أَصْلٌ وَالدُّنْيَا تَبَعٌ، فَوَاجِدُ الْأَصْلِ يَكُونُ وَاجِدًا لِلتَّبَعِ بِقَدَرِ الْحَاجَةِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرْ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الدُّنْيَا أَخَسُّ مِنْ أَنْ يَقْرِنَ ذِكْرَهَا بِذِكْرِ الْآخِرَةِ وَالرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ طَالِبَ الْآخِرَةِ يُزَادُ فِي مَطْلُوبِهِ، وَبَيَّنَ أَنَّ طَالِبَ الدُّنْيَا يُعْطَى بَعْضَ مَطْلُوبِهِ مِنَ الدُّنْيَا، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُ نُصِيبٌ الْبَتَّةَ، فَبَيَّنَ بِالْكَلَامِ الْأَوَّلِ أَنَّ طَالِبَ الْآخِرَةِ يَكُونُ حَالُهُ أَبَدًا فِي التَّرَقِّي وَالتَّزَايُدِ وَبَيَّنَ بِالْكَلَامِ الثَّانِي أَنَّ طَالِبَ الدُّنْيَا يَكُونُ حَالُهُ فِي الْمَقَامِ الْأَوَّلِ فِي النُّقْصَانِ وَفِي الْمَقَامِ الثَّانِي فِي الْبُطْلَانِ التَّامِّ الْخَامِسُ: أَنَّ الْآخِرَةَ

İkincisi: Ahiret kazancını isteyen hakkında { نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “onun kazancını artırırız” buyurmuş, dünya kazancını isteyen hakkında ise { نُؤْتِهِ مِنْها } “ona da ondan veririz” buyurmuştur. “Min” (مِنْ) kelimesi teb'îz (parça/kısım bildirme) içindir. Mana şudur: Ona istediğinin bir kısmını verir, hepsini vermez. İsrâ Suresi'nde de { عَجَّلْنا لَهُ فِيها مَا نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ } “dilediğimiz kimseye orada istediğimiz kadarını hemen veririz” [İsrâ: 18] buyurmuştur. Derim ki: Aklî delil her iki hususu da desteklemektedir. Zira kim ahiret için amel eder ve bu amele devam ederse, amellerin çokluğu melekelerin hasıl olmasına sebep olur. Kimin bu amellere devamlılığı daha çok olursa, kalbinin ahireti talep etmeye meyli de o kadar çok olur. Durum böyle oldukça da sevinç daha büyük, mutluluklar daha fazla olur. { نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “onun kazancını artırırız” sözüyle kastedilen de budur. Dünyayı talep edene gelince; onun bu talep doğrultusundaki amellere devamı ne kadar çok olursa, dünyayı elde etmeye rağbeti o kadar artar ve ona meyli daha şiddetli olur. Meyil daima artış halinde olup arzulanan şeyin elde edilmesi ise tek bir halde kaldığında, mahrumiyet kaçınılmaz olarak zorunlu olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ ahiret kazancını talep eden hakkında { نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “onun kazancını artırırız” buyurmuş, ona dünyayı verip vermeyeceğini zikretmemiş, aksine söz olumlu veya olumsuz yönde buna değinmeyip sükût geçmiştir. Dünya kazancını talep edene gelince; Allah Teâlâ açıkça onun ahiret nasibinden hiçbir şey alamayacağını beyan etmiştir. Bu durum büyük bir farklılığa delalet eder; sanki O, "Ahiret asıldır, dünya ise ona tabidir. Asla sahip olan, ihtiyacı ölçüsünde tabiye de sahip olur" demektedir. Ancak dünyanın, zikrinin ahiretin zikriyle yan yana getirilmeyecek kadar değersiz olduğuna dikkat çekmek için bunu zikretmemiştir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ, ahireti talep edenin istediğinin artırılacağını, dünyayı talep edene ise dünyadan istediğinin bir kısmının verileceğini, ahirette ise onun kesinlikle hiçbir nasibinin olmayacağını açıklamıştır. Böylece birinci ifadeyle ahireti talep edenin halinin daima yükseliş ve artış içinde olduğunu; ikinci ifadeyle ise dünyayı talep edenin halinin birinci mertebede eksilme, ikinci mertebede ise tam bir boşa çıkma/yok oluş içinde olduğunu beyan etmiştir. Beşincisi: Ahiret...

نَسِيئَةٌ وَالدُّنْيَا نَقْدٌ وَالنَّسِيئَةُ مَرْجُوحَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى النَّقْدِ، لِأَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ النَّقْدُ خَيْرٌ مِنَ النَّسِيئَةِ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ انْعَكَسَتْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى أَحْوَالِ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا، فَالْآخِرَةُ وَإِنْ كانت نقدا إِلَّا أَنَّهَا مُتَوَجِّهَةٌ لِلزِّيَادَةِ وَالدَّوَامِ فَكَانَتْ أَفْضَلَ وَأَكْمَلَ، وَالدُّنْيَا وَإِنْ كَانَتْ نَقْدًا إِلَّا أَنَّهَا مُتَوَجِّهَةٌ إِلَى النُّقْصَانِ ثُمَّ إِلَى الْبُطْلَانِ فَكَانَتْ أَخَسَّ وَأَرْذَلَ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَالَ الْآخِرَةِ لَا يُنَاسِبُ حَالَ الدُّنْيَا الْبَتَّةَ، وَأَنَّهُ لَيْسَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَحْوَالِ الْآخِرَةِ إِلَّا مُجَرَّدُ الِاسْمِ كَمَا هُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ السَّادِسُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَنَافِعَ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا لَيْسَتْ حَاضِرَةً بَلْ لَا بُدَّ فِي الْبَابَيْنِ مِنَ الْحَرْثِ، وَالْحَرْثُ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِتَحَمُّلِ الْمَشَاقِّ فِي الْبَذْرِ ثُمَّ التَّسْقِيَةِ وَالتَّنْمِيَةِ وَالْحَصْدِ ثُمَّ التَّنْقِيَةِ، فَلَمَّا سَمَّى اللَّهُ كِلَا الْقِسْمَيْنِ حَرْثًا عَلِمْنَا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا بِتَحَمُّلِ الْمَتَاعِبِ وَالْمَشَاقِّ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَصِيرَ الْآخِرَةِ إِلَى الزِّيَادَةِ وَالْكَمَالِ وَأَنَّ مَصِيرَ الدُّنْيَا إِلَى النُّقْصَانِ ثُمَّ الْفَنَاءِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِذَا كَانَ لَا بُدَّ فِي الْقِسْمَيْنِ جَمِيعًا مِنْ تَحَمُّلِ مَتَاعِبِ الحراثة والتسمية وَالتَّنْمِيَةِ وَالْحَصْدِ وَالتَّنْقِيَةِ، فَلِأَنْ تُصْرَفَ هَذِهِ الْمَتَاعِبُ إِلَى مَا يَكُونُ فِي التَّزَايُدِ وَالْبَقَاءِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهَا إِلَى مَا يَكُونُ فِي النُّقْصَانِ وَالِانْقِضَاءِ وَالْفَنَاءِ.

...veresiyedir, dünya ise peşindir; veresiye olan şey peşine nispetle mercuhtur (ikinci plandadır), çünkü insanlar "Peşin veresiyeden hayırlıdır" derler. Allah Teâlâ bu kuralın ahiret ve dünya hallerine nispetle tersine döndüğünü beyan etmiştir. Ahiret her ne kadar veresiye olsa da artmaya ve devamlı olmaya yöneliktir; bu sebeple daha faziletli ve daha kâmildir. Dünya ise her ne kadar peşin olsa da eksilmeye, ardından yok olmaya yöneliktir; bu sebeple daha adi ve daha değersizdir. Bu durum ahiretin halinin dünyanın haline asla uymadığına ve İbn Abbâs'tan rivayet edildiği gibi dünyada ahiret hallerinden sadece kuru bir isim bulunduğuna delalet eder. Altıncısı: Ayet, ahiret ve dünya menfaatlerinin hazır bulunmadığına, bilakis her iki alanda da ekim/kazanç (hars) yapmanın zorunlu olduğuna delalet eder. Ekim ise tohum ekmede, ardından sulamada, yetiştirmede, hasatta ve sonra da ayıklamada meşakkatlere katlanmaksızın gerçekleşmez. Allah Teâlâ her iki kısmı da "hars" olarak isimlendirince, anladık ki bunlardan her biri ancak zorluklara ve meşakkatlere katlanmakla elde edilir. Sonra Allah Teâlâ ahiretin akıbetinin artışa ve kemale, dünyanın akıbetinin ise eksilmeye ve ardından yok oluşa varacağını beyan etmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Mademki her iki kısımda da ziraat, sulama, yetiştirme, hasat ve ayıklama meşakkatlerine katlanmak kaçınılmazdır; o halde bu meşakkatleri artış ve bekâ içinde olacak şeye sarf etmek, onları eksilme, tükenme ve yok oluş içinde olacak şeye sarf etmekten evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّا نَزِيدُ فِي تَوْفِيقِهِ وَإِعَانَتِهِ وَتَسْهِيلِ سُبُلِ الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ عَلَيْهِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ بِتَضْعِيفِ الثَّوَابِ، قَالَ تَعَالَى: لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [فَاطِرٍ: ٣٠]

İkinci Mesele: { نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } “onun kazancını artırırız” ayetinin tefsiri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Anlamı; "Biz onun muvaffakiyetini, yardımını, hayır ve itaat yollarını ona kolaylaştırmayı artırırız" demektir. Mukâtil ise: "{ نَزِدْ لَهُ فِي حَرْثِهِ } yani sevabını kat kat artırmak suretiyle" demiştir. Allah Teâlâ: { لِيُوَفِّيَهُمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “Onlara mükâfatlarını tastamam ödesin ve lütfundan onlara fazlasını versin diye” [Fâtır: 30] buyurmuştur.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَصْبَحَ وَهَمُّهُ الدُّنْيَا شَتَّتَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِ هَمَّهُ وَجَعَلَ فَقْرَهُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ، وَلَمْ يَأْتِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلَى مَا كُتِبَ لَهُ، وَمَنْ أَصْبَحَ هَمُّهُ الْآخِرَةَ جَمَعَ اللَّهُ هَمَّهُ وَجَعَلَ غِنَاهُ فِي قَلْبِهِ وَأَتَتْهُ الدُّنْيَا وَهِيَ رَاغِمَةٌ عن أنفها»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kim sabahladığında kaygısı dünya olursa, Allah Teâlâ onun kaygısını darmadağın eder, fakirliğini iki gözünün arasına koyar ve kendisine dünyadan sadece takdir edilmiş olan gelir. Kim de sabahladığında kaygısı ahiret olursa, Allah onun kaygısını bir araya toplar, zenginliğini kalbine koyar ve dünya istemeye istemeye ona gelir.»

أو لفظا يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ هَذَا مَعْنَاهُ.

Yahut manası buna yakın olan bir lafızla [rivayet edilmiştir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ صَلَّى لِأَجْلِ طَلَبِ الثَّوَابِ أَوْ لِأَجْلِ دَفْعِ الْعِقَابِ فَإِنَّهُ تَصِحُّ صَلَاتُهُ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهَا لَا تَصِحُّ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ/ الْآخِرَةِ وَالْحَرْثُ لَا يَتَأَتَّى إِلَّا بِإِلْقَاءِ الْبَذْرِ الصَّحِيحِ فِي الْأَرْضِ، وَالْبَذْرُ الصَّحِيحُ لِجَمِيعِ الْخَيْرَاتِ وَالسَّعَادَاتِ لَيْسَ إِلَّا عُبُودِيَّةَ اللَّهِ تَعَالَى.

Üçüncü Mesele: Lafzın zahiri, sevap elde etmek yahut cezayı savmak için namaz kılan kimsenin namazının sahih olduğuna delalet eder; ancak [âlimler] onun sahih olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Cevap: Allah Teâlâ { مَنْ كانَ يُرِيدُ حَرْثَ الْآخِرَةِ } “Kim ahiret kazancını isterse” buyurmuştur. Kazanç/ekim ise ancak toprağa sahih tohumun atılmasıyla mümkündür. Bütün hayırların ve mutlulukların sahih tohumu ise yalnızca Allah Teâlâ'ya kulluk etmektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا إِذَا تَوَضَّأَ بِغَيْرِ نِيَّةٍ لَمْ يَصِحَّ، قَالُوا لِأَنَّ هَذَا الْإِنْسَانَ مَا أَرَادَ حَرْثَ الْآخِرَةِ، لِأَنَّ الْكَلَامَ فِيمَا إِذَا كَانَ غَافِلًا عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الْآخِرَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ لَهُ نُصِيبٌ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِالْآخِرَةِ وَالْخُرُوجُ عَنْ عُهْدَةِ الصَّلَاةِ مِنْ بَابِ مَنَافِعِ الْآخِرَةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ فِي الْوُضُوءِ الْعَارِي عَنِ النِّيَّةِ.

Dördüncü Mesele: Ashabımız [Şâfiîler] şöyle demiştir: Niyetsiz abdest alındığında sahih olmaz. Demiştirler ki: Çünkü bu insan ahiret kazancını istememiştir; zira söz konusu durum Allah'ın zikrinden ve ahiretten gafil olduğu zaman geçerlidir. Dolayısıyla ahiretle ilgili hususlarda onun hiçbir pay elde edememesi vacip olur. Namaz borcundan kurtulmak ise ahiret menfaatleri kabilindendir; öyleyse niyetten yoksun abdestte bunun hasıl olmaması vacip olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْقَانُونَ الْأَعْظَمَ وَالْقِسْطَاسَ الْأَقْوَمَ فِي أَعْمَالِ الْآخِرَةِ وَالدُّنْيَا أَرْدَفَهُ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى مَا هُوَ الْأَصْلُ فِي بَابِ الضَّلَالَةِ وَالشَّقَاوَةِ فَقَالَ: أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ وَمَعْنَى الْهَمْزَةِ فِي أَمْ التقرير والتقريع وشركاؤهم شَيَاطِينُهُمُ الَّذِينَ زَيَّنُوا الشِّرْكَ وَإِنْكَارَ الْبَعْثِ وَالْعَمَلَ للدنيا لأنهم يَعْلَمُونَ غَيْرَهَا، وَقِيلَ شُرَكَاؤُهُمْ أَوْثَانُهُمْ، وَإِنَّمَا أُضِيفَتْ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوهَا شُرَكَاءَ لِلَّهِ، وَلَمَّا كَانَ سَبَبًا لِضَلَالَتِهِمْ جُعِلَتْ شَارِعَةً لِدِينِ الضلالة كما قال إبراهيم ﵊: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] وَقَوْلُهُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ يَعْنِي أَنَّ تِلْكَ الشَّرَائِعَ بِأَسْرِهَا عَلَى ضِدَّيْنِ لِلَّهِ، ثُمَّ قَالَ: وَلَوْلا كَلِمَةُ الْفَصْلِ أَيِ الْقَضَاءُ السَّابِقُ بِتَأْخِيرِ الْجَزَاءِ، أَوْ يُقَالُ وَلَوْلَا الْوَعْدُ بِأَنَّ الْفَصْلَ أَنْ يَكُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ أَيْ بَيْنَ الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ أَوْ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَشُرَكَائِهِمْ وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ، وَأَنَّ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ فِي إِنَّ عَطْفًا لَهُ عَلَى كَلِمَةُ الْفَصْلِ يَعْنِي وَلَوْلا كَلِمَةُ الْفَصْلِ وَأَنَّ

Bil ki Allah Teâlâ, ahiret ve dünya amellerine dair en büyük kanunu ve en doğru ölçüyü beyan ettikten sonra, ardından sapıklık ve bedbahtlık hususundaki asıl kaynağa dikkat çekerek şöyle buyurmuştur: { أَمْ لَهُمْ شُرَكاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Yoksa onların, dinden Allah'ın izin vermediği şeyleri kendilerine şeriat kılan ortakları mı var?” { أَمْ } kelimesindeki hemzenin anlamı takrir ve kınamadır. Onların ortakları ise şirki, dirilişi inkâr etmeyi ve dünya için amel etmeyi süsleyen şeytanlarıdır; çünkü onlar dünyadan başkasını bilmezler. Ortaklarının putları olduğu da söylenmiştir. Onlara nispet edilmelerinin sebebi ise, putları Allah'a ortak kılanların bizzat kendileri olmasıdır. Bunlar onların sapıklığına sebep olduklarında, İbrâhim (aleyhisselâm)'ın: { رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhim: 36] dediği gibi sapıklık dinini şeriat kılanlar yapılmıştır. O'nun { شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ } “Dinden Allah'ın izin vermediği şeyleri kendilerine şeriat kılan” sözü, bu şeriatlerin tamamının Allah'ın [emirlerinin] zıddı olduğuna işaret eder. Sonra şöyle buyurdu: { وَلَوْلا كَلِمَةُ الْفَصْلِ } yani cezanın ertelenmesine dair geçmiş hüküm olmasaydı; yahut [hakkı batıldan] ayıran hükmün kıyamet gününde olacağına dair vaat olmasaydı, { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; yani kâfirlerle müminler arasında yahut müşriklerle ortak koştukları varlıklar arasında hüküm verilirdi. { وَإِنَّ الظَّالِمِينَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Şüphesiz zalimler için can yakıcı bir azap vardır.” Bazıları { إِنَّ } lafzındaki hemzenin fethasıyla { وَأَنَّ } şeklinde okumuş ve bunu { كَلِمَةُ الْفَصْلِ } lafzına atfetmiştir; yani "Eğer kesin hüküm sözü ve...

تَقْرِيرَهُ تَعْذِيبَ الظَّالِمِينَ فِي الْآخِرَةِ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَحْوَالَ أهل العقاب وأحوال أهل الثواب، الأول: فَهُوَ قَوْلُهُ تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ خَائِفِينَ خَوْفًا شَدِيدًا مِمَّا كَسَبُوا مِنَ السَّيِّئَاتِ وَهُوَ واقِعٌ بِهِمْ يُرِيدُ أَنَّ وَبَالَهُ وَاقِعٌ بِهِمْ سَوَاءٌ أَشْفَقُوا أَوْ لَمْ يُشْفِقُوا، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ أَحْوَالُ أَهْلِ الثَّوَابِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

...O'nun ahirette zalimlere azap etmeyi kararlaştırmış olması bulunmasaydı, dünyada aralarında mutlaka hüküm verilirdi." Sonra Allah Teâlâ azap ehlinin hallerini ve mükâfat ehlinin hallerini zikretti. Birincisi: O'nun { تَرَى الظَّالِمِينَ مُشْفِقِينَ } yani kazandıkları kötülüklerden ötürü şiddetli bir korkuyla korktuklarını görürsün, { مِمَّا كَسَبُوا } “kazandıkları şeylerden ötürü”, { وَهُوَ واقِعٌ بِهِمْ } “ve o başlarına gelecektir” sözüdür. Yani onlar korksalar da korkmasalar da onun vebali başlarına gelecektir demektir. İkincisine, yani sevap ehlinin hallerine gelince; o da Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لِأَنَّ رَوْضَةَ الْجَنَّةِ أَطْيَبُ بُقْعَةٍ فِيهَا، وَفِي الْآيَةِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْفُسَّاقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ كُلُّهُمْ فِي الْجَنَّةِ، إِلَّا أَنَّهُ خَصَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِرَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ، وَهِيَ الْبِقَاعُ الشَّرِيفَةُ مِنَ الْجَنَّةِ، فَالْبِقَاعُ الَّتِي دُونَ تِلْكَ الرَّوْضَاتِ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ مَخْصُوصَةً بِمَنْ كَانَ دُونَ أُولَئِكَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، ثم قال: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ الْأَشْيَاءِ حَاضِرَةٌ عِنْدَهُ مُهَيَّأَةٌ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي تَعْظِيمِ هَذِهِ الدَّرَجَةِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ وَأَصْحَابُنَا اسْتَدَلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّهِ، وَإِنَّمَا يَحْصُلُ بطريق الفضل من الله تعالى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ وَوِجْدَانَ كُلِّ مَا يُرِيدُونَهُ إِنَّمَا كَانَ جَزَاءً عَلَى الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَاتِ.

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ } “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler.” Çünkü cennet bahçesi, oranın en hoş ve en güzel yeridir. Ayette, namaz kılan fâsıkların hepsinin cennette olacağına dair bir işaret vardır; zira Allah, cennet bahçelerini yalnızca iman edip salih ameller işleyenlere has kılmıştır. Bu bahçeler ise cennetin şerefli yerleridir. Dolayısıyla o bahçelerin altındaki yerlerin de iman edip salih ameller işleyenlerin derecesinden aşağıda bulunan kimselere tahsis edilmiş olması gerekir. Sonra: { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyurdu. Bu durum her şeyin O'nun katında hazır ve hazırlanmış olduğuna delalet eder. Sonra Allah Teâlâ bu derecenin büyüklüğünü belirtmek üzere: { ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” buyurdu. Ashabımız bu ayetten sevabın Allah üzerine vacip olmadığına, bilakis Allah Teâlâ'dan bir lütuf yoluyla hasıl olduğuna delil getirmişlerdir. Çünkü O Teâlâ: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي رَوْضاتِ الْجَنَّاتِ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “İman edip salih ameller işleyenler ise cennet bahçelerindedirler. Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyurmuştur. Bu durum cennet bahçelerinin ve diledikleri her şeyi bulmanın ancak imanın ve salih amellerin bir mükâfatı olduğuna delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ الْجَزَاءَ الْمُرَتَّبَ عَلَى الْعَمَلِ إِنَّمَا حَصَلَ بِطَرِيقِ الْفَضْلِ لَا بِطَرِيقِ الِاسْتِحْقَاقِ.

Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” buyurmuştur. Bu, amele bağlanan mükâfatın hak etme yoluyla değil, sırf lütuf yoluyla gerçekleştiğine dair açık bir beyandır.

ثُمَّ قَالَ: ذلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» قُرِئَ يُبَشِّرُ من بشره ويبشر من أبشره ويبشر مِنْ بَشَرَهُ.

Sonra: { ذلِكَ الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İşte Allah'ın, inanıp salih ameller işleyen kullarına müjdelediği budur” buyurdu. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يُبَشِّرُ } fiili "beşşera" (بَشَّرَ) fiilinden, "yubşiru" "ebşera" (أَبْشَرَ) fiilinden ve "yebşuru" da "beşera" (بَشَرَ) fiilinden okunmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى تَعْظِيمِ حَالِ الثَّوَابِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ رَتَّبَ عَلَى الْإِيمَانِ وَعَمَلِ الصَّالِحَاتِ رَوْضَاتِ الْجَنَّاتِ، وَالسُّلْطَانُ الَّذِي هُوَ أَعْظَمُ الْمَوْجُودَاتِ وَأَكْرَمُهُمْ إِذَا رَتَّبَ عَلَى أَعْمَالٍ شَاقَّةٍ جَزَاءً، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ قَدْ بَلَغَ إِلَى حَيْثُ لَا يَعْلَمُ كُنْهَهُ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ وقوله لَهُمْ ما يَشاؤُنَ يَدْخُلُ فِي بَابِ غَيْرِ الْمُتَنَاهِي لِأَنَّهُ لَا دَرَجَةَ إِلَّا وَالْإِنْسَانُ يُرِيدُ مَا هُوَ أَعْلَى مِنْهَا الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ وَالَّذِي يَحْكُمُ بِكِبَرِهِ مَنْ لَهُ الْكِبْرِيَاءُ وَالْعَظَمَةُ عَلَى الْإِطْلَاقِ كَانَ فِي غَايَةِ الْكِبَرِ الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَعَادَ الْبِشَارَةَ عَلَى سَبِيلِ التَّعْظِيمِ فَقَالَ: الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ وَذَلِكَ يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى غَايَةِ الْعَظَمَةِ، نَسْأَلُ اللَّهَ الْفَوْزَ بِهَا وَالْوُصُولَ إِلَيْهَا.

Bil ki bu ayetler sevabın halinin yüceliğine birkaç yönden delalet etmektedir: Birincisi: Allah Sübhânehû, iman ve salih amele cennet bahçelerini karşılık kılmıştır. Varlıkların en büyüğü ve en cömerdi olan Hükümdar, meşakkatli amellere bir mükâfat takdir ettiğinde, bu durum o mükâfatın mahiyetini ancak Allah Teâlâ'nın bileceği bir dereceye ulaştığına delalet eder. İkincisi: O Teâlâ: { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Rableri katında onlar için diledikleri her şey vardır” buyurmuştur. O'nun { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ } “onlar için diledikleri her şey vardır” sözü sonsuzluk kapsamına girer; zira insan hangi derecede bulunursa bulunsun, mutlaka onun daha üstündekini diler. Üçüncüsü: O Teâlâ: { ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ } “İşte büyük lütuf budur” buyurmuştur. Mutlak büyüklük ve azamet sahibi olan Zât'ın büyüklüğüne hükmettiği şey, son derece büyük olur. Dördüncüsü: O Teâlâ müjdelemeyi tazim makamında tekrar ederek: { الَّذِي يُبَشِّرُ اللَّهُ عِبادَهُ } “Allah'ın kullarına müjdelediği” buyurmuştur. Bu da son derece azamete delalet eder. Allah'tan ona nail olmayı ve ona ulaşmayı niyaz ederiz.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْحَى إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ هَذَا الْكِتَابَ الشَّرِيفَ الْعَالِيَ وَأَوْدَعَ فيه الثلاثة أقسام الدَّلَائِلَ وَأَصْنَافَ التَّكَالِيفِ، وَرَتَّبَ عَلَى الطَّاعَةِ الثَّوَابَ، وَعَلَى الْمَعْصِيَةِ الْعِقَابَ، بَيَّنَ أَنِّي لَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ بِسَبَبِ هَذَا التَّبْلِيغِ نَفْعًا عَاجِلًا وَمَطْلُوبًا حَاضِرًا، لِئَلَّا يَتَخَيَّلَ جَاهِلٌ أَنَّ مَقْصُودَ مُحَمَّدٍ ﷺ مِنْ هَذَا التَّبْلِيغِ المال والجاه فقال:

Bil ki Allah Teâlâ, Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e bu şerefli ve yüce Kitab'ı vahyedip içine üç kısmı -yani delilleri, mükellefiyet çeşitlerini, itaate sevap ve isyana ceza tertip edilmesini- koyduğunda; cahil bir kimsenin Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in bu tebliğden maksadının mal ve makam olduğunu zannetmemesi için, "Ben bu tebliğ sebebiyle sizden peşin bir menfaat ve hazır bir talep istemiyorum" buyurarak şöyle demiştir:

قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: 'Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum.'” Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرَ النَّاسُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَةَ أَقْوَالٍ:

Birinci Mesele: İnsanlar bu ayet hakkında üç görüş zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: قَالَ الشَّعْبِيُّ أَكْثَرَ النَّاسُ عَلَيْنَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَتَبْنَا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ نَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ فَكَتَبَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ وَاسِطَ النَّسَبِ مِنْ قُرَيْشٍ لَيْسَ بَطْنٌ مِنْ بُطُونِهِمْ إِلَّا وَقَدْ وَلَدَهُ فَقَالَ الله قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَى مَا أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ أَجْراً إِلَّا أَنْ تَوَدُّونِي لِقَرَابَتِي مِنْكُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ قَوْمِي وَأَحَقُّ مَنْ أَجَابَنِي وَأَطَاعَنِي، فَإِذَا

Birincisi: Şa'bî şöyle demiştir: Bu ayet hakkında insanlar bize çok soru sordu. Biz de İbn Abbâs'a mektup yazıp bunu sorduk. İbn Abbâs şöyle cevap yazdı: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), Kureyş'in nesep bakımından tam ortasındaydı; onların kollarından hiçbir kol yoktu ki onu doğurmuş olmasın. Allah Teâlâ: "Sizi kendisine davet ettiğim şeye karşılık sizden, aramızdaki akrabalıktan dolayı beni sevmenizden başka bir ücret istemiyorum de" buyurdu. Manası şudur: Siz benim kavmimsiniz; bana icabet etmeye ve itaat etmeye en layık olanlarsınız. Şayet...

قَدْ أَبَيْتُمْ ذَلِكَ فَاحْفَظُوا حَقَّ الْقُرْبَى وَلَا تُؤْذُونِي وَلَا تُهَيِّجُوا عَلَيَّ.

...bunu kabul etmezseniz, bari akrabalık hakkını gözetin de bana eziyet etmeyin ve üzerime kışkırtmayın.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي:

İkinci görüş:

رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ قَالَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ كَانَتْ تَعْرُوهُ نَوَائِبُ وَحُقُوقٌ وَلَيْسَ فِي يَدِهِ سَعَةٌ، فَقَالَ الْأَنْصَارُ إِنَّ هَذَا الرَّجُلَ قَدْ هَدَاكُمُ اللَّهُ عَلَى يَدِهِ وَهُوَ ابْنُ أُخْتِكُمْ وَجَارُكُمْ فِي بَلَدِكُمْ، فَاجْمَعُوا لَهُ طَائِفَةً مِنْ أَمْوَالِكُمْ فَفَعَلُوا ثُمَّ أَتَوْهُ بِهِ فَرَدَّهُ عَلَيْهِمْ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً

Kelbî, İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye geldiğinde başına birtakım zorluklar ve ödemesi gereken haklar gelirdi, elinde ise geniş bir imkân yoktu. Bunun üzerine Ensar: "Bu zat ki Allah onun vasıtasıyla size hidayet vermiştir; o sizin kız kardeşinizin oğludur ve şehrinizde komşunuzdur. Mallarınızdan onun için bir miktar toplayın" dediler. Bunu yaptılar ve toplanan malı ona getirdiler; o da bunu onlara geri çevirdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ'nın şu buyruğu indi: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum...”

أَيْ عَلَى الْإِيمَانِ إِلَّا أَنْ تَوَدُّوا أَقَارِبِي فَحَثَّهُمْ عَلَى مَوَدَّةِ أَقَارِبِهِ .

...yani imana karşılık [bir ücret istemiyorum], ancak akrabalarımı sevmeniz müstesnadır; böylece onları kendi akrabalarını sevmeye teşvik etti .

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ الْحَسَنُ فَقَالَ: إِلَّا أَنْ تَوَدُّوا إِلَى اللَّهِ فِيمَا يُقَرِّبُكُمْ إِلَيْهِ مِنَ التَّوَدُّدِ إِلَيْهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ، فَالْقُرْبَى عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْقَرَابَةُ الَّتِي هِيَ بِمَعْنَى الرَّحِمِ وَعَلَى الثَّانِي الْقَرَابَةُ الَّتِي هِيَ بِمَعْنَى الْأَقَارِبِ، وَعَلَى الثَّالِثِ هِيَ فُعْلَى مِنَ الْقُرْبِ وَالتَّقْرِيبِ، فَإِنْ قِيلَ الْآيَةُ مُشْكِلَةٌ، ذَلِكَ لِأَنَّ طَلَبَ الْأَجْرِ عَلَى تَبْلِيغِ الْوَحْيِ لَا يَجُوزُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

Üçüncü görüş: Hasan'ın zikrettiği görüştür; o şöyle demiştir: "Ancak salih amelle O'na yakınlaşarak sizi Allah'a yaklaştıracak şeylerde Allah'a sevgi göstermeniz müstesnadır." Buna göre birinci görüşe göre el-Kurbâ (الْقُرْبى), hısımlık manasındaki yakınlıktır; ikinci görüşe göre akraba manasındaki yakınlıktır; üçüncü görüşe göre ise kurb ve takrîb (yakınlık ve yaklaştırma) kökünden fu'lâ veznidir. Şayet: "Ayet müşküldür; çünkü vahyin tebliğine karşılık ücret istemek caiz değildir ve buna şu yönler delalet eder:" denilirse:

الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ أَكْثَرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ أَنَّهُمْ صَرَّحُوا بِنَفْيِ طَلَبِ الْأُجْرَةِ، فَذَكَرَ فِي قِصَّةِ نُوحٍ ﵇ وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ١٠٩] وَكَذَا فِي قِصَّةِ هُودٍ وَصَالِحٍ، وَفِي قِصَّةِ لُوطٍ وَشُعَيْبٍ ﵈، وَرَسُولُنَا أَفْضَلُ مِنْ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ فَكَانَ بِأَنْ لَا يَطْلُبَ الْأَجْرَ عَلَى النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ أَوْلَى الثَّانِي: أَنَّهُ ﷺ صَرَّحَ بِنَفْيِ طَلَبِ الْأَجْرِ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ فَقَالَ: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ [سبأ: ٤٧] وقال: قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ [ص: ٨٦] الثَّالِثُ: الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّبْلِيغَ كَانَ وَاجِبًا عَلَيْهِ قَالَ تَعَالَى: بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ [الْمَائِدَةِ: ٦٧] وَطَلَبُ الْأَجْرِ عَلَى أَدَاءِ الْوَاجِبِ لَا يَلِيقُ بِأَقَلِّ النَّاسِ فَضْلًا عَنْ أَعْلَمِ الْعُلَمَاءِ الرَّابِعُ: أَنَّ النُّبُوَّةَ أَفْضَلُ مِنَ الْحِكْمَةِ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْحِكْمَةِ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَةِ: ٢٦٩] وَقَالَ فِي صِفَةِ الدُّنْيَا قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ [النِّسَاءِ: ٧٧] فَكَيْفَ يَحْسُنُ فِي الْعَقْلِ مُقَابَلَةُ أَشْرَفِ الْأَشْيَاءِ بِأَخَسِّ الْأَشْيَاءِ الْخَامِسُ: أَنَّ طَلَبَ الْأَجْرِ كَانَ يُوجِبُ التُّهْمَةَ، وَذَلِكَ يُنَافِي الْقَطْعَ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ يَطْلُبَ أَجْرًا الْبَتَّةَ عَلَى التَّبْلِيغِ وَالرِّسَالَةِ، وَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ طَلَبَ أَجْرًا عَلَى التَّبْلِيغِ وَالرِّسَالَةِ، وَهُوَ الْمَوَدَّةُ فِي الْقُرْبَى هَذَا تَقْرِيرُ السُّؤَالِ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ طَلَبُ الْأَجْرِ عَلَى التَّبْلِيغِ وَالرِّسَالَةِ، بَقِيَ قَوْلُهُ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مِنْ بَابِ قَوْلِهِ:

Birincisi: Allah Teâlâ peygamberlerin (aleyhimüsselâm) çoğundan ücret talebini açıkça nefyettiklerini nakletmiştir. Nitekim Nûh (aleyhisselâm) kıssasında: { وَما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلى رَبِّ الْعالَمِينَ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim mükâfatım ancak âlemlerin Rabbine aittir” [Şuarâ: 109] buyurulduğunu zikretmiştir. Hûd ve Sâlih kıssalarında, Lût ve Şuayb (aleyhimüsselâm) kıssalarında da böyledir. Bizim Peygamberimiz ise diğer bütün peygamberlerden (aleyhimüsselâm) daha faziletlidir; dolayısıyla nübüvvet ve risalete karşılık ücret talep etmemesi öncelikle gerekir. İkincisi: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) diğer ayetlerde ücret talebini açıkça nefyederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ } “De ki: Sizden herhangi bir ücret istemişsem o sizin olsun” [Sebe: 47] ve: { قُلْ ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim” [Sâd: 86] buyurmuştur. Üçüncüsü: Akıl da buna delalet eder; çünkü bu tebliğ onun üzerine vacipti. Allah Teâlâ: { بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } “Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini yapmamış olursun” [Mâide: 67] buyurmuştur. Vacibi yerine getirmeye karşılık ücret istemek, âlimlerin en bilgilisi bir yana, insanların en sıradanına dahi yakışmaz. Dördüncüsü: Nübüvvet, hikmetten daha faziletlidir. Halbuki Allah Teâlâ hikmetin vasfı hakkında: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çok hayır verilmiştir” [Bakara: 269] buyurmuş, dünya hakkında ise: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünyanın geçimliği azdır” [Nisâ: 77] buyurmuştur. O halde en şerefli şeylerin en değersiz şeylerle karşılık bulması akılda nasıl güzel karşılanabilir? Beşincisi: Ücret talep etmek töhmete yol açardı; bu ise peygamberliğin sıhhatine dair kesin kanaatle bağdaşmaz. Bu yönlerle sabit olmuştur ki, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in tebliğ ve risalet için kesinlikle bir ücret talep etmesi caiz değildir. Bu ayetin zahiri ise onun tebliğ ve risalete karşılık bir ücret talep ettiğini iktiza etmektedir ki o da akrabalık sevgisidir. İşte sorunun ortaya konuluşu böyledir. Buna verilecek cevap şudur: Tebliğ ve risalet üzerine ücret talep etmenin caiz olmadığı hususunda ihtilaf yoktur. Geriye O'nun { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak akrabalık sevgisi müstesna” sözü kalmaktadır; buna iki yönden cevap veririz: Birincisi: Bu, [şairin] şu sözü kabilindendir:

وَلَا عَيْبَ فِيْهِمْ غَيْرَ أن سيوفهم ... بها من قراع الدار عين فُلُولُ

"Onlarda hiçbir ayıp yoktur; şu kadar var ki zırhlılarla vuruşmaktan kılıçlarında çentikler vardır."

الْمَعْنَى أَنَا لَا أَطْلُبُ مِنْكُمْ إِلَّا هَذَا وَهَذَا فِي الْحَقِيقَةِ لَيْسَ أَجْرًا لِأَنَّ حُصُولَ الْمَوَدَّةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ أَمْرٌ وَاجِبٌ قَالَ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٧١]

Anlamı şudur: "Ben sizden sadece bunu istiyorum; bu ise gerçekte bir ücret değildir; çünkü Müslümanlar arasında sevginin gerçekleşmesi vacip olan bir emirdir." Nitekim Allah Teâlâ: { وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir” [Tevbe: 71] buyurmuştur.

وَقَالَ ﷺ: «الْمُؤْمِنُونَ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُمْ بَعْضًا»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: «Müminler birbirini kenetleyen bir bina gibidirler.»

وَالْآيَاتُ وَالْأَخْبَارُ فِي هَذَا الْبَابِ كَثِيرَةٌ وَإِذَا كَانَ حُصُولُ الْمَوَدَّةِ بَيْنَ جمهور المسلمين واجبا

Bu konuda ayetler ve rivayetler pek çoktur. Müslümanların geneli arasında sevginin gerçekleşmesi vacip olduğuna göre,

فَحُصُولُهَا فِي حَقِّ أَشْرَفِ الْمُسْلِمِينَ وَأَكَابِرِهِمْ أَوْلَى، وقوله تعالى: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى تَقْدِيرُهُ وَالْمَوَدَّةُ فِي الْقُرْبَى لَيْسَتْ أَجْرًا، فَرَجَعَ الْحَاصِلُ إِلَى أَنَّهُ لَا أَجْرَ الْبَتَّةَ الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ أَنَّ هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، وَتَمَّ الكلام عند قوله قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً.

...Müslümanların en şereflisi ve en büyükleri hakkında bu sevginin gerçekleşmesi evleviyetle gerekir. Allah Teâlâ'nın: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” buyruğunun takdiri, "Akrabalık sevgisi ise bir ücret değildir" şeklindedir. Dolayısıyla işin özü, ortada kesinlikle bir ücret olmadığına dönmektedir. Cevabın ikinci yönü: Bu istisnâ-i munkatı'dır (kesintili istisnadır). Söz { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً } “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum” sözünde tamamlanmıştır.

ثُمَّ قَالَ: إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى أَيْ لَكِنْ أُذَكِّرُكُمْ قَرَابَتِي مِنْكُمْ وَكَأَنَّهُ فِي اللَّفْظِ أَجْرٌ وَلَيْسَ بِأَجْرٍ.

Sonra: { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak akrabalık sevgisi müstesna” buyurmuştur; yani "Fakat aramızdaki akrabalığı size hatırlatıyorum" demektir. Sanki lafızda ücretmiş gibi görünmektedir, oysa ücret değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: نَقَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ»

Üçüncü Mesele: Keşşâf sahibi nakletmiştir ki:

عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ/ مَاتَ شَهِيدًا أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مَغْفُورًا لَهُ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ تَائِبًا، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ مُؤْمِنًا مُسْتَكْمِلَ الْإِيمَانِ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ بَشَّرَهُ مَلَكُ الْمَوْتِ بِالْجَنَّةِ ثُمَّ مُنْكَرٌ وَنَكِيرٌ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ يُزَفُّ إِلَى الْجَنَّةِ كَمَا تُزَفُّ الْعَرُوسُ إِلَى بَيْتِ زَوْجِهَا، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ فُتِحَ لَهُ فِي قَبْرِهِ بَابَانِ إِلَى الْجَنَّةِ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ جَعَلَ اللَّهُ قَبْرَهُ مَزَارَ مَلَائِكَةِ الرَّحْمَةِ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ عَلَى السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَكْتُوبًا بَيْنَ عَيْنَيْهِ آيِسٌ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ مَاتَ كَافِرًا، أَلَا وَمَنْ مَاتَ عَلَى بُغْضِ آلِ مُحَمَّدٍ لَمْ يَشُمَّ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ» هَذَا هُوَ الَّذِي رَوَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» ،

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse şehit olarak ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse bağışlanmış olarak ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse tövbe etmiş olarak ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse imanı kemale ermiş bir mümin olarak ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere öleni ölüm meleği, sonra da Münker ve Nekir cennetle müjdeler. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse, gelinin kocasının evine uğurlandığı gibi cennete uğurlanır. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimsenin kabrinde cennete doğru iki kapı açılır. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimsenin kabrini Allah, rahmet meleklerinin ziyaretgâhı kılar. Dikkat edin! Âl-i Muhammed sevgisi üzere ölen kimse Sünnet ve Cemaat üzere ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed'e buğzederek ölen kimse kıyamet günü iki gözünün arasında "Allah'ın rahmetinden ümidini kesmiştir" yazılı olarak gelir. Dikkat edin! Âl-i Muhammed'e buğzederek ölen kimse kâfir olarak ölür. Dikkat edin! Âl-i Muhammed'e buğzederek ölen kimse cennetin kokusunu dahi koklayamaz.» Keşşâf sahibinin rivayet ettiği hadis budur.

وَأَنَا أَقُولُ: آلُ مُحَمَّدٍ ﷺ هُمُ الَّذِينَ يَؤُولُ أَمْرُهُمْ إِلَيْهِ فَكُلُّ مَنْ كَانَ أَمْرُهُمْ إِلَيْهِ أَشَدَّ وَأَكْمَلَ كَانُوا هُمُ الْآلَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ فَاطِمَةَ وَعَلِيًّا وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ كَانَ التَّعَلُّقُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَشَدَّ التَّعَلُّقَاتِ وَهَذَا كَالْمَعْلُومِ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونُوا هُمُ الْآلَ، وَأَيْضًا اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْآلِ فَقِيلَ هُمُ الْأَقَارِبُ وَقِيلَ هُمْ أُمَّتُهُ، فَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْقَرَابَةِ فَهُمُ الْآلُ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْأُمَّةِ الَّذِينَ قَبِلُوا دَعْوَتَهُ فَهُمْ أَيْضًا آلٌ فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ هُمُ الْآلُ، وَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَهَلْ يَدْخُلُونَ تَحْتَ لَفْظِ الْآلِ؟ فَمُخْتَلَفٌ فِيهِ.

Ben de derim ki: Âl-i Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem), işleri O'na dönüp varan kimselerdir. O'na bağlılıkları en şiddetli ve en kâmil olan kimseler kim ise onlar âldir. Şüphe yok ki Fâtıma, Ali, Hasan ve Hüseyin ile Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) arasındaki bağ, bağların en şiddetlisi idi. Bu durum mütevâtir nakille bilinen bir husus gibidir. Dolayısıyla onların âl olmaları zorunludur. Ayrıca insanlar "âl" konusunda ihtilaf etmişlerdir; bazısı onların akrabalar olduğunu, bazısı da ümmeti olduğunu söylemiştir. Eğer akrabalığa hamledersek onlar âldir; şayet O'nun davetini kabul eden ümmetine hamledersek onlar yine âldir. Böylece her iki takdire göre de onların âl olduğu sabit olmuştur. Onların dışındakilere gelince, "âl" lafzının altına girip girmedikleri ihtilaflıdır.

وَرَوَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ قَرَابَتُكَ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ وَجَبَتْ عَلَيْنَا مَوَدَّتُهُمْ؟ فَقَالَ عَلِيٌّ وَفَاطِمَةُ وَابْنَاهُمَا،

Keşşâf sahibi rivayet etmiştir ki: Bu ayet indiğinde: "Ey Allah'ın Resûlü! Kendilerini sevmemiz bize vacip kılınan bu akrabaların kimlerdir?" denildi. O da: «Ali, Fâtıma ve onların iki oğludur» buyurdu.

فَثَبَتَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةَ أَقَارِبُ النَّبِيِّ ﷺ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونُوا مَخْصُوصِينَ بِمَزِيدِ التَّعْظِيمِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:

Böylece bu dördünün Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in akrabaları olduğu sabit oldu. Bu sabit olunca, onların daha fazla tazimle tahsis edilmeleri vacip olur. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ مَا سَبَقَ الثَّانِي: لَا شَكَّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُحِبُّ فَاطِمَةَ ﵍

Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak akrabalık sevgisi müstesna” buyruğudur; bundan delil çıkarma yönü daha önce geçmişti. İkincisi: Şüphe yok ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Fâtıma (aleyhessalâm)'ı severdi.

قَالَ ﷺ: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي يُؤْذِينِي مَا يُؤْذِيهَا»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Fâtıma benden bir parçadır; onu üzen şey beni de üzer» buyurmuştur.

وَثَبَتَ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ يُحِبُّ عَلِيًّا وَالْحَسَنَ وَالْحُسَيْنَ وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ عَلَى كُلِّ الْأُمَّةِ مِثْلُهُ لِقَوْلِهِ وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٥٨] وَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ [النُّورِ: ٦٣] وَلِقَوْلِهِ قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣١] وَلِقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الْأَحْزَابِ: ٢١] الثَّالِثُ: أَنَّ الدُّعَاءَ لِلْآلِ مَنْصِبٌ عَظِيمٌ وَلِذَلِكَ جُعِلَ هَذَا الدُّعَاءُ خَاتِمَةَ التَّشَهُّدِ فِي الصَّلَاةِ وَهُوَ قَوْلُهُ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ مُحَمَّدٍ وَارْحَمْ مُحَمَّدًا وَآلَ مُحَمَّدٍ، وَهَذَا التَّعْظِيمُ لَمْ يُوجَدْ فِي حَقِّ غَيْرِ الْآلِ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُبَّ آلِ مُحَمَّدٍ وَاجِبٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁:

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in Ali, Hasan ve Hüseyin'i sevdiği de mütevâtir nakille sabittir. Bu sabit olunca, { وَاتَّبِعُوهُ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ } “Ona uyun ki doğru yolu bulasınız” [A'râf: 158] ayeti, Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ } “O'nun emrine muhalefet edenler sakınsınlar” [Nûr: 63] ayeti, O'nun: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân: 31] buyruğu ve Sübhânehû'nun: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun ki Resûlullah'ta sizin için güzel bir örnek vardır” [Ahzâb: 21] buyruğu gereğince bütün ümmete de aynısı vacip olur. Üçüncüsü: Âl için dua etmek yüce bir makamdır; bu sebeple bu dua, namazdaki teşehhüdün sonu kılınmıştır ki o da «Allah'ım! Muhammed'e ve Muhammed'in âline salât eyle, Muhammed'e ve Muhammed'in âline merhamet eyle» duasıdır. Bu tazim âlin dışındakiler hakkında bulunmamıştır. Bütün bunlar Âl-i Muhammed sevgisinin vacip olduğuna delalet eder. Şâfiî (radıyallâhu anh) şöyle demiştir:

يَا رَاكِبًا قِفْ بِالْمُحَصَّبِ مِنْ مِنًى ... وَاهْتِفْ بِسَاكِنِ خَيْفِهَا وَالنَّاهِضِ

"Ey binitli! Minâ'daki Muhassab mevkiinde dur ve onun Hayf vadisinde ikamet edene de hareket halinde olana da seslen!"

سَحَرًا إِذَا فَاضَ الْحَجِيجُ إِلَى مِنًى ... فَيْضًا كَمَا نَظْمِ الْفُرَاتِ الْفَائِضِ

"Seher vaktinde, hacılar Minâ'ya coşkun Fırat'ın akışı gibi akıp doldukları zaman [seslen]!"

إِنْ كَانَ رَفْضًا حُبُّ آلِ مُحَمَّدٍ ... فليشهد الثقلان أنى رافضي

"Eğer Âl-i Muhammed'i sevmek bir Râfızîlik ise, iki âlem (insanlar ve cinler) şahit olsun ki ben Râfızîyim!"

المسألة الثالثة: قَوْلُهُ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى فِيهِ مَنْصِبٌ عَظِيمٌ لِلصَّحَابَةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَالسَّابِقُونَ

Üçüncü Mesele: O'nun { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak akrabalık sevgisi müstesna” sözünde ashab için de yüce bir makam vardır; çünkü Allah Teâlâ: { وَالسَّابِقُونَ

السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ

السَّابِقُونَ أُولئِكَ الْمُقَرَّبُونَ } “Öne geçenler, öne geçenler... İşte onlar [Allah'a] en çok yaklaştırılmış olanlardır.”

[الْوَاقِعَةِ: ١٠] فَكُلُّ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ كَانَ مُقَرَّبًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى فَدَخَلَ/ تَحْتَ قَوْلِهِ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ حُبِّ آلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَحُبِّ أَصْحَابِهِ، وَهَذَا الْمَنْصِبُ لَا يَسْلَمُ إِلَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِنَا أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ حُبِّ الْعِتْرَةِ وَالصَّحَابَةِ، وَسَمِعْتُ بَعْضَ المذكرين قَالَ

[Vâkıa: 10-11] Dolayısıyla Allah'a itaat eden herkes Allah Teâlâ katında mukarreb (yakınlaştırılmış) olur ve böylece { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak yakınlıkta sevgi müstesna” sözünün kapsamına girer. Özetle bu ayet, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in âlini ve ashabını sevmenin vacip olduğuna delalet eder. Bu yüce makam ise ancak Ehl-i Beyt (ıtre) sevgisi ile Ashab sevgisini birleştiren ashabımızın, yani Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat'in görüşü üzere sağlam kalır. Nitekim vaizlerden birinin şöyle dediğini işittim:

أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَثَلُ أَهْلِ بَيْتِي كَمَثَلِ سَفِينَةِ نُوحٍ مَنْ رَكِبَ فِيهَا نَجَا»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu [nakletti]: «Ehl-i Beyt'imin misali Nûh'un gemisi gibidir; ona binen kurtulur.»

وَقَالَ ﷺ: «أَصْحَابِي كَالنُّجُومِ بِأَيِّهِمُ اقْتَدَيْتُمُ اهْتَدَيْتُمْ»

Ve Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Ashabım yıldızlar gibidir; hangisine uyarsanız doğru yolu bulursunuz.»

وَنَحْنُ الْآنَ فِي بَحْرِ التَّكْلِيفِ وَتَضْرِبُنَا أَمْوَاجُ الشُّبُهَاتِ وَالشَّهَوَاتِ وَرَاكِبُ الْبَحْرِ يَحْتَاجُ إِلَى أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: السَّفِينَةُ الْخَالِيَةُ عَنِ الْعُيُوبِ وَالثَّقْبِ وَالثَّانِي: الْكَوَاكِبُ الظَّاهِرَةُ الطَّالِعَةُ النَّيِّرَةُ، فَإِذَا رَكِبَ تِلْكَ السَّفِينَةَ وَوَقَعَ نَظَرُهُ عَلَى تِلْكَ الْكَوَاكِبِ الظَّاهِرَةِ كَانَ رَجَاءُ السَّلَامَةِ غَالِبًا، فَكَذَلِكَ رَكِبَ أَصْحَابُنَا أَهْلُ السُّنَّةِ سَفِينَةَ حُبِّ آلِ مُحَمَّدٍ وَوَضَعُوا أَبْصَارَهُمْ عَلَى نُجُومِ الصَّحَابَةِ فَرَجَوْا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يَفُوزُوا بِالسَّلَامَةِ وَالسَّعَادَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.

Bizler şu anda mükellefiyet denizindeyiz; şüphe ve şehvet dalgaları bize çarpmaktadır. Denize binen kimse ise iki şeye muhtaçtır: Birincisi ayıplardan ve deliklerden arınmış bir gemi; ikincisi ise doğan, parlak ve apaçık yıldızlar. Kişi o gemiye biner ve gözü o apaçık yıldızlara ilişirse selamet umudu galip gelir. İşte ashabımız olan Ehl-i Sünnet de Âl-i Muhammed sevgisi gemisine binmiş, gözlerini ashab yıldızlarına dikmiş ve böylece Allah Teâlâ'dan dünyada ve ahirette selamet ve saadete nail olmayı ummuşlardır.

وَلْنَرْجِعْ إِلَى التَّفْسِيرِ: أَوْرَدَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : عَلَى نَفْسِهِ سُؤَالًا فَقَالَ: هَلَّا قِيلَ إِلَّا مَوَدَّةَ الْقُرْبَى، أَوْ إِلَّا مَوَدَّةً لِلْقُرْبَى، وَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى؟ وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ جَعَلُوا مَكَانًا لِلْمَوَدَّةِ وَمَقَرًّا لَهَا كَقَوْلِهِ لِي فِي آلِ فُلَانٍ مَوَدَّةٌ وَلِي فِيهِمْ هَوًى وَحُبٌّ شَدِيدٌ، تُرِيدُ أُحِبُّهُمْ وَهُمْ مَكَانُ حُبِّي وَمَحِلُّهُ.

Tefsire dönelim: el-Keşşâf sahibi kendi kendine bir soru yönelterek şöyle demiştir: “Niçin { إِلَّا مَوَدَّةَ الْقُرْبَى } veya { إِلَّا مَوَدَّةً لِلْقُرْبَى } denilmedi de O'nun { إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “ancak akrabalıkta/yakınlıkta sevgi müstesna” sözünün anlamı nedir?” Buna şöyle cevap vermiştir: Onlar sevginin bir mekânı ve karargâhı kılınmıştır; nitekim [Arapçada] kişinin “Filan ailesinde sevgim vardır, onlarda benim bir arzum ve şiddetli bir sevgim vardır” demesi gibidir; yani “Onları seviyorum, onlar sevgimin yeri ve mahalidir” demek istersin.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً قِيلَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁، وَالظَّاهِرُ الْعُمُومُ فِي أَيِّ حَسَنَةٍ كَانَتْ، إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا ذُكِرَتْ عَقِيبَ ذِكْرِ الْمَوَدَّةِ فِي الْقُرْبَى دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْمَقْصُودَ التَّأْكِيدُ فِي تِلْكَ الْمَوَدَّةِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَقْتَرِفْ حَسَنَةً نَزِدْ لَهُ فِيها حُسْناً } “Kim bir iyilik kazanırsa, onun için bunda güzelliği artırırız.” Bu ayetin Ebû Bekir (radıyallâhu anh) hakkında indiği söylenmiştir. Zahir olan ise hangi iyilik olursa olsun genel olmasıdır; ancak akrabalık sevgisi zikrinin hemen ardından zikredilmiş olması, maksadın bu sevgiyi pekiştirmek olduğuna delalet etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ وَالشَّكُورُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مَجَازٌ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يُحْسِنُ إِلَى الْمُطِيعِينَ فِي إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِمْ وَفِي أَنْ يَزِيدَ عَلَيْهِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ التَّفْضِيلِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ شَكُورٌ } “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, şükrün karşılığını bolca verendir.” Allah Teâlâ hakkında Şekûr mecazdır; anlamı ise Allah Teâlâ'nın itaat edenlere sevabı ulaştırmak ve buna pek çok lütuf çeşitlerini eklemek suretiyle ihsanda bulunmasıdır.

وَقَالَ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ إِنَّمَا ابْتُدِئَ فِي تَقْرِيرِ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ إِنَّمَا حَصَلَ بِوَحْيِ اللَّهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yoksa 'Allah'a karşı bir yalan uydurdu' mu diyorlar?” Bil ki surenin başındaki kelam, bu Kitab'ın ancak Allah'ın vahyi ile hâsıl olduğunu beyan ile başlamıştır ki bu da Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { كَذلِكَ يُوحِي إِلَيْكَ وَإِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

[الشُّورَى: ٣] وَاتَّصَلَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْمَعْنَى وَتَعَلَّقَ الْبَعْضُ بِالْبَعْضِ حتى وصل إلى هاهنا، ثم حكى هاهنا شُبْهَةَ الْقَوْمِ وَهِيَ قَوْلُهُمْ: إِنَّ هَذَا لَيْسَ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَمْ مُنْقَطِعَةٌ، وَمَعْنَى الْهَمْزَةِ نَفْسُ التَّوْبِيخِ كَأَنَّهُ قِيلَ: أَيَقَعُ فِي قُلُوبِهِمْ وَيَجْرِي فِي أَلْسِنَتِهِمْ أَنْ يَنْسُبُوا مِثْلَهُ إِلَى الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ الَّذِي هُوَ أَقْبَحُ أَنْوَاعِ الْفِرْيَةِ وَأَفْحَشُهَا، ثُمَّ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ مُجَاهِدٌ يَرْبِطْ عَلَى قَلْبِكَ بِالصَّبْرِ عَلَى أَذَاهُمْ حَتَّى لَا يَشُقَّ عَلَيْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّهُ مُفْتَرٍ كَذَّابٌ وَالثَّانِي: يَعْنِي بِهَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ إِنْ يَشَأِ اللَّهُ يَجْعَلْكَ مِنَ الْمَخْتُومِ عَلَى قُلُوبِهِمْ حَتَّى يَفْتَرِيَ عَلَيْهِ الْكَذِبَ فَإِنَّهُ لَا يَجْتَرِئُ عَلَى افْتِرَاءِ الْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ إِلَّا مَنْ كَانَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَقْرِيرِ الِاسْتِبْعَادِ، وَمِثَالُهُ أَنْ يَنْسُبَ رَجُلٌ بَعْضَ الْأُمَنَاءِ إِلَى الْخِيَانَةِ فَيَقُولُ/ الْأَمِينُ، لَعَلَّ اللَّهَ خَذَلَنِي لَعَلَّ اللَّهَ أَعْمَى قَلْبِي، وَهُوَ لَا يُرِيدُ إِثْبَاتَ الْخِذْلَانِ وَعَمَى الْقَلْبِ لِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُ اسْتِبْعَادَ صُدُورِ الْخِيَانَةِ عَنْهُ.

[Şûrâ: 3] } “Azîz ve Hakîm olan Allah, sana ve senden öncekilere işte böyle vahyeder.” Bu anlamın takririne dair söz birbirine bağlanarak buraya kadar ulaştı. Sonra burada o kavmin şüphesini, yani “Bu, Allah Teâlâ'dan bir vahiy değildir” şeklindeki sözlerini naklederek şöyle buyurdu: { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yoksa 'Allah'a karşı bir yalan uydurdu' mu diyorlar?” el-Keşşâf sahibi demiştir ki: “{ أَمْ } munkatıdır; hemzenin anlamı ise azarlamanın (tevbih) ta kendisidir. Sanki şöyle denilmektedir: 'Onun gibisini, iftiranın en çirkini ve en ağırı olan Allah'a iftira etmekle suçlamak onların kalplerine düşer ve dillerinde dolaşır mı?'” Sonra buna şöyle cevap vermiştir: { فَإِنْ يَشَإِ اللَّهُ يَخْتِمْ عَلى قَلْبِكَ } “Eğer Allah dilerse senin kalbini mühürler.” Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mücâhid demiştir ki: Onların 'O bir iftiracı ve yalancıdır' demeleri sana ağır gelmesin diye onların eziyetine karşı senin kalbini sabırla bağlar. İkincisi: Bu sözle şunu kastetmektedir: Eğer Allah dilerse seni, O'na yalan uydursun diye kalpleri mühürlenenlerden kılar; zira Allah'a karşı yalan uydurmaya ancak bu durumda olan kimse cüret edebilir. Bu sözü zikretmekten maksat, [böyle bir şeyin vukuunu] uzak görmeyi pekiştirmede mübalağa yapmaktır. Bunun misali, bir kimsenin güvenilir birini hainlikle suçlaması, güvenilir kişinin de “Herhalde Allah beni yardımsız bıraktı, herhalde Allah kalbimi kör etti” demesidir. Oysa o, kendisi için yardımsızlığı ve kalp körlüğünü ispat etmek istememekte, bilakis kendisinden hıyanetin sudûr etmesini uzak görmeyi amaçlamaktadır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ أَيْ وَمِنْ عَادَةِ اللَّهِ إِبْطَالُ الْبَاطِلِ وَتَقْرِيرُ الْحَقِّ فَلَوْ كَانَ مُحَمَّدٌ مُبْطِلًا كَذَّابًا لَفَضَحَهُ اللَّهُ وَلَكَشَفَ عَنْ بَاطِلِهِ وَلَمَا أَيَّدَهُ بِالْقُوَّةِ وَالنُّصْرَةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَمْحُ اللَّهُ الْباطِلَ وَيُحِقُّ الْحَقَّ } “Allah batılı yok eder ve hakkı gerçekleştirir.” Yani batılı iptal etmek ve hakkı yerleştirmek Allah'ın âdetindendir; şayet Muhammed batıl üzere olan bir yalancı olsaydı Allah onu rezil eder, batılını açığa çıkarır ve onu güç ve zaferle desteklemezdi. Durum böyle olmadığına göre bildik ki o,

لَيْسَ مِنَ الْكَاذِبِينَ الْمُفْتَرِينَ عَلَى اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا وَعْدًا مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ بِأَنَّهُ يَمْحُو الْبَاطِلَ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْبَهْتِ وَالْفِرْيَةِ وَالتَّكْذِيبِ وَيُثْبِتُ الْحَقَّ الَّذِي كَانَ مُحَمَّدٌ ﷺ عَلَيْهِ.

Allah'a karşı yalan uyduran yalancılardan değildir. Bunun, Allah'ın Resûlü'ne; onların üzerinde bulunduğu iftira, yalan ve tekzibden ibaret batılı yok edeceğine ve Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in üzerinde bulunduğu hakkı sabit kılacağına dair bir vaadi olması da caizdir.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ أَيْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَا فِي صَدْرِكَ وَصُدُورِهِمْ فَيَجْرِي الْأَمْرُ عَلَى حَسَبِ ذَلِكَ، وَعَنْ قَتَادَةَ يَخْتِمْ عَلَى قَلْبِكَ يُنْسِيكَ الْقُرْآنَ وَيَقْطَعُ عَنْكَ الْوَحْيَ، بِمَعْنَى لَوِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ لَفَعَلَ اللَّهُ بِهِ ذَلِكَ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” Yani Allah senin göğsündekini de onların göğüslerindekini de hakkıyla bilendir; dolayısıyla iş buna göre cereyan eder. Katâde'den rivayet edildiğine göre “Kalbini mühürler” ifadesi, “Sana Kur'an'ı unutturur ve senden vahyi keser” demektir; yani şayet Allah'a karşı yalan uydursaydı Allah ona bunu yapardı.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً ثُمَّ بَرَّأَ رَسُولَهُ مِمَّا أَضَافُوهُ إِلَيْهِ مِنْ هَذَا وَكَانَ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُمْ قَدِ اسْتَحَقُّوا بِهَذِهِ الْفِرْيَةِ عِقَابًا عَظِيمًا، لَا جَرَمَ نَدَبَهُمُ الله إلى التَّوْبَةِ وَعَرَّفَهُمْ أَنَّهُ يَقْبَلُهَا مِنْ كُلِّ مُسِيءٍ وَإِنْ عَظُمَتْ إِسَاءَتُهُ، فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ { أَمْ يَقُولُونَ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Yoksa 'Allah'a karşı bir yalan uydurdu' mu diyorlar?” buyurup ardından Resûlü'nü onların kendisine isnat ettikleri bu şeyden temize çıkarınca ve bu iftira sebebiyle onların büyük bir azabı hak ettikleri bilinince, şüphesiz Allah onları tövbeye çağırmış ve kötülüğü ne kadar büyük olursa olsun her kötülük yapandan tövbeyi kabul edeceğini onlara bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “O, kullarından tövbeyi kabul eden ve kötülükleri bağışlayandır.” Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُقَالُ قَبِلْتُ مِنْهُ الشَّيْءَ وَقَبِلْتُهُ عَنْهُ، فَمَعْنَى قَبِلْتُهُ مِنْهُ أَخَذْتُهُ مِنْهُ وَجَعَلْتُهُ مَبْدَأَ قَبُولٍ وَمَنْشَأَهُ، وَمَعْنَى قَبِلْتُهُ عَنْهُ أَخَذْتُهُ وَأَثْبَتُّهُ عَنْهُ وَقَدْ سَبَقَ الْبَحْثُ الْمُسْتَقْصَى عَنْ حَقِيقَةِ التَّوْبَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَأَقَلُّ مَا لَا بُدَّ مِنْهُ النَّدَمُ عَلَى الْمَاضِي وَالتَّرْكُ فِي الْحَالِ وَالْعَزْمُ عَلَى أَنْ لَا يَعُودَ إِلَيْهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ،

Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi demiştir ki: [Arapçada] “Ondan şeyi kabul ettim” (kabiltü minhu) ve “Ondan kabul ettim” (kabiltü 'anhu) denilir. 'Kabiltü minhu'nun anlamı: Onu ondan aldım ve onu kabulün başlangıcı ve kaynağı kıldım demektir. 'Kabiltü 'anhu'nun anlamı ise: Onu aldım ve onun namına kabul edip sabitledim demektir. Tövbenin hakikatine dair geniş inceleme Bakara Suresi'nde geçmişti. Tövbede asgari olarak bulunması gereken şartlar: Geçmişe pişmanlık duymak, şu anda [günahı] terk etmek ve gelecekte ona dönmemeye azmetmektir.

وَرَوَى جَابِرٌ أَنَّ أَعْرَابِيًّا دَخَلَ مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ وَكَبَّرَ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ صَلَاتِهِ قَالَ لَهُ عَلِيٌّ ﵇ يَا هَذَا إِنَّ سُرْعَةَ اللِّسَانِ بِالِاسْتِغْفَارِ تَوْبَةُ الْكَذَّابِينَ فَتَوْبَتُكَ تَحْتَاجُ إِلَى تَوْبَةٍ، فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ وَمَا التَّوْبَةُ؟ فَقَالَ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى سِتَّةِ أَشْيَاءَ عَلَى الْمَاضِي مِنَ الذُّنُوبِ النَّدَامَةُ وَلِتَضْيِيعِ الْفَرَائِضِ الْإِعَادَةُ وَرَدُّ الْمَظَالِمِ وَإِذَابَةُ النَّفْسِ فِي الطَّاعَةِ كَمَا رَبَّيْتَهَا فِي الْمَعْصِيَةِ وَإِذَاقَةُ النَّفْسِ مَرَارَةَ الطَّاعَةِ كَمَا أَذَقْتَهَا حَلَاوَةَ الْمَعْصِيَةِ وَالْبُكَاءُ بَدَلُ كُلِّ ضَحِكٍ ضَحِكْتَهُ.

Câbir rivayet etmiştir ki bir bedevi Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in mescidine girip “Allah'ım! Şüphesiz senden bağışlanma diliyor ve sana tövbe ediyorum” dedi ve tekbir aldı. Namazını bitirince Ali (aleyhisselâm) ona şöyle dedi: “Ey kişi! Dilin çabucak istiğfar etmesi yalancıların tövbesidir; senin tövben bir tövbeye muhtaçtır.” Adam: “Ey Müminlerin Emîri! Tövbe nedir?” deyince şöyle buyurdu: “Altı şeyi kapsayan bir isimdir: Geçmiş günahlara pişmanlık duymak, zayi edilen farzları kaza etmek, haksızlıkları [sahiplerine] geri vermek, nefsi günahta büyüttüğün gibi itaatte eritmek, nefse günahın tatlılığını tattırdığın gibi itaatin acılığını tattırmak ve güldüğün her gülmeye bedel ağlamaktır.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى عَقْلًا قَبُولُ التَّوْبَةِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا لَا يَجِبُ عَلَى اللَّهِ شَيْءٌ وَكُلُّ مَا يَفْعَلُهُ فَإِنَّمَا يَفْعَلُهُ بِالْكَرَمِ وَالْفَضْلِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِقَبُولِ التَّوْبَةِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ الْقَبُولُ وَاجِبًا لَمَا حَصَلَ التَّمَدُّحُ الْعَظِيمُ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ مَدَحَ نَفْسَهُ بِأَنْ لَا يَضْرِبَ النَّاسَ ظُلْمًا وَلَا يَقْتُلَهُمْ غَضَبًا، كَانَ ذَلِكَ مَدْحًا قَلِيلًا، أَمَّا إِذَا قَالَ إِنِّي أُحْسِنُ إِلَيْهِمْ مَعَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَجِبُ عَلَيَّ كَانَ ذَلِكَ مَدْحًا وَثَنَاءً.

İkinci Mesele: Mutezile, “Tövbeyi kabul etmek aklen Allah Teâlâ'ya vaciptir” demiştir. Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise “Allah'a hiçbir şey vacip değildir; O ne yaparsa ancak kerem ve lütfuyla yapar” demiştir. Onlar mezheplerinin doğruluğuna bu ayetle delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ tövbeyi kabul etmekle kendini övmüştür; şayet bu kabul vacip olsaydı bu büyük övgü gerçekleşmezdi. Görmez misin ki bir kimse insanları zulmen dövmemekle ve öfkeyle onları öldürmemekle kendini övse bu pek az bir övgü olur. Fakat “Bana vacip olmadığı halde ben onlara iyilik ediyorum” dese bu bir övgü ve sena olur.

المسألة الثالثة: قوله تعالى: وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَعْفُوَ/ عَنِ الْكَبَائِرِ بَعْدَ الْإِتْيَانِ بِالتَّوْبَةِ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يَعْفُو عَنِ الصَّغَائِرِ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ يَعْفُو عَنِ الْكَبَائِرِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ وَإِلَّا لَصَارَ قَوْلُهُ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ عَيْنَ قَوْلِهِ وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ وَالتَّكْرَارُ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ وَأَدَاءُ الْوَاجِبِ لَا يُتَمَدَّحُ بِهِ فَبَقِيَ الْقِسْمُ الثَّالِثُ فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ تَارَةً يَعْفُو بِوَاسِطَةِ قَبُولِ التَّوْبَةِ وَتَارَةً يَعْفُو ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ.

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın { وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } “ve kötülükleri bağışlar” sözünden murat ya tövbe edildikten sonra büyük günahları bağışlamasıdır, ya küçük günahları bağışlamasıdır, ya da tövbeden önce büyük günahları bağışlamasıdır. Birincisi batıldır; aksi takdirde O'nun { وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } sözü { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ } sözünün aynısı olurdu, oysa tekrar asla aykırıdır. İkincisi de batıldır; çünkü bu vaciptir ve vacibin ifası ile övünülmez. Geriye üçüncü kısım kalır; buna göre anlam: O, kimi zaman tövbeyi kabul vasıtasıyla bağışlar, kimi zaman da tövbe olmaksızın doğrudan bağışlar şeklinde olur.

ثُمَّ قَالَ: وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِالتَّاءِ عَلَى الْمُخَاطَبَةِ وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ عَلَى الْمُغَايَبَةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُهُ فَيُثِيبُهُ عَلَى حَسَنَاتِهِ وَيُعَاقِبُهُ عَلَى سَيِّئَاتِهِ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ } “ve yaptıklarınızı bilir.” Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, muhatap kipiyle te harfiyle [tef'alûn] okumuşlar; diğerleri ise gaib kipiyle ye harfiyle [yef'alûn] okumuşlardır. Anlamı şudur: Allah Teâlâ onu bilir, dolayısıyla iyiliklerine karşılık ona sevap verir, kötülüklerine karşılık da onu cezalandırır.

ثُمَّ قَالَ: وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَفِيهِ قَوْلَانِ أَحَدُهُمَا: الَّذِينَ

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “İman edip salih ameller işleyenlerin duasını kabul eder ve onlara lütfundan artırır.” Bunda iki görüş vardır: Birincisi: { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ }

آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ رُفِعَ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ تَقْدِيرُهُ وَيُجِيبُ الْمُؤْمِنُونَ اللَّهَ فِيمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ. وَالثَّانِي: مَحَلُّهُ نَصْبٌ وَالْفَاعِلُ مُضْمَرٌ وَهُوَ اللَّهُ وَتَقْدِيرُهُ، وَيَسْتَجِيبُ اللَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ إِلَّا أَنَّهُ حُذِفَ اللَّامُ كَمَا حُذِفَ فِي قَوْلِهِ وَإِذا كالُوهُمْ [الْمُطَفِّفِينَ: ٣] وَهَذَا الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ الْخَبَرَ فِيمَا قَبْلُ وَبَعْدُ عَنِ اللَّهِ لِأَنَّ مَا قَبْلَ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ وَمَا بَعْدَهَا قَوْلُهُ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ فيزيد عُطِفَ عَلَى وَيَسْتَجِيبُ، وَعَلَى الْأَوَّلِ وَيُجِيبُ الْعَبْدَ وَيَزِيدُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ.

ifadesi fail olarak merfûdur; takdiri “Müminler, kendilerini çağırdığı şey hususunda Allah'a icabet ederler” şeklindedir. İkincisi: Mahalli mansubdur, fail ise gizli olup O da Allah'tır; takdiri ise “Allah müminlerin [duasını] kabul eder” şeklindedir, ancak { وَإِذا كالُوهُمْ } [Mutaffifîn: 3] ayetinde hazfedildiği gibi lâm harfi hazfedilmiştir. Bu ikinci görüş daha uygundur; çünkü önceki ve sonraki haber Allah hakkındadır. Zira ayetin öncesi Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّئاتِ } sözüdür, sonrası ise { وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } sözüdür; dolayısıyla “yezîdühüm”, “yestecîbü” üzerine matuftur. Birinci görüşe göre ise “[Kulu] icabet eder, Allah da lütfundan artırır” şeklinde olur.

أَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّ الْفِعْلَ لِلَّذِينِ آمَنُوا فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: وَيُجِيبُ الْمُؤْمِنُونَ رَبَّهُمْ فِيمَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَالثَّانِي:

Fiilin iman edenlere ait olduğunu söyleyenlere gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Müminler, kendilerini çağırdığı şey hususunda Rablerine icabet ederler. İkincisi:

يُطِيعُونَهُ فِيمَا أَمَرَهُمْ بِهِ، وَالِاسْتِجَابَةُ الطَّاعَةُ.

Kendilerine emrettiği şeyde O'na itaat ederler; isticâbet, itaat demektir.

وَأَمَّا مَنْ قَالَ إِنَّ الْفِعْلَ لِلَّهِ فَقَدِ اخْتَلَفُوا، فَقِيلَ يُجِيبُ اللَّهُ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وَيَزِيدُهُمْ مَا طَلَبُوهُ مِنْ فَضْلِهِ، فَإِنْ قَالُوا تَخْصِيصُ الْمُؤْمِنِينَ بِإِجَابَةِ الدُّعَاءِ هَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُجِيبُ دُعَاءَ الْكُفَّارِ؟ قُلْنَا قَالَ بَعْضُهُمْ لَا يَجُوزُ لِأَنَّ إِجَابَةَ الدُّعَاءِ تَعْظِيمٌ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْكُفَّارِ، وَقِيلَ يَجُوزُ عَلَى بَعْضِ الْوُجُوهِ، وَفَائِدَةُ التَّخْصِيصِ أَنَّ إِجَابَةَ دُعَاءِ الْمُؤْمِنِينَ تَكُونُ عَلَى سَبِيلِ التَّشْرِيفِ، وَإِجَابَةُ دُعَاءِ الْكَافِرِينَ تَكُونُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْرَاجِ، ثُمَّ قَالَ:

Fiilin Allah'a ait olduğunu söyleyenlere gelince, onlar ihtilaf etmişlerdir: Allah'ın müminlerin duasını kabul edeceği ve istediklerini onlara lütfundan artıracağı söylenmiştir. Eğer “Duanın kabulünün müminlere tahsis edilmesi, Allah Teâlâ'nın kâfirlerin duasını kabul etmediğine delalet eder mi?” derlerse, deriz ki: Bazıları şöyle demiştir: Bu caiz değildir; çünkü duanın kabulü bir tazimdir ve bu kâfirlere layık değildir. Bazı yönlerden caiz olduğu da söylenmiştir; tahsisin faydası ise müminlerin duasının kabulünün bir şereflendirme yoluyla, kâfirlerin duasının kabulünün ise bir istidrâc yoluyla olmasıdır. Sonra şöyle buyurmuştur:

وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ أَيْ يَزِيدُهُمْ عَلَى مَا طَلَبُوهُ بِالدُّعَاءِ وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَالْمَقْصُودُ التَّهْدِيدُ.

{ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “ve onlara lütfundan artırır” yani dua ile istediklerinin üzerine onlara fazlasını verir. { وَالْكافِرُونَ لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } “Kâfirlere gelince, onlar için çetin bir azap vardır.” Maksat tehdittir.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٢٧ الى ٣١]

[Şûrâ Suresi (42), 27 ila 31. Ayetler]

وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨) وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩) وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١)

{ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ (٢٧) وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ (٢٨) وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ (٢٩) وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ (٣٠) وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٣١) } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı. Fakat O, dilediği ölçüde indirir. Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (27) O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indiren ve rahmetini yayandır. O, gerçek dosttur (velî), övülmeye layık olandır (hamîd). (28) Gökleri, yeri ve bu ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O'nun ayetlerindendir. O, dilediği zaman onları toplamaya da kâdirdir. (29) Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir; O birçoğunu da affeder. (30) Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz. Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. (31)”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: إِنَّهُ يُجِيبُ دُعَاءَ الْمُؤْمِنِينَ وَرَدَ عَلَيْهِ سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ قَدْ يَكُونُ فِي شِدَّةٍ وَبَلِيَّةٍ وَفَقْرٍ ثُمَّ يَدْعُو فَلَا يُشَاهِدُ أَثَرَ الْإِجَابَةِ فَكَيْفَ الْحَالُ فِيهِ مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا؟ فَأَجَابَ تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ أَيْ وَلَأَقْدَمُوا عَلَى الْمَعَاصِي، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مَحْذُورًا وَجَبَ أَنْ لَا يُعْطِيَهُمْ مَا طَلَبُوهُ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أن حاصل الكلام أنه تعالى: لو بسط الرِّزْقَ لِعِبَادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ وَالْبَغْيُ فِي الْأَرْضِ غَيْرُ مُرَادٍ فَإِرَادَةُ بَسْطِ الرِّزْقِ غَيْرُ حَاصِلَةٍ، فَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا قُلْنَا إِنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْبَغْيَ فِي الْأَرْضِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ فَسَادَ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ يُرِدْ بَسْطَ الرِّزْقِ لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى الْمَفْسَدَةِ فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُرِيدُ مَا يُفْضِي إِلَى الْمَفْسَدَةِ فَبِأَنْ لَا يَكُونَ مُرِيدًا لِلْمَفْسَدَةِ كَانَ أَوْلَى، أَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ الْمَيْلَ الشَّدِيدَ إِلَى الْبَغْيِ وَالْقَسْوَةِ وَالْقَهْرِ صِفَةٌ حَدَثَتْ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنْ فَاعِلٍ، وَفَاعِلُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ إِمَّا الْعَبْدُ أَوِ اللَّهُ وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَفْعَلُ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ لَوْ مَالَ طَبْعُهُ إِلَيْهَا فَيَعُودُ السُّؤَالُ فِي أَنَّهُ مَنِ الْمُحْدِثِ لِذَلِكَ الْمِيلِ الثَّانِي؟ وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَأَيْضًا فَالْمَيْلُ الشَّدِيدُ إِلَى الظُّلْمِ وَالْقَسْوَةِ عُيُوبٌ وَنُقْصَانَاتٌ، وَالْعَاقِلُ لَا يَرْضَى بِتَحْصِيلِ مُوجِبَاتِ النُّقْصَانِ لِنَفْسِهِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا ثَبَتَ أَنَّ مُحْدِثَ هَذَا الْمَيْلِ وَالرَّغْبَةِ هُوَ اللَّهُ

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette müminlerin duasını kabul ettiğini bildirince şöyle bir soru akla gelir: Mümin bazen darlık, bela ve fakirlik içinde olur, sonra dua eder de kabul eserini göremez; o halde daha önce geçen { وَيَسْتَجِيبُ الَّذِينَ آمَنُوا } sözü karşısında bu durum nasıl açıklanır? Allah Teâlâ buna { وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ } “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde azarlardı” yani günahlara girişirlerdi sözüyle cevap vermiştir. Bu durum sakıncalı olunca istedikleri şeyin onlara verilmemesi gerekmiştir. Cübbâî şöyle demiştir: Bu ayet iki yönden Mücbire'nin görüşünün batıl olduğuna delalet eder: Birincisi: Sözün özeti şudur: Allah Teâlâ kullarına rızkı bol verseydi yeryüzünde azarlardı; yeryüzünde azgınlık ise murad edilen bir şey değildir, dolayısıyla rızkın bol verilmesi iradesi gerçekleşmemiştir. Bu söz ancak Allah Teâlâ'nın yeryüzünde azgınlığı murad etmediğini söylediğimiz takdirde tamam olur ki bu da Mücbire'nin görüşünün bozukluğunu gerektirir. İkincisi: Allah Teâlâ rızkı bol vermeyi ancak fesada yol açacağı için murad etmediğini beyan etmiştir; mademki Allah Teâlâ fesada yol açan şeyi murad etmediğini beyan etmiştir, o halde fesadın kendisini murad etmemesi evleviyetle geçerlidir. Ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise şöyle cevap vermiştir: Azgınlığa, katılığa ve zorbalığa yönelik şiddetli meyil, yokken sonradan meydana gelmiş (hâdis) bir sıfattır; dolayısıyla bunun mutlaka bir fâili olmalıdır. Bu hallerin fâili ya kuldur ya da Allah'tır. Birincisi batıldır; zira kul bu şeyleri ancak tabiatı onlara meylederse yapar; o takdirde bu ikinci meyli kimin ihdas ettiği sorusu geri döner ve teselsül gerekir. Ayrıca zulme ve katılığa yönelik şiddetli meyil birer ayıp ve noksanlıktır; akıl sahibi kimse ise kendisi için noksanlık sebeplerini meydana getirmeye razı olmaz. Bu batıl olunca bu meyil ve rağbeti ihdas edenin Allah

تَعَالَى، ثُمَّ أَوْرَدَ الْجُبَّائِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» عَلَى نَفْسِهِ سُؤَالًا قَالَ: فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ قَدْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِبَعْضِ عِبَادِهِ مَعَ أَنَّهُ بَغَى؟ وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الَّذِي عِنْدَهُ الرِّزْقُ وَبَغَى كَانَ الْمَعْلُومُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ يَبْغِي عَلَى كُلِّ حَالٍ سَوَاءٌ أُعْطِي ذَلِكَ الرِّزْقَ أَوْ لَمْ يُعْطَ، وَأَقُولُ هَذَا الْجَوَابُ فَاسِدٌ وَيَدُلْ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْعَقْلُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] حَكَمَ مُطْلَقًا بِأَنَّ حُصُولَ الْغِنَى سَبَبٌ لِحُصُولِ الطُّغْيَانِ. وَأَمَّا الْعَقْلُ فَهُوَ أَنَّ النَّفْسَ إِذَا كَانَتْ مَائِلَةً إِلَى الشَّرِّ لَكِنَّهَا كَانَتْ فَاقِدَةً لِلْآلَاتِ وَالْأَدَوَاتِ كَانَ الشَّرُّ أَقَلَّ، وَإِذَا كَانَتْ وَاجِدَةً لَهَا كَانَ الشَّرُّ أَكْثَرَ، فَثَبَتَ أَنَّ وِجْدَانَ الْمَالِ يُوجِبُ الطُّغْيَانَ.

Teâlâ olduğu sabit olur. Sonra Cübbâî tefsirinde kendi kendine şöyle bir soru yöneltmiştir: “Eğer 'Allah bazı kullarına rızkı bol verdiği halde onlar yine de azmadı mı?' denilirse?” Buna şöyle cevap vermiştir: “Yanında bol rızık bulunup da azan kimsenin, kendisine o rızık verilsin veya verilmesin her halükarda azacağı durumundan bilinmekteydi.” Ben derim ki: Bu cevap fasittir; Kur'an ve akıl buna delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın { كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [Alak: 6-7] “Hayır! Şüphesiz insan kendini zengin görmekle muhakkak azar” sözü, zenginliğin meydana gelmesinin azgınlığın meydana gelmesine mutlak bir sebep olduğuna hükmetmiştir. Akla gelince; nefis şerre meyilli olduğunda vasıta ve aletlerden yoksunsa şer daha az olur; bunlara sahip olduğunda ise şer daha çok olur. Böylece mal varlığının azgınlığı gerektirdiği sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي بَيَانِ الْوَجْهِ الَّذِي لِأَجْلِهِ كَانَ التَّوَسُّعُ مُوجِبًا لِلطُّغْيَانِ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ سَوَّى فِي الرِّزْقِ بَيْنَ الْكُلِّ لَامْتَنَعَ كَوْنُ الْبَعْضِ خَادِمًا لِلْبَعْضِ وَلَوْ صَارَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَخَرِبَ الْعَالَمُ وَتَعَطَّلَتِ الْمَصَالِحُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْعَرَبِ فَإِنَّهُ كُلَّمَا اتَّسَعَ رِزْقُهُمْ وَوَجَدُوا مِنَ الْمَطَرِ مَا يَرْوِيهِمْ وَمِنَ الْكَلَأِ وَالْعُشْبِ مَا يُشْبِعُهُمْ أَقْدَمُوا عَلَى النَّهْبِ وَالْغَارَةِ الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ مُتَكَبِّرٌ بِالطَّبْعِ فَإِذَا وَجَدَ الْغِنَى وَالْقُدْرَةَ عَادَ إِلَى مُقْتَضَى خِلْقَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ وَهُوَ التَّكَبُّرُ، وَإِذَا وَقَعَ فِي شِدَّةٍ وَبَلِيَّةٍ وَمَكْرُوهٍ انْكَسَرَ فَعَادَ إِلَى الطَّاعَةِ وَالتَّوَاضُعِ.

İkinci Mesele: [Rızıkta] genişliğin azgınlığı gerektirmesinin gerekçesi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ rızıkta herkesi eşit kılsaydı bazısının bazısına hizmetçi olması imkânsız hale gelirdi; durum böyle olsaydı âlem harap olur ve maslahatlar atıl kalırdı. İkincisi: Bu ayet Araplara mahsustur; zira onların rızkı ne zaman genişlese, kendilerini suya kandıracak yağmur ve karınlarını doyuracak otlak ve bitki bulsalar hemen yağma ve baskına girişirlerdi. Üçüncüsü: İnsan yaratılışı gereği kibirlidir; zenginlik ve güç bulduğu zaman asli yaratılışının gereği olan kibre döner. Bir darlık, bela ve hoşa gitmeyen bir durumla karşılaştığında ise kırılır ve böylece itaate ve tevazuya döner.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ فِينَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَذَلِكَ أَنَّا نَظَرْنَا إِلَى أَمْوَالِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ وَبَنِي قَيْنُقَاعَ فَتَمَنَّيْنَاهَا، وَقِيلَ نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الصُّفَّةِ تَمَنَّوْا سَعَةَ الرِّزْقِ وَالْغِنَى.

Üçüncü Mesele: Habbâb b. Eret şöyle demiştir: Bu ayet bizim hakkımızda indi; şöyle ki biz Benî Kurayza, Benî Nadîr ve Benî Kaynukâ'ın mallarına bakıp onları temenni etmiştik. Ayetin, rızık genişliği ve zenginlik temenni eden Ehl-i Suffe hakkında indiği de söylenmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو يُنَزِّلُ خَفِيفَةً وَالْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، ثُمَّ نَقُولُ بِقَدَرٍ بِتَقْدِيرٍ يُقَالُ قَدَرَهُ قَدْرًا وَقَدَرًا إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ يَعْنِي أَنَّهُ عَالِمٌ بِأَحْوَالِ النَّاسِ وَبِطِبَاعِهِمْ وَبِعَوَاقِبِ أُمُورِهِمْ فَيُقَدِّرُ أَرْزَاقَهُمْ عَلَى وَفْقِ مَصَالِحِهِمْ، وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يُعْطِيهِمْ مَا زَادَ عَلَى قَدْرِ حَاجَتِهِمْ لِأَجْلِ أَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ تِلْكَ الزِّيَادَةَ تَضُرُّهُمْ فِي دِينِهِمْ بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِذَا احْتَاجُوا إِلَى الرِّزْقِ فَإِنَّهُ لَا يَمْنَعُهُمْ مِنْهُ فَقَالَ: وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ يُنَزِّلُ مُشَدَّدَةً وَالْبَاقُونَ مُخَفَّفَةً، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ قَنَطُوا بِفَتْحِ النُّونِ وَكَسْرِهَا، وَإِنْزَالُ الْغَيْثِ بَعْدَ الْقُنُوطِ أَدْعَى إِلَى الشُّكْرِ لِأَنَّ الْفَرَحَ بِحُصُولِ النِّعْمَةِ بَعْدَ الْبَلِيَّةِ أَتَمُّ، فَكَانَ إِقْدَامُ صَاحِبِهِ عَلَى الشُّكْرِ أَكْثَرَ وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ أَيْ بَرَكَاتِ الْغَيْثِ وَمَنَافِعَهُ وَمَا يَحْصُلُ بِهِ مِنَ الْخِصْبِ، وَعَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ «اشْتَدَّ الْقَحْطُ وَقَنِطَ النَّاسُ فَقَالَ: إِذَنْ مُطِرُوا» أَرَادَ هَذِهِ الْآيَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرِيدَ رَحْمَتَهُ الْوَاسِعَةَ فِي كُلِّ شَيْءٍ كَأَنَّهُ قِيلَ يُنَزِّلُ الرَّحْمَةَ الَّتِي هِيَ الْغَيْثُ وَيَنْشُرُ سَائِرَ أَنْوَاعِ الرَّحْمَةِ وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ الْوَلِيُّ الَّذِي يتولى عباده بإحسانه والحميد الْمَحْمُودُ عَلَى مَا يُوَصِّلُ لِلْخَلْقِ مِنْ أَقْسَامِ الرَّحْمَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ آيَةً أُخْرَى تَدُلُّ عَلَى إِلَهِيَّتِهِ فَقَالَ: وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ فَنَقُولُ: أَمَّا دلالة خلق السموات وَالْأَرْضِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْحَكِيمِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهَا وَكَذَلِكَ دَلَالَةُ وُجُودِ الْحَيَوَانَاتِ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْحَكِيمِ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ يَجُوزُ إِطْلَاقُ لَفْظِ الدَّابَّةِ عَلَى الْمَلَائِكَةِ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدْ يُضَافُ الْفِعْلُ إِلَى جَمَاعَةٍ وَإِنْ كَانَ فَاعِلُهُ وَاحِدًا مِنْهُمْ يُقَالُ بَنُو فُلَانٍ فَعَلُوا كَذَا، وَإِنَّمَا فَعَلَهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ [الرَّحْمَنِ: ٢٢] الثَّانِي: أَنَّ الدَّبِيبَ هُوَ الْحَرَكَةُ، وَالْمَلَائِكَةُ لَهُمْ حَرَكَةٌ الثَّالِثُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تعالى خلق في السموات أَنْوَاعًا مِنَ الْحَيَوَانَاتِ يَمْشُونَ مَشْيَ الْأَنَاسِيِّ عَلَى الْأَرْضِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلكِنْ يُنَزِّلُ بِقَدَرٍ مَا يَشاءُ } “Fakat O, dilediği ölçüde indirir.” İbn Kesîr ve Ebû Amr { يُنَزِّلُ } kelimesini şeddesiz (hafîf), diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. Sonra deriz ki: { بِقَدَرٍ } bir takdir iledir; “kaderehû kadren ve kaderan” denilir. { إِنَّهُ بِعِبادِهِ خَبِيرٌ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir” yani O, insanların hallerini, tabiatlarını ve işlerinin sonunu bilendir; dolayısıyla onların rızıklarını maslahatlarına uygun olarak takdir eder. Allah Teâlâ bu fazlalığın dinlerine zarar vereceğini bildiği için ihtiyaç miktarından fazlasını onlara vermediğini beyan edince, rızka muhtaç olduklarında onları bundan mahrum bırakmadığını da beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ الْغَيْثَ مِنْ بَعْدِ مَا قَنَطُوا } “O, onlar umutlarını kestikten sonra yağmuru indirendir.” Nâfi', İbn Âmir ve Âsım { يُنَزِّلُ } kelimesini şeddeli, diğerleri ise şeddesiz okumuşlardır. el-Keşşâf sahibi demiştir ki: { قَنَطُوا } kelimesi nûn harfinin fethası ve kesresiyle okunmuştur. Ümitsizlikten sonra yağmurun indirilmesi şükre daha çok sevk edicidir; zira beladan sonra nimete kavuşmanın sevinci daha tamdır, dolayısıyla sahibinin şükre yönelmesi daha fazla olur. { وَيَنْشُرُ رَحْمَتَهُ } “ve rahmetini yayandır” yani yağmurun bereketlerini, faydalarını ve onunla hâsıl olan bereketi [yayar]. Ömer (radıyallâhu anh)'den rivayet edildiğine göre kendisine “Kıtlık şiddetlendi ve insanlar umut kesti” denilince: “Öyleyse yağmura kavuştular” demiş ve bu ayeti kastetmiştir. Bununla her şeydeki geniş rahmetini kastetmiş olması da caizdir; sanki yağmur olan rahmeti indirir ve diğer bütün rahmet çeşitlerini de yayar denilmektedir. { وَهُوَ الْوَلِيُّ الْحَمِيدُ } “O, gerçek dosttur (velî), övülmeye layık olandır (hamîd).” Velî, kullarını ihsanıyla gözetendir; Hamîd ise mahlûkata ulaştırdığı rahmet çeşitlerinden ötürü övülendir. Sonra ilahlığına delalet eden başka bir ayeti zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ } “Gökleri, yeri ve bu ikisinde yaydığı canlıları yaratması da O'nun ayetlerindendir.” Deriz ki: Göklerin ve yerin yaratılışının Hakîm olan İlah'ın varlığına delaletini zikretmiştik; hayvanların varlığının Hakîm olan İlah'ın varlığına delaleti de böyledir. Eğer “Dâbbe (canlı/hayvan) lafzının meleklere ıtlak edilmesi nasıl caiz olur?” denilirse, deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Fiili yapan içlerinden biri bile olsa fiil topluluğa isnat edilebilir; nitekim içlerinden yalnız biri yaptığı halde “Filanoğulları şöyle yaptı” denilir. Allah Teâlâ'nın { يَخْرُجُ مِنْهُمَا اللُّؤْلُؤُ وَالْمَرْجانُ } [Rahmân: 22] “İkisinden de inci ve mercan çıkar” sözü de böyledir. İkincisi: Debîb harekettir, meleklerin de hareketi vardır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın göklerde, insanların yerde yürüdüğü gibi yürüyen hayvan türleri yarattığını söylemek uzak bir ihtimal değildir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِذَا تَدْخُلُ عَلَى الْمُضَارِعِ كَمَا

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } “O, dilediği zaman onları toplamaya da kâdirdir.” el-Keşşâf sahibi demiştir ki: { إِذَا } edatı mazi fiilin başına girdiği gibi

تَدْخُلُ عَلَى الْمَاضِي، قَالَ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى [اللَّيْلِ: ١] وَمِنْهُ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَهَا مُتَفَرِّقَةً، لَا لِعَجْزٍ وَلَكِنْ لِمَصْلَحَةٍ، فَلِهَذَا قَالَ: وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ يَعْنِي الْجَمْعَ/ لِلْحَشْرِ وَالْمُحَاسَبَةِ، وَإِنَّمَا قَالَ: عَلى جَمْعِهِمْ وَلَمْ يَقُلْ عَلَى جَمْعِهَا، لِأَجْلِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْجَمْعِ الْمُحَاسَبَةُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَهُوَ عَلَى جَمْعِ الْعُقَلَاءِ إِذَا يَشَاءُ قَدِيرٌ، وَاحْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِقَوْلِهِ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ عَلَى أَنَّ مَشِيئَتَهُ تَعَالَى مُحْدَثَةٌ بِأَنْ قَالَ: إِنَّ كَلِمَةَ إِذا تُفِيدُ ظَرْفَ الزَّمَانِ، وَكَلِمَةُ يَشاءُ صِيغَةُ الْمُسْتَقْبَلِ، فَلَوْ كَانَتْ مَشِيئَتُهُ تَعَالَى قَدِيمَةً لَمْ يَكُنْ لِتَخْصِيصِهَا بِذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ فَائِدَةٌ، وَلَمَّا دَلَّ قَوْلُهُ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ عَلَى هَذَا التَّخْصِيصِ عَلِمْنَا أَنَّ مَشِيئَتَهُ تَعَالَى مُحْدَثَةٌ وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ كَمَا دَخَلَتَا عَلَى الْمَشِيئَةِ، أَيْ مَشِيئَةِ اللَّهِ، فَقَدْ دَخَلَتَا أَيْضًا عَلَى لَفْظِ الْقَدِيرِ فَلَزِمَ عَلَى هَذَا أَنْ يَكُونَ كَوْنُهُ قَادِرًا صِفَةً مُحْدَثَةً، وَلَمَّا كَانَ هَذَا بَاطِلًا، فَكَذَا الْقَوْلُ فِيمَا ذَكَرَهُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

muzari fiilin başına da girer; nitekim Allah Teâlâ: { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } [Leyl: 1] “Bürüyüp örttüğü zaman geceye” buyurmuştur; { إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } da böyledir. Maksat şudur: Allah Teâlâ onları bir acizlikten ötürü değil, bir maslahattan dolayı dağınık olarak yaratmıştır; bundan dolayı { وَهُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } buyurmuştur; yani haşir ve hesap için toplamaya [kâdirdir]. { عَلَى جَمْعِهَا } demeyip de { عَلى جَمْعِهِمْ } [akıllılara ait zamirle] buyurması, bu toplamadan maksadın hesap olmasından dolayıdır. Sanki Allah Teâlâ: “O, dilediği zaman akıl sahiplerini toplamaya kâdirdir” buyurmuştur. Cübbâî, { إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } sözünü Allah Teâlâ'nın meşietinin hâdis olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: “{ إِذَا } kelimesi zaman zarfı bildirir, { يَشاءُ } kelimesi de gelecek zaman sıygasıdır; şayet Allah Teâlâ'nın meşieti kadîm olsaydı onun gelecekteki o muayyen vakte tahsis edilmesinin bir faydası olmazdı. O'nun { إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ } sözü bu tahsise delalet edince bildik ki Allah Teâlâ'nın meşieti hâdistir.” Cevap şudur: Bu iki kelime meşietin, yani Allah'ın dilemesinin başına girdiği gibi { الْقَدِير } lafzının başına da girmiştir; bu takdirde O'nun kâdir oluşunun da hâdis bir sıfat olması gerekirdi. Bu batıl olunca onun zikrettiği şey hakkındaki söz de böyledir [yani batıldır]. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir.” Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِمَا كَسَبَتْ بِغَيْرِ فَاءٍ، وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفِ الشَّامِ وَالْمَدِينَةِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَاءِ وَكَذَلِكَ هِيَ فِي مَصَاحِفِهِمْ، وَتَقْدِيرُ الأول أن ما مبتدأ بمعنى الذي، وبما كَسَبَتْ خَبَرُهُ، وَالْمَعْنَى وَالَّذِي أَصَابَكُمْ وَقَعَ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ، وَتَقْدِيرُ الثَّانِي تَضْمِينُ كَلِمَةِ: مَا مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ.

Birinci Mesele: Nâfi' ve İbn Âmir fâ harfi olmaksızın { بِمَا كَسَبَتْ } şeklinde okumuşlardır; Şam ve Medine mushaflarında da böyledir. Diğerleri ise fâ ile okumuşlardır ve kendi mushaflarında da böyledir. Birincisinin takdiri şöyledir: “Mâ”, “ellezî” anlamında mübtedadır; “bimâ kesebet” ise onun haberidir. Anlamı: “Başınıza gelen şey, ellerinizin kazandığı sebebiyle vuku bulmuştur” şeklindedir. İkincisinin takdiri ise “mâ” kelimesine şart anlamının tazmin edilmesidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْمَصَائِبِ الْأَحْوَالُ الْمَكْرُوهَةُ نَحْوَ الْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ وَالْقَحْطِ وَالْغَرَقِ وَالصَّوَاعِقِ وَأَشْبَاهِهَا، وَاخْتَلَفُوا فِي نَحْوِ الْآلَامِ أَنَّهَا هَلْ هِيَ عُقُوبَاتٌ عَلَى ذُنُوبٍ سَلَفَتْ أَمْ لَا؟ مِنْهُمْ مَنْ أَنْكَرَ ذَلِكَ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: قَوْلِهِ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [غَافِرٍ: ١٧] بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٤] أَيْ يَوْمِ الْجَزَاءِ، وَأَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَالثَّانِي: أَنَّ مَصَائِبَ الدُّنْيَا يَشْتَرِكُ فِيهَا الزِّنْدِيقُ وَالصِّدِّيقُ، وَمَا يَكُونُ كَذَلِكَ امْتَنَعَ جَعْلُهُ مِنْ بَابِ الْعُقُوبَةِ عَلَى الذُّنُوبِ، بَلِ الِاسْتِقْرَاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْمَصَائِبِ لِلصَّالِحِينَ وَالْمُتَّقِينَ أَكْثَرُ مِنْهُ لِلْمُذْنِبِينَ، وَلِهَذَا

İkinci Mesele: Bu musibetlerden maksat; acılar, hastalıklar, kıtlık, boğulma, yıldırımlar ve benzeri hoşa gitmeyen durumlardır. Acılar ve benzeri şeylerin geçmiş günahlara karşılık bir ceza olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. İçlerinden bazıları birkaç yönden bunu inkâr etmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [Gâfir: 17] “Bugün her nefis kazandığıyla cezalandırılır/karşılığını alır” sözüdür; Allah Teâlâ karşılığın ancak kıyamet gününde hâsıl olacağını beyan etmiştir. Fâtiha Suresi'nde de { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } [Fâtiha: 4] yani ceza gününün mâliki buyurmuştur ve bundan maksadın kıyamet günü olduğu üzerinde icma etmişlerdir. İkincisi: Dünya musibetlerinde zındık ile sıddîk ortaktır; böyle olan bir şeyin günahlara ceza kabilinden kılınması imkânsızdır; bilakis tümevarım (istikra), bu musibetlerin salih ve muttaki kimselere isabet etmesinin günahkârlara isabet etmesinden daha fazla olduğuna delalet eder. Bundan dolayıdır ki

قَالَ ﷺ: «خُصَّ الْبَلَاءُ بِالْأَنْبِيَاءِ، ثُمَّ الْأَوْلِيَاءِ، ثُمَّ الْأَمْثَلِ فَالْأَمْثَلِ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Bela en çok peygamberlere, sonra velilere, sonra da derece derece en faziletlilere tahsis edilmiştir» buyurmuştur.

الثَّالِثُ: أَنَّ الدُّنْيَا دَارُ التَّكْلِيفِ، فَلَوْ جُعِلَ الْجَزَاءُ فِيهَا لَكَانَتِ الدُّنْيَا دَارَ التَّكْلِيفِ وَدَارَ الْجَزَاءِ مَعًا، وَهُوَ مُحَالٌ، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْمَصَائِبَ قَدْ تَكُونُ أَجْزِيَةً عَلَى الذُّنُوبِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَقَدْ تمسكوا أيضا بِمَا

Üçüncüsü: Dünya mükellefiyet yurdudur; şayet karşılık dünyada kılınsaydı dünya hem mükellefiyet yurdu hem de karşılık yurdu olurdu ki bu muhaldir. Bu musibetlerin geçmiş günahlara karşılık cezalar olabileceğini söyleyenlere gelince, onlar da şu rivayete tutunmuşlardır:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أن قَالَ: «لَا يُصِيبُ ابْنُ آدَمَ خَدْشُ عُودٍ وَلَا غَيْرُهُ إِلَّا بِذَنْبٍ أَوْ لَفْظٌ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur: «Âdemoğluna bir ağaç çöpünün batması veya başka bir şey ancak bir günah sebebiyle isabet eder» ya da bu manada bir lafız.

هَذَا مَعْنَاهُ وَتَمَسَّكُوا أَيْضًا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَتَمَسَّكُوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ [النِّسَاءِ: ١٦٠] وَتَمَسَّكُوا أَيْضًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا [الشُّورَى: ٣٤] وَذَلِكَ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ ذَلِكَ الْإِهْلَاكَ كَانَ بِسَبَبِ كَسْبِهِمْ، وَأَجَابَ الْأَوَّلُونَ عَنِ التَّمَسُّكِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا إِنَّ حُصُولَ هَذِهِ الْمَصَائِبِ يَكُونُ مِنْ بَابِ الِامْتِحَانِ فِي التَّكْلِيفِ، لَا مِنْ بَابِ الْعُقُوبَةِ كَمَا فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأَوْلِيَاءِ، وَيُحْمَلُ قَوْلُهُ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ/ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَحَ عِنْدَ إِتْيَانِكُمْ بِذَلِكَ الْكَسْبِ إِنْزَالُ هَذِهِ الْمَصَائِبِ عَلَيْكُمْ، وَكَذَا الْجَوَابُ عَنْ بَقِيَّةِ الدَّلَائِلِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Onlar bu ayete de tutunmuşlardır; ayrıca Allah Teâlâ'nın { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ } [Nisâ: 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine temiz şeyleri haram kıldık” sözüne ve bu ayetten sonra gelen { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا } [Şûrâ: 34] “Yahut kazandıkları sebebiyle onları helak eder” sözüne de tutunmuşlardır; bu ise o helakin onların kazanımları sebebiyle olduğuna açık bir ifadedir. Birinci görüş sahipleri bu ayete tutunulmasına şöyle cevap vermişlerdir: Bu musibetlerin meydana gelmesi, peygamberler ve veliler hakkında olduğu gibi ceza kabilinden değil, mükellefiyette imtihan kabilindendir. { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } sözü ise, siz o kazanımı işlediğinizde en maslahata uygun olanın bu musibetlerin üzerinize indirilmesi olduğu şeklinde yorumlanır. Diğer delillere cevap da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَهْلُ التَّنَاسُخِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَكَذَلِكَ الَّذِينَ يَقُولُونَ إِنَّ الْأَطْفَالَ وَالْبَهَائِمَ لَا تَتَأَلَّمُ، فَقَالُوا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ حُصُولَ الْمَصَائِبِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِسَابِقَةِ الْجُرْمِ، ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ التَّنَاسُخِ قَالُوا: لَكِنَّ هَذِهِ الْمَصَائِبَ حَاصِلَةٌ لِلْأَطْفَالِ وَالْبَهَائِمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَدْ حَصَلَ لَهَا ذُنُوبٌ فِي الزَّمَانِ السَّابِقِ، وَأَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّ الْأَطْفَالَ

Üçüncü Mesele: Tenasüh ehli (ruh göçüne inananlar) ile çocukların ve hayvanların acı çekmediğini söyleyenler bu ayeti delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Ayet musibetlerin ancak geçmiş bir suç sebebiyle meydana geldiğine delalet etmiştir. Tenasüh ehli sonra şöyle demiştir: “Fakat bu musibetler çocuklara ve hayvanlara da isabet etmektedir; o halde geçmiş zamanda onların günahlarının bulunmuş olması zorunludur.” Çocukların

وَالْبَهَائِمَ لَيْسَ لَهَا أَلَمٌ قَالُوا قَدْ ثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَطْفَالَ وَالْبَهَائِمَ مَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي بَدَنٍ آخَرَ لِفَسَادِ الْقَوْلِ بِالتَّنَاسُخِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهَا لَا تَتَأَلَّمُ إِذِ الْأَلَمُ مُصِيبَةٌ وَالْجَوَابُ: أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ خِطَابٌ مَعَ مَنْ يَفْهَمُ وَيَعْقِلُ، فَلَا يَدْخُلُ فِيهِ الْبَهَائِمُ وَالْأَطْفَالُ، وَلَمْ يَقُلْ تَعَالَى: إِنَّ جَمِيعَ مَا يُصِيبُ الْحَيَوَانَ مِنَ الْمَكَارِهِ فَإِنَّهُ بِسَبَبِ ذَنْبٍ سَابِقٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

ve hayvanların acı çekmediğini söyleyenler ise şöyle demişlerdir: “Tenasüh görüşünün batıl olması sebebiyle bu çocukların ve hayvanların başka bir bedende var olmadıkları sabit olmuştur; mademki acı bir musibettir, o halde onların acı çekmediğine kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur.” Cevap şudur: Allah Teâlâ'nın { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } sözü anlayan ve akleden kimselere yönelik bir hitaptır; dolayısıyla hayvanlar ve çocuklar buna dahil değildir. Allah Teâlâ hayvana isabet eden bütün hoşa gitmeyen durumların geçmiş bir günah sebebiyle olduğunu söylememiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ يَقْتَضِي إِضَافَةَ الْكَسْبِ إِلَى الْيَدِ، قَالَ وَالْكَسْبُ لَا يَكُونُ بِالْيَدِ، بَلْ بِالْقُدْرَةِ الْقَائِمَةِ بِالْيَدِ، وَإِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ لَفْظِ الْيَدِ هاهنا الْقُدْرَةَ، وَكَانَ هَذَا الْمَجَازُ مَشْهُورًا مُسْتَعْمَلًا، كَانَ لَفْظُ الْيَدِ الْوَارِدُ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى الْقُدْرَةِ تَنْزِيهًا لِلَّهِ تَعَالَى عَنِ الْأَعْضَاءِ وَالْأَجْزَاءِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: O'nun { فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “ellerinizin kazandığı sebebiyle” sözü, kazanmanın ele nispet edilmesini iktiza eder. Dedi ki: Kazanma el ile değil, bilakis elde bulunan kudret ile olur. Burada el lafzından murat kudret olunca ve bu mecaz da meşhur ve müstamel olunca, Allah Teâlâ hakkında varid olan el (yed) lafzının da Allah Teâlâ'yı organlardan ve cüzlerden tenzih etmek amacıyla kudrete hamledilmesi vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تعالى: وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَتْرُكُ الْكَثِيرَ مِنْ هَذِهِ التَّشْدِيدَاتِ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ، وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ: دَخَلْنَا عَلَى عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ فِي الْوَجَعِ الشَّدِيدِ، فَقِيلَ لَهُ: إِنَّا لَنَغْتَمُّ لَكَ مِنْ بَعْضِ مَا نَرَى، فَقَالَ لَا تفعلوا فو الله إِنَّ أَحَبَّهُ إِلَى اللَّهِ أَحَبُّهُ إِلَيَّ، وَقَرَأَ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ فَهَذَا بِمَا كَسَبَتْ يَدَايَ، وَسَيَأْتِينِي عَفْوُ رَبِّي،

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ } “ve çoğunu da affeder.” Anlamı şudur: Allah Teâlâ lütfu ve rahmetiyle bu şiddetli cezaların birçoğunu terk eder. Hasen'den rivayet edildiğine göre şöyle demiştir: Şiddetli bir hastalık içindeyken İmrân b. Husayn'ın yanına girdik. Ona: “Gördüğümüz bazı hallerinden ötürü senin adına çok üzülüyoruz” denildi. O da şöyle dedi: “Böyle yapmayın; vallahi Allah'a en sevimli olanı bana da en sevimli olanıdır.” Sonra { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } ayetini okudu ve: “İşte bu iki elimin kazandığı sebebiyledir, Rabbimin affı ise bana gelecektir” dedi.

وَقَدْ رَوَى أَبُو سَخْلَةَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ وقال: «ما عفى اللَّهُ عَنْهُ فَهُوَ أَعَزُّ وَأَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَعُودَ إِلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ، وَمَا عَاقَبَ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا فَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُعِيدَ الْعَذَابَ عَلَيْهِ فِي الْآخِرَةِ» رَوَاهُ الْوَاحِدِيُّ فِي «الْبَسِيطِ» ،

Ebû Sahle, Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'den rivayet etmiştir ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayeti okumuş ve şöyle buyurmuştur: «Allah'ın affettiği şeye gelince, O ahirette ona tekrar dönmekten daha yüce ve daha kerîmdir; dünyada cezalandırdığı şeye gelince, Allah ahirette onun cezasını tekrarlamaktan daha kerîmdir.» Bunu Vâhidî el-Basît'te rivayet etmiş,

وَقَالَ إِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ ذُنُوبَ الْمُؤْمِنِينَ صِنْفَيْنِ: صِنْفٌ كَفَّرَهُ عَنْهُمْ بِالْمَصَائِبِ فِي الدُّنْيَا، وَصِنْفٌ عَفَا عَنْهُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ كَرِيمٌ لَا يَرْجِعُ فِي عَفْوِهِ، وَهَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فلأنه لا يجعل عَلَيْهِ عُقُوبَةَ ذَنْبِهِ حَتَّى يُوَافِيَ رَبَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.

ve şöyle demiştir: Durum böyle olunca bu ayet Allah'ın Kitabı'ndaki en ümit verici ayettir; çünkü Allah Teâlâ müminlerin günahlarını iki kısım kılmıştır: Bir kısmını dünyadaki musibetlerle onlardan kefaret kılmış, bir kısmını da dünyada affetmiştir; O ise affından dönmeyecek kadar kerîmdir. Bu, Allah'ın müminlere olan sünnetidir. Kâfire gelince; kıyamet gününde Rabbine kavuşuncaya kadar Allah onun üzerine günahının cezasını koymaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ يَقُولُ مَا أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْمُشْرِكِينَ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ، أَيْ لَا تُعْجِزُونَنِي حَيْثُمَا كُنْتُمْ، فَلَا تَسْبِقُونَنِي بِسَبَبِ هَرَبِكُمْ فِي الْأَرْضِ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ والمراد بهم مَنْ يَعْبُدُ الْأَصْنَامَ، بَيَّنَ أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِيهَا الْبَتَّةَ، وَالنَّصِيرُ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَلَا جرم هو الذي تحسن عبادته.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ } “Siz yeryüzünde [O'nu] âciz bırakacak değilsiniz.” Şöyle buyurmaktadır: Ey müşrikler topluluğu! Siz yeryüzünde âciz bırakacak değilsiniz; yani nerede olursanız olun beni âciz bırakamazsınız, yeryüzünde kaçışınız sebebiyle benden öne geçemezsiniz. { وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } “Sizin için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır.” Onlardan murat putlara tapanlardır; putların hiçbir faydası olmadığını beyan etmiştir. Gerçek yardımcı ise Allah Teâlâ'dır; dolayısıyla ibadet edilmeye layık olan yalnız O'dur.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٣٢ الى ٣٩]

[Şûrâ Suresi (42), 32 ila 39. Ayetler]

وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣) أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦)

{ وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ (٣٢) إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣٣) أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ (٣٤) وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٥) فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى لِلَّذِينَ آمَنُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٣٦) } “Denizde dağlar gibi akıp giden [gemiler] de O'nun ayetlerindendir. (32) Eğer dilerse rüzgârı durdurur da suyun yüzünde hareketsiz kalıverirler. Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ayetler vardır. (33) Yahut kazandıkları [günahlar] sebebiyle onları helak eder; birçoğunu da affeder. (34) Ta ki ayetlerimiz hakkında tartışanlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler. (35) Size verilen şeyler ancak dünya hayatının geçimliğidir. Allah katında olanlar ise iman edip yalnız Rablerine tevekkül edenler için daha hayırlı ve daha kalıcıdır. (36)”

وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩)

{ وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (٣٨) وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) } “Onlar ki günahın büyüklerinden ve çirkin hayasızlıklardan kaçınırlar; öfkelendikleri zaman da bağışlarlar. (37) Onlar ki Rablerinin çağrısına icabet ederler, namazı dosdoğru kılarlar; işleri kendi aralarında şûra (danışma) iledir ve kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden infak ederler. (38) Onlar ki bir haksızlık ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar. (39)”

[في قوله تعالى وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ } “Denizde dağlar gibi akıp giden [gemiler] de O'nun ayetlerindendir” sözü hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو الْجَوَارِي بِيَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، فَإِثْبَاتُ الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ وَحَذْفُهَا لِلتَّخْفِيفِ.

Birinci Mesele: Nâfi' ve Ebû Amr vasl ve vakıf halinde ye harfiyle { الْجَوَارِي } şeklinde okumuşlardır. Ye harfinin sabit tutulması asıl üzere, hazfedilmesi ise tahfif (hafifletme) içindir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْجَوَارِي، يَعْنِي السُّفُنَ الْجَوَارِيَ، فَحَذَفَ الْمَوْصُوفَ لِعَدَمِ الِالْتِبَاسِ.

İkinci Mesele: el-Cevârî, akıp giden gemiler demektir; karışıklık olmayacağından dolayı mevsûf (nitelenen isim) hazfedilmiştir.