Binûn

Şûrâ Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ آيَاتِهِ أَيْضًا هَذِهِ السُّفُنَ الْعَظِيمَةَ الَّتِي تَجْرِي عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ عِنْدَ هُبُوبِ الرِّيَاحِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذِكْرِهِ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى وُجُودِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ وَالثَّانِي: أَنْ يُعَرِّفَ مَا فِيهِ مِنَ النِّعَمِ الْعَظِيمَةِ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعِبَادِ أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَعْلَامِ الْجِبَالُ، قَالَتِ الْخَنْسَاءُ فِي مَرْثِيَّةِ أَخِيهَا:

Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ, ayetlerinden biri olarak rüzgârlar estiğinde deniz yüzünde akıp giden bu büyük gemileri de zikretmiştir. Bil ki bunu zikretmekten maksat iki şeydir: Birincisi: Bununla Kâdir ve Hakîm olan [Allah]'ın varlığına delil getirilmesidir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın kulları üzerindeki onda bulunan büyük nimetlerini bildirmektir. Birinci veche gelince: [Alimler] el-A‘lâm (الْأَعْلَام) ile kastedilenin dağlar olduğu hususunda icma etmişlerdir. el-Hansâ, erkek kardeşi için yaktığı ağıtta şöyle demiştir:

وَإِنَّ صخرا لتأتم لهداة بِهِ ... كَأَنَّهُ عَلَمٌ فِي رَأْسِهِ نَارُ

“Şüphesiz Sahr öyle biridir ki, yol göstericiler bile ona uyar; sanki o, tepesinde ateş yanan ulu bir dağdır (alemdir).”

وَنُقِلَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ اسْتَنْشَدَ قَصِيدَتَهَا هَذِهِ فَلَمَّا وَصَلَ الرَّاوِي إِلَى هَذَا الْبَيْتِ، قَالَ: «قَاتَلَهَا اللَّهُ مَا رَضِيَتْ بِتَشْبِيهِهَا لَهُ بِالْجَبَلِ حَتَّى جَعَلَتْ عَلَى رَأْسِهِ نَارًا!»

Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, onun bu kasidesini okumasını istemiş; râvi bu beyte gelince [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: «Allah iyiliğini versin! Onu dağa benzetmekle yetinmedi, bir de tepesine ateş koydu!» buyurmuştur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذِهِ السُّفُنُ الْعَظِيمَةُ الَّتِي تَكُونُ كَالْجِبَالِ تَجْرِي عَلَى وَجْهِ الْبَحْرِ عِنْدَ هُبُوبِ الرِّيَاحِ عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ، وَعِنْدَ سُكُونِ هَذِهِ الرِّيَاحِ تَقِفُ، وَقَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ، أَنَّ مُحَرِّكَ الرِّيَاحِ وَمُسْكِنَهَا هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، إِذْ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى تَحْرِيكِهَا مِنَ الْبَشَرِ وَلَا عَلَى تَسْكِينِهَا، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ، وَأَيْضًا أَنَّ السَّفِينَةَ تَكُونُ فِي غَايَةِ الثِّقَلِ، ثُمَّ إِنَّهَا مَعَ ثِقَلِهَا بَقِيَتْ عَلَى وَجْهِ الْمَاءِ، وَهُوَ أَيْضًا دَلَالَةٌ أُخْرَى وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: وَهُوَ مَعْرِفَةُ مَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ، فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ كُلَّ جَانِبٍ مِنْ جَوَانِبِ الْأَرْضِ بِنَوْعٍ آخَرَ مِنَ الْأَمْتِعَةِ، وَإِذَا نُقِلَ مَتَاعُ هَذَا الْجَانِبِ إِلَى ذَلِكَ الْجَانِبِ فِي السُّفُنِ وَبِالْعَكْسِ حَصَلَتِ الْمَنَافِعُ الْعَظِيمَةُ فِي التِّجَارَةِ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ هَذِهِ السَّفِينَةِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Dağlar gibi olan bu muazzam gemiler, rüzgârlar estiğinde deniz yüzünde en hızlı şekilde akıp gider; bu rüzgârlar durduğunda ise dururlar. Nahl Suresi'nde rüzgârları hareket ettirenin ve onları dindirenin Allah Teâlâ olduğunu delille açıklamıştık; zira insanlardan hiç kimse onları ne hareket ettirmeye ne de dindirmeye güç yetirebilir. Bu da Kâdir olan bir İlahın varlığına delalet eder. Ayrıca gemi son derece ağır olur; sonra bu ağırlığına rağmen suyun yüzeyinde kalır ki bu da başka bir delildir. İkinci veche, yani onda bulunan menfaatlerin bilinmesine gelince: Allah Teâlâ yeryüzünün her bir tarafını başka bir tür meta ile tahsis etmiştir; bu tarafın metaı gemilerle diğer tarafa ve aksi istikamete taşındığında ticarette büyük menfaatler hasıl olur. İşte bu sebeplerden dolayı Allah Teâlâ bu geminin durumunu zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْجُمْهُورُ: بِهَمْزَةٍ إِنْ يَشَأْ لِأَنَّ سُكُونَ الْهَمْزَةِ عَلَامَةٌ لِلْجَزْمِ، وَعَنْ وِرَشٍ عَنْ نَافِعٍ بِلَا هَمْزَةٍ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحْدَهُ يُسْكِنِ الرِّيَاحَ عَلَى الْجَمْعِ، وَالْبَاقُونَ الرِّيحَ عَلَى الْوَاحِدِ، قَالَ صاحب «الكشاف» : قرئ فَيَظْلَلْنَ بِفَتْحِ اللَّامِ وَكَسْرِهَا مِنْ ظَلَّ يَظَلُّ وَيَظِلُّ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: رَواكِدَ أَيْ رَوَاتِبَ، أَيْ لَا تَجْرِي عَلَى ظَهْرِهِ، أَيْ عَلَى ظَهْرِ الْبَحْرِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ عَلَى بَلَاءِ اللَّهِ شَكُورٍ لِنَعْمَائِهِ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ، عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنَ يَجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ غَافِلًا عَنْ دَلَائِلِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ الْبَتَّةَ، لِأَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ إِمَّا فِي الْبَلَاءِ، وَإِمَّا فِي الْآلَاءِ، فَإِنْ كَانَ فِي الْبَلَاءِ كَانَ من الصابرين، وإن كان من النَّعْمَاءِ كَانَ مِنَ الشَّاكِرِينَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ الْبَتَّةَ مِنَ الْغَافِلِينَ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ } “Eğer dilerse rüzgârı durdurur da suyun yüzünde hareketsiz kalıverirler.” Ebû Amr ve cumhur, { إِنْ يَشَأْ } lafzını hemze ile okumuştur; zira hemzenin sükûnu cezm alametidir. Nâfi'den rivayetle Verş ise hemzesiz okumuştur. Yalnızca Nâfi' { يُسْكِنِ الرِّيَاحَ } şeklinde çoğul, diğerleri ise { الرِّيحَ } şeklinde tekil okumuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فَيَظْلَلْنَ } lafzı, “ظَلَّ يَظَلُّ وَيَظِلُّ” fiilinden hareketle lâm harfinin fethasıyla ve kesresiyle okunmuştur. Allah Teâlâ'nın { رَواكِدَ } sözü “duranlar”, yani akıp gitmeyenler demektir. { عَلى ظَهْرِهِ } ise “denizin yüzeyinde” demektir. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ } “Şüphesiz bunda çok sabreden herkes için ayetler vardır” ifadesi, Allah'ın belasına çok sabreden; { شَكُورٍ } ise O'nun nimetlerine çok şükreden demektir. Buradaki maksat, müminin Allah'ı bilmenin delillerinden asla gafil olmaması gerektiğine dikkat çekmektir; çünkü o mutlaka ya bir bela ya da bir nimet içinde bulunur. Eğer bela içinde ise sabredenlerden olur, nimet içinde ise şükredenlerden olur. Bu takdire göre o kesinlikle gafillerden olmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا يَعْنِي أَوْ يُهْلِكْهُنَّ، يُقَالُ أَوْبَقَهُ، أَيْ أَهْلَكَهُ، وَيُقَالُ لِلْمُجْرِمِ أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ، أَيْ أَهْلَكَتْهُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنْ شَاءَ ابْتَلَى الْمُسَافِرِينَ فِي الْبَحْرِ بِإِحْدَى بَلِيَّتَيْنِ: إِمَّا أَنْ يُسْكِنَ الرِّيحَ فَتَرْكُدَ الْجَوَارِي عَلَى مَتْنِ الْبَحْرِ وَتَقِفُ، وَإِمَّا أَنْ يُرْسِلَ الرِّيَاحَ عَاصِفَةً فِيهَا فَيَهْلِكْنَ بِسَبَبِ الْإِغْرَاقِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَقَوْلُهُ أَوْ يُوبِقْهُنَّ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ يُسْكِنِ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَيَرْكُدْنَ، أَوْ يَعْصِفْهَا فَيَغْرَقْنَ بِعَصْفِهَا، وقوله ويعفوا عَنْ كَثِيرٍ مَعْنَاهُ إِنْ يَشَأْ يُهْلِكْ نَاسًا وَيُنْجِ نَاسًا عَنْ طَرِيقِ الْعَفْوِ عَنْهُمْ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا مَعْنَى إِدْخَالِ الْعَفْوِ فِي حُكْمِ الْإِيبَاقِ حَيْثُ جُعِلَ مَجْزُومًا مِثْلَهُ، قُلْنَا مَعْنَاهُ إِنْ يَشَأْ يُهْلِكْ نَاسًا وَيُنْجِ نَاسًا عَلَى

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا } “Yahut kazandıkları [günahlar] sebebiyle onları helak eder”; yani onları yok eder. [Arapçada] “أَوْبَقَهُ” denilir ki “onu helak etti” demektir. Günahkâr için de “أَوْبَقَتْهُ ذُنُوبُهُ” (günahları onu helak etti/mahvetti) denilir. Anlam şudur: Allah Teâlâ dilerse denizde yolculuk yapanları iki beladan biriyle imtihan eder: Ya rüzgârı durdurur da gemiler denizin sırtında hareketsiz kalıp durur, ya da onların üzerine fırtınalı rüzgârlar gönderir de batırılmak suretiyle helak olurlar. Bu takdire göre O'nun { أَوْ يُوبِقْهُنَّ } sözü, { يُسْكِنِ } sözü üzerine matuftur; zira takdiri şöyledir: “Dilerse rüzgârı durdurur da hareketsiz kalırlar, yahut rüzgârı fırtınaya dönüştürür de fırtınasıyla boğulurlar.” O'nun { وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ } “birçoğunu da affeder” sözünün anlamı ise: Dilerse bazı insanları helak eder, bazı insanları da onları affetmek suretiyle kurtarır. Eğer: “Affetmenin cezmedilmiş olarak kılınmasıyla helak etme (îbâk) hükmüne dahil edilmesinin anlamı nedir?” denilirse, deriz ki: Bunun anlamı, dilerse bazı insanları helak eder, bazı insanları da

طريق العفو عنهم، وأما من قرأ ويعفوا فَقَدِ اسْتَأْنَفَ الْكَلَامَ.

onları affetmek suretiyle kurtarır demektir. { وَيَعْفُو } şeklinde okuyan kimseye gelince, o yeni bir cümleye başlamıştır (isti'nâf yapmıştır).

ثُمَّ قَالَ: وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: يَعْلَمُ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ، فَالْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَأَمَّا بِالنَّصْبِ فَلِلْعَطْفِ عَلَى/ تَعْلِيلِ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ لِيَنْتَقِمَ مِنْهُمْ وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجَادِلُونَ فِي آيَاتِنَا وَالْعَطْفُ عَلَى التَّعْلِيلِ الْمَحْذُوفِ غَيْرُ عَزِيزٍ فِي الْقُرْآنِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ [مريم: ٢١] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الْجَاثِيَةِ: ٢٢] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَمَنْ قَرَأَ عَلَى جَزْمِ وَيَعْلَمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ أَوْ إِنْ يَشَأْ، يَجْمَعُ بَيْنَ ثَلَاثَةِ أُمُورٍ: هَلَاكِ قَوْمٍ، وَنَجَاةِ قَوْمٍ، وَتَحْذِيرِ آخَرِينَ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ مَعْنَى الْآيَةِ وليعلم الَّذِينَ يُجَادِلُونَ أَيْ يُنَازِعُونَ عَلَى وَجْهِ التَّكْذِيبِ، أَنْ لَا مَخْلَصَ لَهُمْ إِذَا وَقَفَتِ السُّفُنُ، وَإِذَا عَصَفَتِ الرِّيَاحُ فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِاعْتِرَافِهِمْ بِأَنَّ الْإِلَهَ النَّافِعَ الضَّارَّ لَيْسَ إِلَّا اللَّهَ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “Ta ki ayetlerimiz hakkında tartışanlar, kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını bilsinler.” Nâfi' ve İbn Âmir, isti'nâf olarak { يَعْلَمُ } şeklinde ref' ile okumuştur; diğerleri ise nasb ile okumuştur. Ref' ile olan kıraat isti'nâf üzeredir. Nasb ile olan kıraate gelince, bu mahzuf bir gerekçelendirmeye (ta'lile) atıftır ki takdiri: “Onlardan intikam almak ve ayetlerimiz hakkında tartışanların bilmesi için” şeklindedir. Mahzuf bir ta'lile atıf yapılması Kur'an'da nadir değildir; Allah Teâlâ'nın: { وَلِنَجْعَلَهُ آيَةً لِلنَّاسِ } “İnsanlara bir ayet (mucize) kılalım diye” [Meryem: 21] ve Allah Teâlâ'nın: { وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Allah gökleri ve yeri hak ile yarattı; ta ki her can kazandığı ile cezalandırılsın (karşılığını alsın)” [Câsiye: 22] sözleri bundandır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَيَعْلَمْ } lafzını cezm ile okuyan kimseye göre bu, sanki şöyle demek gibidir: “Yahut dilerse üç şeyi bir araya toplar: Bir topluluğun helaki, bir topluluğun kurtuluşu ve diğerlerinin uyarılması.” Bunu bildiğinde deriz ki ayetin anlamı şudur: Tartışanlar, yani yalanlama amacıyla çekişenler, gemiler durduğunda ve rüzgârlar fırtınaya dönüştüğünde kendileri için hiçbir kurtuluş yolu olmadığını bilsinler; böylece bu durum, fayda ve zarar veren ilahın yalnızca Allah olduğunu itiraf etmelerine bir sebep olsun.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ أَرْدَفَهَا بِالتَّفْسِيرِ عَنِ الدُّنْيَا وَتَحْقِيرِ شَأْنِهَا، لِأَنَّ الَّذِي يَمْنَعُ مِنْ قَبُولِ الدَّلِيلِ إِنَّمَا هُوَ الرَّغْبَةُ فِي الدُّنْيَا بِسَبَبِ الرِّيَاسَةِ وَطَلَبِ الْجَاهِ، فَإِذَا صَغُرَتِ الدُّنْيَا فِي عَيْنِ الرَّجُلِ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَيْهَا، فَحِينَئِذٍ يَنْتَفِعُ بِذِكْرِ الدَّلَائِلِ، فَقَالَ: فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَسَمَّاهُ مَتَاعًا تَنْبِيهًا عَلَى قِلَّتِهِ وَحَقَارَتِهِ، وَلِأَنَّ الْحِسَّ شَاهِدٌ بِأَنَّ كُلَّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدُّنْيَا فَإِنَّهُ يَكُونُ سَرِيعَ الِانْقِرَاضِ وَالِانْقِضَاءِ.

Bil ki Allah Teâlâ, tevhid delillerini zikrettikten sonra onların peşinden dünyayı tasvir edip onun değerini küçümsemeyi eklemiştir; çünkü delili kabul etmekten alıkoyan şey, ancak riyaset arzusu ve makam arayışı sebebiyle dünyaya duyulan rağbettir. Dünya insanın gözünde küçüldüğünde artık ona iltifat etmez; işte o zaman delillerin zikrinden istifade eder. Bu sebeple şöyle buyurmuştur: { فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Size verilen şeyler ancak dünya hayatının geçimliğidir.” Onun azlığına ve değersizliğine dikkat çekmek için onu “metâ” olarak isimlendirmiştir; ayrıca duyu organları da şahittir ki dünyaya taalluk eden her şey çabucak yok olup tükenicidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى وَالْمَعْنَى أَنَّ مَطَالِبَ الدُّنْيَا خَسِيسَةٌ مُنْقَرِضَةٌ، وَنَبَّهَ عَلَى خَسَاسَتِهَا بِتَسْمِيَتِهَا بِالْمَتَاعِ، وَنَبَّهَ عَلَى انْقِرَاضِهَا بِأَنْ جَعَلَهَا مِنَ الدُّنْيَا، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَإِنَّهَا خَيْرٌ وَأَبْقَى، وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ الْخَيْرِ الْبَاقِي عَلَى الْخَسِيسِ الْفَانِي، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِمَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِصِفَاتٍ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Allah katında olanlar ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır.” Anlam şudur: Dünyanın talepleri değersiz ve yok olucudur; onu “metâ” olarak isimlendirerek değersizliğine dikkat çekmiş, onu dünyadan kılarak da yok olacağına dikkat çekmiştir. Ahirete gelince, o daha hayırlı ve daha kalıcıdır; açık akıl da kalıcı olan hayrın, fani olan değersize tercih edilmesini gerektirir. Sonra bu hayırlı oluşun ancak birtakım sıfatlarla nitelenen kimseler için hasıl olacağını beyan etmiştir:

الصِّفَةُ الْأُولَى: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّذِينَ آمَنُوا.

Birinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler için” sözünün delaletiyle müminlerden olmasıdır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: أَنْ يَكُونَ مِنَ الْمُتَوَكِّلِينَ عَلَى فَضْلِ اللَّهِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ فَأَمَّا مَنْ زَعَمَ أَنَّ الطَّاعَةَ تُوجِبُ الثَّوَابَ، فَهُوَ مُتَّكِلٌ عَلَى عَمَلِ نَفْسِهِ لَا عَلَى اللَّهِ، فَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْآيَةِ.

İkinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “Ve yalnız Rablerine tevekkül edenler [için]” sözünün delaletiyle Allah'ın lütfuna tevekkül edenlerden olmasıdır. İtaatin sevabı zorunlu kıldığını iddia eden kimseye gelince, o Allah'a değil kendi ameline güvenmektedir; dolayısıyla bu ayetin kapsamına girmez.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: أَنْ يَكُونُوا مُجْتَنِبِينَ لِكَبَائِرِ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: كَبِيرُ الْإِثْمِ، هُوَ الشِّرْكُ، نَقَلَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَهُوَ عِنْدِي بَعِيدٌ، لِأَنَّ شَرْطَ الْإِيمَانِ مَذْكُورٌ أَوَّلًا وَهُوَ يُغْنِي عَنْ عَدَمِ الشِّرْكِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِكَبَائِرِ الْإِثْمِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْبِدَعِ وَاسْتِخْرَاجِ الشُّبُهَاتِ، وَبِالْفَوَاحِشِ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقُوَّةِ الشَّهْوَانِيَّةِ، وَبِقَوْلِهِ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْغَضَبَ بِلَفْظِ الْغُفْرَانِ، لِأَنَّ الْغَضَبَ عَلَى طَبْعِ النَّارِ، وَاسْتِيلَاؤُهُ شَدِيدٌ وَمُقَاوَمَتُهُ صَعْبَةٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّهُ بِهَذَا اللَّفْظِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Sıfat: Büyük günahlardan ve çirkin hayasızlıklardan kaçınan kimseler olmalarıdır. İbn Abbas'tan [rivayet edildiğine göre]: Günahın büyüğü şirktir; bunu el-Keşşâf sahibi aktarmıştır. Bana göre bu uzaktır; çünkü iman şartı önceden zikredilmiştir ve bu, şirkin bulunmamasını zaten ifade eder. Günahın büyüklerinden maksadın bidatler ve şüpheler üretmekle ilgili şeyler; fahiş günahlardan (fevâhiş) maksadın şehvet kuvvetiyle ilgili şeyler; { وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } “Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar” sözüyle de öfke kuvvetiyle ilgili şeyler olduğu söylenmiştir. Öfkeyi özellikle bağışlama lafzıyla tahsis etmiştir; çünkü öfke ateş tabiatındadır, istilası şiddetli ve ona karşı koymak zordur. İşte bu sebeple onu bu lafızla tahsis etmiştir; en doğrusunu Allah bilir.

الصِّفَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَمَامُ الِانْقِيَادِ، فَإِنْ قَالُوا أَلَيْسَ أَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ الْإِيمَانَ شَرْطًا فِيهِ فَقَدْ دَخَلَ فِي الْإِيمَانِ إِجَابَةُ اللَّهِ؟ قُلْنَا الْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى الرِّضَاءِ بِقَضَاءِ اللَّهِ مِنْ صَمِيمِ الْقَلْبِ، وَأَنْ لَا يَكُونَ فِي قَلْبِهِ مُنَازَعَةٌ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ. وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الشَّرْطَ قَالَ: وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِقَامَةُ الصَّلَوَاتِ الْوَاجِبَةِ، لِأَنَّ هَذَا هُوَ/ الشَّرْطُ فِي حُصُولِ الثَّوَابِ.

Dördüncü Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ } “Onlar ki Rablerinin çağrısına icabet ederler” sözüdür. Bundan maksat tam bir itaattir. Eğer: “İmanı buna şart kılınca, Allah'a icabet etmek zaten imanın içine dahil olmamış mıdır?” derlerse, deriz ki: Bana göre en uygun olanı, bunun kalbin derinliklerinden Allah'ın kazasına rıza göstermeye ve kalbinde hiçbir meselede [hükme karşı] bir itiraz bulunmamasına hamledilmesidir. Bu şartı zikredince: { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “Namazı dosdoğru kılarlar” buyurmuştur. Bundan maksat ise farz namazların ikame edilmesidir; zira sevabın hasıl olmasındaki şart budur.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ فَقِيلَ كَانَ إِذَا وَقَعَتْ بَيْنَهُمْ وَاقِعَةٌ اجْتَمَعُوا وَتَشَاوَرُوا فَأَثْنَى اللَّهُ عَلَيْهِمْ، أَيْ لَا يَنْفَرِدُونَ بِرَأْيٍ بَلْ مَا لَمْ يَجْتَمِعُوا عَلَيْهِ لَا يُقْدِمُونَ عَلَيْهِ، وَعَنِ الْحَسَنِ: مَا تَشَاوَرَ قَوْمٌ إِلَّا هدوا

Allah Teâlâ'nın: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “İşleri kendi aralarında şûra (danışma) iledir” sözüne gelince; aralarında bir hadise vuku bulduğunda toplanıp istişare ettikleri, Allah'ın da onları övdüğü söylenmiştir; yani tek bir görüşle hareket etmezler, aksine üzerinde ittifak etmedikleri bir işe kalkışmazlar. el-Hasan'dan [şöyle nakledilmiştir]: «Bir kavim istişare ettiğinde mutlaka

لِأَرْشَدِ أَمْرِهِمْ، وَالشُّورَى مَصْدَرٌ كَالْفُتْيَا بِمَعْنَى التَّشَاوُرِ، وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ أَيْ ذُو شُورَى.

işlerinin en doğrusuna iletilirler.» eş-Şûrâ (الشُّورَى), el-futyâ (الْفُتْيَا) gibi bir mastar olup istişare etmek (danışmak) anlamındadır. O'nun: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } sözünün anlamı ise, “işleri danışma ile olan [kimselerdir]” demektir.

الصِّفَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ وَالْمَعْنَى أَنْ يَقْتَصِرُوا فِي الِانْتِصَارِ عَلَى مَا يَجْعَلُهُ اللَّهُ لَهُمْ وَلَا يَتَعَدَّوْنَهُ، وَعَنِ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ كَانَ إِذَا قَرَأَهَا قَالَ كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يُذِلُّوا أَنْفُسَهُمْ فَيَجْتَرِئَ عَلَيْهِمُ السُّفَهَاءُ، فَإِنْ قِيلَ هَذِهِ الْآيَةُ مُشْكِلَةٌ لِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ قَبْلَهُ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ فَكَيْفَ يَلِيقُ أَنْ يُذْكَرَ مَعَهُ مَا يَجْرِي مَجْرَى الضِّدِّ لَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ؟ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ جَمِيعَ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَفْوَ أَحْسَنُ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَقَالَ: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفُرْقَانِ: ٧٢] وَقَالَ: خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٩٩] وَقَالَ وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ [النَّحْلِ: ١٢٦] فَهَذِهِ الْآيَاتُ تُنَاقِضُ مَدْلُولَ هَذِهِ الْآيَةِ وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعَفْوَ عَلَى قِسْمَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْعَفْوُ سَبَبًا لِتَسْكِينِ الْفِتْنَةِ وَجِنَايَةِ الْجَانِي وَرُجُوعِهِ عَنْ جِنَايَتِهِ وَالثَّانِي: أَنْ يَصِيرَ الْعَفْوُ سَبَبًا لمزيد جراءة الجاني ولقوة غيظه وغضبه، والآيات فِي الْعَفْوِ مَحْمُولَةٌ عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَى الْقِسْمِ الثَّانِي، وَحِينَئِذٍ يَزُولُ التَّنَاقُضُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْعَفْوَ عَنِ الْمُصِرِّ يَكُونُ كَالْإِغْرَاءِ لَهُ وَلِغَيْرِهِ، فَلَوْ أَنَّ رَجُلًا وَجَدَ عَبْدَهَ فَجَرَ بِجَارِيَتِهِ وَهُوَ مُصِرٌّ فَلَوْ عَفَا عَنْهُ كَانَ مَذْمُومًا،

Beşinci Sıfat: Allah Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } “Onlar ki bir haksızlık ve saldırıya uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar” sözüdür. Anlamı, hakkı almada (intisar) Allah'ın kendileri için belirlediği şeyle yetinmeleri ve onu aşmamalarıdır. en-Nehaî'den nakledildiğine göre o, bu ayeti okuduğunda şöyle derdi: “Onlar kendilerini zillete düşürmeyi ve böylece beyinsizlerin kendilerine cüret etmesini kerih görürlerdi.” Eğer: “Bu ayet iki yönden müşküldür: Birincisi: Bundan önce { وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } ‘Öfkelendikleri zaman da bağışlarlar’ buyurmuşken, onunla birlikte onun zıddı mesabesinde olan { وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } sözünün zikredilmesi nasıl uygun olur? İkincisi: Bütün ayetler affetmenin daha güzel olduğuna delalet etmektedir. Allah Teâlâ: { وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } ‘Affetmeniz takvaya daha yakındır’ [Bakara: 237], { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } ‘Boş sözle karşılaştıklarında vakarla geçip giderler’ [Furkân: 72], { خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } ‘Sen af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir’ [A'râf: 199] ve { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَيْرٌ لِلصَّابِرِينَ } ‘Eğer ceza verecekseniz size yapılanın misliyle ceza verin; şayet sabrederseniz bu sabredenler için elbette daha hayırlıdır’ [Nahl: 126] buyurmuştur. Bu ayetler, mezkûr ayetin medlûlüne zıt düşmektedir.” denilirse; Cevap şudur: Af iki kısımdır: Birincisi: Affın fitneyi ve suçlunun cinayetini yatıştırmaya ve onu cinayetinden vazgeçirmeye sebep olmasıdır. İkincisi: Affın, suçlunun daha da cüretkâr olmasına, kin ve öfkesinin artmasına sebep olmasıdır. Affa dair ayetler birinci kısma, bu ayet ise ikinci kısma hamledilir; böylece tenakuz ortadan kalkar; en doğrusunu Allah bilir. Görmez misin ki [kötülükte] ısrar edeni affetmek, hem ona hem başkasına bir teşvik gibi olur. Şayet bir adam kölesinin cariyesine zina ettiğini görse ve o da bunda ısrarcı olsa, onu affetseydi bu yerilirdi.

وَرُوِيَ أَنَّ زَيْنَبَ أَقْبَلَتْ عَلَى عَائِشَةَ فَشَتَمَتْهَا فَنَهَاهَا النَّبِيُّ ﷺ عَنْهَا فَلَمْ تَنْتَهِ فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «دُونَكِ فَانْتَصِرِي»

Rivayet edildiğine göre Zeyneb, Âişe'ye yönelip ona ağır sözler söyledi; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu bundan menetti fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hakkını al, durma!» buyurdu.

وَأَيْضًا إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُرَغِّبْ فِي الِانْتِصَارِ بَلْ بَيَّنَ أَنَّهُ مَشْرُوعٌ فَقَطْ، ثُمَّ بَيَّنَ بَعْدَهُ أَنَّ شَرْعَهُ مَشْرُوطٌ بِرِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ الْعَفْوَ أَوْلَى بِقَوْلِهِ فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ فَزَالَ السؤال والله أعلم.

Ayrıca Allah Teâlâ hakkı almaya teşvik etmemiş, sadece onun meşru olduğunu beyan etmiştir. Sonra bunun ardından onun meşru kılınmasının misliyle muamele şartına bağlı olduğunu açıklamış; ardından da { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve ıslah ederse onun mükâfatı Allah'a aittir” sözüyle affetmenin daha evla olduğunu beyan etmiştir. Böylece soru ortadan kalkmıştır; en doğrusunu Allah bilir.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٠ الى ٤٦]

[Şûrâ Suresi (42), 40 ila 46. Ayetler]

وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)

{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür. Kim affeder ve ıslah ederse onun mükâfatı Allah'a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez. (40) Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa, işte onların aleyhine [kınama ve ceza için] bir yol yoktur. (41) Yol ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için elem verici bir azap vardır. (42) Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir. (43) Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur. Zalimlerin azabı gördüklerinde: ‘Geri dönüşe bir yol var mı?’ dediklerini görürsün. (44)”

وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)

{ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) } “Onların, zilletten boyun bükmüş olarak göz ucuyla gizli gizli bakarken ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler de: ‘Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır.’ derler. Haberiniz olsun ki zalimler sürekli bir azap içindedirler. (45) Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur. (46)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ [الشُّورَى: ٣٩] أَرْدَفَهُ بِمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الِانْتِصَارَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُقَيَّدًا بِالْمِثْلِ فَإِنَّ النُّقْصَانَ حَيْفٌ وَالزِّيَادَةَ ظُلْمٌ وَالتَّسَاوِيَ هُوَ العدل وبه قامت السموات وَالْأَرْضُ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } [Şûrâ: 39] buyurunca, bunun peşinden bu hakkı almanın misliyle mukayyet olması gerektiğine delalet eden ifadeyi eklemiştir; zira eksik yapmak haksızlık, fazla yapmak zulümdür; eşitlik ise adalettir ve göklerle yer onunla ayakta durmaktadır. İşte bu sebeple: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } buyurmuştur. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ جَزَاءُ السَّيِّئَةِ مَشْرُوعٌ مَأْذُونٌ فِيهِ، فَكَيْفَ سُمِّيَ بِالسَّيِّئَةِ؟ أَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : عَنْهُ كِلْتَا الْفِعْلَتَيْنِ الْأُولَى وَجَزَاؤُهَا سَيِّئَةٌ لِأَنَّهَا تَسُوءُ مَنْ تَنْزِلُ بِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ

Birinci Mesele: Biri çıkıp: “Kötülüğün cezası meşru ve izin verilmiş bir şeydir, öyleyse nasıl kötülük (seyyie) olarak isimlendirilmiştir?” diyebilir. el-Keşşâf sahibi buna şöyle cevap vermiştir: İki fiilden ilki de onun cezası da seyyiedir; çünkü o, başına geldiği kimseyi üzer (kötü hissettirir). Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ }

يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ

{ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “[şöyle] derler: ‘Bu senin yüzündendir.’”

[النِّسَاءِ: ٧٨] يُرِيدُ مَا يَسُوءُهُمْ مِنَ الْمَصَائِبِ وَالْبَلَايَا، وَأَجَابَ غَيْرُهُ بِأَنَّهُ لَمَّا جَعَلَ أَحَدَهُمَا فِي مُقَابَلَةِ الْآخَرِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ أُطْلِقَ اسْمُ أَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ، والحق ما ذكره صاحب «الكشاف» .

[Nisâ: 78] “Eğer başlarına bir fenalık (seyyie) gelse: ‘Bu senin yüzündendir’ derler.” [Burada seyyie ile] kendilerini üzen musibetleri ve belaları kastetmektedir. Bir başkası ise şöyle cevap vermiştir: Biri diğerinin karşılığı kılındığı için mecaz yoluyla birinin ismi diğerine ıtlak edilmiştir. Hak olan ise el-Keşşâf sahibinin zikrettiğidir.

المسألة الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلٌ كَبِيرٌ فِي عِلْمِ الْفِقْهِ فَإِنَّ مُقْتَضَاهَا أَنْ تُقَابَلَ كُلُّ جِنَايَةٍ بِمِثْلِهَا وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِهْدَارَ يُوجِبُ فَتْحَ بَابِ الشَّرِّ وَالْعُدْوَانِ، لِأَنَّ فِي طَبْعِ كُلِّ أَحَدٍ الظُّلْمَ وَالْبَغْيَ وَالْعُدْوَانَ، فَإِذَا لَمْ يُزْجَرْ عَنْهُ أَقْدَمَ عَلَيْهِ وَلَمْ يَتْرُكْهُ، وَأَمَّا الزِّيَادَةُ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ فَهُوَ ظُلْمٌ وَالشَّرْعُ مُنَزَّهٌ عَنْهُ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَابَلَ بِالْمِثْلِ، ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا النَّصُّ بِنُصُوصٍ أُخَرَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ [النَّحْلِ: ١٢٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

İkinci Mesele: Bu ayet fıkıh ilminde büyük bir esastır; zira onun muktezası her cinayete misliyle karşılık verilmesidir. Çünkü [suçu] cezasız bırakmak şer ve düşmanlık kapısını açmayı gerektirir; zira her insanın tabiatında zulüm, taşkınlık ve düşmanlık vardır. Bundan menedilmediğinde ona kalkışır ve onu terk etmez. Günahın miktarından fazlası ise zulümdür ve şeriat bundan münezzehtir; dolayısıyla misliyle karşılık vermekten başka bir yol kalmaz. Sonra bu nass, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ عاقَبْتُمْ فَعاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ } “Eğer ceza verecekseniz size yapılanın misliyle ceza verin” [Nahl: 126] sözü ve Allah Teâlâ'nın:

مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [غَافِرٍ: ٤٠] وَقَوْلِهِ ﷿: كُتِبَ عَلَيْكُمُ/ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَالْقِصَاصُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمُسَاوَاةِ وَالْمُمَاثَلَةِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٩] فَهَذِهِ النُّصُوصُ بِأَسْرِهَا تَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الشيء بمثله. ثم هاهنا دَقِيقَةٌ: وَهِيَ أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُمْكِنِ اسْتِيفَاءُ الْحَقِّ إِلَّا بِاسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ فَهَهُنَا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ إِلْحَاقِ زِيَادَةِ الضَّرَرِ بِالْجَانِي وَبَيْنَ مَنْعِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ مِنِ اسْتِيفَاءِ حَقِّهِ، فَأَيُّهُمَا أَوْلَى؟ فَهَهُنَا مَحَلُّ اجْتِهَادِ الْمُجْتَهِدِينَ، وَيَخْتَلِفُ ذَلِكَ بِاخْتِلَافِ الصُّوَرِ، وَتَفَرَّعَ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ بَعْضُ الْمَسَائِلِ تَنْبِيهًا عَلَى الْبَاقِي.

{ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir kötülük yaparsa ancak onun misliyle cezalandırılır” [Mü'min: 40] sözü ve Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara: 178] sözü gibi diğer nasslarla pekişmiştir. Kısas eşitlik ve misliyetten ibarettir. Yine Allah Teâlâ'nın: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Yaralamalarda da kısas vardır” [Mâide: 45] ve Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [Bakara: 179] sözleri de böyledir. Bu nassların tamamı bir şeye misliyle karşılık vermeyi gerektirir. Burada ince bir husus vardır: Şayet hakkın tam olarak alınması ancak fazlasının da alınmasıyla mümkün olabiliyorsa, bu durumda suçluya fazladan zarar verme ile mağdurun hakkını tam almasını engelleme arasında bir çatışma (teâruz) meydana gelir. Acaba hangisi daha evladır? İşte burası müctehidlerin ictihad mahallidir ve bu durum surelerin farklılığına göre değişir. Diğerlerine bir dikkat çekme olmak üzere bu asla dayalı bazı meseleler türetilmiştir.

الْمِثَالُ الْأَوَّلُ: احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ وَأَنَّ الْحُرَّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ، بِأَنْ قَالَ الْمُمَاثَلَةُ شَرْطٌ لِجَرَيَانِ الْقِصَاصِ وَهِيَ مَفْقُودَةٌ فِي هَاتَيْنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجْرِيَ الْقِصَاصُ بَيْنَهُمَا، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْمُمَاثَلَةَ شَرْطٌ لِجَرَيَانِ الْقِصَاصِ فَهِيَ النُّصُوصُ الْمَذْكُورَةُ، وَكَيْفِيَّةُ الِاسْتِدْلَالِ بِهَا أَنْ نَقُولَ إِمَّا أَنْ نَحْمِلَ الْمُمَاثَلَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذِهِ النُّصُوصِ عَلَى الْمُمَاثَلَةِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ أَوْ نَحْمِلَهَا عَلَى الْمُمَاثَلَةِ فِي أَمْرٍ مُعَيَّنٍ، وَالثَّانِي مَرْجُوحٌ لِأَنَّ ذَلِكَ الْأَمْرَ الْمُعَيَّنَ غَيْرُ مذكور الْآيَةِ، فَلَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَيْهَا لَزِمَ الْإِجْمَالُ، وَلَوْ حَمَلْنَا النَّصَّ عَلَى الْقِسْمِ الْأَوَّلِ لَزِمَ تَحَمُّلُ التَّخْصِيصِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ دَفْعَ الْإِجْمَالِ أَوْلَى مِنْ دَفْعِ التَّخْصِيصِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي رِعَايَةَ الْمُمَاثَلَةِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ إِلَّا مَا خَصَّهُ دَلِيلُ الْعَقْلِ وَدَلِيلٌ نَقْلِيٌّ مُنْفَصِلٌ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ رِعَايَةُ الْمُمَاثَلَةِ فِي قَتْلِ الْمُسْلِمِ بِالذِّمِّيِّ، وَفِي قَتْلِ الْحُرِّ بِالْعَبْدِ لَا تُمْكِنُ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ اعْتَبَرَهُ الشَّرْعُ فِي إِيجَابِ الْقَتْلِ، لِتَحْصِيلِهِ عِنْدَ عَدَمِهِ كَمَا فِي حَقِّ الْكَافِرِ الْأَصْلِيِّ، وَلِإِبْقَائِهِ عِنْدَ وُجُودِهِ كَمَا فِي حَقِّ الْمُرْتَدِّ وَأَيْضًا الْحُرِّيَّةُ صِفَةٌ اعْتَبَرَهَا الشَّرْعُ فِي حَقِّ الْقَضَاءِ وَالْإِمَامَةِ وَالشَّهَادَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ المماثلة شرط لجريان القصاص وهي مفقودة هاهنا فَوَجَبَ الْمَنْعُ مِنَ الْقِصَاصِ.

Birinci Misal: Şâfiî radıyallâhu anh, Müslümanın zimmî karşılığında öldürülmeyeceğine ve hür insanın köle karşılığında öldürülmeyeceğine dair delil getirerek şöyle demiştir: Misliyet kısasın geçerli olması için şarttır ve bu iki meselede misliyet yoktur; dolayısıyla aralarında kısasın uygulanmaması vaciptir. Misliyetin kısasın geçerli olması için şart olduğunun beyanına gelince; bu, mezkûr nasslardır. Bu nasslarla istidlal etme şeklimiz şöyledir: Ya bu nasslarda zikredilen misliyeti, delilin tahsis ettiği durumlar hariç bütün hususlardaki misliyete hamlederiz yahut onu belirli bir husustaki misliyete hamlederiz. İkincisi mercuhtur (zayıftır); çünkü o muayyen husus ayette zikredilmemiştir; eğer ayeti ona hamledersek kapalılık (icmâl) gerekir. Eğer nassı birinci kısma hamledersek tahsisi kabullenmek gerekir. Bilinmektedir ki icmâli defetmek, tahsisi defetmekten daha evladır. Böylece sabit olmuştur ki ayet, aklî delilin ve müstakil naklî delilin tahsis ettiği durumlar hariç, her hususta misliyetin gözetilmesini gerektirir. Bu sabit olduğunda deriz ki: Müslümanın zimmîye karşılık ve hürün köleye karşılık öldürülmesinde misliyetin gözetilmesi mümkün değildir; zira şeriat İslam'ı, öldürmeyi vacip kılma hususunda -aslî kâfirde olduğu gibi yokluğu halinde onu elde etmek ve mürtedde olduğu gibi varlığı halinde onu korumak için- dikkate almıştır. Aynı şekilde hürriyet de şeriatın kaza, imamet ve şahitlik hususunda dikkate aldığı bir vasıftır. Böylece misliyetin kısasın uygulanması için şart olduğu ve burada da bulunmadığı sabit olmuştur; dolayısıyla kısasın engellenmesi vacip olmuştur.

الْمِثَالُ الثَّانِي: احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي أَنَّ الْأَيْدِيَ تُقْطَعُ بِالْيَدِ الْوَاحِدَةِ، فَقَالَ لَا شَكَّ أَنَّهُ إِذَا صَدَرَ كُلُّ الْقَطْعِ أَوْ بَعْضُهُ عَنْ كُلِّ أُولَئِكَ الْقَاطِعِينَ أَوْ عَنْ بَعْضِهِمْ فَوَجَبَ أَنْ يُشْرَعَ فِي حَقِّ أُولَئِكَ الْقَاطِعِينَ مِثْلَهُ لِهَذِهِ النُّصُوصِ وَكُلُّ مَنْ قَالَ يُشْرَعُ الْقَطْعُ إِمَّا كُلُّهُ أَوْ بَعْضُهُ فِي حَقِّ كُلِّهِمْ أَوْ بَعْضِهِمْ قَالَ بِإِيجَابِهِ عَلَى الْكُلِّ، بَقِيَ أَنْ يُقَالَ فَيَلْزَمُ مِنْهُ اسْتِيفَاءُ الزِّيَادَةِ مِنَ الْجَانِي وَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنْهُ إِلَّا أَنَّا نَقُولُ لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ جَانِبِ الْجَانِي وَبَيْنَ جَانِبِ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ كَانَ جَانِبُ الْمَجْنِيِّ عَلَيْهِ بِالرِّعَايَةِ أَوْلَى.

İkinci Misal: Şâfiî radıyallâhu anh, birden fazla elin tek bir ele karşılık kesileceği hususunda delil getirerek şöyle demiştir: Şüphe yok ki kesme fiilinin tamamı veya bir kısmı o kesenlerin hepsinden veya bir kısmından sadır olduğunda, bu nasslar sebebiyle o kesenler hakkında da mislinin meşru kılınması vacip olur. Kesenlerin hepsi veya bir kısmı hakkında kesmenin tamamının veya bir kısmının meşru olduğunu söyleyen herkes, bunun tamamına vacip olduğunu söylemiştir. Geriye: “Bundan, suçludan fazlasının alınması lazım gelir ki bu yasaktır” denilmesi kalır; ancak biz deriz ki suçlu tarafı ile mağdur tarafı arasında bir teâruz meydana geldiğinde, gözetilmeye mağdur tarafı daha evladır.

الْمِثَالُ الثَّالِثُ: شَرِيكُ الْأَبِ شُرِعَ فِي حَقِّهِ الْقِصَاصُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ صَدَرَ عَنْهُ الْجَرْحُ فَوَجَبَ أَنْ يُقَابَلَ بِمِثْلِهِ لِقَوْلِهِ تعالى: وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ [المائدة: ٤٥] وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ثَبَتَ تَمَامُ الْقِصَاصِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

Üçüncü Misal: [Kendi çocuğunu öldüren] babanın suç ortağı hakkında kısas meşru kılınmıştır. Bunun delili şudur: Ondan yaralama fiili sadır olmuştur, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَالْجُرُوحَ قِصاصٌ } “Yaralamalarda da kısas vardır” [Mâide: 45] sözü gereğince buna misliyle karşılık verilmesi vacip olmuştur. Bu sabit olunca tam kısas da sabit olur; çünkü [yaralama ile öldürme arasında] fark gözeten hiçbir kimse yoktur.

الْمِثَالُ الرَّابِعُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ مَنْ حَرَّقَ حَرَّقْنَاهُ وَمَنْ غَرَّقَ غَرَّقْنَاهُ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ النُّصُوصُ الدَّالَّةُ عَلَى مُقَابَلَةِ كُلِّ شَيْءٍ بِمُمَاثِلِهِ.

Dördüncü Misal: Şâfiî radıyallâhu anh: «Kimi yaktılarsa onu yakarız, kimi boğdularsa onu boğarız» demiştir. Bunun delili, her şeye misliyle karşılık verileceğini gösteren bu nasslardır.

الْمِثَالُ الْخَامِسُ: شُهُودُ الْقِصَاصِ إِذَا رَجَعُوا وَقَالُوا تَعَمَّدْنَا الْكَذِبَ يَلْزَمُهُمُ الْقِصَاصُ لِأَنَّهُمْ بِتِلْكَ الشَّهَادَةِ أَهْدَرُوا دَمَهُ، فَوَجَبَ أَنْ يَصِيرَ دَمُهُمْ مُهْدَرًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.

Beşinci Misal: Kısas şahitleri şahitliklerinden dönüp: «Kasten yalan söyledik» derlerse kendilerine kısas uygulanması gerekir; çünkü onlar bu şahitlikle onun kanını heba etmişlerdir, dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözü gereğince kendi kanlarının da heba olması vacip olmuştur.

الْمِثَالُ السَّادِسُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ الْمُكْرَهُ يَجِبُ عَلَيْهِ الْقَوَدُ لِأَنَّهُ صَدَرَ عَنْهُ الْقَتْلُ ظُلْمًا فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ عَلَيْهِ مِثْلُهُ، أَمَّا أَنَّهُ صَدَرَ عَنْهُ الْقَتْلُ فَالْحِسُّ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَأَمَّا أَنَّهُ قُتِلَ ظُلْمًا فَلِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ مُكَلَّفٌ مِنْ قِبَلِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنْ لَا يَقْتُلَ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ بِهِ الْإِثْمَ الْعَظِيمَ وَالْعِقَابَ الشَّدِيدَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَوَجَبَ أَنْ يُقَابَلَ بِمِثْلِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.

Altıncı Misal: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: [Öldürmeye] zorlanan (mükreh) kimseye kısas gerekir; çünkü ondan haksız yere öldürme fiili sadır olmuştur, dolayısıyla ona da mislinin vacip olması gerekir. Ondan öldürme fiilinin sadır olduğuna duyu organları delalet eder. Haksız yere öldürdüğüne gelince; çünkü Müslümanlar, onun Allah Teâlâ tarafından öldürmemekle mükellef olduğu hususunda icma etmişlerdir ve bununla büyük bir günahı ve şiddetli bir cezayı hak ettiği hususunda da icma etmişlerdir. Bu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözü gereğince buna misliyle karşılık verilmesi vacip olmuştur.

الْمِثَالُ السَّابِعُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ الْقَتْلُ بِالْمُثَقَّلِ يُوجِبُ الْقَوَدَ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْجَانِيَ أَبْطَلَ حَيَاتَهُ فَوَجَبَ أَنْ يَتَمَكَّنَ وَلِيُّ الْمَقْتُولِ مِنْ إِبْطَالِ حَيَاةِ الْقَاتِلِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.

Yedinci Misal: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Ağır bir cisimle öldürmek kısası gerektirir. Bunun delili şudur: Suçlu onun hayatını yok etmiştir; öyleyse Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözü gereğince maktulün velisinin de katilin hayatını yok etmeye imkân bulması vacip olmuştur.

الْمِثَالُ الثَّامِنُ: الْحُرُّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ قِصَاصًا وَنَحْنُ وَإِنْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي المثال الأول إلا أنا نذكر هاهنا وَجْهًا آخَرَ مِنَ الْبَيَانِ، فَنَقُولُ إِنَّ الْقَاتِلَ أَتْلَفَ عَلَى مَالِكِ الْعَبْدِ شَيْئًا يُسَاوِي عَشَرَةَ دَنَانِيرَ مَثَلًا فَوَجَبَ عَلَيْهِ أَدَاءُ عَشَرَةِ دَنَانِيرَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَإِذَا وَجَبَ الضَّمَانُ وَجَبَ أَنْ لَا يَجِبَ الْقِصَاصُ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

Sekizinci Misal: Hür kimse köleye karşılık kısasen öldürülmez. Biz bu meseleyi birinci misalde zikretmiş olsak da burada açıklamaya dair başka bir vecih zikredeceğiz. Deriz ki: Katil, kölenin sahibine ait örneğin on dinar değerinde bir şeyi telef etmiştir; öyleyse Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözü gereğince onun on dinarı ödemesi vacip olmuştur. Tazminat vacip olunca kısasın vacip olmaması gerekir; çünkü [bu ikisi arasında] fark gözeten hiçbir kimse yoktur.

الْمِثَالُ التَّاسِعُ: مَنَافِعُ الْغَصْبِ مَضْمُونَةٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْغَاصِبَ فَوَّتَ عَلَى الْمَالِكِ مَنَافِعَ تُقَابَلُ فِي الْعُرْفِ بِدِينَارٍ فَوَجَبَ أَنْ يُفَوِّتَ عَلَى الْغَاصِبِ مِثْلَهُ مِنَ الْمَالِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وَكُلُّ مَنْ أَوْجَبَ تَفْوِيتَ هَذَا الْقَدْرِ عَلَى الْغَاصِبِ قَالَ بِأَنَّهُ يَجِبُ أَدَاؤُهُ إِلَى الْمَغْصُوبِ مِنْهُ.

Dokuzuncu Misal: Gasp edilen malın menfaatleri Şâfiî'ye radıyallâhu anh göre tazmin edilir. Bunun delili şudur: Gasp eden kimse, mal sahibinin örfte bir dinara tekabül eden menfaatlerini yok etmiştir; öyleyse Allah Teâlâ'nın: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözü gereğince gasp edenin de malından o kadarlık bir mislinin yok edilmesi vacip olmuştur. Bu miktarın gasp edenden yok edilmesini vacip gören herkes, onun gasp edilene ödenmesinin vacip olduğunu söylemiştir.

الْمِثَالُ الْعَاشِرُ: الْحُرُّ لَا يُقْتَلُ بِالْعَبْدِ قِصَاصًا لِأَنَّهُ لَوْ قُتِلَ بِالْعَبْدِ لَكَانَ هُوَ مُسَاوِيًا لِلْعَبْدِ فِي الْمَعَانِي الْمُوجِبَةِ لِلْقِصَاصِ لِقَوْلِهِ مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها [غَافِرٍ: ٤٠] وَلِسَائِرِ النُّصُوصِ الَّتِي تَلَوْنَاهَا ثُمَّ إِنَّ عَبْدَهُ يُقْتَلُ قِصَاصًا بِعَبْدِ نَفْسِهِ فَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ عَبْدُ غَيْرِهِ مُسَاوِيًا لَعَبْدِ نَفْسِهِ فِي الْمَعَانِي الْمُوجِبَةِ لِلْقِصَاصِ لِعَيْنِ هَذِهِ النُّصُوصِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ عَبْدُ نَفْسِهِ مُسَاوِيًا لَعَبْدِ غَيْرِهِ فِي الْمَعَانِي الْمُوجِبَةِ لِلْقِصَاصِ، فَكَانَ عَبْدُ نَفْسِهِ مِثْلًا لِمِثْلِ نَفْسِهِ، وَمِثْلُ الْمِثْلِ مِثْلٌ فَوَجَبَ كَوْنُ عَبْدِ نَفْسِهِ مِثْلًا لِنَفْسِهِ فِي الْمَعَانِي الْمُوجِبَةِ لِلْقِصَاصِ، وَلَوْ قُتِلَ الْحُرُّ بِعَبْدِ غيره لقتل بعبد نَفْسَهُ بِالْبَيَانِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَلَا يُقْتَلُ بِعَبْدِ نَفْسِهِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يُقْتَلَ بِعَبْدِ غَيْرِهِ، فَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْأَمْثِلَةَ الْعَشَرَةَ فِي التَّفْرِيعِ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ، وَمَنْ أَخَذَتِ الْفَطَانَةُ بِيَدِهِ سَهُلَ عَلَيْهِ تَفْرِيعُ كَثِيرٍ مِنْ مَسَائِلِ الشَّرِيعَةِ على هذا الأصل والله أعلم، ثم هاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ ﵁ قَالَ فِي قَطْعِ الْأَيْدِي لَا شَكَّ أَنَّهُ صَدَرَ كُلُّ الْقَطْعِ أَوْ بَعْضُهُ عَنْ كُلِّهِمْ أَوْ عَنْ بَعْضِهِمْ إِلَّا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ اسْتِيفَاءُ ذَلِكَ الْحَقِّ إِلَّا بِاسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ لِأَنَّ تَفْوِيتَ عَشَرَةٍ مِنَ الْأَيْدِي أَزْيَدُ مِنْ تَفْوِيتِ يَدٍ وَاحِدَةٍ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى أَصْلِ الْحُرْمَةِ، فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ لَوْ كَانَ تَفْوِيتُ عَشَرَةٍ مِنَ الْأَيْدِي فِي مُقَابَلَةِ يَدٍ وَاحِدَةٍ حَرَامًا لَكَانَ تَفْوِيتُ عَشَرَةٍ مِنَ النُّفُوسِ فِي مُقَابَلَةِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ حَرَامًا، لِأَنَّ تَفْوِيتَ النَّفْسِ يَشْتَمِلُ عَلَى تَفْوِيتِ الْيَدِ فَتَفْوِيتُ عَشَرَةٍ مِنَ النُّفُوسِ فِي مُقَابَلَةِ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ يُوجِبُ تَفْوِيتَ عَشَرَةٍ مِنَ الْأَيْدِي فِي مُقَابَلَةِ الْيَدِ الْوَاحِدَةِ/ فَلَوْ كَانَ تَفْوِيتُ عَشَرَةٍ مِنَ الْأَيْدِي فِي مُقَابَلَةِ الْيَدِ الْوَاحِدَةِ حَرَامًا لَكَانَ تَفْوِيتُ عَشَرَةٍ مِنَ النُّفُوسِ لِأَجْلِ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ مُشْتَمِلًا عَلَى الْحَرَامِ وَكُلُّ مَا اشْتَمَلَ عَلَى الْحَرَامِ فَهُوَ حَرَامٌ فَكَانَ يَجِبُ أَنْ يَحْرُمَ قَتْلُ النُّفُوسِ الْعَشَرَةِ فِي مُقَابَلَةِ النَّفْسِ الْوَاحِدَةِ، وَحَيْثُ أَجْمَعْنَا

Onuncu Misal: Hür kimse köleye karşılık kısasen öldürülmez; çünkü şayet köleye karşılık öldürülseydi, { مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً فَلا يُجْزى إِلَّا مِثْلَها } “Kim bir kötülük yaparsa ancak onun misliyle cezalandırılır” [Mü'min: 40] sözü ve okuduğumuz diğer nasslar gereğince kısası gerektiren vasıflarda köleye eşit olurdu. Sonra onun kendi kölesi de yine kendi kölesine karşılık kısasen öldürülür; öyleyse zikrettiğimiz bu nassların aynısı gereğince başkasının kölesinin de kısası gerektiren vasıflarda kendi kölesine eşit olması gerekir. Bu takdire göre kişinin kendi kölesi, kısası gerektiren vasıflarda başkasının kölesine eşit olur; böylece kendi kölesi, kendisinin mislinin bir misli olur. Mislin misli ise misildir; dolayısıyla kendi kölesinin, kısası gerektiren vasıflarda bizzat kendisine misil olması gerekirdi. Şayet hür kimse başkasının kölesine karşılık öldürülseydi, zikrettiğimiz açıklamaya göre kendi kölesine karşılık da öldürülürdü; oysa kendi kölesine karşılık öldürülmez, öyleyse başkasının kölesine karşılık da öldürülmemesi vacip olur. İşte bu ayetten hüküm çıkarma hususunda bu on misali zikrettik. Kime anlayış yâr olursa, şeriatın pek çok meselesini bu asla dayandırmak ona kolay gelir; en doğrusunu Allah bilir. Burada bir inceleme konusu daha vardır: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh, ellerin kesilmesi meselesinde şöyle demiştir: Şüphe yok ki kesme fiilinin tamamı veya bir kısmı onların hepsinden veya bir kısmından sadır olmuştur; ancak bu hakkın tam olarak alınması ancak fazlasının da alınmasıyla mümkündür, zira on elin yok edilmesi tek bir elin yok edilmesinden fazladır; dolayısıyla asıl olan haramlık üzere kalması vacip olur. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Şayet tek bir ele karşılık on elin yok edilmesi haram olsaydı, tek bir cana karşılık on canın yok edilmesi de haram olurdu; çünkü canın yok edilmesi elin yok edilmesini de kapsar. Dolayısıyla tek bir cana karşılık on canın yok edilmesi, tek bir ele karşılık on elin yok edilmesini de gerektirir. Şayet tek bir ele karşılık on elin yok edilmesi haram olsaydı, tek bir can için on canın yok edilmesi de haramı ihtiva ederdi; haramı ihtiva eden her şey ise haramdır. Bu durumda tek bir cana karşılık on canın öldürülmesinin haram olması gerekirdi. Bunun

عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ عَلِمْنَا أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ مِنِ اسْتِيفَاءِ الزِّيَادَةِ غَيْرُ مَمْنُوعٍ مِنْهُ شَرْعًا، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

haram olmadığı hususunda icma ettiğimize göre, sizin zikrettiğiniz fazlalığın alınmasının şer'an yasak olmadığını anlamış olduk; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها يَقْتَضِي وُجُوبَ رِعَايَةِ الْمُمَاثَلَةِ مُطْلَقًا فِي كُلِّ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِيمَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَالْفُقَهَاءُ أَدْخَلُوا التَّخْصِيصَ فِيهِ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ فَتَارَةً بِنَاءً عَلَى نَصٍّ آخَرَ أَخَسَّ مِنْهُ وَأُخْرَى بِنَاءً عَلَى الْقِيَاسِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنِ ادَّعَى التَّخْصِيصَ فَعَلَيْهِ الْبَيَانُ وَالْمُكَلَّفُ يَكْفِيهِ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِهَذَا النَّصِّ فِي جَمِيعِ الْمَطَالِبِ، قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ إِذَا قَالَ لَهُ أَخْزَاهُ اللَّهُ، فَلْيَقُلْ لَهُ أَخْزَاهُ اللَّهُ، أَمَّا إِذَا قَذَفَهُ قَذْفًا يُوجِبُ الْحَدَّ فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ بَلِ الْحَدُّ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ.

Üçüncü Mesele: { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun misli olan bir kötülüktür” sözünün, delilin tahsis ettiği hususlar hariç her durumda mutlak olarak misliyetin gözetilmesinin vacip olduğunu gerektirdiğini açıklamıştık. Fakihler ise birçok surede buna tahsis dahil etmişlerdir; bazen bundan daha aşağı derecedeki başka bir nassa dayanarak, bazen de kıyasa dayanarak. Şüphe yok ki tahsis iddia edenin bunu açıklaması gerekir; mükellefe ise bütün taleplerinde bu nassa tutunması yeterlidir. Mücâhid ve es-Süddî şöyle demiştir: Biri ona: “Allah seni rezil etsin” derse, o da ona: “Allah seni rezil etsin” desin. Fakat ona haddi gerektiren bir iftirada bulunursa bunu yapma hakkı yoktur; bilakis Allah'ın emrettiği had [cezası uygulanır].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَصْمِهِ بِالْعَفْوِ وَالْإِغْضَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فُصِّلَتْ: ٣٤] ، فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ وَعْدٌ مُبْهَمٌ لَا يُقَاسُ أَمْرُهُ فِي التَّعْظِيمِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ } “Kim affeder ve ıslah ederse”; yani Allah Teâlâ'nın: { فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Bir de bakarsın ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost oluvermiştir” [Fussilet: 34] buyurduğu gibi affetmek ve görmezden gelmek suretiyle kendisiyle hasmının arasını düzeltirse; { فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “onun mükâfatı Allah'a aittir.” Bu, büyüklüğü kıyas kabul etmez müphem (sınırı çizilmemiş) bir vaaddir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمَجْنِيَّ عَلَيْهِ لَا يَجُوزُ لَهُ اسْتِيفَاءُ الزِّيَادَةِ مِنَ الظَّالِمِ لِأَنَّ الظَّالِمَ فِيمَا وَرَاءَ ظُلْمِهِ مَعْصُومٌ وَالِانْتِصَارُ لَا يَكَادُ يَؤْمَنُ فِيهِ تَجَاوُزُ التَّسْوِيَةِ وَالتَّعَدِّي خُصُوصًا فِي حَالِ الْحَرْبِ وَالْتِهَابِ الْحَمِيَّةِ، فَرُبَّمَا صَارَ الْمَظْلُومُ عِنْدَ الْإِقْدَامِ عَلَى اسْتِيفَاءِ الْقِصَاصِ ظَالِمًا،

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } “Şüphesiz O, zalimleri sevmez” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat, mağdurun zalimden hakkından fazlasını almasının caiz olmadığına dikkat çekmektir; zira zalim, yaptığı zulmün ötesinde dokunulmazdır (masumdur). Hakkı almada ise özellikle savaş ve hamiyet duygularının alevlendiği anlarda eşitliği aşmaktan ve haddi aşmaktan neredeyse emin olunamaz; böylece mazlum, kısası almaya kalkıştığında bazen zalim durumuna düşebilir.

وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ نَادَى مُنَادٍ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ أَجْرٌ فَلْيَقُمْ، قَالَ فَيَقُومُ خُلُقٌ فَيُقَالُ لَهُمْ مَا أَجْرُكُمْ عَلَى اللَّهِ؟ فَيَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ عَفَوْنَا عَمَّنْ ظَلَمَنَا، فَيُقَالُ لَهُمُ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى»

Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [rivayet edildiğine göre]: «Kıyamet günü olduğunda bir münadi: ‘Allah katında mükâfatı olan kimse kalksın!’ diye seslenir. Derken pek çok insan kalkar. Onlara: ‘Sizin Allah katındaki mükâfatınız nedir?’ denilir. Onlar: ‘Bizler bize zulmedenleri affeden kimseleriz’ derler. Bunun üzerine onlara: ‘Allah Teâlâ'nın izniyle cennete girin’ denilir.» buyurmuştur.

الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَثَّ عَلَى الْعَفْوِ عَنِ الظَّالِمِ أَخْبَرَ أَنَّهُ مَعَ ذَلِكَ لَا يُحِبُّهُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يُحِبُّهُ ومع ذلك فإنه يندب إلى عَفْوِهِ، فَالْمُؤْمِنُ الَّذِي هُوَ حَبِيبُ اللَّهِ بِسَبَبِ إِيمَانِهِ أَوْلَى أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُ.

İkincisi: Allah Teâlâ zalimi affetmeye teşvik edince, bununla birlikte onu sevmediğini bildirmiştir; ta ki kendisi onu sevmediği halde yine de onu affetmeyi mendup kılıyorsa, imanı sebebiyle Allah'ın sevgilisi olan müminin onu affetmesinin daha evla olduğuna dikkat çekilsin.

ثُمَّ قَالَ تعالى: وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ أي ظالم الظَّالِمِ إِيَّاهُ، وَهَذَا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ فَأُولئِكَ يَعْنِي الْمُنْتَصِرِينَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ كَعُقُوبَةٍ وَمُؤَاخَذَةٍ لِأَنَّهُمْ أَتَوْا بِمَا أُبِيحَ لَهُمْ مِنَ الِانْتِصَارِ وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّ سِرَايَةَ الْقَوَدِ مُهْدَرَةٌ، فَقَالَ الشَّرْعُ إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ أَذِنَ لَهُ فِي الْقَطْعِ مُطْلَقًا أَوْ بِشَرْطِ أَنْ لَا يَحْصُلَ مِنْهُ السَّرَيَانُ، وَهَذَا الثَّانِي بَاطِلٌ لِأَنَّ الْأَصْلَ فِي الْقَطْعِ الْحُرْمَةُ، فَإِذَا كَانَ تَجْوِيزُهُ مُعَلَّقًا بِشَرْطِ عَدَمِ السَّرَيَانِ، وَكَانَ هَذَا الشَّرْطُ مَجْهُولًا وَجَبَ أَنْ يَبْقَى ذَلِكَ الْقَطْعُ عَلَى أَصْلِ الْحُرْمَةِ، لِأَنَّ الْأَصْلَ فِيهَا هُوَ الْحُرْمَةُ، وَالْحِلُّ إِنَّمَا يَحْصُلُ مُعَلَّقًا عَلَى شَرْطٍ مَجْهُولٍ فَوَجَبَ أَنْ يبقى ذلك أَصْلِ الْحُرْمَةِ، وَحَيْثُ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الشَّرْعَ أَذِنَ لَهُ فِي الْقَطْعِ كَيْفَ كَانَ سَوَاءٌ سَرَى أَوْ لَمْ يَسْرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ السَّرَيَانُ مَضْمُونًا لِأَنَّهُ قَدِ انْتَصَرَ مِنْ بَعْدِ ظُلْمِهِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ لِأَحَدٍ عَلَيْهِ سَبِيلٌ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } “Kim haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alırsa”; yani zalimin kendisine yaptığı zulümden sonra. Bu, mastarın mef'ûle izafe edilmesi kabilindendir. { فَأُولئِكَ } “işte onlar”, yani hakkını alanlar; { مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } “onların aleyhine bir yol yoktur”; yani bir ceza ve muaheze (sorumluluk) yoktur; çünkü onlar hakkı alma hususunda kendilerine mubah kılınan şeyi yapmışlardır. Şâfiî radıyallâhu anh, kısasın sirayetinin (uzvun kesilmesinden doğan ölüm veya sakatlığın) tazminsiz (heder) olduğunu beyan etme hususunda bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: Şeriatın ona kesme iznini ya mutlak olarak ya da sirayetin meydana gelmemesi şartıyla verdiği söylenecektir. Bu ikinci ihtimal batıldır; zira kesmede asıl olan haramlıktır. Onun caiz kılınması sirayetin olmaması şartına bağlandığında ve bu şart da meçhul olduğunda, o kesmenin asıl haramlık üzere kalması gerekirdi; zira onda asıl olan haramlıktır ve helallik ancak meçhul bir şarta bağlı olarak hasıl olmaktadır, dolayısıyla onun asıl haramlık üzere kalması gerekirdi. Durum böyle olmadığına göre, şeriatın sirayet etsin veya etmesin ona her halükarda kesme izni verdiğini anlarız. Durum böyle olunca o sirayetin tazmin edilmemesi vacip olur; çünkü o zulme uğradıktan sonra hakkını almıştır, öyleyse hiç kimsenin onun aleyhine bir yol bulamaması vacip olur.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ أَيْ يَبْدَءُونَ بِالظُّلْمِ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ.

Sonra şöyle buyurmuştur: { إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } “Yol ancak insanlara zulmedenler”, yani zulme ilk başlayanlar { وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için elem verici bir azap vardır.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ وَالْمَعْنَى وَلَمَنْ صَبَرَ بِأَنْ لَا يَقْتَصَّ وَغَفَرَ وَتَجَاوَزَ فَإِنَّ ذلِكَ الصبر والتجاوز لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ يَعْنِي أَنَّ عَزْمَهُ عَلَى تَرْكِ الِانْتِصَارِ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ الْجَيِّدَةِ وَحُذِفَ الرَّاجِعُ لِأَنَّهُ مَفْهُومٌ كَمَا حُذِفَ مِنْ قَوْلِهِمُ السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ وَيُحْكَى أَنَّ رَجُلًا سَبَّ رَجُلًا فِي مَجْلِسِ الْحَسَنِ فَكَانَ الْمَسْبُوبُ يَكْظِمُ وَيَعْرَقُ فَيَمْسَحُ الْعَرَقَ ثُمَّ قَامَ وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ الْحَسَنُ عَقَلَهَا وَاللَّهِ وَفَهِمَهَا لَمَّا ضَيَّعَهَا الجاهلون.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu azmedilmeye değer işlerdendir.” Anlamı: Kim kısas yapmayıp sabreder, bağışlar ve hoş görürse; şüphesiz o sabır ve hoşgörü { لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } azmedilmeye değer işlerdendir; yani onun hakkını almayı terk etmeye azmetmesi, güzel işlere azmetmektir. [Arapça ibarede] dönen zamir (râbi') anlaşıldığı için hazfedilmiştir; nitekim: “السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ” (yağın ikiBatmanı bir dirhemedir -yani ondan iki batman-) sözlerinde de hazfedilmiştir. Anlatıldığına göre bir adam el-Hasan'ın meclisinde başka bir adama sövdü; sövülen adam ise öfkesini yutuyor, terliyor ve terini siliyordu; sonra kalkıp bu ayeti okudu. Bunun üzerine el-Hasan: «Cahiller onu zayi ederken, vallahi o bunu akletti ve anladı!» dedi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ أَيْ فَلَيْسَ لَهُ مِنْ نَاصَرٍ يَتَوَلَّاهُ مِنْ بَعْدِ خِذْلَانِهِ أَيْ مِنْ بَعْدِ إِضْلَالِ اللَّهِ إِيَّاهُ، وَهَذَا صَرِيحٌ فِي جَوَازِ الْإِضْلَالِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، وَفِي أَنَّ الْهِدَايَةَ لَيْسَتْ فِي مَقْدُورِ أَحَدٍ سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، قَالَ الْقَاضِي الْمُرَادُ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ عَنِ الْجَنَّةِ فَمَا لَهُ مَنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ يَنْصُرُهُ وَالْجَوَابُ: أَنَّ تَقْيِيدَ الْإِضْلَالِ بِهَذِهِ الصُّورَةِ الْمُعَيَّنَةِ خِلَافُ الدَّلِيلِ، وَأَيْضًا فَاللَّهُ تَعَالَى مَا أَضَلَّهُ عَنِ الْجَنَّةِ عَلَى قَوْلِكُمْ بَلْ هُوَ أَضَلَّ نَفْسَهُ عَنِ الْجَنَّةِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ } “Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir dostu yoktur.” Yani O'nun yardımsız bırakmasından, yani Allah'ın onu saptırmasından sonra ona sahip çıkacak hiçbir yardımcısı yoktur. Bu, Allah Teâlâ tarafından saptırmanın (idlâl) caiz olduğuna ve hidayetin Allah Teâlâ'dan başka hiç kimsenin gücü dahilinde olmadığına dair açıktır. el-Kādî şöyle demiştir: Maksat, Allah'ın cennetten saptırdığı kimseye bundan sonra yardım edecek hiçbir dostun olmamasıdır. Cevap şudur: Saptırmayı bu muayyen sure ile kayıtlamak delile aykırıdır; ayrıca Allah Teâlâ sizin sözünüze göre onu cennetten saptırmış değildir, bilakis o bizzat kendisini cennetten saptırmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ الرُّجُوعَ إِلَى الدُّنْيَا لِعِظَمِ مَا يُشَاهِدُونَ مِنَ الْعَذَابِ، ثُمَّ ذَكَرَ حَالَهُمْ عِنْدَ عَرْضِ النَّارِ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ أَيْ حَالَ كَوْنِهِمْ خَاشِعِينَ حَقِيرِينَ مُهَانِينَ بِسَبَبِ مَا لَحِقَهُمْ مِنَ الذُّلِّ، ثُمَّ قَالَ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } “Zalimlerin azabı gördüklerinde: ‘Geri dönüşe bir yol var mı?’ dediklerini görürsün.” Maksat, müşahede ettikleri azabın büyüklüğünden ötürü dünyaya geri dönmeyi talep etmeleridir. Sonra ateş onlara arz edildiğindeki hallerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ } “Onların, zilletten boyun bükmüş olarak ateşe sunulduklarını görürsün”; yani kendilerine isabet eden zillet sebebiyle boyun bükmüş, hakir ve zelil bir haldeyken. Sonra şöyle buyurmuştur:

يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ أَيْ يَبْتَدِئُ نَظَرُهُمْ مِنْ تَحْرِيكٍ لِأَجْفَانِهِمْ ضَعِيفٍ خَفِيٍّ بِمُسَارَقَةٍ كَمَا تَرَى الَّذِي يَتَيَقَّنُ أَنْ يُقْتَلَ فَإِنَّهُ يَنْظُرُ إِلَى السَّيْفِ كَأَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَفْتَحَ أَجْفَانَهُ عَلَيْهِ وَيَمْلَأَ عَيْنَيْهِ مِنْهُ كَمَا يَفْعَلُ فِي نَظَرِهِ إِلَى الْمَحْبُوبَاتِ، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ الْكُفَّارِ إِنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عُمْيًا فَكَيْفَ قال هاهنا إِنَّهُمْ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ؟ قُلْنَا لَعَلَّهُمْ يَكُونُونَ فِي الِابْتِدَاءِ هَكَذَا، ثُمَّ يُجْعَلُونَ عُمْيًا أَوْ لَعَلَّ هَذَا فِي قَوْمٍ، وَذَلِكَ فِي قَوْمٍ آخَرِينَ، وَلَمَّا وَصَفَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْكُفَّارِ حَكَى مَا يَقُولُهُ الْمُؤْمِنُونَ فِيهِمْ فَقَالَ: وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يَوْمَ الْقِيامَةِ إما أن يتعلق بخسروا أَوْ يَكُونَ قَوْلُ الْمُؤْمِنِينَ وَاقِعًا فِي الدُّنْيَا، وإما أن يتعلق بقال أَيْ يَقُولُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا رَأَوْهُمْ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ.

{ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “göz ucuyla gizli gizli bakarken”; yani bakışları, tıpkı öldürüleceğinden emin olan kimseyi gördüğün gibi, göz kapaklarının zayıf, gizli ve hırsızlama bir kımıldamasıyla başlar; nitekim o kimse kılıca, sanki göz kapaklarını onun üzerine tam açamayacak ve sevdiği şeylere baktığı gibi gözlerini onunla dolduramayacakmış gibi bakar. Eğer: “Allah Teâlâ kâfirlerin vasfı hakkında onların kör olarak haşredileceklerini bildirmedi mi; öyleyse burada nasıl { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } ‘göz ucuyla gizli gizli bakarlar’ demiştir?” denilirse; Deriz ki: Muhtemelen onlar başlangıçta böyle olurlar, sonra kör edilirler; yahut bu bir topluluk hakkında, diğeri ise başka bir topluluk hakkındadır. Allah Teâlâ kâfirlerin durumunu vasfettiğinde, müminlerin onlar hakkında ne diyeceğini naklederek şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “İman edenler de: ‘Asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet günü hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır.’ derler.” el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { يَوْمَ الْقِيامَةِ } lafzı ya { خَسِرُوا } fiiline taalluk eder ya da müminlerin sözü dünyada vaki olmuştur; yahut da { قالَ } fiiline taalluk eder, yani onları o vasıfta gördüklerinde kıyamet günü söylerler.

ثُمَّ قَالَ: أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ أَيْ دَائِمٍ قَالَ الْقَاضِي، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ يَدُومُ عَذَابُهُمَا وَالْجَوَابُ: أَنَّ لَفْظَ الظَّالِمِ الْمُطْلَقِ فِي الْقُرْآنِ مَخْصُوصٌ بِالْكَافِرِ قَالَ تَعَالَى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [البقرة: ٢٥٤] وَالَّذِي يُؤَكِّدُ هَذَا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ هَذِهِ الْآيَةَ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْأَصْنَامَ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا لِأَجْلِ أَنْ تَشْفَعَ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مَا أَتَوْا بِتِلْكَ الشَّفَاعَةِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْكُفَّارِ ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُضِلَّ وَالْهَادِيَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى مَا هُوَ قولنا ومذهبنا والله أعلم.

Sonra şöyle buyurmuştur: { أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ } “Haberiniz olsun ki zalimler sürekli bir azap içindedirler.” Yani kalıcı [bir azaptadırlar]. Kādî şöyle demiştir: Bu, kâfir ile fâsıkın azabının sürekli olacağına delalet eder. Cevap [şudur]: Kur'an'da mutlak olarak geçen zalim lafzı kâfire mahsustur. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kâfirler, zalimlerin ta kendileridir.” [el-Bakara 254] buyurmuştur. Bunu pekiştiren husus ise Allah Teâlâ'nın bu ayetin ardından şöyle buyurmasıdır: { وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek dostları da yoktur.” Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ katında kendilerine şefaat etsinler diye taptıkları putlar o şefaati yerine getirememişlerdir; bunun da ancak kâfirlere layık olduğu malumdur. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur.” Bu da bizim sözümüz ve mezhebimiz üzere saptıranın da hidayete erdirenin de Allah Teâlâ olduğuna delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٧ الى ٥٠]

[Şûrâ Suresi (42), 47-50. Ayetler]

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨) لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)

{ اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨) لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) } “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun! O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur, [günahlarınızı] inkâr etmeye de bir imkânınız yoktur. (47) Eğer yüz çevirirlerse, [bil ki] biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir. Doğrusu biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin işleyip öne sürdükleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse, işte o zaman insan pek nankördür! (48) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. (49) Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (50)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَطْنَبَ فِي الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا هُوَ الْمَقْصُودُ فَقَالَ: اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ وَقَوْلُهُ مِنَ اللَّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِلَةً لِقَوْلِهِ لَا مَرَدَّ لَهُ يَعْنِي لا يرده الله بعد ما

Bil ki Allah Teâlâ vaad ve tehdidi etraflıca anlattıktan sonra, bunun ardından asıl maksat olan şeyi zikrederek şöyle buyurmuştur: { اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun!” O'nun { مِنَ اللَّهِ } ifadesinin, { لَا مَرَدَّ لَهُ } sözüne sıla (bağlantılı) olması caizdir; yani Allah hükmettikten sonra onu geri çevirmez.

حَكَمَ بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِلَةً لِقَوْلِهِ يَأْتِيَ أَيْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ مِنَ اللَّهِ يَوْمٌ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى رَدِّهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْمُرَادِ بِذَلِكَ الْيَوْمِ فَقِيلَ يَوْمُ وُرُودِ الْمَوْتِ، وَقِيلَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ لِأَنَّهُ وَصَفَ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِأَنَّهُ لَا مَرَدَّ لَهُ وَهَذَا الْوَصْفُ مَوْجُودٌ فِي كِلَا الْيَوْمَيْنِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ لَا مَرَدَّ لَهُ أَنَّهُ لَا يَقْبَلُ التَّقْدِيمَ وَالتَّأْخِيرَ أَوْ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنْ لَا مَرَدَّ فِيهِ إِلَى حَالِ التَّكْلِيفِ حَتَّى يَحْصُلَ فِيهِ التَّلَافِي.

{ يَأْتِيَ } fiiline sıla olması da caizdir; yani "Allah katından, hiç kimsenin geri çevirmeye güç yetiremeyeceği bir gün gelmeden önce". Bu günden neyin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ölümün gelip çattığı gün olduğu söylenmiştir; kıyamet günü olduğu da söylenmiştir; zira O, bu günü kendisi için geri dönüş/çevrilme olmayan bir gün olarak nitelendirmiştir ve bu nitelik her iki günde de mevcuttur. { لَا مَرَدَّ لَهُ } ifadesinin anlamının, öne alma ve ertelemeyi kabul etmemesi olması muhtemel olduğu gibi, [geçmişte kaçırılanları] telafi etmek üzere onda teklif haline geri dönüşün bulunmaması anlamında olması da muhtemeldir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي وَصْفِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَنْفَعُ فِي التَّخَلُّصِ مِنَ الْعَذَابِ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ مِمَّنْ يُنْكِرُ. ذَلِكَ حَتَّى يَتَغَيَّرَ حَالُكُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْمُنْكَرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النَّكِيرِ الْإِنْكَارَ أَيْ لَا تَقْدِرُونَ أَنْ تُنْكِرُوا شَيْئًا مِمَّا اقْتَرَفْتُمُوهُ مِنَ الْأَعْمَالِ فَإِنْ أَعْرَضُوا أَيْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَمَرْتُهُمْ بِالِاسْتِجَابَةِ أَيْ لَمْ يَقْبَلُوا هَذَا الْأَمْرَ فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً بِأَنْ تَحْفَظَ أَعْمَالَهُمْ وَتُحْصِيَهَا إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ وَذَلِكَ تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ السَّبَبَ فِي/ إِصْرَارِهِمْ عَلَى مَذَاهِبِهِمُ الْبَاطِلَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ وَجَدُوا فِي الدُّنْيَا سَعَادَةً وَكَرَامَةً وَالْفَوْزُ بِمُطَالَبِ الدُّنْيَا يُفِيدُ الْغُرُورَ وَالْفُجُورَ وَالتَّكَبُّرَ وَعَدَمَ الِانْقِيَادِ لِلْحَقِّ فَقَالَ: وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَنِعَمُ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَتْ عَظِيمَةً إِلَّا أَنَّهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى السَّعَادَاتِ الْمُعَدَّةِ فِي الْآخِرَةِ كَالْقَطْرَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبَحْرِ فَلِذَلِكَ سَمَّاهَا ذَوْقًا فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا فَازَ بِهَذَا الْقَدْرِ الْحَقِيرِ الَّذِي حَصَلَ فِي الدُّنْيَا فَإِنَّهُ يَفْرَحُ بِهَا وَيَعْظُمُ غُرُورُهُ بِسَبَبِهَا وَيَقَعُ فِي الْعُجْبِ وَالْكِبْرِ، وَيَظُنُّ أَنَّهُ فَازَ بِكُلِّ الْمُنَى وَوَصَلَ إِلَى أَقَاصِي السَّعَادَاتِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةُ مَنْ يَضْعُفُ اعْتِقَادُهُ فِي سَعَادَاتِ الْآخِرَةِ، وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ مُخَالِفَةٌ لِطَرِيقَةِ الْمُؤْمِنِ الَّذِي لَا يَعُدُّ نِعَمَ الدُّنْيَا إِلَّا كَالْوُصْلَةِ إِلَى نِعَمِ الْآخِرَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ مَتَى أَصَابَتْهُمْ سَيِّئَةٌ أَيْ شَيْءٌ يَسُوءُهُمْ فِي الْحَالِ كَالْمَرَضِ وَالْفَقْرِ وَغَيْرِهِمَا فَإِنَّهُ يَظْهَرُ مِنْهُ الْكُفْرُ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ وَالْكَفُورُ الَّذِي يَكُونُ مُبَالِغًا فِي الْكُفْرَانِ وَلَمْ يَقُلْ فَإِنَّهُ كَفُورٌ، لِيُبَيِّنَ أَنَّ طَبِيعَةَ الْإِنْسَانِ تَقْتَضِي هَذِهِ الْحَالَةَ إِلَّا إِذَا أَدَّبَهَا الرَّجُلُ بِالْآدَابِ الَّتِي أَرْشَدَ اللَّهُ إِلَيْهَا، وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ إِذَاقَةَ الْإِنْسَانِ الرَّحْمَةَ وَإِصَابَتَهُ بِضِدِّهَا أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنْ لَا يَغْتَرَّ الْإِنْسَانُ بِمَا مَلَكَهُ مِنَ الْمَالِ وَالْجَاهِ بَلْ إِذَا عَلِمَ أَنَّ الْكُلَّ مِلْكُ اللَّهِ وَمُلْكُهُ، وَأَنَّهُ إِنَّمَا حَصَّلَ ذَلِكَ الْقَدْرَ تَحْتَ يَدِهِ لِأَنَّ اللَّهَ أَنْعَمَ عَلَيْهِ بِهِ فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ ذَلِكَ حَامِلًا لَهُ عَلَى مَزِيدِ الطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ، وَأَمَّا إِذَا اعْتَقَدَ أَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ، إِنَّمَا تَحْصُلُ بِسَبَبِ عَقْلِهِ وَجِدِّهِ وَاجْتِهَادِهِ بَقِيَ مَغْرُورًا بِنَفْسِهِ مُعْرِضًا عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى، ثُمَّ ذَكَرَ مِنْ أَقْسَامِ تَصَرُّفِ اللَّهِ فِي الْعَالَمِ أَنَّهُ يَخُصُّ الْبَعْضَ بالأولاد الإناث وَالْبَعْضَ بِالذُّكُورِ وَالْبَعْضَ بِهِمَا وَالْبَعْضَ بِأَنْ يَجْعَلَهُ مَحْرُومًا مِنَ الْكُلِّ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً.

Sonra Allah Teâlâ o günün vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ } “Sizin için hiçbir sığınak yoktur”; [yani] azaptan kurtulmada fayda verecek [bir sığınak yoktur]. { وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ } “sizin için inkâr edecek / karşı çıkacak kimse de yoktur”; [yani] bunu reddedip o reddediş sebebiyle durumunuzu değiştirecek kimse de yoktur. Nekîr (نَكِير) kelimesinden maksadın inkâr olması da caizdir; yani işlediğiniz amellerden hiçbir şeyi inkâr etmeye güç yetiremezsiniz. { فَإِنْ أَعْرَضُوا } “Eğer yüz çevirirlerse”; yani icabet etmelerini emrettiğin bu kimseler bu emri kabul etmezlerse, { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik”; amellerini koruyup sayasın diye. { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } “Sana düşen ancak tebliğdir.” Bu da Allah Teâlâ'dan bir tesellidir. Sonra Allah Teâlâ onların batıl mezhepleri üzerindeki ısrarlarının sebebini açıkladı; bu da dünyada mutluluk ve itibar bulmalarıdır. Dünyalık hedeflere ulaşmak gurur, fücur, kibir ve hakka boyun eğmemeyi doğurur. Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها } “Doğrusu biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir.” Dünyadaki Allah'ın nimetleri her ne kadar büyük olsa da ahirette hazırlanan mutluluklara nispetle denize nispetle bir damla gibidir. Bu sebeple onu tatma (zevḳ) olarak adlandırmıştır. Allah Teâlâ açıkladı ki, insan dünyada elde edilen bu değersiz miktara nail olunca onunla sevinir, onun yüzünden gururu büyür, ucup ve kibre düşer; bütün arzularına kavuştuğunu ve mutlulukların en son noktasına ulaştığını sanır. Bu, ahiret mutluluklarına dair inancı zayıf olan kimsenin yoludur. Bu yol, dünya nimetlerini ahiret nimetlerine ulaştıran bir vesileden ibaret gören müminin yoluna aykırıdır. Sonra onlara bir kötülük isabet ettiğinde –yani hastalık, fakirlik ve benzeri gibi o anda kendilerini üzecek bir şey dokunduğunda– ondan nankörlüğün/küfrün ortaya çıktığını açıklamıştır; bu da { فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } “İşte o zaman insan pek nankördür!” sözünün anlamıdır. Kefûr (كَفُور), nankörlükte aşırıya giden kimsedir. İnsanın tabiatının –kişi onu Allah'ın irşat ettiği edeplerle terbiye etmedikçe– bu durumu gerektirdiğini beyan etmek için "şüphesiz o pek nankördür" demeyip [açık isimle insan demiştir]. Allah Teâlâ insana rahmetin tattırılmasını ve onun zıddının isabet etmesini zikredince, bunun ardına { لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır” sözünü eklemiştir. Bundan maksat, insanın mal ve makamdan sahip olduğu şeylerle gururlanmamasıdır; aksine her şeyin Allah'ın mülkü ve hâkimiyeti olduğunu ve elinin altındaki bu miktarı sadece Allah ona lütfettiği için elde ettiğini bilirse, işte o zaman bu durum onu daha çok itaate ve kulluğa sevk eder. Fakat bu nimetlerin ancak kendi aklı, çalışması ve gayreti sayesinde elde edildiğine inanırsa, kendisiyle gururlanmış ve Allah Teâlâ'ya itaatten yüz çevirmiş olarak kalır. Sonra Allah'ın âlemdeki tasarruf çeşitlerinden olarak bazısını kız çocuklarına, bazısını erkek çocuklarına, bazısını her ikisine birden has kıldığını, bazısını da hepsinden mahrum bıraktığını zikretmiştir; bu da { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğini de kısır kılar” sözünden murat olandır.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الطَّبَائِعِ يَقُولُونَ السَّبَبُ فِي حُدُوثِ الْوَلَدِ صَلَاحُ حَالِ النُّطْفَةِ وَالرَّحِمِ وَسَبَبُ الذُّكُورَةِ اسْتِيلَاءُ الْحَرَارَةِ، وَسَبَبُ الْأُنُوثَةِ اسْتِيلَاءُ الْبُرُودَةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْفَصْلَ بِالِاسْتِقْصَاءِ التَّامِّ فِي سُورَةِ النَّحْلِ، وَأَبْطَلْنَاهُ بِالدَّلَائِلِ الْيَقِينِيَّةِ، وَظَهَرَ أَنَّ ذَلِكَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا أَنَّهُ مِنَ الطَّبَائِعِ وَالْأَنْجُمِ وَالْأَفْلَاكِ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Bil ki tabiat ehli şöyle der: Çocuğun meydana gelmesinin sebebi spermin ve rahmin durumunun elverişli olmasıdır; erkekliğin sebebi hararetin galebe çalması, dişiliğin sebebi ise soğukluğun galebe çalmasıdır. Biz bu konuyu Nahl Suresi'nde enine boyuna eksiksiz olarak zikrettik ve kesin delillerle onu çürüttük; böylece bunun tabiatlardan, yıldızlardan ve feleklerden değil, Allah Teâlâ'dan olduğu ortaya çıktı. Ayette birtakım sorular bulunmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَدَّمَ الْإِنَاثَ فِي الذِّكْرِ عَلَى الذُّكُورِ فَقَالَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ ثُمَّ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ قَدَّمَ الذُّكُورَ عَلَى الْإِنَاثِ فَقَالَ: أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً فَمَا السَّبَبُ فِي هَذَا التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ؟

Birinci Soru: Zikirde dişileri erkeklerin önüne geçirerek: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurmuş, sonra ikinci ayette erkekleri dişilerin önüne geçirerek: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir” buyurmuştur. Bu öne alma ve ertelemenin sebebi nedir?

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ ذَكَرَ الْإِنَاثَ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ فَقَالَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَذَكَرَ الذُّكُورَ بِلَفْظِ التَّعْرِيفِ فَقَالَ: وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ فَمَا السَّبَبُ فِي هَذَا الْفَرْقِ؟.

İkinci Soru: Dişileri nekire (belirsiz) olarak zikredip: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar” buyurmuş; erkekleri ise marife (belirli) lafızla zikredip: { وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurmuştur. Bu farkın sebebi nedir?

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: لِمَ قَالَ فِي إِعْطَاءِ الْإِنَاثِ وَحْدَهُنَّ، وَفِي إِعْطَاءِ الذُّكُورِ وَحْدَهُمْ بِلَفْظِ الْهِبَةِ فَقَالَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ وَقَالَ فِي إِعْطَاءِ الصِّنْفَيْنِ مَعًا أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً.

Üçüncü Soru: Yalnızca dişilerin verilmesinde ve yalnızca erkeklerin verilmesinde hibe lafzıyla: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurmuş da her iki cinsin birden verilmesinde niçin: { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir” buyurmuştur?

السؤال الرَّابِعُ: لَمَّا كَانَ حُصُولُ الْوَلَدِ هِبَةً مِنَ اللَّهِ فَيَكْفِي فِي عَدَمِ حُصُولِهِ أَنْ لَا يَهَبَ فَأَيُّ حَاجَةٍ فِي عَدَمِ حُصُولِهِ إِلَى أَنْ يَقُولَ وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً؟.

Dördüncü Soru: Çocuk sahibi olmak Allah'tan bir hibe olduğuna göre, onun meydana gelmemesinde sadece bağışlamaması yeterli iken, meydana gelmemesi hakkında: { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğini de kısır kılar” demeye ne ihtiyaç vardır?

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: هَلِ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْحُكْمِ جَمْعٌ مُعَيَّنُونَ أَوِ الْمُرَادُ الْحُكْمُ عَلَى الْإِنْسَانِ الْمُطْلَقِ؟.

Beşinci Soru: Bu hükümden murat belirli bir topluluk mudur, yoksa mutlak olarak insan hakkındaki hüküm mü kastedilmektedir?

وَالْجَوَابُ: عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْكَرِيمَ يَسْعَى فِي أَنْ يَقَعَ الْخَتْمُ عَلَى الْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ وَالسُّرُورِ وَالْبَهْجَةِ فَإِذَا وُهِبَ الْوَلَدَ الْأُنْثَى أَوَّلًا ثُمَّ أَعْطَاهُ الذَّكَرَ بَعْدَهُ فَكَأَنَّهُ نَقَلَهُ مِنَ الْغَمِّ إِلَى الْفَرَحِ وَهَذَا غَايَةُ الْكَرَمِ، أَمَّا إِذَا أَعْطَى الْوَلَدَ أَوَّلًا ثُمَّ أَعْطَى الْأُنْثَى ثَانِيًا فَكَأَنَّهُ نَقَلَهُ مِنَ الْفَرَحِ إِلَى الْغَمِّ فَذَكَرَ تَعَالَى هِبَةَ الْوَلَدِ الْأُنْثَى أَوَّلًا وَثَانِيًا هِبَةَ الْوَلَدِ الذَّكَرِ حَتَّى يَكُونَ قَدْ نَقَلَهُ مِنَ الْغَمِّ إِلَى الْفَرَحِ فَيَكُونَ ذَلِكَ أَلْيَقَ بِالْكَرَمِ الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِذَا أُعْطِيَ الْوَلَدَ الْأُنْثَى أَوَّلًا عَلِمَ أَنَّهُ لَا اعْتِرَاضَ لَهُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فَيَرْضَى بِذَلِكَ فَإِذَا أَعْطَاهُ الْوَلَدَ الذَّكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَإِحْسَانٌ إِلَيْهِ فَيَزْدَادُ شُكْرُهُ وَطَاعَتُهُ، وَيَعْلَمُ أَنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا حَصَلَ بِمَحْضِ الْفَضْلِ وَالْكَرَمِ وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُ الْمُذَكِّرِينَ الْأُنْثَى ضَعِيفَةٌ نَاقِصَةٌ عَاجِزَةٌ فَقَدَّمَ ذِكْرَهَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ كُلَّمَا كَانَ الْعَجْزُ وَالْحَاجَةُ أَتَمَّ كَانَتْ عِنَايَةُ اللَّهِ بِهِ أَكْثَرَ الْوَجْهُ الرَّابِعُ: كَأَنَّهُ يُقَالُ أَيَّتُهَا الْمَرْأَةُ الضَّعِيفَةُ الْعَاجِزَةُ إِنَّ أَبَاكِ وَأُمَّكِ يَكْرَهَانِ وُجُودَكِ فَإِنْ كَانَا قَدْ كَرِهَا وُجُودَكِ فَأَنَا قَدَّمْتُكِ فِي الذِّكْرِ لِتَعْلَمِي أَنَّ الْمُحْسِنَ الْمُكْرِمَ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَإِذَا عَلِمَتِ الْمَرْأَةُ ذَلِكَ زَادَتْ فِي الطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ وَالْبُعْدِ عَنْ مُوجِبَاتِ الطَّعْنِ وَالذَّمِّ، فَهَذِهِ الْمَعَانِي هِيَ الَّتِي لِأَجْلِهَا وَقَعَ ذِكْرُ الْإِنَاثِ مُقَدَّمًا عَلَى ذِكْرِ الذُّكُورِ وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الذُّكُورِ بَعْدَ ذَلِكَ عَلَى ذِكْرِ الْإِنَاثِ لِأَنَّ الذَّكَرَ أَكْمَلُ وَأَفْضَلُ مِنَ الْأُنْثَى وَالْأَفْضَلُ الْأَكْمَلُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَخَسِّ الْأَرْذَلِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ النَّظَرَ إِلَى كَوْنِهِ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى يَقْتَضِي تَقْدِيمَ ذِكْرِ الذَّكَرِ عَلَى ذِكْرِ الْأُنْثَى، أَمَّا الْعَوَارِضُ الْخَارِجِيَّةُ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا فَقَدْ أَوْجَبَتْ تَقْدِيمَ ذِكْرِ الْأُنْثَى عَلَى ذِكْرِ الذَّكَرِ، فَلَمَّا حَصَلَ الْمُقْتَضِي لِلتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فِي الْبَابَيْنِ لَا جَرَمَ قَدَّمَ هَذَا مَرَّةً وَقَدَّمَ ذَلِكَ مَرَّةً أُخْرَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Birinci sorunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Kerîm (cömert) olan kimse sonun hayır, rahatlık, sevinç ve neşeyle bitmesine gayret eder. Kişiye ilk önce kız çocuk bağışlanıp ardından ona erkek çocuk verilirse, sanki o üzüntüden sevince geçirilmiş gibi olur ki bu cömertliğin zirvesidir. Fakat önce [erkek] çocuk verilip sonra ikinci olarak kız çocuk verilirse, sanki o sevinçten üzüntüye geçirilmiş gibi olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ önce kız çocuğun bağışlanmasını, ikinci olarak erkek çocuğun bağışlanmasını zikretti ki onu üzüntüden sevince geçirmiş olsun ve bu da cömertliğe daha layık olsun. İkinci yön: Kişiye önce kız çocuk verildiğinde Allah Teâlâ'ya karşı bir itiraz hakkının olmadığını bilir ve buna rıza gösterir; bundan sonra ona erkek çocuk verdiğinde bu fazlalığın Allah Teâlâ'dan bir lütuf ve ihsan olduğunu bilir, böylece şükrü ve itaati artar, bunun sırf lütuf ve kerem ile gerçekleştiğini anlar. Üçüncü yön: Vaizlerden bazıları şöyle demiştir: Dişi zayıftır, eksiktir, acizdir; bu sebeple acizlik ve ihtiyaç ne kadar tam olursa Allah'ın ona olan inayetinin o kadar çok olacağına dikkat çekmek için onun zikrini öne almıştır. Dördüncü yön: Sanki şöyle denilmektedir: Ey zayıf ve aciz kadın! Anan ve baban senin varlığını hoş görmezler; şayet onlar senin varlığını hoş görmedilerse, ihsan edenin ve ikramda bulunanın Allah Teâlâ olduğunu bilesin diye Ben zikirde seni öne aldım. Kadın bunu bildiğinde itaati, kulluğu ve ayıplanma ile yerilmeyi gerektiren şeylerden uzak durması artar. İşte kızların zikrinin erkeklerin zikrinden öne geçirilmesinin sebepleri bu manalardır. Bundan sonra erkeklerin zikrinin kızların zikrinden öne geçirilmesi ise erkeğin dişiden daha kâmil ve daha faziletli olmasındandır; daha faziletli ve daha kâmil olan, daha aşağı ve değersiz olana takdim edilir. Özetle, erkek veya dişi oluşuna bakmak erkek zikrinin dişi zikrinden öne alınmasını gerektirir; zikrettiğimiz harici durumlar ise dişi zikrinin erkek zikrinden öne alınmasını gerektirmiştir. Her iki bapta da öne alma ve ertelemeyi gerektiren sebep hasıl olunca, hiç şüphesiz bunu bir kez öne almış, diğerini de başka bir kez öne almıştır. En doğrusunu Allah bilir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ لِمَ عَبَّرَ عَنِ الْإِنَاثِ بِلَفْظِ التَّنْكِيرِ، وَعَنِ الذُّكُورِ بِلَفْظِ التَّعْرِيفِ؟ فَجَوَابُهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى كَوْنِ الذَّكَرِ أَفْضَلَ مِنَ الْأُنْثَى.

İkinci soruya gelince: Yani O'nun dişileri nekire (belirsiz) lafızla, erkekleri ise marife (belirli) lafızla ifade etmesinin sebebi nedir? Bunun cevabı: Bundan maksat erkeğin dişiden daha faziletli olduğuna dikkat çekmektir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ لِمَ قَالَ تَعَالَى فِي إِعْطَاءِ الصِّنْفَيْنِ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً؟ فَجَوَابُهُ أَنَّ كُلَّ شَيْئَيْنِ يُقْرَنُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ فَهُمَا زَوْجَانِ، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يُقَالُ لَهُ زَوْجٌ وَالْكِنَايَةُ فِي يُزَوِّجُهُمْ عَائِدَةٌ عَلَى الْإِنَاثِ وَالذُّكُورِ الَّتِي فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَالْمَعْنَى يَقْرِنُ الْإِنَاثَ وَالذُّكُورَ فَيَجْعَلُهُمْ أَزْوَاجًا.

Üçüncü soruya gelince: Yani Allah Teâlâ iki sınıfın birden verilmesi hakkında niçin { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } buyurmuştur? Bunun cevabı: Birbirine eşleştirilen her iki şeye zevceyn (iki eş) denir ve bunlardan her birine de zevc (eş) adı verilir. { يُزَوِّجُهُمْ } ifadesindeki zamir, birinci ayette geçen dişilere ve erkeklere dönmektedir; anlamı ise: Dişileri ve erkekleri birbirine katar da onları çiftler (eşler) kılar.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الرَّابِعُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ الْعَقِيمَ هُوَ الَّذِي لَا يُولَدُ لَهُ، يُقَالُ رَجُلٌ عَقِيمٌ لَا يَلِدُ، وَامْرَأَةٌ عَقِيمٌ لَا تَلِدُ وَأَصْلُ الْعُقْمِ الْقَطْعُ، وَمِنْهُ قِيلُ الْمُلْكُ عَقِيمٌ لِأَنَّهُ يُقْطَعُ فِيهِ الْأَرْحَامُ بِالْقَتْلِ وَالْعُقُوقِ.

Dördüncü soruya gelince: Bunun cevabı: Akîm (عَقِيم), çocuğu olmayan kimsedir. Çocuğu olmayan adama "raculün akîm", doğurmayan kadına da "imraetün akîm" denir. Ukm (عُقْم) kelimesinin aslı kesmektir. Nitekim öldürme ve itaatsizlik sebebiyle akrabalık bağları onda kesildiği için saltanata da "mülk-i akîm" denilmiştir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الْخَامِسُ: فَجَوَابُهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً يُرِيدُ لُوطًا وَشُعَيْبًا ﵉ لم يكن لهما إلا النبات وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ يُرِيدُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَكُنْ لَهُ/ إِلَّا الذُّكُورُ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً يُرِيدُ مُحَمَّدًا ﷺ كَانَ لَهُ مِنَ الْبَنِينَ أَرْبَعَةٌ الْقَاسِمُ وَالطَّاهِرُ وَعَبْدُ اللَّهِ وَإِبْرَاهِيمُ، وَمِنَ الْبَنَاتِ أَرْبَعَةٌ زَيْنَبُ وَرُقَيَّةُ وَأُمُّ كُلْثُومٍ وَفَاطِمَةُ وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً يُرِيدُ عِيسَى وَيَحْيَى، وَقَالَ الْأَكْثَرُونَ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ

Beşinci soruya gelince: Bunun cevabı: İbn Abbas şöyle demiştir: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً } “Dilediğine kız çocukları bağışlar” ile Lût ve Şuayb'ı (aleyhimesselâm) kastetmektedir; onların kızlardan başka çocukları olmamıştır. { وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “dilediğine de erkek çocukları bağışlar” ile İbrahim'i (aleyhisselâm) kastetmektedir; onun erkeklerden başka çocuğu olmamıştır. { أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً } “Yahut onları hem erkek hem kız çocukları olarak çift verir” ile Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastetmektedir; onun erkeklerden Kāsım, Tâhir, Abdullah ve İbrahim olmak üzere dört çocuğu; kızlardan da Zeynep, Rukiyye, Ümmü Külsûm ve Fâtıma olmak üzere dört çocuğu vardı. { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “dilediğini de kısır kılar” ile de Îsâ ve Yahyâ'yı kastetmektedir. Müfessirlerin çoğunluğu ise şöyle demiştir:

هَذَا الْحُكْمُ عَامٌّ فِي حَقِّ كُلِّ النَّاسِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بَيَانُ نَفَاذِ قُدْرَةِ اللَّهِ فِي تَكْوِينِ الْأَشْيَاءِ كَيْفَ شَاءَ وَأَرَادَ فَلَمْ يَكُنْ لِلتَّخْصِيصِ مَعْنًى وَاللَّهُ أَعْلَمُ. ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلِيمٌ بِمَا خَلَقَ قَدِيرٌ عَلَى مَا يَشَاءُ أن يخلقه والله أعلم.

Bu hüküm bütün insanlar hakkında umumidir; zira maksat, Allah'ın dilediği ve irade ettiği şekilde şeyleri var etmedeki kudretinin geçerliliğini beyan etmektir; bu sebeple tahsisin bir anlamı yoktur. En doğrusunu Allah bilir. Sonra ayeti { إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” kavliyle bitirmiştir. İbn Abbas şöyle demiştir: Yarattığı şeyi hakkıyla bilendir, yaratmayı dilediği şeye hakkıyla gücü yetendir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٥١ الى ٥٣]

[Şûrâ Suresi (42), 51-53. Ayetler]

وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)

{ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣) } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından konuşur; yahut bir elçi gönderir de kendi izniyle dilediğini vahyeder. Şüphesiz O çok yücedir, tam hüküm ve hikmet sahibidir. (51) İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen dosdoğru bir yola hidayet etmektesin. (52) Göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah'ın yoluna. Haberiniz olsun ki bütün işler sonunda Allah'a döner. (53)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ وَعِلْمِهِ وَحِكْمَتِهِ أَتْبَعَهُ بِبَيَانِ أَنَّهُ كَيْفَ يَخُصُّ أَنْبِيَاءَهُ بِوَحْيِهِ وَكَلَامِهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ } kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ kudretinin, ilminin ve hikmetinin kemalini beyan edince, peygamberlerini vahyine ve kelamına nasıl has kıldığını açıklayarak bunu peşinden getirdi. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَما كانَ لِبَشَرٍ وَمَا صَحَّ لِأَحَدٍ مِنَ الْبَشَرِ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا عَلَى أَحَدِ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ، إِمَّا عَلَى الْوَحْيِ وَهُوَ الْإِلْهَامُ وَالْقَذْفُ فِي الْقَلْبِ أَوِ الْمَنَامُ كَمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَى أُمِّ مُوسَى وَإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي ذَبْحِ وَلَدِهِ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ أَوْحَى اللَّهُ تَعَالَى الزَّبُورَ إِلَى دَاوُدَ ﵇ فِي صَدْرِهِ، وَإِمَّا عَلَى أَنْ يُسْمِعَهُ كَلَامَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ مُبَلِّغٍ، وَهَذَا أَيْضًا وَحْيٌ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى أَسْمَعَ مُوسَى كَلَامَهُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ مَعَ أَنَّهُ سَمَّاهُ وَحْيًا، قَوْلُهُ تعالى: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] وَإِمَّا عَلَى أَنْ يُرْسِلَ إِلَيْهِ رَسُولًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ فَيُبَلِّغَ ذَلِكَ الْمَلَكُ ذَلِكَ الْوَحْيَ إِلَى الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ فَطَرِيقُ الْحَصْرِ أَنْ يُقَالَ وُصُولُ الْوَحْيِ مِنَ اللَّهِ إِلَى الْبَشَرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ مُبَلِّغٍ أَوْ يَكُونَ بِوَاسِطَةِ مُبَلِّغٍ، وَإِذَا كَانَ الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ وَحْيُ اللَّهِ لَا بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ فَهَهُنَا إِمَّا أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ/ لَمْ يَسْمَعْ عَيْنَ كَلَامِ اللَّهِ أَوْ يَسْمَعُهُ، أَمَّا الْأَوَّلُ وَهُوَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ الْوَحْيُ لَا بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ وَمَا سَمِعَ عَيْنَ كَلَامِ الله فهو المراد بقوله إِلَّا وَحْياً وأم الثَّانِي وَهُوَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ الْوَحْيُ لَا بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ وَلَكِنَّهُ سَمِعَ عَيْنَ كَلَامِ اللَّهِ فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ وَأَمَّا الثَّالِثُ وَهُوَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ الْوَحْيُ بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ.

Birinci Mesele: { وَما كانَ لِبَشَرٍ } “Bir insan için olmamıştır / caiz değildir”; insanlardan hiçbir kimse için Allah'ın kendisiyle konuşması şu üç yoldan biri dışında sahih olmamıştır: Ya vahiy iledir ki bu da ilham, kalbe doğurma veya rüyadır; nitekim Allah Mûsâ'nın annesine ve oğlunu boğazlaması hususunda İbrahim'e (aleyhisselâm) böyle vahyetmiştir. Mücâhid'den nakledildiğine göre Allah Teâlâ Zebûr'u Dâvûd'un (aleyhisselâm) kalbine vahyetmiştir. Ya da bir tebliğci vasıtası olmaksızın kelamını ona işittirmesi iledir. Bu da bir vahiydir; nitekim Allah Teâlâ bir vasıta olmaksızın Mûsâ'ya kelamını işittirmiş ve bunu vahiy olarak adlandırmıştır: { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } “Öyleyse vahyolunanı dinle!” [Tâhâ 13]. Ya da ona meleklerden bir elçi göndermesi ve o meleğin bu vahyi beşer olan resule tebliğ etmesi iledir. Hasrın (sınırlamanın) yolu şöyle denilmesidir: Allah'tan vahyin beşere ulaşması ya bir tebliğci vasıtası olmadan gerçekleşir ya da bir tebliğci vasıtasıyla gerçekleşir. Eğer birincisi ise, yani Allah'ın vahyi ona başka bir şahsın vasıtası olmaksızın ulaşıyorsa, burada ya Allah'ın kelamının bizzat kendisini işitmediği söylenir ya da onu işittiği söylenir. Birincisi, yani vahyin ona başka bir şahsın vasıtası olmaksızın ulaşması ve Allah'ın kelamının bizzat kendisini işitmemesi, { إِلَّا وَحْياً } “ancak vahiy yoluyla” kavlinden murat olandır. İkincisi, yani vahyin ona başka bir şahsın vasıtası olmaksızın ulaşması fakat Allah'ın kelamının bizzat kendisini işitmesi ise { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “yahut bir perde arkasından” kavlinden murat olandır. Üçüncüsü ise, yani vahyin ona başka bir şahsın vasıtasıyla ulaşması ise { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “yahut bir elçi gönderir de kendi izniyle dilediğini vahyeder” kavliyle murat olandır.

وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ وَحْيٌ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ بِاسْمِ الْوَحْيِ، لِأَنَّ مَا يَقَعُ فِي الْقَلْبِ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْهَامِ فَهُوَ يَقَعُ دُفْعَةً فَكَانَ تَخْصِيصُ لَفْظِ الْوَحْيِ بِهِ أَوْلَى فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَمْيِيزِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ.

Bil ki bu üç kısımdan her biri vahiydir; ancak Allah Teâlâ birinci kısmı "vahiy" ismiyle tahsis etmiştir, çünkü ilham yoluyla kalbe doğan şey bir anda meydana gelir; bu yüzden vahiy lafzının ona tahsis edilmesi daha uygundur. İşte bu kısımların birbirinden ayırt edilmesine dair söz budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ اللَّهَ فِي مَكَانٍ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا عَلَى أَحَدِ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ اللَّهُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَإِنَّمَا يَصِحُّ ذَلِكَ لَوْ كَانَ مُخْتَصًّا بِمَكَانٍ مُعَيَّنٍ وَجِهَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَالْجَوَابُ: أَنَّ ظَاهِرَ اللَّفْظِ وَإِنْ أَوْهَمَ مَا ذَكَرْتُمْ إِلَّا أَنَّهُ دَلَّتِ الدَّلَائِلُ الْعَقْلِيَّةُ وَالنَّقْلِيَّةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَمْتَنِعُ حُصُولُهُ فِي الْمَكَانِ وَالْجِهَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُ هَذَا اللَّفْظِ عَلَى التَّأْوِيلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا سَمِعَ كَلَامًا مَعَ أَنَّهُ لَا يَرَى ذَلِكَ الْمُتَكَلِّمَ كَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِمَا إِذَا تَكَلَّمَ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، وَالْمُشَابَهَةُ سَبَبٌ لجواز المجاز.

İkinci Mesele: Allah'ın bir mekânda olduğunu söyleyenler { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “yahut bir perde arkasından” kavlini delil getirmişlerdir. Çünkü cümlenin takdiri: "Bir insan için, Allah'ın kendisiyle konuşması şu üç yoldan biri dışında vaki olmamıştır; bunlardan biri de Allah'ın bir perde arkasında olmasıdır." Bu ise ancak O'nun belirli bir mekân ve belirli bir cihet ile kayıtlı olması durumunda sahih olur. Cevap [şudur]: Lafzın zahiri her ne kadar zikrettiğiniz şeyi vehmettirse de akli ve nakli deliller Allah Teâlâ'nın mekân ve cihette bulunmasının imkânsız olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla bu lafzı tevil ile anlamak vacip olmuştur. Anlam şudur: Kişi konuşanı görmediği halde bir söz işittiğinde, bu durum perde arkasından konuşulması haline benzer; benzerlik ise mecazın caiz olmasının sebebidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَصَرَ أَقْسَامَ وَحْيِهِ فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ وَلَوْ صَحَّتْ رُؤْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى لَصَحَّ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنَّهُ يَتَكَلَّمُ مَعَ الْعَبْدِ حَالَ مَا يَرَاهُ الْعَبْدُ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ ذَلِكَ قِسْمًا رَابِعًا زَائِدًا عَلَى هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى نَفَى الْقِسْمَ الرَّابِعَ بِقَوْلِهِ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا عَلَى هَذِهِ الْأَوْجُهِ الثَّلَاثَةِ وَالْجَوَابُ نَزِيدُ فِي اللَّفْظِ قَيْدًا فَيَكُونُ التَّقْدِيرُ وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا إِلَّا عَلَى أَحَدِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ وَحِينَئِذٍ لَا يَلْزَمُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ، وَزِيَادَةُ هَذَا الْقَيْدِ وَإِنْ كَانَتْ عَلَى خِلَافِ الظَّاهِرِ لَكِنَّهُ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا لِلتَّوْفِيقِ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَاتِ وَبَيْنَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى حُصُولِ الرُّؤْيَةِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet O'nun görülemeyeceğine delalet eder. Zira Allah Teâlâ vahyinin kısımlarını bu üçünde sınırlandırmıştır. Eğer Allah Teâlâ'nın görülmesi sahih olsaydı, kul O'nu görürken Allah Teâlâ'nın kul ile konuşması da sahih olurdu; bu takdirde bu durum, bu üç kısma ilave dördüncü bir kısım olurdu. Hâlbuki Allah Teâlâ: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } “Allah bir insanla konuşmaz” buyurarak ancak bu üç yol dışında dördüncü kısmı nefyetmiştir. Cevap [şudur]: Biz lafza bir kayıt ekleriz, böylece ifadenin takdiri şöyle olur: "Dünyada bir insan için, Allah'ın kendisiyle konuşması ancak bu üç kısımdan biri üzere olmuştur." O zaman zikrettiğiniz şey gerekmez. Bu kaydın eklenmesi her ne kadar zahire aykırı olsa da bu ayetler ile kıyamet gününde rü'yetin gerçekleşeceğine delalet eden ayetleri uzlaştırmak için buna başvurmak vaciptir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُتَكَلِّمٌ، وَمَنْ سِوَى الْأَشْعَرِيِّ وَأَتْبَاعِهِ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ هُوَ هَذِهِ الْحُرُوفُ الْمَسْمُوعَةُ وَالْأَصْوَاتُ الْمُؤَلَّفَةُ، وَأَمَّا الْأَشْعَرِيُّ وَأَتْبَاعُهُ فَإِنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى صِفَةٌ قَدِيمَةٌ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِهَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ.

Dördüncü Mesele: Ümmet Allah Teâlâ'nın mütekellim (konuşan) olduğu hususunda icma etmiştir. Eş'arî ve ona tabi olanlar dışındakiler, Allah'ın kelamının işitilen bu harfler ve dizilmiş sesler olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Eş'arî ve ona tabi olanlara gelince, onlar Allah Teâlâ'nın kelamının, kendisi bu harfler ve seslerle ifade edilen kadîm bir sıfat olduğunu ileri sürmüşlerdir.

أَمَّا الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ: وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى هُوَ هَذِهِ الْحُرُوفُ وَالْكَلِمَاتُ فَهُمْ فَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا:

Birinci fırkaya, yani Allah Teâlâ'nın kelamının bu harfler ve kelimeler olduğunu söyleyenlere gelince, onlar iki fırkadır. Bunlardan biri:

الْحَنَابِلَةُ الَّذِينَ قَالُوا بِقِدَمِ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَهَؤُلَاءِ أَخَسُّ مِنْ أَنْ يُذْكَرُوا فِي زُمْرَةِ الْعُقَلَاءِ، وَاتَّفَقَ أَنِّي قُلْتُ يَوْمًا لِبَعْضِهِمْ لَوْ تَكَلَّمَ اللَّهُ بِهَذِهِ الْحُرُوفِ إِمَّا أَنْ يَتَكَلَّمَ بِهَا دُفْعَةً وَاحِدَةً أَوْ عَلَى التَّعَاقُبِ وَالتَّوَالِي وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ التَّكَلُّمَ بِجُمْلَةِ هَذِهِ الْحُرُوفِ دُفْعَةً وَاحِدَةً لَا يُفِيدُ هَذَا النَّظْمَ الْمُرَكَّبَ عَلَى هَذَا التَّعَاقُبِ وَالتَّوَالِي، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ هَذَا النَّظْمُ الْمُرَكَّبُ مِنْ هَذِهِ الْحُرُوفِ/ الْمُتَوَالِيَةِ كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى، وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ تَكَلَّمَ بِهَا عَلَى التَّوَالِي وَالتَّعَاقُبِ كَانَتْ مُحْدَثَةً، وَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ الرَّجُلُ هَذَا الْكَلَامَ قَالَ الْوَاجِبُ عَلَيْنَا أَنْ نُقِرَّ وَنَمُرَّ، يَعْنِي نُقِرُّ بِأَنَّ الْقُرْآنَ قَدِيمٌ وَنَمُرُّ عَلَى هَذَا الْكَلَامِ عَلَى وَفْقِ مَا سَمِعْنَاهُ فَتَعَجَّبْتُ مِنْ سَلَامَةِ قَلْبِ ذَلِكَ الْقَائِلِ، وَأَمَّا الْعُقَلَاءُ مِنَ النَّاسِ فَقَدْ أَطْبَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ وَالْأَصْوَاتَ كَائِنَةٌ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ حَاصِلَةٌ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَعْدُومَةً، ثُمَّ اخْتَلَفَتْ عِبَارَاتُهُمْ فِي أَنَّهَا هَلْ هِيَ مَخْلُوقَةٌ، أَوْ لَا يُقَالُ ذَلِكَ، بَلْ يُقَالُ إِنَّهَا حَادِثَةٌ أَوْ يُعَبَّرُ عَنْهَا بِعِبَارَةٍ أُخْرَى، وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي أَنَّ هَذِهِ الْحُرُوفَ هَلْ هِيَ قَائِمَةٌ بِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ يَخْلُقُهَا فِي جِسْمٍ آخَرَ، فَالْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُ الْكَرَّامِيَّةِ وَالثَّانِي: قَوْلُ الْمُعْتَزِلَةِ، وَأَمَّا الْأَشْعَرِيَّةُ الَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ صِفَةٌ قَدِيمَةٌ تَدُلُّ عَلَيْهَا هَذِهِ الْأَلْفَاظُ وَالْعِبَارَاتُ فَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ هُوَ أَنَّ الْمَلَكَ وَالرَّسُولَ يَسْمَعُ ذَلِكَ الْكَلَامَ الْمُنَزَّهَ عَنِ الْحَرْفِ وَالصَّوْتِ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ، قَالُوا وَكَمَا لَا يَبْعُدُ أَنْ تَرَى ذَاتَ اللَّهِ مَعَ أَنَّهُ لَيْسَ بِجِسْمٍ وَلَا فِي حَيِّزٍ فَأَيُّ بُعْدٍ فِي أَنْ يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ حَرْفًا وَلَا صَوْتًا؟ وَزَعَمَ أَبُو مَنْصُورٍ الْمَاتُرِيدِيُّ السَّمَرْقَنْدِيُّ أَنَّ تِلْكَ الصِّفَةَ الْقَائِمَةَ يَمْتَنِعُ كَوْنُهَا مَسْمُوعَةً، وَإِنَّمَا الْمَسْمُوعُ حُرُوفٌ وَأَصْوَاتٌ يَخْلُقُهَا اللَّهُ تَعَالَى فِي الشَّجَرَةِ وَهَذَا الْقَوْلُ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Bu harflerin kıdemine kani olan Hanbelîlerdir; bunlar akıl sahipleri zümresinde anılmaktan daha düşüktürler. Bir gün onlardan birine tesadüfen şöyle demiştim: Şayet Allah bu harflerle konuşmuşsa, ya bunları bir defada birden konuşmuştur ya da ardı ardına ve peş peşe konuşmuştur. Birincisi batıldır; çünkü bu harflerin tamamını bir defada konuşmak, bu peş peşe ve ardı ardına dizilmiş nazmı meydana getirmez; dolayısıyla bu peş peşe gelen harflerden oluşan bu nazmın Allah Teâlâ'nın kelamı olmaması gerekirdi. İkincisi de batıldır; çünkü O bu harfleri peş peşe ve ardı ardına konuşsaydı bunlar hadis (sonradan var olan) olurdu. O adam bu sözü işitince şöyle dedi: Bize vacip olan ikrar edip geçmektir; yani Kur'an'ın kadîm olduğunu ikrar ederiz ve işittiğimiz şekle uygun olarak bu sözün üzerinden geçeriz. Ben de o sözü söyleyenin kalbinin saflığına şaştım. İnsanlardan akıl sahipleri ise bu harflerin ve seslerin yok iken var olduğu, bulunmaz iken meydana geldiği hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra bunların yaratılmış mı olduğu, yoksa öyle denilmeyip hadis mi olduğu veya başka bir ifadeyle mi dile getirileceği hususunda lafızları ihtilaf etmiştir. Yine bu harflerin Allah Teâlâ'nın zatı ile mi kaim olduğu, yoksa onları başka bir cisimde mi yarattığı hususunda da ihtilaf etmişlerdir. Birincisi Kerrâmiyye'nin, ikincisi Mutezile'nin sözüdür. Allah'ın kelamının bu lafızlar ve ibarelerin delalet ettiği kadîm bir sıfat olduğunu ileri süren Eş'arîlere gelince, onlar O'nun { أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “yahut bir perde arkasından” kavlinin, meleğin ve resulün harften ve sesten münezzeh olan o kelamı perde arkasından işitmesi olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Nasıl ki Allah'ın zatının cisim ve bir mekânda olmadığı halde görülmesi uzak bir ihtimal değilse, harf ve ses olmadığı halde Allah'ın kelamının işitilmesinde ne gibi bir uzaklık olabilir? Ebû Mansûr el-Mâtürîdî es-Semerkandî ise [zat ile] kaim olan o sıfatın işitilen olmasının imkânsız olduğunu, işitilenin ancak Allah Teâlâ'nın ağaçta yarattığı harfler ve sesler olduğunu ileri sürmüştür; bu görüş ise Mutezile'nin görüşüne yakındır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الْقَاضِي هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى حُدُوثِ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ يَدُلُّ عَلَيْهِ لِأَنَّ كَلِمَةَ أَنْ مَعَ الْمُضَارِعِ تُفِيدُ الِاسْتِقْبَالَ الثَّانِي: أَنَّهُ وَصَفَ الْكَلَامَ بِأَنَّهُ وَحْيٌ لِأَنَّ لَفْظَ الْوَحْيِ يُفِيدُ أَنَّهُ وَقَعَ عَلَى أَسْرَعِ الْوُجُوهِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ الَّذِي يُبَلِّغُهُ الْمَلَكُ إِلَى الرَّسُولِ الْبَشَرِ مِثْلَ الْكَلَامِ الَّذِي سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ وَالَّذِي يُبَلِّغُهُ إِلَى الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ حَادِثٌ، فَلَمَّا كَانَ الْكَلَامُ الَّذِي سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ مُمَاثِلًا لِهَذَا الَّذِي بَلَّغَهُ إِلَى الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ، وَهَذَا

Beşinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kelamının hudûsuna (sonradan yaratılmışlığına) birkaç yönden delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ } kavli buna delalet eder; zira muzari fiille birlikte gelen { أَنْ } edatı istikbal (gelecek zaman) ifade eder. İkincisi: Kelamı vahiy olarak nitelendirmiştir; çünkü vahiy lafzı onun en süratli şekilde meydana geldiğini ifade eder. Üçüncüsü: { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } kavli, meleğin beşer resule tebliğ ettiği kelamın Allah'tan işittiği kelamın benzeri olmasını gerektirir; beşer resule tebliğ ettiği ise hadistir. Meleğin Allah'tan işittiği kelam, beşer resule tebliğ ettiği bu kelamın benzeri olunca ve bu

الَّذِي بَلَّغَهُ إِلَى الرَّسُولِ الْبَشَرِيِّ حَادِثٌ وَمِثْلُ الْحَادِثِ حَادِثٌ، وَجَبَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْكَلَامَ الَّذِي سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ حَادِثٌ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ يَقْتَضِي كَوْنَ الْوَحْيِ حَاصِلًا بَعْدَ الْإِرْسَالِ، وَمَا كَانَ حُصُولُهُ مُتَأَخِّرًا عَنْ حُصُولِ غَيْرِهِ كَانَ حَادِثًا وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَصْرِفُ جُمْلَةَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي ذَكَرْتُمُوهَا إِلَى الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ وَنَعْتَرِفُ بِأَنَّهَا حَادِثَةٌ كَائِنَةٌ بَعْدَ أَنْ لَمْ تَكُنْ وَبَدِيهَةُ الْعَقْلِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَأَيُّ حَاجَةٍ إِلَى إِثْبَاتِ هَذَا الْمَطْلُوبِ الَّذِي عَلِمْتَ صِحَّتَهُ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ وَبِظَوَاهِرِ الْقُرْآنِ؟ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

beşer resule tebliğ ettiği de hadis olunca –hadisin benzeri de hadis olduğuna göre– meleğin Allah'tan işittiği kelamın da hadis olduğunu söylemek vacip olur. Dördüncüsü: { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ } kavli, vahyin göndermeden sonra gerçekleşmesini gerektirir; varlığı başkasının varlığından sonra olan şey ise hadistir. Cevap [şudur]: Biz zikrettiğiniz bu yönlerin tamamını harflere ve seslere hamlederiz ve bunların yok iken var olan hadisler olduğunu ikrar ederiz; aklın bedaheti de meselenin böyle olduğuna tanıktır. Aklın bedaheti ve Kur'an'ın zahirleri ile doğruluğunu bildiğin bu matlubu ispat etmeye ne ihtiyaç vardır? En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ثَبَتَ أَنَّ الْوَحْيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، إِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ، وَيَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كُلُّ وَحْيٍ حَاصِلًا بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ، وَإِلَّا لَزِمَ إِمَّا التَّسَلْسُلُ وَإِمَّا الدَّوْرُ، وَهُمَا مُحَالَانِ، فَلَا بُدَّ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِحُصُولِ وَحْيٍ يحصل لا بواسطة شخص آخر، ثم هاهنا أَبْحَاثٌ:

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'dan vahyin bazen başka bir şahsın vasıtası olmaksızın gerçekleştiği sabit olmuştur; her vahyin başka bir şahsın vasıtasıyla gerçekleşmesi ise imkânsızdır, aksi takdirde ya teselsül ya da devir gerekir ki ikisi de muhaldir. Dolayısıyla başka bir şahsın vasıtası olmaksızın gerçekleşen bir vahyin varlığını ikrar etmek kaçınılmazdır. Bundan sonra burada birtakım incelemeler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ الشَّخْصَ الْأَوَّلَ الَّذِي سَمِعَ وَحْيَ اللَّهِ لَا بِوَاسِطَةِ شَخْصٍ آخَرَ كَيْفَ/ يَعْرِفُ أَنَّ الْكَلَامَ الَّذِي سَمِعَهُ كَلَامُ اللَّهِ، فَإِنْ قُلْنَا إِنَّهُ سَمِعَ تِلْكَ الصِّفَةَ الْقَدِيمَةَ الْمُنَزَّهَةَ عَنْ كَوْنِهَا حَرْفًا وَصَوْتًا، لَمْ يَبْعُدْ أَنَّهُ إِذَا سَمِعَهَا عَلِمَ بِالضَّرُورَةِ كَوْنَهَا كَلَامَ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ يَحْتَاجُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى دَلِيلٍ زَائِدٍ، أَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّ الْمَسْمُوعَ هُوَ الْحَرْفُ وَالصَّوْتُ امْتَنَعَ أَنْ يُقْطَعَ بِكَوْنِهِ كَلَامًا لِلَّهِ تَعَالَى، إِلَّا إِذَا ظَهَرَتْ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمَسْمُوعَ هُوَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci İnceleme: Allah'ın vahyini başka bir şahsın vasıtası olmadan işiten ilk şahıs, işittiği kelamın Allah'ın kelamı olduğunu nasıl bilecektir? Şayet harf ve ses olmaktan münezzeh olan o kadîm sıfatı işittiğini söylersek, onu işittiğinde onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu zorunlu olarak (zarûrî ilimle) bilmesi uzak bir ihtimal değildir; bundan sonra ilave bir delile ihtiyaç duyduğunu söylemek de uzak değildir. Şayet işitilenin harf ve ses olduğunu söylersek, işitilenin Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna dair bir delil ortaya çıkmadıkça onun Allah Teâlâ'nın kelamı olduğunu kesin olarak bilmesi imkânsızdır.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الرَّسُولَ إِذَا سَمِعَهُ مِنَ الْمَلَكِ كَيْفَ يَعْرِفُ أَنَّ ذَلِكَ الْمُبَلِّغَ مَلَكٌ مَعْصُومٌ لَا شَيْطَانٌ مُضِلٌّ؟

İkinci İnceleme: Resul bunu melekten işittiğinde, o tebliğ edenin saptırıcı bir şeytan değil, masum bir melek olduğunu nasıl bilecektir?

وَالْحَقُّ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْقَطْعُ بِذَلِكَ إِلَّا بِنَاءً عَلَى مُعْجِزَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْمُبَلِّغَ مَلَكٌ مَعْصُومٌ لَا شَيْطَانٌ خَبِيثٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ، فَالْوَحْيُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يَتِمُّ إِلَّا بِثَلَاثِ مَرَاتِبَ فِي ظُهُورِ الْمُعْجِزَاتِ:

İşin hakikati şudur ki, o tebliğ edenin habis bir şeytan değil, masum bir melek olduğuna delalet eden bir mucizeye dayanmadıkça bunu kesin olarak bilmesi mümkün değildir. Bu takdire göre Allah Teâlâ'dan vahiy ancak mucizelerin ortaya çıkışındaki üç mertebe ile tamamlanır:

الْمَرْتَبَةُ الْأُولَى: أَنَّ الْمَلَكَ إِذَا سَمِعَ ذَلِكَ الْكَلَامَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُعْجِزَةٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ كَلَامُ اللَّهِ تَعَالَى.

Birinci Mertebe: Melek o kelamı Allah Teâlâ'dan işittiğinde, o kelamın Allah Teâlâ'nın kelamı olduğuna delalet eden bir mucizenin onun için bulunması kaçınılmazdır.

الْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ ذَلِكَ الْمَلَكَ إِذَا وَصَلَ إِلَى الرَّسُولِ، لَا بُدَّ لَهُ أَيْضًا مِنْ مُعْجِزَةٍ.

İkinci Mertebe: O melek resule ulaştığında onun için de bir mucizenin bulunması kaçınılmazdır.

الْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ ذَلِكَ الرَّسُولَ إِذَا أَوْصَلَهُ إِلَى الْأُمَّةِ، فَلَا بُدَّ لَهُ أَيْضًا مِنْ مُعْجِزَةٍ، فَثَبَتَ أَنَّ التَّكْلِيفَ لَا يَتَوَجَّهُ عَلَى الْخَلْقِ إِلَّا بَعْدَ وُقُوعِ ثَلَاثِ مَرَاتِبَ فِي الْمُعْجِزَاتِ.

Üçüncü Mertebe: O resul bunu ümmete ulaştırdığında onun için de bir mucizenin bulunması kaçınılmazdır. Böylece teklifin kullara ancak mucizelerdeki bu üç mertebenin gerçekleşmesinden sonra yöneldiği sabit olmuştur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ مَلَكًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ قَدْ سَمِعَ الْوَحْيَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى ابْتِدَاءً، فَذَلِكَ الْمَلَكُ هُوَ جِبْرِيلُ، وَيُقَالُ لَعَلَّ جِبْرِيلَ سَمِعَهُ مِنْ مَلَكٍ آخَرَ، فالكل محتمل ولو بألف واسطة، ولو يُوجَدْ مَا يَدُلُّ عَلَى الْقَطْعِ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ.

Üçüncü İnceleme: Şüphe yok ki meleklerden bir melek vahyi Allah Teâlâ'dan bidayeten işitmiştir; o melek Cebrail'dir. Cebrail'in onu başka bir melekten işitmiş olabileceği de söylenir; bin vasıtayla bile olsa hepsi muhtemeldir ve bu ihtimallerden birini kesin kılacak bir delil bulunmamaktadır.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: هَلْ فِي الْبَشَرِ مَنْ سَمِعَ وَحْيَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ؟ الْمَشْهُورُ أَنَّ مُوسَى ﵇ سَمِعَ كَلَامَ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تعالى: فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى [طه: ١٣] وَقِيلَ إِنَّ مُحَمَّدًا ﷺ سَمِعَهُ أَيْضًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى

Dördüncü İnceleme: İnsanlar arasında Allah Teâlâ'nın vahyini vasıtasız işiten var mıdır? Meşhur olan şudur ki Mûsâ (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın: { فَاسْتَمِعْ لِما يُوحى } “Öyleyse vahyolunanı dinle!” [Tâhâ 13] kavli delaletiyle Allah'ın kelamını vasıtasız işitmiştir. Allah Teâlâ'nın: { فَأَوْحى إِلى عَبْدِهِ مَا أَوْحى }

[النَّجْمِ: ١٠] .

“Böylece kuluna vahyedeceğini vahyetti” [en-Necm 10] kavlinden ötürü Muhammed'in de (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu işittiği söylenmiştir.

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: أَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَقْدِرُونَ عَلَى أَنْ يُظْهِرُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى أَشْكَالٍ مُخْتَلِفَةٍ، فَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَرَاهُ الرَّسُولِ ﷺ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَجَبَ أَنْ يَحْتَاجَ إِلَى الْمُعْجِزَةِ، لِيَعْرِفَ أَنَّ هَذَا الَّذِي رَآهُ فِي هَذِهِ الْمَرَّةِ عَيْنُ مَا رَآهُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى، وَإِنْ كَانَ لَا يَرَى شَخْصَهُ كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْمُعْجِزَةِ أَقْوَى، لِاحْتِمَالِ أَنَّهُ حَصَلَ الِاشْتِبَاهُ فِي

Beşinci İnceleme: Melekler kendilerini farklı şekillerde göstermeye muktedirdirler. Resulün (sallallâhu aleyhi ve sellem) onu her defasında gördüğü farz edilirse, bu sefer gördüğü şeyin ilk defasında gördüğü şeyin aynısı olduğunu bilmesi için mucizeye muhtaç olması gerekirdi; şayet onun şahsını görmüyorsa, seste

الصَّوْتِ، إِلَّا أَنَّ الْإِشْكَالَ فِي أَنَّ الْحَاجَةَ إِلَى إِظْهَارِ الْمُعْجِزَةِ فِي كُلِّ مَرَّةٍ لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ.

benzerlik ve karışıklık meydana gelme ihtimalinden ötürü mucizeye olan ihtiyaç daha da güçlü olurdu. Ne var ki her defasında mucize gösterilmesine ihtiyaç olduğunu hiç kimse söylememiştir; müşkil olan da budur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْمُنَاظَرَاتُ الْمَذْكُورَةُ فِي الْقُرْآنِ بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ إِبْلِيسَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى كَانَ يَتَكَلَّمُ مَعَ إِبْلِيسَ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ، فَذَلِكَ هَلْ يُسَمَّى وحيا من الله تعالى إلى إبليس أم لَا، الْأَظْهَرُ مَنْعُهُ، وَلَا بُدَّ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ مِنْ بَحْثٍ غَامِضٍ كَامِلٍ.

Yedinci Mesele: Kur'an'da Allah Teâlâ ile İblis arasında zikredilen münazaralar, Allah Teâlâ'nın İblis ile vasıtasız konuştuğuna delalet etmiştir. Peki bu, Allah Teâlâ'dan İblis'e bir vahiy olarak adlandırılır mı adlandırılmaz mı? Zahir olan bunun men edilmesidir (vahiy denilemeyeceğidir). Bu meselede kapalı ve eksiksiz bir inceleme yapılması gerekmektedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا بِرَفْعِ اللَّامِ، فَيُوحِي بِسُكُونِ الْيَاءِ وَمَحَلُّهُ رَفْعٌ عَلَى تَقْدِيرِ، وَهُوَ يُرْسِلُ فَيُوحِي، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى تَأْوِيلِ الْمَصْدَرِ، كَأَنَّهُ قِيلَ مَا كَانَ لِبَشَرٍ/ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْيًا أَوْ إِسْمَاعًا لِكَلَامِهِ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ، لَكِنْ فِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَحْيًا أَوْ إِسْمَاعًا اسْمٌ وَقَوْلُهُ أَوْ يُرْسِلَ فِعْلٌ، وَعَطْفُ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ قَبِيحٌ، فَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ التَّقْدِيرَ: وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ إِلَّا أَنْ يُوحِيَ إِلَيْهِ وَحْيًا أَوْ يُسْمِعَ إِسْمَاعًا مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا.

Sekizinci Mesele: Nâfi‘, lamın ref'i ile { أَوْ يُرْسِلُ رَسُولًا } ve yânın sükûnu ile { فَيُوحِيَ } şeklinde okumuştur; [buna göre yânın] mahalli "o gönderir ve vahyeder" takdiriyle merfudur. Diğer kıraat imamları ise masdar tevili üzere nasb ile okumuşlardır; sanki: "Bir insan için Allah'ın kendisiyle vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından kelamını işittirmesiyle yahut elçi göndermesiyle konuşmasından başkası olmamıştır" denilmiş gibidir. Ancak bunda bir müşkillik vardır, çünkü { وَحْياً } veya "işittirme" lafzı isimdir, { أَوْ يُرْسِلَ } kavli ise fiildir; fiilin isme atfedilmesi ise çirkindir. Buna şöyle cevap verilmiştir: İfadenin takdiri şudur: "Bir insan için Allah'ın kendisiyle konuşması, ancak ona bir vahiy vahyetmesi yahut bir perde arkasından işittirmesi yahut bir elçi göndermesi şeklinde olmuştur."

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: الصَّحِيحُ عند أهل الحق أن عند ما يُبَلِّغُ الْمَلَكُ الْوَحْيَ إِلَى الرَّسُولِ، لَا يَقْدِرُ الشَّيْطَانُ عَلَى إِلْقَاءِ الْبَاطِلِ فِي أَثْنَاءِ ذَلِكَ الْوَحْيِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: يَجُوزُ ذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] وَقَالُوا الشَّيْطَانُ أَلْقَى فِي أَثْنَاءِ سُورَةِ النَّجْمِ، تِلْكَ الْغَرَانِيقُ الْعُلَى مِنْهَا الشَّفَاعَةُ تُرْتَجَى، وَكَانَ صَدِيقُنَا الْمَلِكُ سَامُ بْنُ مُحَمَّدٍ ﵀، وَكَانَ أَفْضَلَ مَنْ لَقِيتُهُ مِنْ أَرْبَابِ السَّلْطَنَةِ يَقُولُ هَذَا الْكَلَامُ بَعْدَ الدَّلَائِلِ الْقَوِيَّةِ الْقَاهِرَةِ، بَاطِلٌ مِنْ وَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ

Dokuzuncu Mesele: Hak ehli katında sahih olan şudur ki, melek vahyi resule tebliğ ettiği sırada şeytan bu vahyin arasına batıl bir şey sokmaya güç yetiremez. Bazıları ise Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “Senden önce hiçbir resul ve hiçbir nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde (okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir şüphe atmış olmasın.” [el-Hac 52] kavlinden ötürü bunun caiz olduğunu söylemişler ve şöyle demişlerdir: Şeytan Necm Suresi'nin arasına "Bunlar yüce kuğulardır (putlardır), onların şefaati umulur" sözünü atmıştır. Dostumuz Melik Sâm b. Muhammed (rahmetullâhi aleyh) –ki kendisi سلطنت/hükümdarlık erbabından karşılaştığım en faziletli kimseydi– kuvvetli ve ezici delillerden sonra bu sözün iki yönden daha batıl olduğunu söylerdi. Birincisi:

النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَمَثَّلُ بِصُورَتِي»

Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: { مَنْ رَآنِي فِي الْمَنَامِ فَقَدْ رَآنِي، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ لَا يَتَمَثَّلُ بِصُورَتِي } “Rüyasında beni gören kimse gerçekten beni görmüştür; çünkü şeytan benim suretime giremez.”

فَإِذَا لَمْ يَقْدِرِ الشَّيْطَانُ عَلَى أَنْ يَتَمَثَّلَ فِي الْمَنَامِ بِصُورَةِ الرَّسُولِ، فَكَيْفَ قَدَرَ عَلَى التَّشَبُّهِ بِجِبْرِيلَ حَالَ اشْتِغَالِ تَبْلِيغِ وَحْيِ اللَّهِ تَعَالَى؟ وَالثَّانِي: أَنَّ

Şeytan rüyada Resulün suretine girmeye güç yetiremezken, Allah Teâlâ'nın vahyini tebliğle meşgul olduğu esnada Cebrail'e benzemeye nasıl güç yetirebilir? İkincisi:

النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَا سَلَكَ عُمَرُ فَجًّا إِلَّا وَسَلَكَ الشَّيْطَانُ فَجًّا آخَرَ»

Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: { مَا سَلَكَ عُمَرُ فَجًّا إِلَّا وَسَلَكَ الشَّيْطَانُ فَجًّا آخَرَ } “Ömer bir yola girdiğinde şeytan mutlaka başka bir yola girer.”

فَإِذَا لَمْ يَقْدِرِ الشَّيْطَانُ أَنْ يَحْضُرَ مَعَ عُمَرَ فِي فَجٍّ وَاحِدٍ، فَكَيْفَ يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَحْضُرَ مَعَ جِبْرِيلَ فِي مَوْقِفِ تَبْلِيغِ وَحْيِ اللَّهِ تَعَالَى؟.

Şeytan Ömer ile aynı yolda bir arada bulunmaya bile güç yetiremezken, Allah Teâlâ'nın vahyini tebliğ makamında Cebrail ile beraber bulunmaya nasıl güç yetirebilir?

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ يَعْنِي فَيُوحِي ذَلِكَ الْمَلَكُ بِإِذْنِ اللَّهِ مَا يَشَاءُ اللَّهُ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْحُسْنَ لَا يَحْسُنُ لِوَجْهٍ عَائِدٍ عَلَيْهِ، وَأَنَّ الْقَبِيحَ لَا يَقْبُحُ لِوَجْهٍ عَائِدٍ إِلَيْهِ، بَلْ لِلَّهِ أَنْ يَأْمُرَ بِمَا يَشَاءُ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ، وَأَنْ يَنْهَى عَمَّا يَشَاءُ مِنْ غَيْرِ تَخْصِيصٍ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمَا صَحَّ قَوْلُهُ مَا يَشاءُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Onuncu Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } kavli, yani o melek Allah'ın izniyle Allah'ın dilediği şeyi vahyeder, demektir. Bu da güzelin kendisine dönen bir yönden ötürü güzel olmadığını, çirkinin de kendisine dönen bir yönden ötürü çirkin olmadığını gerektirir; bilakis Allah Teâlâ'nın hiçbir tahsis olmaksızın dilediğini emretme ve hiçbir tahsis olmaksızın dilediğini nehyetme yetkisi vardır. Zira mesele böyle olmasaydı O'nun: { مَا يَشاءُ } “dilediğini” kavli sahih olmazdı. En doğrusunu Allah bilir.