ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي آخِرِ الْآيَةِ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ يَعْنِي أَنَّهُ عَلِيٌّ عَنْ صِفَاتِ الْمَخْلُوقِينَ حَكِيمٌ يُجْرِي أَفْعَالَهُ عَلَى مُوجَبِ الْحِكْمَةِ، فَيَتَكَلَّمُ تَارَةً بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ عَلَى سَبِيلِ الْإِلْهَامِ، وَأُخْرَى بِإِسْمَاعِ الْكَلَامِ، وَثَالِثًا بِتَوْسِيطِ الْمَلَائِكَةِ الْكِرَامِ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفِيَّةَ أَقْسَامِ الْوَحْيِ إِلَى الْأَنْبِيَاءِ ﵈، قَالَ: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا وَالْمُرَادُ بِهِ الْقُرْآنُ وَسَمَّاهُ رُوحًا، لِأَنَّهُ يُفِيدُ الْحَيَاةَ مِنْ مَوْتِ الْجَهْلِ أَوِ الْكُفْرِ.
Sonra Teâlâ ayetin sonunda: { إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ } “Şüphesiz O çok yücedir, hikmet sahibidir.” buyurmuştur. Yani O, yaratılmışların sıfatlarından çok yücedir, hikmet sahibidir ve fiillerini hikmetin gereğine göre yürütür; dolayısıyla kimi zaman ilham yoluyla vasıtasız konuşur, kimi zaman sözü işittirerek [konuşur], kimi zaman da şerefli melekleri aracı kılarak [konuşur]. Allah Teâlâ peygamberlere (aleyhimüsselâm) olan vahyin kısımlarının keyfiyetini açıklayınca şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik.” Bundan maksat Kur'an'dır. Onu "ruh" olarak isimlendirmiştir; çünkü o, cehalet veya küfür ölümünden [kurtarıp] hayat bahşeder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الرُّسُلُ كَانُوا قَبْلَ الْوَحْيِ عَلَى الْكُفْرِ، وَذَكَرُوا فِي الْجَوَابِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ أَيِ الْقُرْآنُ وَلَا الْإِيمانُ أَيِ الصَّلَاةُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] أَيْ صَلَاتَكُمْ الثَّانِي: أَنْ يُحْمَلَ هَذَا عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَمَنْ أَهْلُ الْإِيمَانِ، يعني
Sonra Teâlâ: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin.” buyurmuştur. Peygamberlerin vahiyden önce küfür üzere olduklarının söylenemeyeceği hususundaki icma ile birlikte âlimler bu ayet hakkında ihtilaf etmişler ve cevap olarak şu vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ } "Sen Kitab'ın yani Kur'an'ın ne olduğunu bilmezdin", { وَلَا الْإِيمانُ } "imanın yani namazın da [ne olduğunu bilmezdin]" [demektir]; zira Allah Teâlâ: { وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ } “Allah sizin imanınızı (namazınızı) zayi edecek değildir.” [el-Bakara 143] buyurmuştur, yani namazınızı. İkincisi: Bu ifade muzafın hazfine hamledilir; yani "Sen Kitab'ın ne olduğunu da, iman ehlinin kimler olduğunu da bilmezdin", yani
مَنِ الَّذِي يُؤْمِنُ، وَمَنِ الَّذِي لَا يُؤْمِنُ الثَّالِثُ: مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ حِينَ كُنْتَ طِفْلًا فِي الْمَهْدِ الرَّابِعُ: / الْإِيمَانُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْرَارِ بِجَمِيعِ مَا كَلَّفَ الله تعالى به، وإنه قَبْلَ النُّبُوَّةِ مَا كَانَ عَارِفًا بِجَمِيعِ تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ إِنَّهُ كَانَ عَارِفًا بِاللَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ لَا يُنَافِي مَا ذَكَرْنَاهُ الْخَامِسُ: صِفَاتُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى قِسْمَيْنِ: مِنْهَا مَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ بِمَحْضِ دَلَائِلِ الْعَقْلِ، وَمِنْهَا مَا لَا يُمْكِنُ مَعْرِفَتُهُ إِلَّا بِالدَّلَائِلِ السَّمْعِيَّةِ. فَهَذَا الْقِسْمُ الثَّانِي لَمْ تَكُنْ مَعْرِفَتُهُ حَاصِلَةً قَبْلَ النُّبُوَّةِ.
kimin iman edeceğini, kimin de iman etmeyeceğini [bilmezdin demektir]. Üçüncüsü: Beşikte bir çocuk iken Kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Dördüncüsü: / İman, Allah Teâlâ'nın mükellef kıldığı şeylerin tamamını ikrar etmekten ibarettir. O, nübüvvetten önce Allah Teâlâ'nın bütün mükellefiyetlerini bilmemekteydi; bilakis Allah Teâlâ'yı bilmekteydi ki bu durum zikrettiğimiz hususa aykırı değildir. Beşincisi: Allah Teâlâ'nın sıfatları iki kısımdır: Bir kısmı sadece aklın delilleriyle bilinmesi mümkün olanlardır; bir kısmı ise ancak işitmeye dayalı (naklî) delillerle bilinmesi mümkün olanlardır. İşte bu ikinci kısmın bilgisi nübüvvetten önce mevcut değildi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَاخْتَلَفُوا فِي الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ وَلكِنْ جَعَلْناهُ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ دُونَ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُعْرَفُ بِهِ الْأَحْكَامُ، فَلَا جَرَمَ شُبِّهَ بِالنُّورِ الَّذِي يُهْتَدَى بِهِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَيْهِمَا مَعًا، وَحَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها [الْجُمُعَةِ: ١١] .
Sonra Teâlâ: { وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık.” buyurmuştur. { وَلكِنْ جَعَلْناهُ } kavlindeki zamir hususunda ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi, hükümler kendisiyle bilindiği için bu zamirin imana değil sadece Kur'an'a raci olduğunu söylemiştir; bu yüzden de kendisiyle hidayete erilen bir nura benzetilmiştir. Onlardan kimi de zamirin her ikisine birden raci olduğunu söylemiştir; bu da Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا رَأَوْا تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Onlar bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona yönelip dağıldılar...” [el-Cuma 11] kavlinde olduğu gibi anlamları bir olduğu için uygun düşmüştür.
ثُمَّ قَالَ: نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ جَعَلَ الْقُرْآنَ نَفْسَهُ فِي نَفْسِهِ هدى كما قال: هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [البقرة: ٢] فَإِنَّهُ قَدْ يَهْدِي بِهِ الْبَعْضَ دُونَ الْبَعْضِ وَهَذِهِ الْهِدَايَةُ لَيْسَتْ إِلَّا عِبَارَةً عَنِ الدَّعْوَةِ وَإِيضَاحِ الْأَدِلَّةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ وَهُوَ يُفِيدُ الْعُمُومَ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ وَقَوْلُهُ نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا يُفِيدُ الْخُصُوصَ فَثَبَتَ أَنَّ الْهِدَايَةَ بِمَعْنَى الدَّعْوَةِ عَامَّةٌ وَالْهِدَايَةَ فِي قَوْلِهِ نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا خَاصَّةٌ وَالْهِدَايَةُ الْخَاصَّةُ غَيْرُ الْهِدَايَةِ الْعَامَّةِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا أَمْرًا مُغَايِرًا لِإِظْهَارِ الدَّلَائِلِ وَلِإِزَالَةِ الْأَعْذَارِ، وَلَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ عِبَارَةً عَنِ الْهِدَايَةِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا أَيْ جَعَلْنَا الْقُرْآنَ نُورًا نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ، وَهَذَا لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْهِدَايَةِ الَّتِي تَحْصُلُ فِي الدُّنْيَا، وَأَيْضًا فَالْهِدَايَةُ إِلَى الْجَنَّةِ عِنْدَكُمْ فِي حَقِّ الْبَعْضِ وَاجِبٌ، وَفِي حَقِّ الْآخَرِينَ مَحْظُورٌ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا فَائِدَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَيُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِيهِ.
Sonra: { نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan dilediğimizi onunla doğru yola eriştiririz.” buyurmuştur. Bu da göstermektedir ki Teâlâ, Kur'an'ın bizzat kendisini: { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “Müttakiler için bir hidayettir.” [el-Bakara 2] buyurduğu gibi bir hidayet kıldıktan sonra, onunla bir kısmını hidayete erdirirken diğer bir kısmını hidayete erdirmemektedir. Bu hidayet ise davet ve delillerin açıklanmasından ibaret değildir; çünkü Teâlâ Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatı hakkında: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen de doğru bir yola iletmektesin.” buyurmuştur ki bu herkese nispetle umumilik ifade eder; O'nun { نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan dilediğimizi onunla doğru yola eriştiririz.” kavli ise hususilik ifade eder. Böylece davet anlamındaki hidayetin genel, O'nun { نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } kavlindeki hidayetin ise özel olduğu ve özel hidayetin genel hidayetten farklı olduğu sabit olmuştur. Dolayısıyla O'nun: { نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } kavlinden maksadın delilleri ortaya koymaktan ve mazeretleri ortadan kaldırmaktan başka bir şey olması vacip olmuştur. Yine bunun cennetin yoluna hidayet etmekten ibaret olması da caiz değildir; çünkü Teâlâ: { وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık.” buyurmuştur, yani Kur'an'ı dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık [demektir]. Bu ise ancak dünyada gerçekleşen hidayete uygun düşer. Ayrıca size göre cennete hidayet etmek bazılarının hakkında vacip, diğerlerinin hakkında ise imkânsızdır (yasaktır); her iki takdirde de O'nun: { مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } “Kullarımızdan dilediğimizi...” kavlinin bir faydası kalmaz. Böylece maksadın, Teâlâ'nın dilediğini hidayete erdirdiği ve dilediğini saptırdığı, bu hususta da Kendisine hiçbir itirazın olamayacağı sabit olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى لِمُحَمَّدٍ ﷺ: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا أَنَّ الْقُرْآنَ يَهْدِي فَكَذَلِكَ الرَّسُولُ يَهْدِي، وَبَيَّنَ أَنَّهُ يَهْدِي إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الصِّرَاطَ هُوَ صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الَّذِي تَجُوزُ عِبَادَتُهُ هُوَ الَّذِي يَمْلِكُ السموات وَالْأَرْضَ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ إِبْطَالُ قَوْلِ مَنْ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّهِ.
Sonra Teâlâ Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletmektesin.” buyurmuştur. Teâlâ böylece, Kur'an hidayet ettiği gibi Resulün de hidayet ettiğini beyan etmiş ve onun dosdoğru bir yola ilettiğini açıklamıştır. Yine o yolun: { صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde ne varsa hepsinin sahibi olan Allah'ın yoluna...” olduğunu beyan etmiştir. Bununla ibadete layık olanın göklerin ve yerin maliki olan zat olduğuna dikkat çekmiştir; bundan maksat ise Allah'tan başkasına tapanların sözünü iptal etmektir.
ثُمَّ قَالَ: أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ وَذَلِكَ كَالْوَعِيدِ وَالزَّجْرِ، فَبَيَّنَ أَنَّ أَمْرَ مَنْ لَا يَقْبَلُ هَذِهِ التَّكَالِيفَ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ إِلَى حَيْثُ لَا حَاكِمَ سِوَاهُ فَيُجَازِي كُلًّا مِنْهُمْ بِمَا يَسْتَحِقُّهُ مِنْ ثَوَابٍ أَوْ عِقَابٍ.
Sonra: { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } “Haberiniz olsun ki bütün işler sonunda Allah'a döner.” buyurmuştur. Bu ise bir tehdit ve azarlama gibidir; böylece bu mükellefiyetleri kabul etmeyen kimsenin işinin Allah Teâlâ'ya, yani O'ndan başka hiçbir hâkimin bulunmadığı makama döneceğini ve onların her birine hak ettiği mükâfat veya cezayı vereceğini beyan etmiştir.
قَالَ ﵁: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ آخِرَ يَوْمِ الْجُمُعَةِ الثَّامِنِ مِنْ شَهْرِ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ، يَا مُدَبِّرَ الْأُمُورِ، وَيَا مُدَهِّرَ الدُّهُورِ وَيَا مُعْطِيَ كُلِّ خَيْرٍ وَسُرُورٍ، وَيَا دَافِعَ الْبَلَايَا وَالشُّرُورِ، أَوْصِلْنَا إِلَى مَنَازِلِ النُّورِ، فِي ظُلُمَاتِ الْقُبُورِ، بِفَضْلِكَ وَرَحْمَتِكَ يَا أَرْحَمَ الراحمين.
[Fahreddin er-Râzî] (radıyallâhu anh) şöyle dedi: Bu surenin tefsiri altı yüz üç senesi Zilhicce ayının sekizinci Cuma gününün sonunda tamamlandı. Ey işleri çekip çeviren, ey çağları evirip çeviren, ey her türlü hayrı ve sevinci bahşeden, ey belaları ve kötülükleri defeden! Fazlın ve rahmetinle bizi kabirlerin karanlıklarında nur konaklarına ulaştır, ey merhametlilerin en merhametlisi!