فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥)
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ (٢٥) } “Biz de onlardan intikam aldık. Bak, o yalanlayanların sonu nasıl oldu! (25)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى نَوْعًا آخَرَ مِنْ كُفْرِهِمْ وَشُبُهَاتِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ ما لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.' Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ onların küfür ve şüphelerinden bir başka türü nakletmiştir ki o da onların { لَوْ شَاءَ الرَّحْمَنُ مَا عَبَدْنَاهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” demeleridir. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ فِي أَنَّ كُفْرَ الْكَافِرِ يَقَعُ بِإِرَادَةِ اللَّهِ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ وَهَذَا صَرِيحُ قَوْلِ الْمُجْبِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَهُ بِقَوْلِهِ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ فَثَبَتَ أَنَّهُ حَكَى مَذْهَبَ الْمُجْبِرَةِ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِالْإِبْطَالِ وَالْإِفْسَادِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْمَذْهَبَ بَاطِلٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا إِلَى قَوْلِهِ قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ
Birinci Mesele: Mutezile demiştir ki: Bu ayet, kâfirin küfrünün Allah'ın iradesiyle meydana geldiğine dair Mücbire'nin sözünün bozuk olduğuna iki yönden delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ onlardan { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” dediklerini nakletmiştir ki bu, Mücbire'nin açık sözüdür. Sonra Allah Teâlâ bunu { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar” buyruğuyla iptal etmiştir. Böylece O'nun Mücbire'nin mezhebini naklettiği, ardından bunu iptal ve ifsat ettiği sabit olmuştur. Dolayısıyla bu mezhebin batıl olduğu sabit olmuştur. Bunun benzeri, Allah Teâlâ'nın En'âm Suresi'ndeki şu buyruğudur: { سَيَقُولُ الَّذِينَ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ مَا أَشْرَكْنا } “Ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi biz ortak koşmazdık'” ayetinden, { قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنا إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ أَنْتُمْ إِلَّا تَخْرُصُونَ } “De ki: 'Yanınızda bize çıkarıp göstereceğiniz bir bilgi var mı? Siz sadece zanna uyuyorsunuz ve siz sadece yalan uyduruyorsunuz'” [buyruğuna kadar olan kısımdır]
، [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعَ كُفْرِهِمْ فَأَوَّلُهَا:
[En'âm: 148]. İkinci yön: Allah Teâlâ bu ayetten önce onların küfür çeşitlerini nakletmiştir; birincisi:
قَوْلُهُ وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً [الزخرف: ١٥] ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ فَلَمَّا حَكَى هَذِهِ الْأَقَاوِيلَ الثَّلَاثَةَ بَعْضَهَا عَلَى إِثْرِ بَعْضٍ، وَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ كُفْرٌ مَحْضٌ فَكَذَلِكَ هَذَا الْقَوْلُ الثَّالِثُ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا، وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاحِدِيَّ أَجَابَ فِي «الْبَسِيطِ» عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
{ وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } “Kullarından O'na bir parça kıldılar” [Zuhruf: 15] buyruğudur. İkincisi: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân'ın kulları olan melekleri de dişi saydılar” [Zuhruf: 19] buyruğudur. Üçüncüsü ise Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık'” buyruğudur. Bu üç sözü birbiri ardınca naklettiğinde ve ilk iki sözün sırf küfür olduğu sabit olduğunda, aynı şekilde bu üçüncü sözün de küfür olması gerekir. Bil ki Vâhidî el-Basît'te buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi Zeccâc'ın zikrettiği görüştür; o da Allah Teâlâ'nın:
مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ عَائِدٌ إِلَى قَوْلِهِمُ الْمَلَائِكَةُ إِنَاثٌ وَإِلَى قَوْلِهِمُ الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِقَوْلِهِمْ لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ أَنَّهُ أَمَرَنَا بِذَلِكَ، وَأَنَّهُ رَضِيَ بِذَلِكَ، وَأَقَرَّنَا عَلَيْهِ، فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَهَذَا مَا ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ فِي الْجَوَابِ، وَعِنْدِي هَذَانِ الْوَجْهَانِ ضَعِيفَانِ أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْقَوْمِ قَوْلَيْنِ بَاطِلَيْنِ، وَبَيَّنَ وَجْهَ بُطْلَانِهِمَا، ثُمَّ حَكَى بَعْدَهُ مَذْهَبًا ثَالِثًا فِي مَسْأَلَةٍ أَجْنَبِيَّةٍ عَنِ الْمَسْأَلَتَيْنِ الْأُولَيَيْنِ، ثُمَّ حَكَمَ بِالْبُطْلَانِ وَالْوَعِيدِ فَصَرَفَ هَذَا الْإِبْطَالَ عَنْ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ عَقِيبَهُ إِلَى كَلَامٍ مُتَقَدِّمٍ أَجْنَبِيٍّ عَنْهُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: فَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ لَيْسَ فِيهِ بَيَانٌ مُتَعَلِّقٌ بِتِلْكَ الْمَشِيئَةِ، وَالْإِجْمَالُ خِلَافُ الدَّلِيلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ لَوْ شَاءَ اللَّهُ أَلَّا نَعْبُدَهُمْ مَا عَبَدْنَاهُمْ، وَكَلِمَةُ لَوْ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ تُوجَدْ مَشِيئَةُ اللَّهِ لِعَدَمِ عِبَادَتِهِمْ، وَهَذَا عَيْنُ مَذْهَبِ الْمُجْبِرَةِ، فَالْإِبْطَالُ وَالْإِفْسَادُ يَرْجِعُ إِلَى هَذَا/ الْمَعْنَى، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَجَابَ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِأَنْ قَالَ إِنَّهُمْ إِنَّمَا ذَكَرُوا ذَلِكَ الْكَلَامَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ اسْتَوْجَبُوا الطَّعْنَ وَالذَّمَّ، وَأَجَابَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَيْسَ فِي اللَّفْظِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوا مُسْتَهْزِئِينَ، وَادِّعَاءُ مَا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ بَاطِلٌ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ وَهِيَ: أَنَّهُمْ جعلوا له من عباده جزءا وَأَنَّهُمْ جَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا، وَأَنَّهُمْ قَالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ فَلَوْ قُلْنَا بِأَنَّهُ إِنَّمَا جَاءَ الذَّمُّ عَلَى الْقَوْلِ الثَّالِثِ لِأَنَّهُمْ ذَكَرُوهُ عَلَى طَرِيقِ الْجِدِّ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ كَذَلِكَ، فَلَزِمَ أَنَّهُمْ لَوْ نَطَقُوا بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ عَلَى سَبِيلِ الْجِدِّ أَنْ يَكُونُوا مُحِقِّينَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ كُفْرٌ، وَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ الطَّعْنَ فِي الْقَوْلَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ إِنَّمَا تَوَجَّهَ عَلَى نَفْسِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، وَفِي الْقَوْلِ الثَّالِثِ لَا عَلَى نَفْسِهِ بَلْ عَلَى إِيرَادِهِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ، فَهَذَا يُوجِبُ تَشْوِيشَ النَّظْمِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ فِي كَلَامِ اللَّهِ.
{ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur” buyruğunun, onların “melekler dişidir” ve “melekler Allah'ın kızlarıdır” sözlerine raci olmasıdır. İkincisi: Onlar { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” sözleriyle, Allah'ın kendilerine bunu emrettiğini, bundan razı olduğunu ve kendilerini bu hal üzere onayladığını kastetmişlerdir; Allah da bunu onlara reddetmiştir. İşte bu, Vâhidî'nin cevap olarak zikrettiği şeydir. Bana göre bu iki yön de zayıftır. Birincisine gelince: Çünkü Allah Teâlâ o kavimden iki batıl söz nakletmiş, bunların batıllık yönünü açıklamış, sonra bunun ardından ilk iki meseleden ayrı üçüncü bir mezhebi nakletmiş, ardından da batıllığa ve tehdide hükmetmiştir. Dolayısıyla bu iptali, hemen ardından zikrettiği şeyden çevirip ondan ayrı olan önceki söze yönlendirmek son derece uzaktır. İkinci yöne gelince: O da zayıftır; zira { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” sözünde o meşietin müteallakına dair bir açıklama yoktur ve mücmellik delile aykırıdır. Dolayısıyla takdirin “Eğer Allah onlara tapmamamızı dileseydi onlara tapmazdık” şeklinde olması vacip olur. “Lev (لَوْ)” kelimesi ise bir şeyin bulunmamasını başka bir şeyin bulunmamasına bağlamayı ifade eder. Bu da Allah'ın onlara tapılmaması yönünde bir meşietinin bulunmadığına delalet eder; bu ise Mücbire mezhebinin ta kendisidir. Dolayısıyla iptal ve ifsat bu manaya dönmektedir. İnsanlardan bazıları bu istidlale şöyle cevap vermiştir: Onlar bu sözü ancak alay ve eğlence yoluyla söylemişlerdir, bu sebeple kınanmayı ve yerilmeyi hak etmişlerdir. Keşşâf sahibi ise buna iki yönden cevap vermiştir: Birincisi: Lafızda onların alay ederek söylediklerine delalet eden bir şey yoktur; delilsiz iddia ise batıldır. İkincisi: Allah Teâlâ onlardan üç şeyi nakletmiştir ki bunlar: { جعلوا له من عباده جزءا } “Kullarından O'na bir parça kıldılar”, melekleri dişi saydılar ve { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık” dediler. Eğer üçüncü söze yönelik yerginin sadece onu ciddi olarak zikretmelerinden dolayı geldiğini söylersek, ilk iki sözün naklindeki durumun da böyle olması gerekirdi; bu da o şeyleri ciddiyetle söyleselerdi haklı olmalarını gerektirirdi ki bunun küfür olduğu malumdur. İlk iki sözdeki kınamanın bizzat o söze yöneldiği, üçüncü sözde ise bizzat söze değil de onun alay yoluyla dile getirilmesine yöneldiği iddiasına gelince; bu, nazmın intizamını bozar ki Allah'ın kelamında buna cevaz yoktur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْجَوَابَ الْحَقَّ عِنْدِي عَنْ هَذَا الْكَلَامِ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا ذَكَرُوا هَذَا الْكَلَامَ لِأَنَّهُمُ اسْتَدَلُّوا بِمَشِيئَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِلْكُفْرِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ وُرُودُ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ فَاعْتَقَدُوا أَنَّ الْأَمْرَ وَالْإِرَادَةَ يَجِبُ كَوْنُهُمَا مُتَطَابِقَيْنِ، وَعِنْدَنَا أَنَّ هَذَا بَاطِلٌ فَالْقَوْمُ لَمْ يَسْتَحِقُّوا الذَّمَّ بِمُجَرَّدِ قَوْلِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُرِيدُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ بَلْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ قَالُوا لَمَّا أَرَادَ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ وَجَبَ أَنْ يَقْبُحَ مِنْهُ أَمْرُ الْكَافِرِ بِالْإِيمَانِ، وَإِذَا صَرَفْنَا الذَّمَّ وَالطَّعْنَ إِلَى هَذَا الْمَقَامِ سَقَطَ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَتَمَامُ التَّقْرِيرِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki bana göre bu söze verilecek doğru cevap, En'âm Suresi'nde zikrettiğimiz cevaptır: O kavim bu sözü sadece, Allah Teâlâ'nın küfrü dilemesini iman emrinin gelmesinin caiz olmadığına delil getirdikleri için söylemiştir. Çünkü onlar emir ile iradenin birbiriyle mutabık olmasının zorunlu olduğuna inanmışlardır; bize göre ise bu batıldır. Dolayısıyla o kavim, sırf Allah'ın kâfirden küfrü irade ettiğini söylemelerinden ötürü değil; “Madem kâfirden küfrü irade etti, o halde kâfire imanı emretmesi O'ndan çirkin/kabiha olmalıdır” dedikleri için kınanmayı hak etmişlerdir. Kınama ve yergiyi bu makama yönlendirdiğimizde, Mutezile'nin bu ayetle yaptığı istidlal düşer. Açıklamanın tamamı En'âm Suresi'nde zikredilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ ذَلِكَ الْمَذْهَبَ الْبَاطِلَ قَالَ: مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ وَتَقْرِيرُهُ كَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ الْقَوْمَ يَقُولُونَ لَمَّا أَرَادَ اللَّهُ الْكُفْرَ مِنَ الْكَافِرِ وَخَلَقَ فِيهِ مَا أَوْجَبَ ذَلِكَ الْكُفْرَ وَجَبَ أَنْ يَقْبُحَ مِنْهُ أَنْ يَأْمُرَهُ بِالْإِيمَانِ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّكْلِيفِ قَبِيحٌ فِي الشَّاهِدِ فَيَكُونُ قَبِيحًا فِي الْغَائِبِ فَقَالَ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ أَيْ مَا لَهُمْ بِصِحَّةِ هَذَا الْقِيَاسِ مِنْ عِلْمٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَفْعَالَ الْوَاحِدِ مِنَّا وَأَحْكَامَهُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ لِأَجْلِ أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى اللَّهِ فَإِنَّهُ يَنْتَفِعُ بِحُصُولِ الْمَصَالِحِ وَيَسْتَضِرُّ بِحُصُولِ الْمَفَاسِدِ، فَلَا جَرَمَ أَنَّ صَرِيحَ طَبْعِهِ وَعَقْلِهِ يَحْمِلُهُ عَلَى بِنَاءِ أَحْكَامِهِ وَأَفْعَالِهِ عَلَى رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ، أَمَّا اللَّهُ ﷾ فَإِنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ شَيْءٌ وَلَا يَضُرُّهُ شَيْءٌ فَكَيْفَ يُمْكِنُ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ تَعَالَى يَبْنِي أَحْكَامَهُ وَأَفْعَالَهُ عَلَى رِعَايَةِ الْمَصَالِحِ مَعَ ظُهُورِ هَذَا الْفَارِقِ الْعَظِيمِ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ أَيْ مَا لَهُمْ بِصِحَّةِ قِيَاسِ الْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ فِي هَذَا الْبَابِ عِلْمٌ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ onlardan o batıl mezhebi nakledince: { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar” buyurmuştur. Bunun açıklaması şöyledir: Sanki şöyle denilmiştir: Bu kavim, “Allah kâfirden küfrü irade edip onda o küfrü gerektiren şeyi yarattığına göre, ona imanı emretmesi O'ndan çirkin olmalıdır; çünkü bu tür bir mükellefiyet şahit olanda (görünen dünyada) çirkindir, o halde gaipte de (Allah hakkında da) çirkin olur” demektedirler. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur” yani bu kıyasın sıhhatine dair hiçbir bilgileri yoktur buyurmuştur. Zira bizden birinin fiilleri ve hükümleri maslahat ve mefsedetlerin gözetilmesine dayanır; çünkü Allah'tan başka her varlık maslahatların gerçekleşmesiyle fayda görür, mefsedetlerin gerçekleşmesiyle de zarar görür. Dolayısıyla onun saf tabiatı ve aklı, hükümlerini ve fiillerini maslahatları gözetme esasına dayandırmasını gerektirir. Allah azze ve celle'ye gelince; O'na hiçbir şey fayda vermez ve hiçbir şey O'na zarar veremez. Bu derece büyük bir fark ortadayken Allah Teâlâ'nın hükümlerini ve fiillerini maslahatları gözetme üzerine bina ettiğine nasıl kesin olarak hükmedilebilir? Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ } buyruğu, “Bu konuda gaibin şahide kıyas edilmesinin sıhhatine dair onların hiçbir bilgisi yoktur” demektir.
ثُمَّ قَالَ: إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ أَيْ كَمَا لَمْ يَثْبُتْ لَهُمْ صِحَّةُ ذَلِكَ الْقِيَاسِ فَقَدْ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ كَوْنُهُمْ كَذَّابِينَ خَرَّاصِينَ فِي ذَلِكَ الْقِيَاسِ لِأَنَّ قِيَاسَ الْمُنَزَّهِ عَنِ النَّفْعِ وَالضُّرِّ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ عَلَى الْمُحْتَاجِ الْمُنْتَفِعِ الْمُتَضَرِّرِ قِيَاسٌ بَاطِلٌ فِي بَدِيهَةِ الْعَقْلِ.
Sonra: { إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “onlar sadece yalan uyduruyorlar” buyurmuştur. Yani bu kıyasın sıhhati onlar için sabit olmadığı gibi, kesin bürhan ile onların o kıyasta yalancı ve tahminlerle uyduran kimseler oldukları sabit olmuştur; çünkü her yönden fayda ve zarardan münezzeh olan [Allah'ı], muhtaç, fayda gören ve zarar gören varlığa kıyas etmek aklın bedahetinde batıl bir kıyastır.
ثُمَّ قَالَ: أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ يَعْنِي أَنَّ الْقَوْلَ الْبَاطِلَ الَّذِي حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ عَرَفُوا صِحَّتَهُ بِالْعَقْلِ أَوْ بِالنَّقْلِ، أَمَّا إِثْبَاتُهُ بِالْعَقْلِ فَهُوَ بَاطِلٌ لِقَوْلِهِ مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ وَأَمَّا إِثْبَاتُهُ بِالنَّقْلِ فَهُوَ أَيْضًا بَاطِلٌ لِقَوْلِهِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ مِنْ قَبْلِهِ لِلْقُرْآنِ أَوْ لِلرَّسُولِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ [هَلْ] وَجَدُوا ذَلِكَ الْبَاطِلَ فِي كِتَابٍ مُنَزَّلٍ قَبْلَ الْقُرْآنِ حَتَّى جَازَ لَهُمْ أَنْ يُعَوِّلُوا عَلَيْهِ، وَأَنْ يَتَمَسَّكُوا بِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ ذِكْرُهُ فِي مَعْرِضِ الْإِنْكَارِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ لَا دَلِيلٌ عَقْلِيٌّ وَلَا دَلِيلٌ نَقْلِيٌّ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا.
Sonra: { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de onlar ona mı sarılıyorlar?” buyurmuştur. Yani Allah Teâlâ'nın onlardan naklettiği o batıl sözün sıhhatini ya akılla ya da nakille bilmişlerdir. Bunun akılla ispatı batıldır; çünkü { مَا لَهُمْ بِذلِكَ مِنْ عِلْمٍ إِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } “Onların bu hususta hiçbir bilgisi yoktur; onlar sadece yalan uyduruyorlar” buyurmuştur. Nakille ispatı da batıldır; çünkü { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de onlar ona mı sarılıyorlar?” buyurmuştur. { مِنْ قَبْلِهِ } buyruğundaki zamir Kur'an'a veya Resûl'e aittir. Mana şudur: Onlar o batılı, Kur'an'dan önce indirilmiş bir kitapta mı buldular ki ona dayanmaları ve ona sarılmaları caiz olsun? Buradaki maksat, bunun inkâr makamında zikredilmesidir. Buna ne aklî ne de naklî bir delilin delalet etmediği sabit olunca, bunu söylemenin batıl olması vacip olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُ لَا دَلِيلَ لَهُمْ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ الْقَوْلِ الْبَتَّةَ بَيَّنَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُمْ حَامِلٌ يَحْمِلُهُمْ عَلَيْهِ إِلَّا التَّقْلِيدُ الْمَحْضُ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ تَمَسُّكَ الْجُهَّالِ بِطَرِيقَةِ التَّقْلِيدِ أَمْرٌ كَانَ حَاصِلًا مِنْ قَدِيمِ الدَّهْرِ فَقَالَ: وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ قالُوا إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } “Hayır, dediler ki: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerinden giderek doğru yolu buluruz'” buyurmuştur. Maksat şudur: Allah Teâlâ o sözün sıhhatine dair onların kesinlikle hiçbir delilleri olmadığını açıklayınca, onları buna sevk eden şeyin sırf taklit olduğunu beyan etmiştir. Ardından cahillerin taklit yoluna sarılmasının kadim zamanlardan beri mevcut olan bir durum olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُقْتَدُونَ } “İşte böyle, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın refah içinde şımarmış olanları mutlaka şöyle dediler: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerine uyarız.'” Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ عَلَى إِمَّةٍ بِالْكَسْرِ وَكِلْتَاهُمَا مِنَ الْأَمِّ وَهُوَ الْقَصْدُ، فَالْأُمَّةُ الطَّرِيقَةُ الَّتِي تُؤَمُّ أَيْ تُقْصَدُ كَالرِّحْلَةِ لِلْمَرْحُولِ إِلَيْهِ، وَالْإِمَّةُ الْحَالَةُ الَّتِي يَكُونُ عَلَيْهَا الْآمُّ وَهُوَ الْقَاصِدُ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi demiştir ki: [Kelime] esre ile “immetin” (إِمَّةٍ) şeklinde de okunmuştur. Her ikisi de kastetmek/yönelmek manasındaki “emm (الْأَمّ)” kökündendir. “Ümmet” (أُمَّة), kendisine doğru göç edilen yere “rıhle” denmesi gibi, yönelinen/kastedilen yoldur. “İmmet” (إِمَّة) ise yönelen/kasteden kimsenin üzerinde bulunduğu haldir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَوْ لَمْ يَكُنْ فِي كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا هَذِهِ الْآيَاتُ لَكَفَتْ فِي إِبْطَالِ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى
İkinci Mesele: Allah'ın Kitabı'nda sadece bu ayetler bulunsaydı dahi taklit görüşünü iptal etmek için yeterli olurdu. Zira Allah Teâlâ
بَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ لَمْ يَتَمَسَّكُوا فِي إِثْبَاتِ مَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ لَا بِطَرِيقٍ عَقْلِيٍّ وَلَا بِدَلِيلٍ نَقْلِيٍّ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا ذَهَبُوا إِلَيْهِ بِمُجَرَّدِ تَقْلِيدِ الْآبَاءِ وَالْأَسْلَافِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْمَعَانِيَ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ وَالتَّهْجِينِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّقْلِيدِ بَاطِلٌ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا مِنْ حَيْثُ الْعَقْلِ أَنَّ التَّقْلِيدَ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ المبطل وبين المحق وذلك لأنه كم حَصَلَ لِهَذِهِ الطَّائِفَةِ قَوْمٌ مِنَ الْمُقَلِّدَةِ فَكَذَلِكَ حَصَلَ لِأَضْدَادِهِمْ أَقْوَامٌ مِنَ الْمُقَلِّدَةِ فَلَوْ كَانَ التَّقْلِيدُ طَرِيقًا إِلَى الْحَقِّ لَوَجَبَ كَوْنُ الشَّيْءِ وَنَقِيضِهِ حَقًّا وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ.
bu kâfirlerin benimsedikleri görüşü ispat hususunda ne aklî bir yola ne de naklî bir delile sarılmadıklarını beyan etmiş, ardından onların bu görüşe sırf babalarını ve geçmişlerini taklit ederek gittiklerini açıklamıştır. Allah Teâlâ bu manaları ancak kınama ve çirkin görme makamında zikretmiştir; bu da taklit görüşünün batıl olduğuna delalet eder. Akıl açısından da buna delalet eden hususlardan biri şudur: Taklit, batılda olan ile hakta olan arasında ortak bir durumdur. Zira bu fırkanın birtakım mukallitleri bulunduğu gibi, onların zıtlarının da birtakım mukallitleri bulunmaktadır. Eğer taklit hakka ulaştıran bir yol olsaydı, bir şeyin ve onun zıddının/nakızının hak olması gerekirdi; bunun batıl olduğu ise malumdur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الدَّاعِيَ إِلَى الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ وَالْحَامِلَ عَلَيْهِ، إِنَّمَا هُوَ حُبُّ التنعم فِي طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا وَحُبُّ الْكَسَلِ وَالْبِطَالَةِ وَبُغْضُ تَحَمُّلِ مَشَاقِّ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ لِقَوْلِهِ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَالْمُتْرَفُونَ هُمُ الَّذِينَ أَتْرَفَتْهُمُ النِّعْمَةُ أَيْ أَبْطَرَتْهُمْ فَلَا يُحِبُّونَ إِلَّا الشَّهَوَاتِ وَالْمَلَاهِيَ وَيُبْغَضُونَ تَحَمُّلَ الْمَشَاقِّ فِي طَلَبِ الْحَقِّ، وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا عَلِمْتَ أَنَّ رَأْسَ جَمِيعِ الْآفَاتِ حُبُّ الدُّنْيَا وَاللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَرَأْسَ جَمِيعِ الْخَيْرَاتِ هُوَ حُبُّ اللَّهِ وَالدَّارِ الْآخِرَةِ، فَلِهَذَا
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ, { إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “oranın refah içinde şımarmış olanları mutlaka şöyle dediler: 'Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk...'” buyruğu gereğince taklit görüşüne çağıran ve ona sevk eden sebebin ancak dünya nimetlerinden zevk alma sevgisi, tembellik ve atalet arzusu ile düşünme ve delil getirme meşakkatlerine katlanmaktan nefret etmek olduğunu beyan etmiştir. “Mütrefûn (مُتْرَفُون)”, nimetin kendilerini şımartıp azdırdığı kimselerdir; onlar sadece şehvetleri ve eğlenceleri sever, hak talebinde meşakkatlere katlanmaktan ise nefret ederler. Bunu bildiğinde anlarsın ki bütün afetlerin başı dünya ve cismani lezzetler sevgisidir; bütün hayırların başı ise Allah sevgisi ve ahiret yurdudur. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵇: «حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ» .
[Peygamber] aleyhisselâm: “Dünya sevgisi her günahın başıdır” buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى لِرَسُولِهِ: قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ أَيْ بِدِينٍ أَهْدَى مِنْ دِينِ آبَائِكُمْ فَعِنْدَ هَذَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّا ثَابِتُونَ عَلَى دِينِ آبَائِنَا لَا نَنْفَكُّ عَنْهُ وَإِنْ جِئْتَنَا بِمَا/ هُوَ أَهْدَى فَإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ وَإِنْ كَانَ أَهْدَى مِمَّا كُنَّا عَلَيْهِ، فَعِنْدَ هَذَا لَمْ يَبْقَ لَهُمْ عُذْرٌ وَلَا عِلَّةٌ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى:
Sonra Allah Teâlâ Resûlü'ne: { قالَ أَوَلَوْ جِئْتُكُمْ بِأَهْدى مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَيْهِ آباءَكُمْ } “[Uyarıcı] dedi ki: 'Size, babalarınızı üzerinde bulduğunuz şeyden daha doğrusunu getirmiş olsam da mı?'” yani babalarınızın dininden daha doğru bir din [getirmiş olsam da mı?] buyurmuştur. Bunun üzerine Allah onlardan, “Biz babalarımızın dini üzere sabitiz, ondan ayrılmayız; sen bize daha doğru olanı getirmiş olsan bile { إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } 'Biz sizinle gönderilen şeyleri kesinlikle inkâr ediyoruz' —bizim üzerinde olduğumuzdan daha doğru olsa bile—” dediklerini nakletmiştir. İşte bu durumda onların hiçbir mazereti ve gerekçesi kalmamıştır. Bundan dolayı Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ وَالْمُرَادُ مِنْهُ تَهْدِيدُ الْكُفَّارِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ } “Biz de onlardan intikam aldık. Bak, o yalanlayanların sonu nasıl oldu!” Bundan murat kâfirleri tehdit etmektir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٢٦ الى ٣٠]
[Zuhruf Suresi (43), 26-30. Ayetler]
وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلاَّ الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧) وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨) بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ (٣٠)
{ وَإِذْ قالَ إِبْراهِيمُ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ (٢٦) إِلاَّ الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ (٢٧) وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٨) بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَرَسُولٌ مُبِينٌ (٢٩) وَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُّ قالُوا هَذَا سِحْرٌ وَإِنَّا بِهِ كافِرُونَ (٣٠) } “Hani İbrahim babasına ve kavmine şöyle demişti: 'Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım. (26) Ancak beni yaratan müstesnadır; çünkü O beni doğru yola eriştirecektir.' (27) O bunu, ardından geleceklere baki bir söz olarak bıraktı ki belki dönerler. (28) Doğrusu ben bunları da babalarını da, kendilerine hak ve apaçık bir elçi gelinceye kadar yaşatıp nimetlendirdim. (29) Kendilerine hak geldiğinde ise: 'Bu bir sihirdir ve biz onu kesinlikle inkâr ediyoruz' dediler. (30)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُ لَيْسَ لِأُولَئِكَ الْكُفَّارِ دَاعٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى تِلْكَ الْأَقَاوِيلِ الْبَاطِلَةِ إِلَّا تَقْلِيدُ الْآبَاءِ وَالْأَسْلَافِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ طَرِيقٌ بَاطِلٌ وَمَنْهَجٌ فَاسِدٌ، وَأَنَّ الرُّجُوعَ إِلَى الدَّلِيلِ أَوْلَى مِنَ الِاعْتِمَادِ عَلَى التَّقْلِيدِ، أَرْدَفَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا ذِكْرُ وَجْهٍ آخَرَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ الْقَوْلِ بِالتَّقْلِيدِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette o kâfirlerin bu batıl sözlere sevk eden şeyin sadece babalarını ve geçmişlerini taklit etmek olduğunu, ardından bunun batıl bir yol ve bozuk bir yöntem olduğunu, delile başvurmanın taklide dayanmaktan daha evla olduğunu beyan edince; taklit görüşünün bozukluğuna delalet eden başka bir yönü zikretmeyi amaçlayarak peşinden bu ayeti getirmiştir. Bunun açıklaması iki yöndendir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَنَّهُ تَبَرَّأَ عَنْ دِينِ آبَائِهِ بِنَاءً عَلَى الدَّلِيلِ فَنَقُولُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَقْلِيدُ الْآبَاءِ فِي الْأَدْيَانِ مُحَرَّمًا أَوْ جَائِزًا، فَإِنْ كَانَ مُحَرَّمًا فَقَدْ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالتَّقْلِيدِ، وَإِنْ كَانَ جَائِزًا فَمَعْلُومٌ أَنَّ أَشْرَفَ آبَاءِ الْعَرَبِ هُوَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَيْسَ لَهُمْ فَخْرٌ وَلَا شَرَفٌ إِلَّا بِأَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَتَقْلِيدُ هَذَا الْأَبِ الَّذِي هُوَ أَشْرَفُ الْآبَاءِ أَوْلَى مِنْ تَقْلِيدِ سَائِرِ الْآبَاءِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ تَقْلِيدَهُ أَوْلَى مِنْ تَقْلِيدِ غَيْرِهِ فَنَقُولُ إِنَّهُ تَرَكَ دِينَ الْآبَاءِ، وَحَكَمَ بِأَنَّ اتِّبَاعَ الدَّلِيلِ أَوْلَى مِنْ مُتَابَعَةِ الْآبَاءِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ تَقْلِيدُهُ فِي تَرْكِ تَقْلِيدِ الْآبَاءِ وَوَجَبَ تَقْلِيدُهُ فِي تَرْجِيحِ الدَّلِيلِ عَلَى التَّقْلِيدِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الْقَوْلَ بِوُجُوبِ التَّقْلِيدِ يُوجِبُ الْمَنْعَ مِنَ التَّقْلِيدِ، وَمَا أَفْضَى ثُبُوتُهُ إِلَى نَفْيِهِ كَانَ بَاطِلًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقَوْلُ بِالتَّقْلِيدِ بَاطِلًا، فَهَذَا طَرِيقٌ رَقِيقٌ فِي إِبْطَالِ التَّقْلِيدِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الآية.
Birincisi: Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselâm'ın delile dayanarak babalarının dininden teberri ettiğini (uzak durduğunu) nakletmiştir. Biz de deriz ki: Dinlerde babaları taklit etmek ya haramdır ya da caizdir. Eğer haram ise taklit görüşü zaten batıl olmuştur. Şayet caiz ise, malumdur ki Arapların en şerefli atası İbrahim aleyhisselâm'dır; zira onların onun çocukları olmaktan başka bir övünçleri ve şerefleri yoktur. Durum böyle olunca, ataların en şereflisi olan bu atayı taklit etmek diğer bütün ataları taklit etmekten daha evladır. Onu taklit etmenin başkasını taklit etmekten daha evla olduğu sabit olunca deriz ki: O, ataların dinini terk etmiş ve delile uymanın atalara uymaktan daha evla olduğuna hükmetmiştir. Durum böyle olunca, ataları taklit etmeyi terk etme hususunda onu taklit etmek vacip olur ve delili taklide tercih etme konusunda da onu taklit etmek vacip olur. Bu sabit olunca deriz ki: Görülmüştür ki taklidin vücubunu savunmak bizzat taklitten men edilmeyi gerektirmektedir. Sabit olması kendi nefyine yol açan şey ise batıldır. Dolayısıyla taklit görüşünün batıl olması vacip olur. İşte bu, taklidi iptal etmede ince bir yoldur ve bu ayetle kastedilen de budur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ تَرْكَ التَّقْلِيدِ وَالرُّجُوعَ إِلَى مُتَابَعَةِ الدَّلِيلِ أَوْلَى فِي الدُّنْيَا وَفِي الدِّينِ، أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا عَدَلَ عَنْ طَرِيقَةِ أَبِيهِ إِلَى مُتَابَعَةِ الدَّلِيلِ لَا جَرَمَ جَعَلَ اللَّهُ دِينَهُ وَمَذْهَبَهُ بَاقِيًا فِي عَقِبِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَأَمَّا أَدْيَانُ آبَائِهِ فَقَدِ انْدَرَسَتْ وَبَطَلَتْ، فَثَبَتَ أَنَّ الرُّجُوعَ/ إِلَى مُتَابَعَةِ الدَّلِيلِ يَبْقَى مَحْمُودَ الْأَثَرِ إِلَى قِيَامِ السَّاعَةِ، وَأَنَّ التَّقْلِيدَ وَالْإِصْرَارَ يَنْقَطِعُ أَثَرُهُ وَلَا يَبْقَى مِنْهُ فِي الدنيا خير وَلَا أَثَرٌ، فَثَبَتَ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ أَنَّ مُتَابَعَةَ الدَّلِيلِ وَتَرْكَ التَّقْلِيدِ أَوْلَى، فَهَذَا بَيَانُ الْمَقْصُودِ الْأَصْلِيِّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ.
İkinci yön: Taklidi terk edip delile tabi olmaya dönmenin hem dünyada hem dinde daha evla olduğunun beyanı hususundadır: Allah Teâlâ, İbrahim aleyhisselâm babasının yolundan yüz çevirip delile tabi olmaya yönelince, şüphesiz Allah'ın onun dinini ve mezhebini kıyamet gününe kadar neslinde baki kıldığını beyan etmiştir. Babalarının dinleri ise silinip gitmiş ve batıl olmuştur. Böylece delile uymaya dönmenin kıyamet kopuncaya kadar övgüye değer bir iz bıraktığı; taklit ve ısrarın ise izinin silindiği, dünyada ondan hiçbir hayır ve eserin kalmadığı sabit olmuştur. Bu iki yönden sabit olmuştur ki delile tabi olmak ve taklidi terk etmek daha evladır. İşte bu ayetten asıl maksadın beyanı budur. Şimdi ayetin lafızlarının tefsirine dönelim.
أَمَّا قَوْلُهُ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ فَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ بَراءٌ مَصْدَرٌ لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ مِثْلَ عَدْلٍ وَرِضَا وَتَقُولُ الْعَرَبُ أَنَا الْبَرَاءُ مِنْكَ وَالْخَلَاءُ مِنْكَ وَنَحْنُ الْبَرَاءُ مِنْكَ وَالْخَلَاءُ وَلَا يقولون البراآن ولا البراؤن لِأَنَّ الْمَعْنَى ذَوَا الْبَرَاءِ وَذَوُو الْبَرَاءِ فَإِنْ قُلْتَ بَرِيءٌ وَخَلِيُّ ثَنَّيْتَ وَجَمَعْتَ.
{ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz ben, sizin taptıklarınızdan uzağım” buyruğuna gelince; Kisâî, Ferrâ, Müberred ve Zeccâc şöyle demişlerdir: “Berâ (بَراء)”, “adl (عَدْل)” ve “rızâ (رِضَا)” gibi tesniyesi (ikili) ve cemisi (çoğulu) yapılmayan bir masdardır. Araplar [tekil için de çoğul için de] “Ben senden uzağım ve ilişiğimi kesmiş durumdayım (أَنَا الْبَرَاءُ مِنْكَ وَالْخَلَاءُ مِنْكَ)” ve “Biz senden uzağız ve ilişiğimizi kesmiş durumdayız (نَحْنُ الْبَرَاءُ مِنْكَ وَالْخَلَاءُ)” derler; “el-berâân (الْبَرَاءَانِ)” ve “el-berâûn (الْبَرَاؤُونَ)” demezler. Çünkü mana “uzaklık sahipleri (ذَوَا الْبَرَاءِ وَذَوُو الْبَرَاءِ)” demektir. Şayet “berî (بَرِيء)” ve “halî (خَلِيّ)” dersen, o zaman tesniye ve cemi yaparsın.
ثُمَّ اسْتَثْنَى خَالِقَهُ مِنَ الْبَرَاءَةِ فَقَالَ: إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي وَالْمَعْنَى أَنَا أَتَبَرَّأُ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا مِنَ اللَّهِ ﷿، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِلَّا بِمَعْنَى لَكِنْ فَيَكُونُ الْمَعْنَى لَكِنَّ الَّذِي فَطَرَنِي فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ أَيْ سَيُرْشِدُنِي لِدِينِهِ وَيُوَفِّقُنِي لِطَاعَتِهِ.
Sonra Yaratıcısını bu teberrîden (uzak durmaktan) istisna ederek: { إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Ancak beni yaratan müstesnadır” buyurmuştur. Mana şudur: “Ben Allah azze ve celle hariç, sizin taptığınız şeylerden uzağım.” { إِلَّا } edatının “fakat / lakin” manasında olması da caizdir; bu takdirde mana: “Fakat beni yaratan [müstesna], { فَإِنَّهُ سَيَهْدِينِ } şüphesiz O beni doğru yola eriştirecektir” yani beni dinine iletecek ve taatine muvaffak kılacaktır şeklinde olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي آيَةٍ أُخْرَى أَنَّهُ قَالَ: الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٧٨] وحكى عنه هاهنا أَنَّهُ قَالَ: سَيَهْدِينِ فَأَجْمَعُ بَيْنَهُمَا وَقُدِّرَ كَأَنَّهُ قَالَ: فَهُوَ يَهْدِينِ وَسَيَهْدِينِ، فَيَدُلَّانِ عَلَى اسْتِمْرَارِ الْهِدَايَةِ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ وَجَعَلَها أَيْ وَجَعَلَ إِبْرَاهِيمُ كَلِمَةَ التَّوْحِيدِ الَّتِي تَكَلَّمَ بِهَا وَهِيَ قَوْلُهُ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ جَارِيًا مَجْرَى لَا إِلَهَ وَقَوْلُهُ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِهِ إِلَّا اللَّهُ فَكَانَ مَجْمُوعُ قَوْلِهِ إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِهِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ جَعَلَ هَذِهِ الْكَلِمَةَ بَاقِيَةً فِي عَقِبِهِ أَيْ فِي ذُرِّيَّتِهِ فَلَا يَزَالُ فِيهِمْ مَنْ يُوَحِّدُ اللَّهَ وَيَدْعُو إِلَى تَوْحِيدِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ أَيْ لَعَلَّ مَنْ أَشْرَكَ مِنْهُمْ يَرْجِعُ بِدُعَاءِ مَنْ وَحَّدَ مِنْهُمْ، وَقِيلَ وَجَعَلَهَا اللَّهُ، وَقُرِئَ كَلِمَةً عَلَى التَّخْفِيفِ وَفِي عَقِيبِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ başka bir ayette İbrahim aleyhisselâm'dan naklen onun: { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [Şuarâ: 78] dediğini; burada ise onun: { سَيَهْدِينِ } “O beni doğru yola eriştirecektir” dediğini nakletmiştir. İkisi bir araya getirilip sanki o “O bana hidayet etmektedir ve hidayet edecektir (fe hüve yehdîni ve se-yehdîn)” demiş gibi takdir edilir; böylece bu iki ifade şimdiki zamanda ve gelecekte hidayetin devamlılığına delalet eder. { وَجَعَلَها } “O bunu kıldı/bıraktı” yani İbrahim, söylediği tevhit kelimesini —ki o { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ } “Şüphesiz ben sizin taptıklarınızdan uzağım” sözüdür— “lâ ilâhe (hiçbir ilah yoktur)” yerine geçen; { إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } “Ancak beni yaratan müstesna” sözünü de “illallâh (Allah'tan başka)” yerine geçen bir söz kılmıştır. Dolayısıyla { إِنَّنِي بَراءٌ مِمَّا تَعْبُدُونَ إِلَّا الَّذِي فَطَرَنِي } sözünün tamamı “lâ ilâhe illallâh” sözü yerine geçmiştir. Sonra Allah Teâlâ, İbrahim'in bu kelimeyi zürriyetinde baki kıldığını, yani onların içinde daima Allah'ı birleyen ve O'nun tevhidini tebliğ eden birilerinin bulunacağını beyan etmiştir. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “ki belki dönerler” yani içlerinden ortak koşanlar, birleyenlerin davetiyle [şirkten] dönerler diye [bunu baki kılmıştır]. “Ve Allah bunu baki kıldı” da denilmiştir. [Kelime] hafifletilerek “kelmeten (كَلْمَةً)” ve “fî akîbihî (فِي عَقِيبِهِ)” şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ وَهُمْ عَقِبُ إِبْرَاهِيمَ بِالْمَدِّ فِي الْعُمُرِ وَالنِّعْمَةِ فَاغْتَرُّوا بِالْمُهْلَةِ وَاشْتَغَلُوا بِالتَّنَعُّمِ وَاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ وَطَاعَةِ الشَّيْطَانِ عَنْ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ وَهُوَ الْقُرْآنُ وَرَسُولٌ مُبِينٌ بَيَّنَ الرِّسَالَةَ وَأَوْضَحَهَا بِمَا مَعَهُ مِنَ الْآيَاتِ وَالْبَيِّنَاتِ فَكَذَّبُوا بِهِ وَسَمَّوْهُ سَاحِرًا وَمَا جَاءَ بِهِ سِحْرًا وَكَفَرُوا بِهِ، وَوَجْهُ النَّظْمِ أَنَّهُمْ لَمَّا عَوَّلُوا عَلَى تَقْلِيدِ الْآبَاءِ وَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي الْحُجَّةِ اغْتَرُّوا بِطُولِ الْإِمْهَالِ وَإِمْتَاعِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِنَعِيمِ الدُّنْيَا فَأَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنْ قِيلَ مَا وَجْهُ قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ مَتَّعْتَ بِفَتْحِ التَّاءِ؟ قُلْنَا كَأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ اعْتَرَضَ عَلَى ذَاتِهِ فِي قَوْلِهِ وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ فَقَالَ بَلْ مَتَّعْتُهُمْ بِمَا مَتَّعْتُهُمْ بِهِ مِنْ طُولِ الْعُمُرِ وَالسَّعَةِ فِي الرِّزْقِ حَتَّى شَغَلَهُمْ ذَلِكَ عَنْ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ، وَأَرَادَ بِذَلِكَ الْمُبَالَغَةَ فِي تَعْيِيرِهِمْ لِأَنَّهُ إِذَا مَتَّعَهُمْ بِزِيَادَةِ النِّعَمِ وَجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَجْعَلُوا ذَلِكَ سَبَبًا فِي زِيَادَةِ الشُّكْرِ وَالثَّبَاتِ عَلَى التَّوْحِيدِ لَا أَنْ يُشْرِكُوا بِهِ وَيَجْعَلُوا لَهُ أَنْدَادًا، فَمِثَالُهُ أَنْ يَشْكُوَ الرَّجُلُ إِسَاءَةَ مَنْ أَحْسَنَ إِلَيْهِ ثُمَّ يُقْبِلُ عَلَى نَفْسِهِ فَيَقُولُ أَنْتَ السَّبَبُ فِي ذَلِكَ بِمَعْرُوفِكَ وَإِحْسَانِكَ إِلَيْهِ، وَغَرَضُهُ بِهَذَا الْكَلَامِ تَوْبِيخُ الْمُسِيءِ لَا تَقْبِيحُ فِعْلِ نفسه.
Sonra Allah Teâlâ: { بَلْ مَتَّعْتُ هؤُلاءِ وَآباءَهُمْ } “Doğrusu ben bunları da babalarını da yaşatıp nimetlendirdim” buyurmuştur. Yani İbrahim'in nesli olan Mekke ehlini ömürlerini uzatarak ve nimet vererek faydalandırdım; onlar ise mühletle aldandılar, nimetlere dalma, şehvetlere uyma ve şeytana itaat etme meşguliyetiyle tevhit kelimesinden yüz çevirdiler; { حَتَّى جاءَهُمُ الْحَقُّ } “kendilerine hak gelinceye kadar” —ki o Kur'an'dır— { وَرَسُولٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir elçi” —ki risaleti yanındaki ayet ve beyyinelerle açıklamış ve ortaya koymuştur—. Fakat onlar onu yalanladılar, ona büyücü, getirdiğine de büyü dediler ve onu inkâr ettiler. Nazmın irtibat yönü şudur: Onlar babalarını taklit etmeye dayanıp hüccet üzerinde düşünmeyince, kendilerine uzun süre mühlet verilmesiyle ve Allah'ın onları dünya nimetiyle faydalandırmasıyla aldandılar da haktan yüz çevirdiler. Keşşâf sahibi demiştir ki: Şayet “Tâ harfinin fethasıyla 'mette'te (مَتَّعْتَ)' okuyanın kıraatinin vechi nedir?” denilirse, deriz ki: Sanki Allah Sübhânehû, { وَجَعَلَها كَلِمَةً باقِيَةً فِي عَقِبِهِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “O bunu, ardından geleceklere baki bir söz olarak bıraktı ki belki dönerler” buyruğunda Zâtına itirazda bulunarak şöyle demiştir: “Bilakis, uzun ömür ve rızık genişliği gibi verdiğim nimetlerle onları öyle faydalandırdım ki bu durum onları tevhit kelimesinden alıkoydu.” Bununla onları ayıplamada mübalağayı kastetmiştir; zira Allah onlara nimetleri artırdığında, onların bunu şükrü artırmaya ve tevhit üzerinde sebat etmeye bir vesile kılmaları gerekirdi, O'na şirk koşup ortaklar koşmaları değil. Bunun misali, bir kimsenin iyilik yaptığı birinin kötülüğünden şikâyet edip sonra kendi nefsine dönerek “Ona yaptığın iyilik ve ihsanla buna sen sebep oldun” demesidir; bu sözdeki maksadı ise kendi fiilini çirkin göstermek değil, kötülük yapanı azarlamaktır.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٣١ الى ٣٢]
[Zuhruf Suresi (43), 31-32. Ayetler]
وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢)
{ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ (٣١) أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيًّا وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢) } “Ve dediler ki: 'Bu Kur'an iki şehirden birinin büyük bir adamına indirilmeli değil miydi?' (31) Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar? Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık; birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır. (32)”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنَ كُفْرِيَّاتِهِمُ الَّتِي حَكَاهَا اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَهَؤُلَاءِ الْمَسَاكِينُ قَالُوا مَنْصِبُ رِسَالَةِ اللَّهِ مَنْصِبٌ شَرِيفٌ فَلَا يَلِيقُ إِلَّا بِرَجُلٍ شَرِيفٍ، وَقَدْ صَدَقُوا فِي ذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ ضَمُّوا إِلَيْهِ مُقَدِّمَةً فَاسِدَةً وَهِيَ أَنَّ الرَّجُلَ الشَّرِيفَ هُوَ الَّذِي يَكُونُ كَثِيرَ الْمَالِ وَالْجَاهِ وَمُحَمَّدٌ لَيْسَ كَذَلِكَ فَلَا تَلِيقُ رِسَالَةُ اللَّهِ بِهِ، وَإِنَّمَا يَلِيقُ هَذَا الْمَنْصِبُ بِرَجُلٍ عَظِيمِ الْجَاهِ كَثِيرِ الْمَالِ فِي إِحْدَى الْقَرْيَتَيْنِ وَهِيَ مَكَّةُ وَالطَّائِفُ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَالَّذِي بِمَكَّةَ هُوَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ وَالَّذِي بِالطَّائِفِ هُوَ عُرْوَةُ بْنُ مَسْعُودٍ الثَّقَفِيُّ، ثُمَّ أَبْطَلَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الشُّبْهَةَ مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ وَتَقْرِيرُ هَذَا الْجَوَابِ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّا أَوْقَعْنَا التَّفَاوُتَ فِي مَنَاصِبِ الدُّنْيَا وَلَمْ يَقْدِرْ أَحَدٌ مِنَ الْخَلْقِ عَلَى تَغْيِيرِهِ فَالتَّفَاوُتُ الَّذِي أَوْقَعْنَاهُ فِي مَنَاصِبِ الدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ بِأَنْ لا يقدروا على التصريف فِيهِ كَانَ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ اخْتِصَاصَ ذَلِكَ الْغَنِيِّ بِذَلِكَ الْمَالِ الْكَثِيرِ إِنَّمَا كَانَ لِأَجْلِ حُكْمِنَا وَفَضْلِنَا وَإِحْسَانِنَا إِلَيْهِ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَقْلِ أَنْ نَجْعَلَ إِحْسَانَنَا إِلَيْهِ بِكَثْرَةِ الْمَالِ حُجَّةً عَلَيْنَا فِي أَنْ نُحْسِنَ إِلَيْهِ أَيْضًا بِالنُّبُوَّةِ؟ وَثَالِثُهَا: إِنَّا لَمَّا أَوْقَعْنَا التَّفَاوُتَ فِي الْإِحْسَانِ بِمَنَاصِبِ الدُّنْيَا لَا لِسَبَبٍ سَابِقٍ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَيْضًا أَنْ نُوقِعَ التَّفَاوُتَ فِي الْإِحْسَانِ بِمَنَاصِبِ الدِّينِ وَالنُّبُوَّةِ لَا لِسَبَبٍ سَابِقٍ؟ فَهَذَا تَقْرِيرُ الْجَوَابِ، وَنَرْجِعُ إِلَى تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ فَنَقُولُ الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ لِلْإِنْكَارِ الدَّالِّ عَلَى التَّجْهِيلِ وَالتَّعَجُّبِ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ وَتَحَكُّمِهِمْ وَأَنْ يَكُونُوا هُمُ الْمُدَبِّرِينَ لِأَمْرِ النُّبُوَّةِ، ثُمَّ ضَرَبَ لِهَذَا مِثَالًا فَقَالَ: نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu surede onlardan naklettiği küfür türlerinin dördüncüsüdür. Bu zavallılar, “Allah'ın elçiliği makamı şerefli bir makamdır, dolayısıyla ancak şerefli bir adama yakışır” demişlerdir. Bunda doğru söylemişlerdir; ancak buna bozuk bir öncül eklemişlerdir ki o da “Şerefli adam malı ve makamı çok olan kimsedir; Muhammed ise böyle değildir, binaenaleyh Allah'ın elçiliği ona yakışmaz; bu makam ancak iki şehirden —ki bunlar Mekke ve Tâif'tir— birinde makamı büyük ve malı çok olan bir adama yakışır” şeklindedir. Müfessirler, Mekke'deki şahsın Velîd b. Mugîre, Tâif'tekinin ise Urve b. Mes'ûd es-Sekafî olduğunu söylemişlerdir. Sonra Allah Teâlâ bu şüpheyi iki yönden iptal etmiştir: Birincisi: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } “Rabbinin rahmetini onlar mı paylaştırıyorlar?” buyruğudur. Bu cevabın açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Biz dünya makamlarında farklılık yarattık ve mahlukattan hiç kimse bunu değiştirmeye güç yetiremedi. Dolayısıyla din ve peygamberlik makamlarında yarattığımız farklılıkta onların tasarruf etmeye güç yetirememeleri evleviyetle geçerlidir. İkincisi: Maksat, o zenginin o çok mala nail olmasının ancak bizim hükmümüz, lütfumuz ve ona ihsanımız sebebiyle gerçekleştiğini [beyan etmektir]. O halde mal çokluğuyla ona yaptığımız ihsanı, ona peygamberlikle de ihsanda bulunmamız için aleyhimize bir hüccet kılmak akla nasıl uygun düşer? Üçüncüsü: Biz dünya makamlarını ihsan etmede önceki bir sebep olmaksızın farklılık yarattığımıza göre, din ve nübüvvet makamlarını ihsan etmede de önceki bir sebep olmaksızın farklılık yaratmamız niçin caiz olmasın? İşte cevabın açıklaması budur. Lafızların tefsirine dönüp deriz ki: { أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ } buyruğundaki hemze; onları cahil görmeye, onların haktan yüz çevirmelerine, keyfi hüküm vermelerine ve peygamberlik işinin idarecisi olmaya kalkışmalarına duyulan hayrete delalet eden bir inkâr içindir. Sonra buna bir misal getirerek: { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَرَفَعْنا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجاتٍ } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık; birbirlerine iş gördürsünler diye kimini kimine derecelerle üstün kıldık” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّا أَوْقَعْنَا هَذَا التَّفَاوُتَ بَيْنَ الْعِبَادِ فِي الْقُوَّةِ وَالضَّعْفِ وَالْعِلْمِ وَالْجَهْلِ وَالْحَذَاقَةِ وَالْبَلَاهَةِ وَالشُّهْرَةِ وَالْخُمُولِ، وَإِنَّمَا فَعَلْنَا ذَلِكَ لِأَنَّا لَوْ سَوَّيْنَا بَيْنَهُمْ فِي كُلِّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ لَمْ يَخْدُمْ أَحَدٌ/ أَحَدًا وَلَمْ يَصِرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ مُسَخَّرًا لِغَيْرِهِ وَحِينَئِذٍ يُفْضِي ذَلِكَ إِلَى خَرَابِ الْعَالَمِ وَفَسَادِ نِظَامِ الدُّنْيَا، ثُمَّ إِنَّ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَى تَغْيِيرِ حُكْمِنَا وَلَا عَلَى الْخُرُوجِ عَنْ قَضَائِنَا، فَإِنْ عَجَزُوا عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْ حُكْمِنَا فِي أَحْوَالِ الدُّنْيَا مَعَ قِلَّتِهَا وَدَنَاءَتِهَا، فَكَيْفَ يُمْكِنُهُمُ الِاعْتِرَاضُ عَلَى حُكْمِنَا وَقَضَائِنَا فِي تَخْصِيصِ الْعِبَادِ بِمَنْصِبِ النُّبُوَّةِ وَالرِّسَالَةِ؟.
Birinci Mesele: Biz kullar arasında güç ve zayıflık, ilim ve cehalet, maharet ve ahmaklık, şöhret ve tanınmazlık hususunda bu farklılığı meydana getirdik. Bunu sadece şu sebeple yaptık: Eğer bütün bu durumlarda onları eşit kılsaydık, hiç kimse başkasına hizmet etmez ve onlardan hiçbiri diğerinin emrine amade olmazdı; bu takdirde de bu durum âlemin harap olmasına ve dünya nizamının bozulmasına yol açardı. Sonra mahlukattan hiç kimse bizim hükmümüzü değiştirmeye ve kazamızın dışına çıkmaya güç yetirememiştir. Azlığına ve değersizliğine rağmen dünya hallerindeki hükmümüzden yüz çevirmekten âciz kaldıklarına göre, kulları nübüvvet ve risalet makamına tahsis etmedeki hükmümüze ve kazamıza itiraz etmeleri nasıl mümkün olabilir?
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ كُلُّ أَقْسَامِ مَعَايِشِهِمْ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِحُكْمِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الرِّزْقُ الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ كُلُّهُ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ مَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قوله وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ؟، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِذَا خَصَّ بَعْضَ عَبِيدِهِ بِنَوْعِ فَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ فِي الدِّينِ فَهَذِهِ الرَّحْمَةُ خَيْرٌ مِنَ الْأَمْوَالِ الَّتِي يَجْمَعُهَا لِأَنَّ الدُّنْيَا عَلَى شَرَفِ الِانْقِضَاءِ وَالِانْقِرَاضِ وَفَضْلُ اللَّهِ وَرَحْمَتُهُ تَبْقَى أَبَدَ الآباد.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { نَحْنُ قَسَمْنا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Dünya hayatında onların geçimliklerini aralarında biz paylaştırdık” buyruğu, onların geçimliklerinin bütün kısımlarının ancak Allah'ın hükmü ve takdiriyle hâsıl olmasını gerektirir; bu da haram ve helal rızkın tamamının Allah Teâlâ'dan olmasını iktiza eder. Cevaptaki ikinci yön ise O'nun: { وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ } “Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır” buyruğundan muradın ne olduğudur. Bunun açıklaması şudur: Allah Teâlâ bazı kullarını dinde lütuf ve rahmetinin bir türüne has kıldığında, bu rahmet o kimsenin topladığı mallardan daha hayırlıdır. Çünkü dünya tükenmeye ve yok olmaya mahkûmdur; Allah'ın lütfu ve rahmeti ise ebediyen baki kalır.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٩]
[Zuhruf Suresi (43), 33-39. Ayetler]
وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ (٣٣) وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَسُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ (٣٤) وَزُخْرُفاً وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ (٣٥) وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (٣٦) وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٧)
{ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفاً مِنْ فِضَّةٍ وَمَعارِجَ عَلَيْها يَظْهَرُونَ (٣٣) وَلِبُيُوتِهِمْ أَبْواباً وَسُرُراً عَلَيْها يَتَّكِؤُنَ (٣٤) وَزُخْرُفاً وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَالْآخِرَةُ عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ (٣٥) وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ (٣٦) وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ (٣٧) } “Eğer insanların [küfürde birleşen] tek bir ümmet olması [tehlikesi] bulunmasaydı, Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerlerine çıkacakları merdivenler yapardık. (33) Evlerine kapılar ve üzerlerine yaslanacakları koltuklar [yapardık]. (34) Ve altın ziynetler de [verirdik]. Bütün bunlar sadece dünya hayatının geçimliğidir. Ahiret ise Rabbinin katında takva sahiplerinindir. (35) Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz de o artık onun ayrılmaz yoldaşı olur. (36) Şüphesiz bu şeytanlar onları doğru yoldan alıkoyarlar da onlar kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar. (37)”
حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ (٣٨) وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٩)
{ حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ (٣٨) وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ (٣٩) } “Nihayet bize geldiğinde [yoldaşına]: 'Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar mesafe olsaydı! Ne kötü bir yoldaşmışsın!' der. (38) [Onlara denir ki:] Zulmettiğiniz için bugün azapta ortak olmanız size hiçbir fayda sağlamayacaktır. (39)”
[في قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً إلى قوله عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً } buyruğundan { عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُتَّقِينَ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنِ الشُّبْهَةِ الَّتِي ذَكَرُوهَا بِنَاءً عَلَى تَفْضِيلِ الْغَنِيِّ عَلَى الْفَقِيرِ بِوَجْهٍ ثَالِثٍ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَنَافِعَ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا حَقِيرَةٌ خَسِيسَةٌ عِنْدَ اللَّهِ وَبَيَّنَ حَقَارَتَهَا بِقَوْلِهِ وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً وَالْمَعْنَى لَوْلَا أَنْ يَرْغَبَ النَّاسُ فِي الْكُفْرِ إِذَا رَأَوُا الْكَافِرَ فِي سَعَةٍ مِنَ الْخَيْرِ وَالرِّزْقِ لَأَعْطَيْتُهُمْ أَكْثَرَ الْأَسْبَابِ الْمُفِيدَةِ لِلتَّنَعُّمِ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ سَقْفُهُمْ مِنْ فِضَّةٍ وَثَانِيهَا: مَعَارِجُ أَيْضًا مِنْ فِضَّةٍ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ وَثَالِثُهَا: أَنْ نَجْعَلَ لِبُيُوتِهِمْ أَبْوَابًا مِنْ فِضَّةٍ وَسُرُرًا أَيْضًا مِنْ فِضَّةٍ عَلَيْهَا يَتَّكِئُونَ.
Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ zengini fakire üstün tutma esasına dayalı olarak zikrettikleri şüpheye üçüncü bir yönle cevap vermiştir; o da Allah Teâlâ'nın, dünyanın menfaatlerinin ve güzel nimetlerinin Allah katında değersiz ve hakir olduğunu açıklamasıdır. O'nun değersizliğini { وَلَوْلا أَنْ يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “Eğer insanların tek bir ümmet olması bulunmasaydı” buyruğuyla beyan etmiştir. Mana şudur: Kâfiri hayır ve rızık bolluğu içinde gördüklerinde insanların küfre rağbet etmesi [tehlikesi] olmasaydı, onlara refah sağlayan sebeplerin çoğunu verirdim. Bunlardan birincisi: Tavanlarının gümüşten olmasıdır. İkincisi: Üzerine çıkacakları basamakların/merdivenlerin de gümüşten olmasıdır. Üçüncüsü: Evlerine gümüşten kapılar ve üzerine yaslanacakları gümüşten koltuklar yapmamızdır.
ثُمَّ قَالَ: وَزُخْرُفاً وله تفسيران أحدها: أَنَّهُ الذَّهَبُ وَالثَّانِي: أَنَّهُ الزِّينَةُ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ [يُونُسَ: ٢٤] فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى وَنَجْعَلُ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ ذَهَبًا كَثِيرًا، وَعَلَى الثَّانِي أَنَّا نُعْطِيهِمْ زِينَةً عَظِيمَةً فِي كُلِّ بَابٍ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ مَتَاعًا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ يَسْتَمْتِعُ بِهِ قَلِيلًا ثُمَّ يَنْقَضِي فِي الْحَالِ، وَأَمَّا الْآخِرَةُ فَهِيَ بَاقِيَةٌ دَائِمَةٌ، وَهِيَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَفِي حُكْمِهِ لِلْمُتَّقِينَ عَنْ حُبِّ الدُّنْيَا الْمُقْبِلِينَ عَلَى حُبِّ الْمَوْلَى، وَحَاصِلُ الْجَوَابِ أَنَّ أُولَئِكَ الْجُهَّالَ ظَنُّوا أَنَّ الرَّجُلَ الْغَنِيَّ أَوْلَى بِمَنْصِبِ الرِّسَالَةِ مِنْ مُحَمَّدٍ بِسَبَبِ فَقْرِهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْمَالَ وَالْجَاهَ حَقِيرَانِ عِنْدَ اللَّهِ، وَأَنَّهُمَا عَلَى شَرَفِ الزَّوَالِ فَحُصُولُهُمَا لَا يُفِيدُ حُصُولَ الشَّرَفِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra: { وَزُخْرُفاً } “Ve ziynetler de” buyurmuştur. Bunun iki tefsiri vardır: Birincisi: Altındır. İkincisi: Ziynet/süstür; buna delil Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَازَّيَّنَتْ } “Nihayet yeryüzü takındığı ziynetlerle süslendiği zaman...” [Yûnus: 24] buyruğudur. Birinci takdire göre mana, “Bununla beraber onlara çokça altın veririz”; ikinciye göre ise “Onlara her alanda muazzam bir ziynet/süs veririz” şeklinde olur. Sonra Allah Teâlâ bütün bunların dünya hayatının geçimliği olduğunu beyan etmiştir. Buna “metâ (geçimlik)” demiştir çünkü insan ondan az bir süre faydalanır, sonra hemen tükenip gider. Ahirete gelince; o bakidir, süreklidir ve Allah Teâlâ katında ve O'nun hükmünde, dünya sevgisinden sakınan ve Mevlâ sevgisine yönelen takva sahiplerinindir. Cevabın özeti şudur: O cahiller, zengin adamın fakirliği sebebiyle Muhammed'den risalet makamına daha layık olduğunu zannetmişlerdi. Allah Teâlâ ise mal ve makamın Allah katında değersiz olduğunu ve yok olmaya mahkûm bulunduğunu, dolayısıyla bunlara sahip olmanın şeref kazandırmayacağını beyan etmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو سَقْفًا بِفَتْحِ السِّينِ وَسُكُونِ الْقَافِ عَلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ لِإِرَادَةِ الْجِنْسِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ [النَّحْلِ: ٢٦] وَالْبَاقُونَ سُقُفًا عَلَى الْجَمْعِ وَاخْتَلَفُوا فَقِيلَ هُوَ جَمْعُ سَقْفٍ، كَرَهْنٍ وَرُهُنٍ، قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَلَا ثَالِثَ لَهُمَا، وَقِيلَ السُّقُفُ جَمْعُ سُقُوفٍ، كَرُهُنٍ وَرُهُونٍ وَزُبُرٍ وَزُبُورٍ، فَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr ve Ebû Amr, cins kastedilerek tekil lafız üzere sîn harfinin fethası ve kaf harfinin sükûnuyla “sakfen (سَقْفًا)” okumuşlardır; nitekim { فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ مِنْ فَوْقِهِمْ } “Tavan tepelerinden üzerlerine çöktü” [Nahl: 26] ayetinde de böyledir. Diğerleri ise çoğul olarak “sukufen (سُقُفًا)” okumuşlardır. Bu konuda ihtilaf edilmiştir: “Rehn (رَهْن)” ve “ruhun (رُهُن)” gibi “sakf”ın çoğulu olduğu söylenmiştir; Ebû Ubeyd “Bunların üçüncüsü yoktur” demiştir. “Ruhun (رُهُن) - ruhûn (رُهُون)” ve “zübür (زُبُر) - zübûr (زُبُور)” gibi “sukuf”un “sukûf”un çoğulu olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla bu, çoğulun çoğuludur (cemu'l-cem).
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ فَقَوْلُهُ لِبُيُوتِهِمْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ قَوْلِهِ لِمَنْ يَكْفُرُ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ مَعَارِجَ وَمَعَارِيجَ، وَالْمَعَارِجُ جَمْعُ مَعْرَجٍ، أَوِ اسْمُ جَمْعٍ لِمِعْرَاجٍ، وَهِيَ الْمَصَاعِدُ إِلَى الْمَسَاكِنِ الْعَالِيَةِ كَالدَّرَجِ وَالسَّلَالِمِ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ، أَيْ عَلَى تِلْكَ الْمَعَارِجِ يَظْهَرُونَ، وَفِي نَصْبِ قَوْلِهِ وَزُخْرُفاً قَوْلَانِ: قِيلَ لَجَعَلْنَا لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِنْ فِضَّةٍ، وَلَجَعَلْنَا لَهُمْ زُخْرُفًا وَقِيلَ مِنْ فِضَّةٍ وَزُخْرُفٍ، فَلَمَّا حَذَفَ الْخَافِضَ انْتَصَبَ. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ لَمَّا بِتَشْدِيدِ الْمِيمِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَأَمَّا قِرَاءَةُ حَمْزَةَ بِالتَّشْدِيدِ فَإِنَّهُ جَعَلَ لَمَّا فِي مَعْنَى إِلَّا، وَحَكَى سِيبَوَيْهِ: نَشَدْتُكَ بِاللَّهِ لَمَّا فَعَلْتَ، بِمَعْنَى إِلَّا فَعَلْتَ، وَيُقَوِّي هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَنَّ فِي حِرَفِ أُبَيٍّ، وَمَا ذَلِكَ إِلَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لَمَّا بِمَعْنَى إِلَّا، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالتَّخْفِيفِ، فَقَالَ الْوَاحِدِيُّ لَفْظَةُ مَا لَغْوٌ، وَالتَّقْدِيرُ لَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، قَالَ أَبُو الْحَسَنِ: الْوَجْهُ التَّخْفِيفُ، لِأَنَّ لَمَّا بِمَعْنَى إِلَّا لَا تُعْرَفُ، وَحُكِيَ عَنِ الْكِسَائِيِّ أَنَّهُ قَالَ: لَا أَعْرِفُ وَجْهَ التثقيل.
Üçüncü Mesele: { لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ } buyruğundaki { لِبُيُوتِهِمْ } ifadesi, { لِمَنْ يَكْفُرُ } ifadesinden bedel-i iştimaldir. Keşşâf sahibi demiştir ki: [Kelime] “meâric (مَعَارِجَ)” ve “meârîc (مَعَارِيجَ)” şeklinde okunmuştur. “Meâric”, “ma'rec”in çoğulu veya “mi'râc”ın ism-i cemidir; bunlar basamaklar ve merdivenler gibi yüksek meskenlere çıkış vasıtalarıdır. { عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ } yani o merdivenlerin üzerine çıkarlar demektir. { وَزُخْرُفاً } kelimesinin nasbı hususunda iki görüş vardır: “Evlerine gümüşten tavanlar yapardık ve onlara altın/ziynet kılardık” takdirinde olduğu söylenmiştir. “Gümüşten ve ziynetten (min fiddatin ve zuhrufin)” takdirinde olup harf-i cer hazfedilince mansup olduğu da söylenmiştir. { وَإِنْ كُلُّ ذلِكَ لَمَّا مَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا } buyruğuna gelince; Âsım ve Hamza mîm harfinin şeddesiyle “lemmâ (لَمَّا)” okumuş, diğerleri ise şeddesiz (hafif) okumuşlardır. Hamza'nın şeddeli kıraatine gelince; o, “lemmâ”yı “illâ (إِلَّا)” manasında kılmıştır. Sîbeveyh, “illâ fa'alte” manasında “Neşedtüke billâhi lemmâ fa'alte (Allah aşkına yapmandan başka bir şey istemiyorum)” sözünü nakletmiştir. Übeyy'in kıraatinde { وَمَا ذَلِكَ إِلَّا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا } şeklinde olması da bu kıraati kuvvetlendirir ki bu da “lemmâ”nın “illâ” manasında olduğuna delalet eder. Şeddesiz kıraate gelince; Vâhidî, “mâ” lafzının zâit (lağv) olduğunu ve takdirin “le-metâu'l-hayâti'd-dünyâ” şeklinde olduğunu söylemiştir. Ebu'l-Hasan: “Uygun olan şeddesiz okumaktır, çünkü 'illâ' manasındaki 'lemmâ' bilinmemektedir” demiştir. Kisâî'den de “Şeddeli okunuşun vechini bilmiyorum” dediği nakledilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا لَمْ يُعْطِ النَّاسَ نِعَمَ الدُّنْيَا، لِأَجْلِ أَنَّهُ لَوْ فَعَلَ بِهِمْ ذَلِكَ لَدَعَاهُمْ ذَلِكَ إِلَى الْكُفْرِ، فَهُوَ تَعَالَى لَمْ يَفْعَلْ بِهِمْ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ لَا يَدْعُوهُمْ إِلَى الْكُفْرِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَحْكَامٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَفْعَلْ بِهِمْ مَا يَدْعُوهُمْ إِلَى الْكُفْرِ فَلَأَنْ لَا يَخْلُقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ أَوْلَى وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ فِعْلَ اللُّطْفِ قَائِمٌ مَقَامَ إِزَاحَةِ الْعُذْرِ وَالْعِلَّةِ، فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ إِزَاحَةً لِلْعُذْرِ وَالْعِلَّةِ عَنْهُمْ، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ أَنْ يَفْعَلَ بِهِمْ كُلَّ مَا كَانَ لُطْفًا دَاعِيًا لَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ دَالَّةً عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى فِعْلُ اللُّطْفِ وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى إِنَّمَا يَفْعَلُ مَا يَفْعَلُهُ وَيَتْرُكُ مَا يَتْرُكُهُ لِأَجْلِ حِكْمَةٍ وَمَصْلَحَةٍ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَعْلِيلِ أَحْكَامِ اللَّهِ تَعَالَى وَأَفْعَالِهِ بِالْمَصَالِحِ وَالْعِلَلِ، فَإِنْ قِيلَ لَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَوْ فَتَحَ عَلَى الْكَافِرِ أَبْوَابَ النِّعَمِ، لَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاجْتِمَاعِ النَّاسِ عَلَى الْكُفْرِ، فَلِمَ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ بِالْمُسْلِمِينَ حَتَّى يَصِيرَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاجْتِمَاعِ النَّاسِ عَلَى الْإِسْلَامِ؟ قُلْنَا لِأَنَّ النَّاسَ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ كَانُوا يَجْتَمِعُونَ عَلَى الْإِسْلَامِ لِطَلَبِ الدُّنْيَا، وَهَذَا الْإِيمَانُ إِيمَانُ الْمُنَافِقِينَ، فَكَانَ الْأَصْوَبُ أَنْ يُضَيَّقَ الْأَمْرُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، حَتَّى أَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ الْإِسْلَامَ، فَإِنَّمَا يَدْخُلُ فِيهِ لِمُتَابَعَةِ الدَّلِيلِ وَلِطَلَبِ رِضْوَانِ اللَّهِ تَعَالَى، فَحِينَئِذٍ يَعْظُمُ ثَوَابُهُ لِهَذَا السَّبَبِ.
Dördüncü Mesele: Mutezile demiştir ki: Ayet, Allah Teâlâ'nın dünya nimetlerini insanlara sırf, onlara bunu yaptığı takdirde onları küfre sevk edeceğinden ötürü vermediğine delalet etmiştir; O Teâlâ onları küfre sevk etmesin diye kendilerine bunu yapmamıştır. Bu da birtakım hükümlere delalet eder: Birincisi: Kendilerini küfre sevk edecek şeyi yapmadığına göre, onlarda küfrü yaratmaması evleviyetle geçerlidir. İkincisi: Lütuf fiilini işlemenin mazeret ve illeti ortadan kaldırma makamında olduğu sabit olmuştur. Allah Teâlâ kendilerinden mazeret ve illeti bertaraf etmek için bunu yapmadığını beyan edince bu, onları imana sevk eden her lütfu onlara yapmasının vacip olduğuna delalet etmiştir. Böylece bu ayet bu yönden, lütuf fiilinin Allah Teâlâ'ya vacip olduğuna delalet etmiştir. Üçüncüsü: Bu ayetle sabit olmuştur ki Allah Teâlâ yaptığı şeyi ancak bir hikmet ve maslahat için yapar, terk ettiği şeyi de bir hikmet ve maslahat için terk eder; bu da Allah Teâlâ'nın hüküm ve fiillerinin maslahat ve illetlerle ta'lil edilmesine (gerekçelendirilmesine) delalet eder. Şayet: “Madem Allah Teâlâ kâfire nimet kapılarını açsaydı bunun insanların küfür üzerinde toplanmasına sebep olacağını beyan etmiştir; o halde insanların İslam üzerinde toplanmasına vesile olsun diye bunu niçin Müslümanlara yapmamıştır?” denilirse; deriz ki: Çünkü bu takdirde insanlar dünya talebi için İslam üzerinde toplanırlardı; bu iman ise münafıkların imanıdır. Dolayısıyla doğru olan, Müslümanlar için durumun dar tutulmasıydı; ta ki İslam'a giren herkes sırf delile tabi olmak ve Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek için girsin ve bu sebeple de mükâfatı büyük olsun.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ وَالْمُرَادُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى آفات الدنيا، وذلك أن من فار بِالْمَالِ وَالْجَاهِ صَارَ كَالْأَعْشَى عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ، وَمَنْ صَارَ كَذَلِكَ صَارَ مِنْ جُلَسَاءِ الشَّيَاطِينِ الضَّالِّينَ الْمُضِلِّينَ، فَهَذَا وَجْهُ تَعَلُّقِ هَذَا الْكَلَامِ بِمَا قَبْلَهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ وَمَنْ يَعْشُ بِضَمِّ الشِّينِ وَفَتْحِهَا، وَالْفَرْقُ بَيْنَهُمَا أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ الْآفَةُ فِي بَصَرِهِ قِيلَ عَشِيَ، وَإِذَا نَظَرَ نَظَرَ الْعَشِيِّ وَلَا آفَةَ بِهِ، قِيلَ عَشَى وَنَظِيرُهُ عَرِجَ لِمَنْ بِهِ الْآفَةُ، وَعَرَجَ لِمَنْ مَشَى مِشْيَةَ الْعِرْجَانِ مِنْ غَيْرِ عَرَجٍ، قَالَ الْحُطَيْئَةُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz de o artık onun ayrılmaz yoldaşı olur” buyurmuştur. Bundan maksat dünyanın afetlerine dikkat çekmektir. Şöyle ki: Mal ve makamla kaynayıp taşan kimse Allah'ın zikrine karşı gözü görmez (a'şâ) gibi olur; böyle olan kimse de sapan ve saptıran şeytanların meclis arkadaşlarından olur. İşte bu sözün öncesiyle irtibat yönü budur. Keşşâf sahibi demiştir ki: Şîn harfinin zammesiyle ve fethasıyla “ve men ya'şu (وَمَنْ يَعْشُ)” okunmuştur. İkisi arasındaki fark şudur: Şayet gözünde bir kusur meydana gelirse “aşiye (عَشِيَ)” denir; gözünde kusur olmadığı halde gözü kusurlu olanın bakışı gibi bakarsa “aşâ (عَشَى)” denir. Bunun benzeri, kendisinde sakatlık bulunan kimse için “arice (عَرِجَ)”, sakatlığı olmadığı halde topallar gibi yürüyen kimse için ise “arace (عَرَجَ)” denmesidir. Hutay'e şöyle demiştir:
مَتَى تَأْتِهِ تَعْشُو إِلَى ضَوْءِ نَارِهِ
“Ona ne zaman gelirsen, ateşinin ışığına gözlerini kısarak bakarsın...”
أَيْ تَنْظُرْ إِلَيْهَا نَظَرَ الْعَشِيِّ، لِمَا يُضْعِفُ بَصَرَكَ مِنْ عِظَمِ الْوَقُودِ وَاتِّسَاعِ الضَّوْءِ، وَقُرِئَ يَعْشُو عَلَى أَنَّ مَنْ مَوْصُولَةٌ غَيْرُ مُضَمَّنَةٍ مَعْنَى الشَّرْطِ، وَحَقُّ هَذَا الْقَارِئِ أَنْ يَرْفَعَ نُقَيِّضْ وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ بِالْفَتْحِ، وَمَنْ يَعْمَ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ الْقُرْآنُ، لِقَوْلِهِ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [البقرة: ١٨] وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالضَّمِّ فَمَعْنَاهَا وَمَنْ يَتَعَامَّ عَنْ ذِكْرِهِ، أَيْ يَعْرِفُ أَنَّهُ الْحَقُّ وَهُوَ يَتَجَاهَلُ وَيَتَعَامَى، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل:
Yani yakılan ateşin büyüklüğünden ve ışığın genişliğinden gözün kamaştığı için ona gözü kusurlu olanın bakışı gibi bakarsın. [Kelime], “men (مَنْ)” edatının şart manası taşımayan ism-i mevsûl olması üzere “ya'şû (يَعْشُو)” şeklinde de okunmuştur; bu okuyuşa göre kârînin “nukayyidu (نُقَيِّضُ)” fiilini merfû okuması gerekirdi. Fetha ile olan kıraatin manası: “Kim Rahmân'ın zikrinden —ki o Kur'an'dır— kör olursa” demektir; nitekim { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [Bakara: 18] buyruğunda da böyledir. Zamme ile olan kıraatin manası ise: “Kim O'nun zikrine karşı körlük taslarsa”, yani onun hak olduğunu bildiği halde bilmezlikten ve görmezlikten gelirse demektir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Vicdanları bunlara kesin bir şekilde kanaat getirdiği halde onları inkâr ettiler” [Neml:
١٤] ، ونُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً قَالَ مُقَاتِلٌ: نَضُمُّ إِلَيْهِ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ.
14] buyruğunda da böyledir. { ونُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً } “biz ona bir şeytan musallat ederiz” buyruğu hakkında Mukâtil: “Onun yanına bir şeytan katarız, { فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } o da onun ayrılmaz yoldaşı olur” demiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ يَعْنِي وَإِنَّ الشَّيَاطِينَ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنْ سَبِيلِ الْهُدَى وَالْحَقِّ وَذَكَرَ الْكِنَايَةَ عَنِ الْإِنْسَانِ وَالشَّيَاطِينِ بِلَفْظِ الْجَمْعِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً يُفِيدُ الْجَمْعَ، وَإِنْ كَانَ اللَّفْظُ عَلَى الْوَاحِدِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ يَعْنِي الشَّيَاطِينَ يَصُدُّونَ الْكُفَّارَ عَنِ السَّبِيلِ، وَالْكُفَّارُ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ، ثُمَّ عَادَ إِلَى لَفْظِ الْوَاحِدِ، فَقَالَ: حَتَّى إِذا/ جاءَنا يَعْنِي الْكَافِرَ، وَقُرِئَ (جَاءَانَا) ، يَعْنِي الْكَافِرَ وَشَيْطَانَهُ،
Sonra: { وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } “Şüphesiz bu şeytanlar onları doğru yoldan alıkoyarlar” buyurmuştur; yani şüphesiz şeytanlar onları hidayet ve hak yolundan alıkoyarlar. İnsan ve şeytanlar hakkındaki zamirleri çoğul lafzıyla zikretmiştir; çünkü { وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً } “Kim Rahmân'ın zikrinden yüz çevirirse, biz ona bir şeytan musallat ederiz” buyruğu lafız tekil olsa da çoğul ifade eder. { وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ } “onlar kendilerinin doğru yolda olduklarını sanırlar” yani şeytanlar kâfirleri doğru yoldan alıkoyarlar, kâfirler ise kendilerinin doğru yolda olduklarını zannederler. Sonra tekil lafza dönerek şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذا جاءَنا } “Nihayet bize geldiğinde” yani kâfir [geldiğinde]. Kâfir ve şeytanı kastedilerek [tesniye olarak] “câânâ (جَاءَانَا)” şeklinde de okunmuştur.
رُوِيَ أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا بُعِثَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ قَبْرِهِ أَخَذَ شَيْطَانُهُ بِيَدِهِ، فَلَمْ يُفَارِقْهُ حَتَّى يُصَيِّرَهُمَا اللَّهُ إِلَى النَّارِ،
Rivayet edildiğine göre kâfir kıyamet gününde kabrinden diriltilip kaldırıldığında şeytanı onun elinden tutar ve Allah her ikisini de cehenneme sokuncaya kadar ondan ayrılmaz.
فَذَلِكَ حَيْثُ يقول يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ وَالْمُرَادُ يَا لَيْتَ حَصَلَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدٌ عَلَى أَعْظَمِ الْوُجُوهِ، وَاخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ
İşte bu durum, onun { يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } “Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar mesafe olsaydı!” dediği andır. Maksat: “Keşke benimle senin aranda olabilecek en uzak mesafe bulunsaydı” demektir. { بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } buyruğunun tefsirinde ihtilaf etmiş ve bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Demiştir ki
الْأَكْثَرُونَ: الْمُرَادُ بُعْدُ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ، وَمِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ تَسْمِيَةُ الشَّيْئَيْنِ الْمُتَقَابِلَيْنِ بِاسْمِ أَحَدِهِمَا، قَالَ الْفَرَزْدَقُ:
çoğunluk: Bundan murat doğu ile batı arasındaki mesafedir. Birbirine mukabil olan iki şeyi bunlardan birinin ismiyle tesmiye etmek Arapların adetindendir. Ferazdak şöyle demiştir:
لَنَا قَمَرَاهَا وَالنُّجُومُ الطَّوَالِعُ
“Onun iki ayı (güneşi ve ayı) ve doğan yıldızları bizimdir...”
يُرِيدُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ، وَيَقُولُونَ لِلْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ: الْبَصْرَتَانِ، وَلِلْغَدَاةِ وَالْعَصْرِ: الْعَصْرَانِ، وَلِأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ: الْعُمَرَانُ، وَلِلْمَاءِ وَالتَّمْرِ: الْأَسْوَدَانِ الثَّانِي: أَنَّ أَهْلَ النُّجُومِ يَقُولُونَ: الْحَرَكَةُ الَّتِي تَكُونُ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، هِيَ حَرَكَةُ الْفَلَكِ الْأَعْظَمِ، وَالْحَرَكَةُ الَّتِي مِنَ الْمَغْرِبِ إِلَى الْمَشْرِقِ، هِيَ حَرَكَةُ الْكَوَاكِبِ الثَّابِتَةِ، وَحَرَكَةُ الْأَفْلَاكِ الْمُمَثَّلَةِ الَّتِي لِلسَّيَّارَاتِ سِوَى الْقَمَرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَشْرِقٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، فَثَبَتَ أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الْمَشْرِقِ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْجِهَتَيْنِ حَقِيقَةٌ الثَّالِثُ: قَالُوا يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى مَشْرِقِ الصَّيْفِ وَمَشْرِقِ الشِّتَاءِ وَبَيْنَهُمَا بُعْدٌ عَظِيمٌ، وَهَذَا بَعِيدٌ عِنْدِي، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ يا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ الْمُبَالَغَةُ فِي حُصُولِ الْبُعْدِ، وَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ إِنَّمَا تَحْصُلُ عَنْ ذِكْرِ بُعْدٍ لَا يُمْكِنُ وُجُودُ بُعْدٍ آخَرَ أَزْيَدَ مِنْهُ، وَالْبُعْدُ بَيْنَ مَشْرِقِ الصَّيْفِ وَمَشْرِقِ الشِّتَاءِ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَيَبْعُدُ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ الرَّابِعُ: وَهُوَ أَنَّ الْحِسَّ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْحَرَكَةَ الْيَوْمِيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِطُلُوعِ الشَّمْسِ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَأَمَّا الْقَمَرُ فَإِنَّهُ يَظْهَرُ فِي أَوَّلِ الشَّهْرِ فِي جَانِبِ الْمَغْرِبِ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَتَقَدَّمُ إِلَى جَانِبِ الْمَشْرِقِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَشْرِقَ حَرَكَةِ الْقَمَرِ هُوَ الْمَغْرِبُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَالْجَانِبُ الْمُسَمَّى بِالْمَشْرِقِ هُوَ مَشْرِقُ الشَّمْسِ، وَلَكِنَّهُ مَغْرِبُ الْقَمَرِ، وَأَمَّا الْجَانِبُ الْمُسَمَّى بِالْمَغْرِبِ، فَإِنَّهُ مَشْرِقُ الْقَمَرِ وَلَكِنَّهُ مَغْرِبُ الشَّمْسِ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يَصِحُّ تَسْمِيَةُ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ بِالْمَشْرِقَيْنِ، وَلَعَلَّ هَذَا الْوَجْهَ أَقْرَبُ إِلَى مُطَابَقَةِ اللَّفْظِ وَرِعَايَةِ الْمَقْصُودِ مِنْ سَائِرِ الْوُجُوهِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
güneşi ve ayı kasteder. Kûfe ile Basra için 'el-Basratân (iki Basra)', sabah ile ikindi vakti için 'el-Asrân (iki ikindi)', Ebû Bekir ile Ömer için 'el-Ömerân (iki Ömer)', su ile hurma için 'el-Esvedân (iki siyah)' derler. İkincisi: Astronomi ehli şöyle der: Doğudan batıya olan hareket felek-i a‘zamın (en büyük gökkürenin) hareketidir. Batıdan doğuya olan hareket ise sabit yıldızların ve ay dışındaki gezegenlerin temsilî feleklerinin hareketidir. Durum böyle olunca doğu ve batının her biri başka bir şeye nispetle birer doğudur. Böylece 'meşrık (doğu)' lafzının bu iki yönden her biri hakkında kullanılmasının hakikat olduğu sabit olmuştur. Üçüncüsü: Dediler ki: Bu ifade, yaz mevsimindeki doğu ile kış mevsimindeki doğuya hamledilir; nitekim bu ikisi arasında çok büyük bir mesafe vardır. Bana göre bu uzak bir ihtimaldir; çünkü { ya لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ } sözündeki maksat uzaklığın gerçekleşmesinde mübalağadır. Bu mübalağa ise ancak kendisinden daha fazla bir uzaklığın bulunması mümkün olmayan bir mesafenin zikredilmesiyle hâsıl olur; yaz doğuşu ile kış doğuşu arasındaki mesafe ise böyle değildir. Bu sebeple lafzın buna hamledilmesi uzaktır. Dördüncüsü: Hissiyat göstermektedir ki günlük hareket ancak güneşin doğudan batıya doğru doğmasıyla meydana gelir. Aya gelince, o ayın başında batı tarafında görünür, sonra sürekli doğu tarafına doğru ilerler. Bu da ayın hareketinin doğuş yerinin batı olduğunu gösterir. Bu sabit olunca, doğu olarak isimlendirilen yön güneşin doğduğu, fakat ayın battığı yerdir; batı olarak isimlendirilen yön ise ayın doğduğu, fakat güneşin battığı yerdir. Bu takdire göre doğu ile batının 'iki doğu' (el-meşrikayn) olarak isimlendirilmesi sahihtir. Belki de bu vecih, lafzın mutabakatına ve kastedilen mânanın gözetilmesine diğer bütün vecihlerden daha yakındır. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَبِئْسَ الْقَرِينُ أَيِ الكافر يقول لذلك الشيطان يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ أَنْتَ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِتَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَحْقِيرُ الدُّنْيَا وَبَيَانُ مَا فِي الْمَالِ وَالْجَاهِ مِنَ الْمَضَارِّ الْعَظِيمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْجَاهَ تَجْعَلُ الْإِنْسَانَ كَالْأَعْشَى عَنْ مُطَالَعَةِ ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَمَنْ صَارَ كَذَلِكَ صَارَ جَلِيسًا لِلشَّيْطَانِ وَمَنْ صَارَ كَذَلِكَ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِ الْهُدَى وَالْحَقِّ وَبَقِيَ جَلِيسَ الشَّيْطَانِ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْقِيَامَةِ، وَمُجَالَسَةُ الشَّيْطَانِ حَالَةٌ تُوجِبُ الضَّرَرَ الشَّدِيدَ فِي الْقِيَامَةِ بحيث يقول الكافر يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ أَنْتَ فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ كَثْرَةَ الْمَالِ وَالْجَاهَ تُوجِبُ كَمَالَ النُّقْصَانِ وَالْحِرْمَانِ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَإِذَا ظَهَرَ هَذَا فَقَدْ ظَهَرَ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزخرف: ٣١] ، قَالُوا كَلَامًا/ فَاسِدًا وَشُبْهَةً بَاطِلَةً.
Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَبِئْسَ الْقَرِينُ } “Sen ne kötü bir yoldaşmışsın!” Yani kâfir, o şeytana: “Keşke benimle senin aranda iki doğu arasındaki mesafe kadar uzaklık olsaydı, sen ne kötü bir yoldaşsın!” der. İşte lafızların tefsiriyle ilgili husus bundan ibarettir. Bu sözden maksat dünyayı küçümsemek ve mal ile makamdaki büyük zararları açıklamaktır. Zira mal ve makam çokluğu, insanı Yüce Allah'ın zikrini mütalaa etmekten âmâ gibi yapar. Böyle olan kimse de şeytanın arkadaşı olur. Şeytanın arkadaşı olan kimse ise hidayet ve hak yoldan sapar; dünyada da kıyamette de şeytanın yoldaşı olarak kalır. Şeytanla arkadaşlık ise kıyamette kâfirin: “Keşke benimle senin aranda iki doğu arasındaki mesafe kadar uzaklık olsaydı, sen ne kötü bir yoldaşsın!” diyeceği derecede şiddetli bir zarara yol açan bir durumdur. Zikrettiğimiz şeylerle sabit oldu ki mal ve makamın çokluğu dinde ve dünyada tam bir noksanlığa ve mahrumiyete sebep olur. Bu ortaya çıkınca, { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } [Zuhruf: 31] diyenlerin bâtıl bir söz ve asılsız bir şüphe ortaya attıkları da anlaşılmış olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ فَقَوْلُهُ أَنَّكُمْ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ عَلَى الْفَاعِلِيَّةِ يَعْنِي وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ كَوْنُكُمْ مُشْتَرِكِينَ فِي الْعَذَابِ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ الْمُصِيبَةُ إِذَا عَمَّتْ طَابَتْ، وَقَالَتِ الْخَنْسَاءُ فِي هَذَا الْمَعْنَى:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذابِ مُشْتَرِكُونَ } “Zulmettiğiniz için, bugün azapta ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir.” Ayetteki { أَنَّكُمْ } ifadesi fâillik sebebiyle merfû konumdadır; yani bugün azapta ortak olmanız size asla fayda vermeyecektir. Bunun sebebi şudur: İnsanlar 'Musibet genelleştiği zaman hafifler/hoş gelir' derler. el-Hansâ bu mânada şöyle demiştir:
وَلَوْلَا كَثْرَةُ الْبَاكِينَ حَوْلِي ... عَلَى إِخْوَانِهِمْ لَقَتَلْتُ نَفْسِي
“Çevremde kardeşlerine ağlayanların çokluğu olmasaydı, kendimi öldürürdüm.”
وَلَا يَبْكُونَ مِثْلَ أَخِي وَلَكِنْ ... أُعَزِّي النَّفْسَ عَنْهُ بِالتَّأَسِّي
“Onlar benim kardeşim gibisine ağlamıyorlar; lâkin ben (başkalarının hâlinden) ibret alarak kendimi teselli ediyorum.”
فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ حُصُولَ الشَّرِكَةِ فِي ذَلِكَ الْعَذَابِ لَا يُفِيدُ التَّخْفِيفَ كَمَا كَانَ يُفِيدُهُ فِي الدُّنْيَا وَالسَّبَبُ فِيهِ
Böylece Yüce Allah, o azaptaki ortaklığın dünyada sağladığı gibi bir hafifleme sağlamayacağını açıklamıştır. Bunun sebebi
وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ شَدِيدٌ فَاشْتِغَالُ كُلِّ وَاحِدٍ بِنَفْسِهِ يُذْهِلُهُ عَنْ حَالِ الْآخَرِ، فَلَا جَرَمَ الشَّرِكَةُ لَا تُفِيدُ الْخِفَّةَ الثَّانِي: أَنَّ قَوْمًا إِذَا اشْتَرَكُوا فِي الْعَذَابِ أَعَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ صَاحِبَهُ بِمَا قَدَرَ عَلَيْهِ فَيَحْصُلُ بِسَبَبِهِ بَعْضُ التَّخْفِيفِ وَهَذَا الْمَعْنَى مُتَعَذِّرٌ فِي الْقِيَامَةِ الثَّالِثُ: أَنَّ جُلُوسَ الْإِنْسَانِ مَعَ قَرِينِهِ يُفِيدُهُ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ السَّلْوَةِ. فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الشَّيْطَانَ وَإِنْ كَانَ قَرِينًا إِلَّا أَنَّ مُجَالَسَتَهُ فِي الْقِيَامَةِ لَا تُوجِبُ السَّلْوَةَ وَخِفَّةَ الْعُقُوبَةِ وَفِي كِتَابِ ابْنِ مُجَاهِدٍ عَنِ ابن عامر قرأ إذا ظَلَمْتُمْ إِنَّكُمْ بِكَسْرِ الْأَلِفِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ أَنَّكُمْ بفتح الألف والله أعلم.
birtakım vecihlerdir: Birincisi: O azap pek şiddetlidir; bu yüzden herkesin kendi derdiyle meşgul olması diğerinin hâlini unutturur, dolayısıyla ortaklık bir hafiflik sağlamaz. İkincisi: Bir topluluk bir azaba ortak olduğunda her biri gücü yettiğince arkadaşına yardım eder ve bu sayede bir miktar hafifleme hâsıl olur; oysa bu mâna kıyamette imkânsızdır. Üçüncüsü: İnsanın yoldaşıyla beraber oturması ona birçok teselli türü sağlar. Yüce Allah, şeytan her ne kadar bir yoldaş olsa da onunla kıyamette beraber bulunmanın bir teselli ve azap hafifliği getirmeyeceğini açıklamıştır. İbn Mücâhid'in kitabında İbn Âmir'den [nakledildiğine göre o], bu ifadeyi hemzenin kesresiyle { إِذْ ظَلَمْتُمْ إِنَّكُمْ } şeklinde okumuştur; diğer kıraat imamları ise hemzenin fethasıyla { أَنَّكُمْ } okumuşlardır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٤٠ الى ٤٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 40-45]
أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٠) فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (٤١) أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (٤٢) فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٣) وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ (٤٤)
{ أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ وَمَنْ كانَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٤٠) فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ (٤١) أَوْ نُرِيَنَّكَ الَّذِي وَعَدْناهُمْ فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ (٤٢) فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٤٣) وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ (٤٤) } “Sağırlara sen mi işittireceksin yahut körleri ve apaçık bir sapıklık içinde olanı sen mi doğru yola ileteceksin? (40) Biz seni alıp götürsek de şüphesiz onlardan intikam alırız. (41) Yahut onlara vadettiğimiz şeyi sana gösteririz; çünkü bizim onlara gücümüz yeter. (42) Öyleyse sana vahyedilene sımsıkı sarıl; şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin. (43) Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir şereftir ve ileride sorguya çekileceksiniz. (44)”
وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ (٤٥)
{ وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ (٤٥) } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız? (45)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالْعَشَى وَصَفَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالصَّمَمِ وَالْعَمَى/ وَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ فِي أَوَّلِ اشْتِغَالِهِ بِطَلَبِ الدُّنْيَا يَكُونُ كَمَنْ حَصَلَ بِعَيْنِهِ رَمَدٌ ضَعِيفٌ، ثُمَّ كُلَّمَا كَانَ اشْتِغَالُهُ بِتِلْكَ الْأَعْمَالِ أَكْثَرَ كَانَ مَيْلُهُ إِلَى الْجُسْمَانِيَّاتِ أَشَدَّ وَإِعْرَاضُهُ عَنِ الرُّوحَانِيَّاتِ أَكْمَلَ، لِمَا ثَبَتَ فِي عُلُومِ الْعَقْلِ أَنَّ كَثْرَةَ الْأَفْعَالِ تُوجِبُ حُصُولَ الْمَلَكَاتِ الرَّاسِخَةِ فَيَنْتَقِلُ الْإِنْسَانُ مِنَ الرَّمَدِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ أَعْشَى فَإِذَا وَاظَبَ عَلَى تِلْكَ الْحَالَةِ أَيَّامًا أُخْرَى انْتَقَلَ مِنْ كَوْنِهِ أَعْشَى إِلَى كَوْنِهِ أَعْمَى، فَهَذَا تَرْتِيبٌ حَسَنٌ مُوَافِقٌ لِمَا ثَبَتَ بِالْبَرَاهِينِ الْيَقِينِيَّةِ،
Bil ki Yüce Allah önceki ayette onları gece körlüğü (a‘şâ) ile vasfettikten sonra, bu ayette de sağırlık ve körlükle vasfetmiştir. Bu sıralama ne kadar da güzeldir! Çünkü insan dünyayı talep etmeyle ilk meşgul olduğunda gözünde hafif bir iltihap (remed) bulunan kimse gibi olur; sonra bu amellerle meşguliyeti arttıkça cismanî şeylere meyli daha şiddetli, ruhanî şeylerden yüz çevirmesi ise daha tam olur. Zira akıl ilimlerinde sabit olmuştur ki fiillerin çokluğu kökleşmiş melekelerin (yetenek ve huyların) hâsıl olmasına yol açar; böylece insan remedden a‘şâ (gece körü) olmaya geçer. Bu hâl üzere birkaç gün daha devam ettiğinde ise a‘şâ olmaktan çıkıp âmâ (tamamen kör) olmaya geçer. İşte bu, kesin delillerle sabit olan duruma uygun, pek güzel bir tertiptir.
رُوِي أَنَّهُ ﷺ كَانَ يَجْتَهِدُ فِي دُعَاءِ قَوْمِهِ وَهُمْ لَا يَزِيدُونَ إِلَّا تَصْمِيمًا عَلَى الْكُفْرِ وَتَمَادِيًا فِي الْغَيِّ،
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kavmini davet etmek için var gücüyle çabalar, onlar ise inkârda ısrardan ve sapıklıkta ileri gitmekten başka bir şey artırmazlardı.
فَقَالَ تَعَالَى: أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ يَعْنِي أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي النَّفْرَةِ عَنْكَ وَعَنْ دِينِكَ إِلَى حَيْثُ إِذَا أَسْمَعْتَهُمُ الْقُرْآنَ كَانُوا كَالْأَصَمِّ، وَإِذَا أَرَيْتَهُمُ الْمُعْجِزَاتِ كَانُوا كَالْأَعْمَى، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ صَمَمَهُمْ وَعَمَاهُمْ إِنَّمَا كَانَ بِسَبَبِ كَوْنِهِمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ.
Bunun üzerine Yüce Allah: { أَفَأَنْتَ تُسْمِعُ الصُّمَّ أَوْ تَهْدِي الْعُمْيَ } “Sağırlara sen mi işittireceksin yahut körleri sen mi doğru yola ileteceksin?” buyurdu. Yani onlar senden ve dininden nefret etmede öyle bir noktaya ulaştılar ki kendilerine Kur'an'ı dinlettiğinde sağır gibi, mucizeleri gösterdiğinde ise kör gibi davranırlar. Sonra Yüce Allah onların sağırlık ve körlüklerinin apaçık bir sapıklık içinde olmalarından kaynaklandığını beyan etti.
وَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ دَعْوَتَهُ لَا تُؤَثِّرُ فِي قُلُوبِهِمْ قَالَ: فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ يُرِيدُ حُصُولَ الْمَوْتِ قَبْلَ نُزُولِ النِّقْمَةِ بِهِمْ فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ بَعْدَكَ أَوْ نُرِيَنَّكَ فِي حَيَاتِكَ مَا وَعَدْنَاهُمْ مِنَ الذُّلِّ وَالْقَتْلِ فَإِنَّا مُقْتَدِرُونَ عَلَى ذَلِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ يُفِيدُ كَمَالَ التَّسْلِيَةِ لِلرَّسُولِ ﵇ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَا تُؤَثِّرُ فِيهِمْ دَعْوَتُهُ وَالْيَأْسُ إِحْدَى الرَّاحَتَيْنِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَقِمَ لِأَجْلِهِ متهم إِمَّا حَالَ حَيَاتِهِ أَوْ بَعْدَ وَفَاتِهِ، وَذَلِكَ أَيْضًا يُوجِبُ التَّسْلِيَةَ، فَبَعْدَ هَذَا أَمَرَهُ أَنْ يَسْتَمْسِكَ بِمَا أَمَرَهُ تَعَالَى، فَقَالَ: فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ بِأَنْ تَعْتَقِدَ أَنَّهُ حَقٌّ وَبِأَنْ تَعْمَلَ بِمُوجِبِهِ فَإِنَّهُ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ الَّذِي لَا يَمِيلُ عَنْهُ إِلَّا ضَالٌّ فِي الدِّينِ.
Yüce Allah onun davetinin onların kalplerine tesir etmediğini beyan edince şöyle buyurdu: { فَإِمَّا نَذْهَبَنَّ بِكَ } “Biz seni alıp götürsek de”, yani başlarına azap inmeden önce ölümü kastederek; { فَإِنَّا مِنْهُمْ مُنْتَقِمُونَ } “şüphesiz onlardan intikam alırız”, senden sonra; { أَوْ نُرِيَنَّكَ } yahut hayatındayken sana gösteririz { الَّذِي وَعَدْناهُمْ } onlara vadettiğimiz zillet ve öldürülmeyi; { فَإِنَّا عَلَيْهِمْ مُقْتَدِرُونَ } “çünkü bizim onlara gücümüz yeter”, buna gücümüz yeter. Bil ki bu söz Resûl aleyhisselâm için tam bir teselli ifade eder; zira Yüce Allah davetinin onlara tesir etmeyeceğini beyan etmiştir, ümitsizlik ise iki rahatlıktan biridir. Sonra O, ister hayattayken ister vefatından sonra olsun onun hatırı için onlardan mutlaka intikam alacağını bildirmiştir ki bu da teselli verir. Bundan sonra ise Yüce Allah emrettiği şeye sımsıkı sarılmasını emrederek şöyle buyurmuştur: { فَاسْتَمْسِكْ بِالَّذِي أُوحِيَ إِلَيْكَ } “Öyleyse sana vahyedilene sımsıkı sarıl”, onun hak olduğuna inanarak ve gereğiyle amel ederek [sarıl]; { إِنَّكَ عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “şüphesiz sen dosdoğru bir yol üzerindesin”, dinde sapkın olandan başkasının meyletmeyeceği dosdoğru yoldur.
وَلَمَّا بَيَّنَ تَأْثِيرَ التَّمَسُّكِ بِهَذَا الدِّينِ فِي مَنَافِعِ الدِّينِ بَيَّنَ أَيْضًا تَأْثِيرَهُ فِي مَنَافِعِ الدُّنْيَا فَقَالَ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ أَيْ إِنَّهُ يُوجِبُ الشَّرَفَ الْعَظِيمَ لَكَ وَلِقَوْمِكَ حَيْثُ يُقَالُ إِنَّ هَذَا الْكِتَابَ الْعَظِيمَ أَنْزَلَهُ اللَّهُ عَلَى رَجُلٍ مِنْ قَوْمِ هَؤُلَاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَظِيمَ الرَّغْبَةِ فِي الثَّنَاءِ الْحَسَنِ والذكر
Bu dine sarılmanın dinî menfaatler üzerindeki tesirini beyan ettikten sonra, dünyevî menfaatler üzerindeki tesirini de açıklayarak şöyle buyurdu: { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir şereftir”, yani 'Allah bu yüce kitabı bunların kavminden bir adama indirdi' denmesi hasebiyle senin için ve kavmin için büyük bir şeref vesilesidir. Bil ki bu ayet insanın güzel övgüye ve güzel
الْجَمِيلِ، وَلَوْ لَمْ يَكُنِ الذِّكْرُ الْجَمِيلُ أَمْرًا مَرْغُوبًا فِيهِ لَمَا مَنَّ اللَّهُ بِهِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ حَيْثُ قَالَ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَلَمَا طَلَبَهُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ حَيْثُ قَالَ: وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٨٤] وَلِأَنَّ الذِّكْرَ الْجَمِيلَ قَائِمٌ مَقَامَ الْحَيَاةِ الشَّرِيفَةِ، بَلِ الذِّكْرُ أَفْضَلُ مِنَ الْحَيَاةِ لِأَنَّ أَثَرَ الْحَيَاةِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا فِي مَسْكَنِ ذَلِكَ الْحَيِّ، أَمَّا أَثَرُ الذِّكْرِ الْجَمِيلِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ فِي كُلِّ مَكَانٍ وَفِي كُلِّ زَمَانٍ.
anılmaya karşı büyük bir arzusunun bulunması gerektiğine delalet eder. Eğer hayırla yâd edilmek arzu edilen bir şey olmasaydı, Allah { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz o, senin için de kavmin için de bir şereftir” buyurarak bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir lütuf olarak zikretmezdi ve İbrahim aleyhisselâm da { وَاجْعَلْ لِي لِسانَ صِدْقٍ فِي الْآخِرِينَ } “Bana sonrakiler içinde bir doğruluk dili (güzel bir nam) lütfeyle” [Şuarâ: 84] diyerek bunu talep etmezdi. Çünkü hayırla anılmak şerefli bir hayat makamına kaimdir; hatta hayırla anılmak hayattan daha faziletlidir. Çünkü hayatın eseri ancak o canlının yaşadığı mekânda hâsıl olur; oysa hayırla yâd edilmenin eseri her mekânda ve her zamanda hâsıl olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ وَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ تُسْأَلُونَ هَلْ أَدَّيْتُمْ شُكْرَ إِنْعَامِنَا عَلَيْكُمْ بِهَذَا الذِّكْرِ الْجَمِيلِ الثَّانِي: قَالَ مُقَاتِلٌ الْمُرَادُ أَنَّ مَنْ كَذَّبَ بِهِ يُسْأَلُ لِمَ كَذَّبَهُ، فَيُسْأَلُ سُؤَالَ تَوْبِيخٍ الثَّالِثُ: تُسْأَلُونَ هَلْ عَمِلْتُمْ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ مِنَ التَّكَالِيفِ، وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ الْأَقْوَى فِي إِنْكَارِ الْكُفَّارِ لِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلِبُغْضِهِمْ لَهُ أَنَّهُ كَانَ يُنْكِرُ عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ إِنْكَارَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ لَيْسَ مِنْ خَوَاصِّ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، بَلْ كُلُّ الْأَنْبِيَاءِ/ وَالرُّسُلِ كَانُوا مطبقين على إنكاره فقال: وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ وَفِيهِ أَقْوَالٌ الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ وَاسْأَلْ مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ أَيْ أَهْلِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ فَإِنَّهُمْ سَيُخْبِرُونَكَ أَنَّهُ لَمْ يَرِدْ فِي دِينِ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْأَمْرُ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ بَيْنَ كُلِّ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَجَبَ أَنْ لَا يَجْعَلُوهُ سَبَبًا لِبُغْضِ مُحَمَّدٍ ﷺ.
Sonra Yüce Allah: { وَسَوْفَ تُسْئَلُونَ } “Ve ileride sorguya çekileceksiniz” buyurmuştur. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kelbî demiştir ki: 'Bu güzel anılma ile size yaptığımız nimetlerin şükrünü eda ettiniz mi diye sorulacaksınız.' İkincisi: Mukâtil demiştir ki: Maksat, onu yalanlayan kimseye neden yalanladığı sorulacak, yani azarlama sorusuyla sorgulanacaktır. Üçüncüsü: [Kur'an'ın] delalet ettiği mükellefiyetlerle amel edip etmediğiniz sorulacaksınız. Bil ki kâfirlerin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini inkâr etmelerinin ve ona buğzetmelerinin en güçlü sebebi, onun putlara tapmayı inkâr etmesiydi. Yüce Allah putlara tapmayı inkâr etmenin Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dinine has bir özellik olmadığını, bilakis bütün peygamberlerin ve elçilerin bunu inkâr etmede ittifak halinde olduklarını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَسْئَلْ مَنْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنا أَجَعَلْنا مِنْ دُونِ الرَّحْمنِ آلِهَةً يُعْبَدُونَ } “Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor: Rahmân'dan başka tapılacak ilahlar kılmış mıyız?” Bunda birtakım görüşler vardır: Birincisi: Bunun mânası; Ehl-i Kitab'ın, yani Tevrat ve İncil ehlinin müminlerine sor; onlar peygamberlerden hiçbirinin dininde putlara tapmanın yer almadığını sana haber vereceklerdir. Bu mesele bütün peygamberler ve elçiler arasında ittifak edilen bir husus olduğuna göre, bunu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e buğzetme sebebi yapmamaları gerekirdi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي:
İkinci görüş:
قَالَ عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «لَمَّا أُسْرِيَ بِهِ ﷺ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى بَعَثَ اللَّهُ لَهُ آدَمَ وَجَمِيعَ الْمُرْسَلِينَ مِنْ وَلَدِهِ، فَأَذَّنَ جِبْرِيلُ ثُمَّ أَقَامَ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ تَقَدَّمْ فَصَلِّ بِهِمْ فَلَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الصَّلَاةِ قَالَ لَهُ جِبْرِيلُ ﵇ وَاسْأَلْ يَا مُحَمَّدُ مَنْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رُسُلِنَا الْآيَةَ، فَقَالَ ﷺ لَا أَسْأَلُ لِأَنِّي لَسْتُ شَاكًّا فِيهِ» .
Atâ, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Mescid-i Aksâ'ya gece yürütüldüğünde (İsrâ vaki olduğunda), Allah onun için Âdem'i ve onun evlatlarından olan bütün peygamberleri diriltti. Cebrail ezan okudu, sonra kamet getirdi ve: 'Ey Muhammed! Öne geç ve onlara namaz kıldır' dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namazı bitirince Cebrail aleyhisselâm ona: 'Ey Muhammed! Senden önce gönderdiğimiz elçilerimize sor...' ayetini [okudu]. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Sormam, çünkü ben bundan şüphe içinde değilim' buyurdu.»
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ ذِكْرَ السُّؤَالِ فِي مَوْضِعٍ لَا يُمْكِنُ السُّؤَالُ فِيهِ يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّظَرَ وَالِاسْتِدْلَالَ، كَقَوْلِ مَنْ قَالَ: سَلِ الْأَرْضَ مَنْ شَقَّ أَنْهَارَكِ، وَغَرَسَ أَشْجَارَكِ، وَجَنَى ثِمَارَكِ، فَإِنَّهَا إِنْ لَمْ تُجِبْكَ جَوَابًا أَجَابَتْكَ اعْتِبَارًا، فَهَهُنَا سُؤَالُ النَّبِيِّ ﷺ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ كَانُوا قَبْلَهُ مُمْتَنِعٌ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ انْظُرْ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بِعَقْلِكَ وَتَدَبَّرْ فِيهَا بِفَهْمِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü görüş: Soru sormanın mümkün olmadığı bir yerde sorunun zikredilmesinden maksat nazar ve istidlaldir (akıl yürütme ve delil getirmedir). Nitekim bir kimsenin şöyle demesi gibidir: 'Yeryüzüne sor: Irmaklarını kim yardı, ağaçlarını kim dikti ve meyvelerini kim topladı? O sana sözlü bir cevap vermese bile ibret yoluyla cevap verir.' Burada da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisinden önceki peygamberlere [bizzat] sorması imkânsızdır. Dolayısıyla bundan maksat: 'Bu meseleye aklınla bak ve anlayışınla üzerinde derin derin düşün' demektir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٤٦ الى ٥٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 46-56]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَقالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ (٤٧) وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَقالَ إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٦) فَلَمَّا جاءَهُمْ بِآياتِنا إِذا هُمْ مِنْها يَضْحَكُونَ (٤٧) وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلاَّ هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤٨) وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ (٤٩) فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ (٥٠) } “Andolsun biz Mûsâ'yı ayetlerimizle Firavun'a ve onun ileri gelenlerine gönderdik. O: 'Ben gerçekten âlemlerin Rabbinin elçisiyim' dedi. (46) Onlara ayetlerimizle gelince birden bunlara gülüverdiler. (47) Onlara gösterdiğimiz her bir ayet (mucize), mutlaka diğerinden daha büyüktü. Belki dönerler diye onları azapla yakaladık. (48) Dediler ki: 'Ey büyücü! Sendeki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et, şüphesiz biz artık doğru yola gireceğiz.' (49) Biz onlardan azabı kaldırınca birden sözlerinden dönüverdiler. (50)”
وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٥٤) فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥)
{ وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي أَفَلا تُبْصِرُونَ (٥١) أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ (٥٢) فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ (٥٣) فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٥٤) فَلَمَّا آسَفُونا انْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٥) } “Firavun kavmine seslenip dedi ki: 'Ey kavmim! Mısır hükümdarlığı ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi? Hâlâ görmüyor musunuz? (51) Yoksa ben, şu zavallı ve nerede ise meramını anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim? (52) Ona altın bilezikler atılmalı veya yanında kendisiyle beraber melekler gelmeli değil miydi?' (53) Böylece kavmini küçümsedi (akıllarını çeldi), onlar da ona itaat ettiler. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavim idiler. (54) Onlar bizi öfkelendirince kendilerinden intikam aldık ve hepsini birden suda boğduk. (55)”
فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِلْآخِرِينَ (٥٦)
{ فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلاً لِلْآخِرِينَ (٥٦) } “Böylece onları sonradan gelenler için bir öncü ve bir ibret kıldık. (56)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ إِعَادَةِ قِصَّةِ مُوسَى ﵇ وَفِرْعَوْنَ فِي هَذَا الْمَقَامِ تَقْرِيرُ الْكَلَامِ الَّذِي تَقَدَّمَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ طَعَنُوا فِي نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِسَبَبِ كَوْنِهِ فَقِيرًا عَدِيمَ الْمَالِ وَالْجَاهِ، فَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ مُوسَى ﵇ بَعْدَ أَنْ أَوْرَدَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ الْبَاهِرَةَ الَّتِي لَا يَشُكُّ فِي صِحَّتِهَا عَاقِلٌ أَوْرَدَ فِرْعَوْنُ عَلَيْهِ هَذِهِ الشُّبْهَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ فَقَالَ: إِنِّي غَنِيٌّ كَثِيرُ الْمَالِ وَالْجَاهِ، أَلَا تَرَوْنَ أَنَّهُ حَصَلَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهَذِهِ الْأَنْهَارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي، وَأَمَّا مُوسَى فَإِنَّهُ فَقِيرٌ مَهِينٌ وَلَيْسَ لَهُ بَيَانٌ وَلِسَانٌ، وَالرَّجُلُ الْفَقِيرُ كَيْفَ يَكُونُ رَسُولًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَى الْمَلِكِ الْكَبِيرِ الْغَنِيِّ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ الَّتِي ذَكَرَهَا كُفَّارُ مَكَّةَ وَهِيَ قَوْلُهُمْ لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] وَقَدْ أَوْرَدَهَا بِعَيْنِهَا فِرْعَوْنُ عَلَى مُوسَى، ثُمَّ إِنَّا انْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ إِيرَادِ هَذِهِ الْقِصَّةِ تَقْرِيرُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْكُفَّارَ وَالْجُهَّالَ أَبَدًا يَحْتَجُّونَ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ بِهَذِهِ الشُّبْهَةِ الرَّكِيكَةِ فَلَا يُبَالَى بِهَا وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهَا وَالثَّانِي: أَنَّ فِرْعَوْنَ عَلَى غَايَةِ كَمَالِ حَالِهِ فِي الدُّنْيَا صَارَ مَقْهُورًا بَاطِلًا، فَيَكُونُ الْأَمْرُ فِي حَقِّ أَعْدَائِكَ هَكَذَا، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْ إِعَادَةِ هَذِهِ الْقِصَّةِ عَيْنَ هَذِهِ الْقِصَّةِ، بَلِ الْمَقْصُودُ تَقْرِيرُ الْجَوَابِ عَنِ الشُّبْهَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَعَلَى هَذَا فَلَا يَكُونُ هَذَا تَقْرِيرًا لِلْقِصَّةِ الْبَتَّةَ وَهَذَا مِنْ نَفَائِسِ الْأَبْحَاثِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Bil ki bu makamda Mûsâ aleyhisselâm ile Firavun kıssasının tekrar edilmesinden maksat, daha önce geçen sözü pekiştirmektir. Çünkü Kureyş kâfirleri, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in fakir, mal ve makamdan yoksun olması sebebiyle onun peygamberliğine dil uzatmışlardı. Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın hiçbir akıllının doğruluğundan şüphe edemeyeceği kahredici ve parlak mucizeleri getirmesinden sonra Firavun'un da Kureyş kâfirlerinin zikrettiği bu şüpheyi ileri sürdüğünü beyan etmiştir. Nitekim o: 'Ben zenginim, malım ve makamım çoktur; görmüyor musunuz Mısır krallığı benim oldu ve şu ırmaklar altımdan akıyor. Mûsâ ise fakirdir, horgörülendir; düzgün bir beyanı ve dili de yoktur. Fakir bir adam büyük ve zengin bir krala Allah tarafından nasıl elçi olabilir?' demiştir. Böylece Mekke kâfirlerinin zikrettiği: { لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” [Zuhruf: 31] şeklindeki şüphenin aynısını Firavun'un Mûsâ'ya karşı ileri sürdüğü sabit oldu. Sonra biz onlardan intikam aldık ve onları suda boğduk. Bu kıssanın zikredilmesinden maksat iki hususu pekiştirmektir: Birincisi: Kâfirler ve cahiller her zaman peygamberlere karşı bu çürük şüphe ile delil getirmeye kalkışırlar; dolayısıyla buna aldırış edilmez ve iltifat edilmez. İkincisi: Firavun dünyadaki durumunun en üstün kemal derecesinde olmasına rağmen kahrolup yok oldu; dolayısıyla senin düşmanların hakkındaki durum da böyle olacaktır. Böylece sabit oldu ki bu kıssanın tekrar edilmesinden maksat bizzat bu kıssanın kendisi değil, bilakis zikredilen şüpheye verilen cevabı pekiştirmektir. Buna göre bu durum asla sadece bir kıssa tekrarı değildir. Bu da pek değerli araştırmalardandır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْأَلْفَاظِ ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ أَرْسَلَ مُوسَى بِآيَاتِهِ وَهِيَ الْمُعْجِزَاتُ الَّتِي كَانَتْ مَعَ مُوسَى ﵇ إلى فرعون وملائه أَيْ قَوْمِهِ، فَقَالَ مُوسَى إِنِّي رَسُولُ رَبِّ الْعَالَمِينَ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِتِلْكَ الْآيَاتِ إِذَا هُمْ مِنْهَا يَضْحَكُونَ، قِيلَ إِنَّهُ لَمَّا أَلْقَى عَصَاهُ صار ثعبانا، ثم أخذ فعاد عصا كما كان ضحكوا، ولم عَرَضَ عَلَيْهِمُ الْيَدَ الْبَيْضَاءَ ثُمَّ عَادَتْ كَمَا كَانَتْ ضَحِكُوا، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ جَازَ أَنْ يجاب عن لما بإذا الَّذِي يُفِيدُ الْمُفَاجَأَةَ؟ قُلْنَا لِأَنَّ فِعْلَ الْمُفَاجَأَةِ مَعَهَا مُقَدَّرٌ كَأَنَّهُ قِيلَ فَلَمَّا جَاءَهُمْ بِآيَاتِنَا فاجأوا وَقْتَ ضَحِكِهِمْ.
İkinci Mesele: Lafızların tefsiri hakkındadır: Yüce Allah, Mûsâ'yı ayetleriyle —yani Mûsâ aleyhisselâm ile beraber bulunan mucizelerle— Firavun'a ve onun ileri gelenlerine, yani kavmine gönderdiğini zikretti. Mûsâ: 'Ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim' dedi. Onlara bu ayetlerle gelince onlar hemen bunlara gülüverdiler. Denildi ki: Asasını attığında bir yılana dönüştü, sonra onu tutup aldığında eskisi gibi asa haline döndü; güldüler. Onlara beyaz elini sunduğunda ve ardından el eski haline döndüğünde yine güldüler. Eğer 'Sürpriz ve anilik bildiren { إِذَا } (birden) edatının, { لَمَّا } (vaktaki/zaman) edatının cevabı olması nasıl caiz olur?' denilirse, şöyle deriz: Çünkü bununla birlikte sürpriz fiili takdir edilmiştir; sanki 'Onlara ayetlerimizle geldiğinde, hemen gülme vakitleriyle karşılaştılar (birden gülüverdiler)' denilmiş gibidir.
ثُمَّ قَالَ: وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها فَإِنْ قِيلَ ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا أَفْضَلَ مِنَ التَّالِي وَذَلِكَ مُحَالٌ، قُلْنَا إذا أريد المبالغة في كون كل واحد مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ بَالِغًا إِلَى أَقْصَى الدَّرَجَاتِ فِي الْفَضِيلَةِ، فَقَدْ يُذْكَرُ هَذَا الْكَلَامُ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَبْعُدُ فِي أُنَاسٍ يَنْظُرُونَ إِلَيْهَا أَنْ يَقُولَ هَذَا إِنَّ هَذَا أَفْضَلُ مِنَ الثَّانِي، وَأَنْ يَقُولَ الثَّانِي لَا بَلِ الثَّانِي أَفْضَلُ، وَأَنْ يَقُولَ الثَّالِثُ لَا بَلِ الثَّالِثُ أَفْضَلُ، وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَشْيَاءِ مَقُولًا فِيهِ إِنَّهُ أَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ.
Sonra: { وَما نُرِيهِمْ مِنْ آيَةٍ إِلَّا هِيَ أَكْبَرُ مِنْ أُخْتِها } “Onlara gösterdiğimiz her bir ayet (mucize), mutlaka diğerinden daha büyüktü” buyurdu. Eğer: 'Lafzın zahiri bunlardan her birinin bir sonrakinden daha üstün olmasını gerektirir ki bu da imkânsızdır?' denilirse, deriz ki: Bu şeylerden her birinin fazilette en son dereceye ulaştığında mübalağa kastedildiğinde, bu söz şu mânada zikredilebilir: Onlara bakan insanların içinde birisinin 'Bu, ikincisinden daha üstündür' demesi, ikincisinin 'Hayır, bilakis ikincisi daha üstündür' demesi, üçüncüsünün de 'Hayır, bilakis üçüncüsü daha üstündür' demesi uzak bir ihtimal değildir. İşte bu durumda o şeylerin her biri hakkında 'o diğerinden daha üstündür' denilmiş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ أَيْ عَنِ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ الْإِيمَانَ مِنَ الْكُلِّ وَأَنَّهُ إِنَّمَا أَظْهَرَ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةَ لِإِرَادَةِ أَنْ يَرْجِعُوا مِنَ الْكُفْرِ إِلَى الْإِيمَانِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ أَيْ بِالْأَشْيَاءِ الَّتِي سَلَّطَهَا عَلَيْهَا كَالطُّوفَانِ وَالْجَرَادِ وَالْقُمَّلِ وَالضَّفَادِعِ وَالدَّمِ وَالطَّمْسِ.
Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye onları azapla yakaladık”, yani küfürden imana [dönerler diye]. Mutezile şöyle demiştir: Bu ifade, Yüce Allah'ın herkesten iman etmelerini dilediğine ve bu kahredici mucizeleri sadece onların küfürden imana dönmelerini irade ettiği için gösterdiğine delalet eder. Müfessirler dediler ki: { وَأَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } buyruğunun mânası; tufan, çekirge, haşere, kurbağalar, kan ve şekil değiştirme (tams) gibi onların üzerine musallat kıldığı şeylerle [onları yakaladık] demektir.
ثم قال تعالى: وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ سَمَّوْهُ بِالسَّاحِرِ مَعَ قَوْلِهِمْ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِلْعَالِمِ الْمَاهِرِ سَاحِرٌ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَسْتَعْظِمُونَ السِّحْرَ، وَكَمَا يُقَالُ فِي زَمَانِنَا فِي الْعَامِلِ الْعَجِيبِ الكامل إنه أتى بالسحر الثاني: يا أَيُّهَا السَّاحِرُ فِي زَعْمِ النَّاسِ وَمُتَعَارَفِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ كقوله يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحِجْرِ: ٦] أَيْ نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ فِي اعْتِقَادِهِ وَزَعْمِهِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ وَقَدْ كَانُوا عَازِمِينَ عَلَى خِلَافِهِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ فَتَسْمِيَتُهُمْ إِيَّاهُ بِالسِّحْرِ لَا يُنَافِي قَوْلَهُمْ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَمَّا كَشَفَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ نَكَثُوا ذَلِكَ الْعَهْدَ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا السَّاحِرُ ادْعُ لَنا رَبَّكَ بِما عَهِدَ عِنْدَكَ إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } “Dediler ki: 'Ey büyücü! Sendeki ahdi hürmetine bizim için Rabbine dua et, şüphesiz biz artık doğru yola gireceğiz.'” Eğer 'Onlar { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } (şüphesiz biz doğru yola gireceğiz) demelerine rağmen ona nasıl büyücü (sâhir) diye hitap ettiler?' denilirse, deriz ki: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Onlar sihri büyük bir ilim saydıkları için mahir bir âlime 'sihirbaz/büyücü' derlerdi; nitekim günümüzde de harika ve mükemmel işler yapan bir kimse için 'sihir yaptı' denilmesi gibidir. İkincisi: İnsanların zannına ve Firavun kavminin ıstılahına göre 'ey büyücü' [demişlerdir]; nitekim Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ey kendisine zikir indirilen! Sen mutlaka bir delisin” [Hicr: 6] buyruğu da böyledir; yani kendi inancına ve iddiasına göre kendisine zikir indirilen kimse demektir. Üçüncüsü: { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } sözlerini bunun aksine azmetmiş oldukları halde söylemişlerdir; nitekim Yüce Allah'ın { فَلَمَّا كَشَفْنا عَنْهُمُ الْعَذابَ إِذا هُمْ يَنْكُثُونَ } “Biz onlardan azabı kaldırınca birden sözlerinden dönüverdiler” buyruğuna bakmaz mısın? Dolayısıyla ona sihirbaz demeleri, { إِنَّنا لَمُهْتَدُونَ } demeleriyle çelişmez. Sonra Yüce Allah onlardan azabı kaldırdığında o ahdi bozduklarını beyan etti.
وَلَمَّا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى مُعَامَلَةَ فِرْعَوْنَ مَعَ مُوسَى، حَكَى أَيْضًا مُعَامَلَةَ فِرْعَوْنَ مَعَهُ فَقَالَ: وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ أَظْهَرَ هَذَا الْقَوْلَ فقال: قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي يَعْنِي الْأَنْهَارَ الَّتِي فَصَلُوهَا مِنَ النِّيلِ وَمُعْظَمُهَا أَرْبَعَةٌ نَهْرُ الْمَلِكِ وَنَهْرُ طُولُونَ وَنَهْرُ دِمْيَاطَ وَنَهْرُ تِنِّيسَ، قِيلَ كَانَتْ تَجْرِي تَحْتَ قَصْرِهِ، وَحَاصِلُ الْأَمْرِ أَنَّهُ احْتَجَّ بِكَثْرَةِ أَمْوَالِهِ وَقُوَّةِ جَاهِهِ عَلَى فَضِيلَةِ نَفْسِهِ.
Yüce Allah Firavun'un Mûsâ ile olan muamelesini hikâye edince, Firavun'un kavmiyle olan muamelesini de hikâye ederek şöyle buyurdu: { وَنادى فِرْعَوْنُ فِي قَوْمِهِ } “Firavun kavmine seslendi”. Mânası, bu sözü ilan edip açığa vurarak şöyle dedi: { قالَ يَا قَوْمِ أَلَيْسَ لِي مُلْكُ مِصْرَ وَهذِهِ الْأَنْهارُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِي } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Mısır hükümdarlığı ve altımdan akan şu nehirler benim değil mi?'”. Nil'den ayrılan nehirleri kastetmiştir ki bunların en büyükleri dörttür: el-Melik Nehri, Tûlûn Nehri, Dimyat Nehri ve Tennîs Nehri. Sarayının altından aktığı söylenmiştir. İşin özü şudur ki o, kendi üstünlüğüne mallarının çokluğunu ve makamının gücünü delil getirdi.
ثُمَّ قَالَ: أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ وَعَنَى بِكَوْنِهِ مَهِينًا كَوْنَهُ فَقِيرًا ضَعِيفَ الْحَالِ، وَبِقَوْلِهِ وَلا يَكادُ يُبِينُ حَبْسَةً كَانَتْ في لسانه، واختلفوا في معنى أم هاهنا فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ مَجَازُهَا بَلْ أَنَا خَيْرٌ، وَعَلَى هَذَا فَقَدَ تَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ أَفَلا تُبْصِرُونَ ثُمَّ ابْتَدَأَ فَقَالَ: أَمْ أَنَا خَيْرٌ بِمَعْنَى بَلْ أَنَا خَيْرٌ، وَقَالَ الْبَاقُونَ أَمْ هَذِهِ مُتَّصِلَةٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى أَفَلَا تُبْصِرُونَ أَمْ تُبْصِرُونَ إِلَّا أَنَّهُ وَضَعَ قَوْلَهُ أَنَا خَيْرٌ مَوْضِعَ تُبْصِرُونَ، لِأَنَّهُمْ إِذَا قَالُوا لَهُ أَنْتَ خَيْرٌ فَهُمْ عِنْدَهُ بُصَرَاءُ، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّ تَمَامَ الْكَلَامِ عِنْدَ قَوْلِهِ أَمْ وَقَوْلُهُ أَنَا خَيْرٌ ابْتِدَاءُ الْكَلَامِ وَالتَّقْدِيرُ أَفَلَا/ تُبْصِرُونَ أَمْ تُبْصِرُونَ لَكِنَّهُ اكْتَفَى فِيهِ بِذِكْرِ أَمْ كَمَا تَقُولُ لِغَيْرِكَ: أَتَأْكُلُ أَمْ أَيْ أَتَأْكُلُ أَمْ لَا تَأْكُلُ، تَقْتَصِرُ عَلَى ذِكْرِ كَلِمَةِ أم إيثارا للاختصار فكذا هاهنا، فَإِنْ قِيلَ أَلَيْسَ أَنَّ مُوسَى ﵇ سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يُزِيلَ الرَّتَّةَ عَنْ لِسَانِهِ بِقَوْلِهِ وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي [طه: ٢٧] فَأَعْطَاهُ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى [طه: ٣٦] فَكَيْفَ عَابَهُ فِرْعَوْنُ بِتِلْكَ الرَّتَّةِ؟ وَالْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Sonra: { أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلا يَكادُ يُبِينُ } “Yoksa ben, şu zavallı ve nerede ise meramını anlatamayan adamdan daha hayırlı değil miyim?” dedi. 'Mehîn' olmasıyla onun fakir ve zayıf hâlli oluşunu; { وَلا يَكادُ يُبِينُ } sözüyle de dilindeki tutukluğu kastetti. Buradaki 'em (أَمْ)' edatının mânası hakkında ihtilaf ettiler: Ebû Ubeyde: 'Bunun mecazî mânası 'bel ene hayrun (bilakis ben daha hayırlıyım)' şeklindedir' demiştir. Buna göre söz { أَفَلا تُبْصِرُونَ } ifadesinde tamamlanmış, sonra 'bel ene hayrun' mânasında { أَمْ أَنَا خَيْرٌ } diyerek söze yeniden başlamıştır. Diğer âlimler ise şöyle demiştir: Bu 'em' muttasıl (bağlantılı)dır; çünkü mâna 'Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?' demektir. Ancak o, { أَنَا خَيْرٌ } sözünü 'görüyorsunuz' ifadesinin yerine koymuştur; çünkü onlar ona 'sen daha hayırlısın' dediklerinde onun nezdinde basiretli (gören) kimseler olmuş olurlar. Başkaları da dediler ki: Söz 'em' kelimesinde tamamlanmıştır; { أَنَا خَيْرٌ } sözü ise cümlenin başlangıcıdır. Takdiri şöyledir: 'Görmüyor musunuz yoksa görüyor musunuz?' Lakin muhatabına ihtisarı (kısa kesmeyi) tercih ederek: 'Yiyecek misin yoksa?' yani 'Yiyecek misin yoksa yemeyecek misin?' deyip sadece 'yoksa (em)' kelimesiyle yetindiğin gibi, burada da sadece 'em' zikredilmekle yetinilmiştir. Eğer: 'Mûsâ aleyhisselâm: { وَاحْلُلْ عُقْدَةً مِنْ لِسانِي يَفْقَهُوا قَوْلِي } “Dilimdeki bağı çöz ki sözümü anlasınlar” [Tâhâ: 27] diyerek Allah Teâlâ'dan dilindeki peltekliği gidermesini istememiş miydi? Allah Teâlâ da: { قَدْ أُوتِيتَ سُؤْلَكَ يا مُوسى } “İstediğin sana verildi ey Mûsâ!” [Tâhâ: 36] buyurarak bunu ona vermemiş miydi? O halde Firavun onu bu pelteklikle nasıl ayıplayabildi?' denilirse, buna iki yönden cevap verilir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ فِرْعَوْنَ أَرَادَ بِقَوْلِهِ وَلا يَكادُ يُبِينُ حُجَّتَهُ الَّتِي تَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ فِيمَا يَدَّعِي وَلَمْ يُرِدْ أَنَّهُ لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى الْكَلَامِ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَابَهُ بِمَا كَانَ عَلَيْهِ أَوَّلًا، وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى كَانَ عِنْدَ فِرْعَوْنَ زَمَانًا طَوِيلًا وَفِي لِسَانِهِ حَبْسَةٌ، فَنَسَبَهُ فِرْعَوْنُ إِلَى مَا عَهِدَهُ عَلَيْهِ مِنَ الرَّتَّةِ لِأَنَّهُ لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَزَالَ ذَلِكَ الْعَيْبَ عَنْهُ.
Birincisi: Firavun { وَلا يَكادُ يُبِينُ } sözüyle iddia ettiği şeyde doğruluğunu gösterecek hüccetini ortaya koyamadığını kastetmiştir; konuşmaya gücünün yetmediğini kastetmemiştir. İkincisi: Onu önceden sahip olduğu durumla ayıplamıştır. Şöyle ki Mûsâ, Firavun'un yanında uzun bir süre kalmıştı ve dilinde tutukluk vardı; Firavun ise Allah Teâlâ'nın bu kusuru ondan giderdiğini bilmediği için onu bildiği o eski peltekliğiyle nitelemiştir.
ثُمَّ قَالَ: فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ وَالْمُرَادُ أَنَّ عَادَةَ الْقَوْمِ جَرَتْ بِأَنَّهُمْ إِذَا جَعَلُوا وَاحِدًا مِنْهُمْ رَئِيسًا لَهُمْ سَوَّرُوهُ بِسِوَارٍ مَنْ ذَهَبٍ وَطَوَّقُوهُ بِطَوْقٍ مِنْ ذَهَبٍ، فَطَلَبَ فِرْعَوْنُ مِنْ مُوسَى مِثْلَ هَذِهِ الْحَالَةِ، وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي أَسْوِرَةٌ فَبَعْضُهُمْ قَرَأَ أَسْوِرَةٌ وَآخَرُونَ أَسَاوِرَةٌ فَأَسْوِرَةٌ جَمْعُ سِوَارٍ لِأَدْنَى الْعَدَدِ، كَقَوْلِكَ حِمَارٌ وَأَحْمِرَةٌ وَغُرَابٌ وَأَغْرِبَةٌ، وَمَنْ قَرَأَ أَسَاوِرَةٌ فَذَاكَ لِأَنَّ أَسَاوِيرَ جَمْعُ أَسْوَارٍ وَهُوَ السُّوَارُ فَأَسَاوِرَةٌ تَكُونُ الْهَاءُ عِوَضًا عَنِ الْيَاءِ، نَحْوَ بِطْرِيقٍ وَبَطَارِقَةٍ وَزِنْدِيقٍ وَزَنَادِقَةٍ وَفِرْزِينٍ وَفَرَازِنَةٍ فَتَكُونُ أَسَاوِرَةٌ جَمْعَ أَسْوَارٍ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ يَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ يَقُولُ أَنَا أَكْثَرُ مَالًا وَجَاهًا، فَوَجَبَ أَنْ أَكُونَ أَفْضَلَ مِنْهُ فَيَمْتَنِعُ كَوْنُهُ رَسُولًا مِنَ اللَّهِ، لِأَنَّ مَنْصِبَ النُّبُوَّةِ يَقْتَضِي الْمَخْدُومِيَّةَ، وَالْأَخَسُّ لَا يَكُونُ مَخْدُومًا لِلْأَشْرَفِ، ثُمَّ الْمُقَدِّمَةُ الْفَاسِدَةُ هِيَ قَوْلُهُ مَنْ كَانَ أَكْثَرَ مَالًا وَجَاهًا فَهُوَ أَفْضَلُ وَهِيَ عَيْنُ الْمُقَدِّمَةِ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا كُفَّارُ قُرَيْشٍ فِي قَوْلِهِمْ لَوْلا نُزِّلَ هذَا
Sonra: { فَلَوْلا أُلْقِيَ عَلَيْهِ أَسْوِرَةٌ مِنْ ذَهَبٍ } “Ona altın bilezikler atılmalı değil miydi?” dedi. Maksat şudur: O kavmin âdeti, içlerinden birini kendilerine başkan yaptıklarında ona altından bilezik takmak ve boynuna altından bir gerdanlık geçirmek şeklindeydi. Firavun Mûsâ'dan böyle bir durum talep etti. Kıraat imamları { أَسْوِرَةٌ } kelimesinde ihtilaf ettiler; bazısı 'esvireh (أَسْوِرَةٌ)', diğerleri ise 'esâvireh (أَسَاوِرَةٌ)' şeklinde okudu. 'Esvireh' kelimesi, 'hımâr-ahmireh' ve 'gurâb-ağribeh' gibi azlık bildiren 'sivâr' kelimesinin çoğuludur. 'Esâvireh' okuyanlara gelince bu, 'esâvîr' kelimesinin 'esvâr'ın çoğulu olması sebebiyledir ki bu da 'sivâr' demektir; 'esâvireh' kelimesinde 'hâ' harfi 'yâ' harfinin yerine geçmiştir, tıpkı 'bıtrîk-batârika', 'zındîk-zenâdıka' ve 'firzîn-ferâzine' gibi. Böylece 'esâvireh' kelimesi 'esvâr'ın çoğulu olur. Sözün özü tek bir esasa dayanır: Firavun 'Benim malım ve makamım daha çoktur, dolayısıyla ondan daha üstün olmam gerekir. Bu durumda onun Allah'tan bir elçi olması imkânsızdır; çünkü peygamberlik makamı kendisine hizmet edilmeyi (efendiliği) gerektirir, daha aşağı seviyedeki bir kimse ise daha şerefli olana efendi olamaz' diyordu. İşte buradaki bâtıl öncül: 'Malı ve makamı çok olan daha üstündür' sözüdür ki bu, Kureyş kâfirlerinin { لَوْلا نُزِّلَ هذَا }
الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ
Kur'an iki şehirden büyük bir adama [indirilmeli değil miydi?]
[الزُّخْرُفِ: ٣١] ثُمَّ قَالَ: أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مُقْرِنِينَ بِهِ، مِنْ قَوْلِكَ قَرَنْتُهُ بِهِ فَاقْتَرَنَ وَأَنْ يَكُونَ مِنْ قَوْلِهِمُ اقْتَرَنُوا بِمَعْنَى تَقَارَنُوا، قَالَ الزَّجَّاجُ مَعْنَاهُ يَمْشُونَ مَعَهُ فَيَدُلُّونَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ.
[Zuhruf: 31] “Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?” sözlerinde tutundukları öncülün ta kendisidir. Sonra: { أَوْ جاءَ مَعَهُ الْمَلائِكَةُ مُقْتَرِنِينَ } “veya yanında kendisiyle beraber melekler gelmeli değil miydi?” dedi. 'Muktarinîn' ifadesinin 'ona bağlı/bitişik olanlar' mânasında 'onu onunla birleştirdim o da birleşti (karentehu bihî fe-kterane)' sözünden olması caiz olduğu gibi, 'birbirlerine yakın oldular' mânasında 'ikteranû' sözünden olması da caizdir. Zeccâc: 'Bunun mânası, onunla birlikte yürürler de onun peygamberliğinin sıhhatine delalet ederler' demiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ أَيْ طَلَبَ مِنْهُمُ الْخِفَّةَ فِي الْإِتْيَانِ بِمَا كَانَ يَأْمُرُهُمْ بِهِ فَأَطَاعُوهُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ حَيْثُ أَطَاعُوا ذَلِكَ الْجَاهِلَ الْفَاسِقَ فَلَمَّا آسَفُونا أَغْضَبُونَا، حُكِيَ أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ غَضِبَ فِي شَيْءٍ فَقِيلَ لَهُ أَتَغْضَبُ يَا أَبَا خَالِدٍ؟ فَقَالَ قَدْ غَضِبَ الَّذِي خَلَقَ الْأَحْلَامَ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فَلَمَّا آسَفُونا أَيْ أَغْضَبُونَا.
Sonra Yüce Allah: { فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ } “Böylece kavmini küçümsedi (akıllarını çeldi), onlar da ona itaat ettiler” buyurdu. Yani onlara emrettiği şeyleri yapmada onlardan acele ve hafiflik istedi, onlar da ona itaat ettiler; { إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavim idiler”, çünkü o cahil ve fâsık adama itaat ettiler. { فَلَمَّا آسَفُونا } “Onlar bizi öfkelendirince”, yani bize gazap ettirince. Anlatıldığına göre İbn Cüreyc bir şeye öfkelenmişti de kendisine: 'Ey Ebû Hâlid, öfkeleniyor musun?' denildi. O da şöyle dedi: 'Hilmleri (akılları ve sabırları) yaratan [Allah] da gazaplanmıştır; nitekim Allah { فَلَمَّا آسَفُونا } yani bizi öfkelendirdiklerinde buyurmaktadır.'
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّ ذِكْرَ لَفْظِ الْأَسَفِ فِي حَقِّ اللَّهِ تَعَالَى مُحَالٌ وَذِكْرُ لَفْظِ الِانْتِقَامِ وَكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنَ الْمُتَشَابِهَاتِ الَّتِي يَجِبُ أَنْ يُصَارَ فِيهَا إِلَى التَّأْوِيلِ، وَمَعْنَى الْغَضَبِ فِي حَقِّ اللَّهِ إِرَادَةُ الْعِقَابِ، وَمَعْنَى الِانْتِقَامِ إِرَادَةُ الْعِقَابِ لِجُرْمٍ سَابِقٍ.
Sonra Yüce Allah: { انْتَقَمْنا مِنْهُمْ } “kendilerinden intikam aldık” buyurmuştur. Bil ki esef (öfke/keder) lafzını Allah Teâlâ hakkında zikretmek imkânsızdır; intikam lafzının zikredilmesi de böyledir ve bunların her biri tevil edilmesi gereken müteşâbihâttandır. Allah hakkında gazabın mânası cezalandırmayı irade etmektir; intikamın mânası ise geçmiş bir suçtan ötürü cezalandırmayı irade etmektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلًا السَّلَفُ كُلُّ شَيْءٍ قَدَّمْتَهُ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ أَوْ قَرْضٍ فَهُوَ سَلَفٌ وَالسَّلَفُ أَيْضًا مَنْ تَقَدَّمَ مِنْ آبَائِكَ وَأَقَارِبِكَ وَاحِدُهُمْ سَالِفٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ طُفَيْلٍ يَرْثِي قَوْمَهُ:
Sonra Yüce Allah: { فَجَعَلْناهُمْ سَلَفاً وَمَثَلًا } “Böylece onları bir öncü ve bir ibret kıldık” buyurmuştur. Selef, sâlih amel veya borç olarak önden gönderdiğin her şeydir; o selef olur. Selef aynı zamanda babalarından ve akrabalarından senden önce geçen kimsedir ki tekili 'sâlif'tir. Tufeyl'in kavmine yaktığı ağıtta geçen şu sözü bundandır:
مَضَوْا سَلَفًا قَصْدَ السَّبِيلِ عَلَيْهِمُ ... وَصَرْفُ الْمَنَايَا بِالرِّجَالِ تُقَلَّبُ
“Onlar dosdoğru yol üzerinde birer öncü olarak geçip gittiler; ecel felaketleri ise erleri devirip durmaktadır.”
فَعَلَى هَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ يَقُولُ: جَعَلْنَاهُمْ مُتَقَدِّمِينَ لِيَتَّعِظَ بِهِمُ الْآخَرُونَ، أَيْ جَعَلْنَاهُمْ سَلَفًا لِكُفَّارِ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ ﵇. وَأَكْثَرُ الْقُرَّاءِ قَرَءُوا بِالْفَتْحِ وَهُوَ جَمْعُ سَالِفٍ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ سَلَفاً بِالضَّمِّ وَهُوَ جَمْعُ سَلَفٍ، قَالَ اللَّيْثُ: يُقَالُ سَلُفَ بِضَمِّ اللَّامِ يَسْلُفُ سُلُوفًا فَهُوَ سُلُفٌ أَيْ مُتَقَدِّمٌ، وَقَوْلُهُ وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ يُرِيدُ عِظَةً لِمَنْ بَقِيَ بَعْدَهُمْ وَآيَةً وَعِبْرَةً، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ الْمَثَلُ وَاحِدٌ يُرَادُ بِهِ الْجَمْعَ، وَمِنْ ثَمَّ عُطِفَ عَلَى سَلَفٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَى وُقُوعِهِ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ وَاحِدٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ [النَّحْلِ: ٧٥] فَأَدْخَلَ تحت المثل شيئين والله أعلم.
Buna binaen Ferrâ ve Zeccâc şöyle derler: 'Sonrakilerin kendilerinden ibret almaları için onları öncekiler kıldık; yani onları Muhammed aleyhisselâm'ın ümmetinin kâfirleri için bir selef (öncü) yaptık.' Kıraat imamlarının çoğu, zikrettiğimiz gibi 'sâlif'in çoğulu olarak fetha ile { سَلَفاً } okumuşlardır. Hamza ve Kisâî ise 'selef'in çoğulu olarak zamme ile 'sülüfen (سُلُفاً)' şeklinde okumuşlardır. Leys şöyle demiştir: Lâmın zammesiyle 'selefe yeslüfü sülûfen fe-hüve sülüfün' denilir ki bu 'önde giden' demektir. { وَمَثَلًا لِلْآخِرِينَ } buyruğu ise, onlardan sonra geride kalanlar için bir öğüt, bir ayet ve bir ibret [kıldık] demektir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Mesel tekildir, ancak bununla çoğul kastedilmiştir; bu sebeple 'selef' üzerine atfedilmiştir. Bunun birden fazlasına vaki olduğuna delil, Yüce Allah'ın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ وَمَنْ رَزَقْناهُ } “Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen köle bir kulu ve rızıklandırdığımız kimseyi misal verdi” [Nahl: 75] buyruğudur; burada meselin altına iki şeyi dâhil etmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٥٧ الى ٦٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 57-62]
وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠) وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١)
{ وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلاً إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ (٥٧) وَقالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلاَّ جَدَلاً بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ (٥٨) إِنْ هُوَ إِلاَّ عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ وَجَعَلْناهُ مَثَلاً لِبَنِي إِسْرائِيلَ (٥٩) وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ مَلائِكَةً فِي الْأَرْضِ يَخْلُفُونَ (٦٠) وَإِنَّهُ لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها وَاتَّبِعُونِ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) } “Meryem oğlu bir misal olarak verilince, bir de bakarsın ki kavmin bundan ötürü bağrışıp gülüşüyor. (57) Ve dediler ki: 'Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?' Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye söylediler; bilakis onlar kavgacı bir kavimdir. (58) O, kendisine nimet verdiğimiz ve İsrailoğullarına bir ibret kıldığımız bir kuldan başkası değildir. (59) Eğer dileseydik, içinizden yeryüzünde yerinize geçecek melekler var ederdik. (60) Şüphesiz o (İsa'nın inişi veya Kur'an), kıyamet için bir bilgidir (alamettir). Sakın onda şüpheye düşmeyin ve bana uyun; bu dosdoğru yoldur. (61)”
وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢)
{ وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٢) } “Şeytan sizi sakın alıkoymasın. Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır. (62)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مَنْ كُفْرِيَّاتِهِمْ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَأَجَابَ عَنْهَا بِالْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ فَأَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً [الزخرف: ١٥] وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ
Birinci Mesele: Bil ki Yüce Allah bu surede onların küfürlerinin birçok çeşidini zikretmiş ve bunlara pek çok vecihle cevap vermiştir. Bunların birincisi: Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا لَهُ مِنْ عِبادِهِ جُزْءاً } “Kullarından O'na bir cüz (çocuk) kıldılar” [Zuhruf: 15] buyruğudur. İkincisi: Yüce Allah'ın: { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ إِناثاً } “Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi kıldılar” [Zuhruf: 19] buyruğudur. Üçüncüsü: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } “Ve dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık'”
[الزُّخْرُفِ: ٢٠] وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ [الزُّخْرُفِ: ٣١] وَخَامِسُهَا: هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ الْآنَ فِي تَفْسِيرِهَا، وَلَفْظُ الْآيَةِ لَا يَدُلُّ إِلَّا عَلَى أَنَّهُ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا أَخَذَ الْقَوْمُ يَضِجُّونَ وَيَرْفَعُونَ أَصْوَاتَهُمْ، فَأَمَّا أَنَّ ذَلِكَ الْمَثَلَ كَيْفَ كَانَ، وَفِي أَيِّ شَيْءٍ كَانَ فَاللَّفْظُ لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا كُلُّهَا مُحْتَمَلَةٌ فَالْأَوَّلُ: أَنَّ الْكُفَّارَ لَمَّا سَمِعُوا أَنَّ النَّصَارَى يَعْبُدُونَ/ عِيسَى قَالُوا إِذَا عَبَدُوا عِيسَى فَآلِهَتُنَا خَيْرٌ مِنْ عِيسَى، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ الثَّانِي:
[Zuhruf: 20] buyruğudur. Dördüncüsü: { وَقالُوا لَوْلا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ } “Ve dediler ki: 'Bu Kur'an iki şehirden büyük bir adama indirilmeli değil miydi?'” [Zuhruf: 31] buyruğudur. Beşincisi ise: Şu anda tefsirinde bulunduğumuz bu ayettir. Ayetin lafzı ancak Meryem oğlu bir misal olarak getirildiğinde kavmin bağrışıp seslerini yükseltmeye başladıklarına delalet etmektedir. Bu misalin nasıl olduğuna ve ne hakkında olduğuna gelince, lafız buna delalet etmemektedir; müfessirler ise bu hususta hepsi muhtemel olan birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Kâfirler Hristiyanların İsa'ya taptıklarını işittiklerinde: 'Eğer onlar İsa'ya tapıyorlarsa bizim ilahlarımız İsa'dan daha hayırlıdır' dediler. Bunu sadece kendileri meleklere taptıkları için söylediler. İkincisi:
رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٩٨] قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى هَذَا خَاصَّةٌ لَنَا وَلِآلِهَتِنَا أَمْ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ؟ فَقَالَ ﷺ: «بَلْ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ» فَقَالَ خَصَمْتُكَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، أَلَسْتَ تَزْعُمُ أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ نَبِيٌّ وَتُثْنِي عَلَيْهِ خَيْرًا وَعَلَى أُمِّهِ، وَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّ النَّصَارَى يَعْبُدُونَهُمَا وَالْيَهُودَ يَعْبُدُونَ عُزَيْرًا وَالْمَلَائِكَةُ يُعْبَدُونَ، فَإِذَا كَانَ هَؤُلَاءِ فِي النَّارِ فَقَدْ رَضِينَا أَنْ نَكُونَ نَحْنُ وَآلِهَتُنَا مَعَهُمْ فَسَكَتَ النَّبِيُّ ﷺ وَفَرِحَ الْقَوْمُ وَضَحِكُوا وَضَجُّوا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠١]
Rivayet edildiğine göre Yüce Allah'ın: { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennem yakıtısınız” [Enbiyâ: 98] ayeti nazil olunca Abdullah b. ez-Ziba‘râ: 'Bu sadece bize ve ilahlarımıza mı mahsustur, yoksa bütün ümmetler için midir?' dedi. Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bilakis bütün ümmetler içindir» buyurdu. Bunun üzerine o: 'Kâbe'nin Rabbine andolsun ki seni mağlup ettim! Sen Meryem oğlu İsa'nın bir peygamber olduğunu iddia edip onu ve annesini hayırla övmüyor musun? Bildin ki Hristiyanlar o ikisine tapıyor, Yahudiler Üzeyir'e tapıyor, meleklere de tapılıyor. Eğer bunlar cehennemde olacaklarsa, biz de ilahlarımızla beraber onlarla birlikte olmaya razıyız' dedi. Bunun üzerine Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sustu; kavim ise sevindi, güldü ve bağrıştı. Bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنى أُولئِكَ عَنْها مُبْعَدُونَ } “Şüphesiz kendileri için tarafımızdan en güzel mükâfat takdir edilmiş olanlar var ya, işte onlar oradan uzak tutulacaklardır” [Enbiyâ: 101] ayetini indirdi.
وَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا وَالْمَعْنَى، وَلَمَّا ضَرَبَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزِّبَعْرَى عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا وَجَادَلَ رَسُولَ اللَّهِ بِعِبَادَةِ النَّصَارَى إِيَّاهُ إِذَا قَوْمُكَ قُرَيْشٌ مِنْهَ أَيْ مِنْ هَذَا الْمَثَلِ يَصِدُّونَ أَيْ يَرْتَفِعُ لَهُمْ ضَجِيجٌ وَجَلَبَةٌ فَرَحًا وَجَدَلًا وَضَحِكًا بِسَبَبِ مَا رَأَوْا مِنْ إِسْكَاتِ رَسُولِ اللَّهِ فَإِنَّهُ قَدْ جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنَّ أَحَدَ الْخَصْمَيْنِ إِذَا انْقَطَعَ أَظْهَرَ الْخَصْمُ الثَّانِي الْفَرَحَ وَالضَّجِيجَ، وَقَالُوا أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ هُوَ يَعْنُونَ أن آلهتنا عندك ليس خَيْرًا مِنْ عِيسَى فَإِذَا كَانَ عِيسَى مِنْ حَصَبِ جَهَنَّمَ كَانَ أَمْرُ آلِهَتِنَا أَهْوَنَ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ وَهُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا حَكَى أَنَّ النَّصَارَى عَبَدُوا الْمَسِيحَ وَجَعَلُوهُ إِلَهًا لِأَنْفُسِهِمْ، قَالَ كُفَّارُ مَكَّةَ إِنَّ مُحَمَّدًا يُرِيدُ أَنْ يَجْعَلَ لَنَا إِلَهًا كَمَا جَعَلَ النَّصَارَى الْمَسِيحَ إِلَهًا لِأَنْفُسِهِمْ، ثُمَّ عِنْدَ هَذَا قَالُوا أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ يَعْنِي أَآلِهَتُنَا خَيْرٌ أَمْ مُحَمَّدٌ، وَذَكَرُوا ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ قَالُوا: إِنَّ مُحَمَّدًا يَدْعُونَا إِلَى عِبَادَةِ نَفْسِهِ، وَآبَاؤُنَا زَعَمُوا أَنَّهُ يَجِبُ عِبَادَةُ هَذِهِ الْأَصْنَامِ، وَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنْ أَحَدِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَعِبَادَةُ هَذِهِ الْأَصْنَامِ أَوْلَى، لِأَنَّ آبَاءَنَا وَأَسْلَافَنَا كَانُوا مُتَطَابِقِينَ عَلَيْهِ، وَأَمَّا مُحَمَّدٌ فَإِنَّهُ مُتَّهَمٌ فِي أَمْرِنَا بِعِبَادَتِهِ فَكَانَ الِاشْتِغَالُ بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ أَوْلَى، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّا لَمْ نَقُلْ إِنَّ الِاشْتِغَالَ بِعِبَادَةِ الْمَسِيحِ طَرِيقٌ حَسَنٌ بَلْ هُوَ كَلَامٌ بَاطِلٌ، فَإِنَّ عِيسَى لَيْسَ إِلَّا عَبْدًا أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ زَالَتْ شُبْهَتُهُمْ فِي قَوْلِهِمْ: إِنَّ مُحَمَّدًا يُرِيدُ أَنْ يَأْمُرَنَا بِعِبَادَةِ نَفْسِهِ، فَهَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ مِمَّا يَحْتَمِلُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهَا لَفْظَ الْآيَةِ.
Ve bu ayet de indi. Mânası şudur: Abdullah b. ez-Ziba‘râ, Meryem oğlu İsa'yı misal getirip Hristiyanların ona ibadet etmesiyle Resûlullah ile tartıştığında, kavmin olan Kureyş bundan —yani bu misalden ötürü— bağrışıp gürültü kopardılar; Resûlullah'ı susturduklarını sandıkları şey sebebiyle sevinç, münakaşa ve gülüşme içinde seslerini yükselttiler. Çünkü âdet gereği hasımlardan biri sustuğunda diğeri sevinç ve bağrışma gösterir. Ve dediler ki: { أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ } “Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?” Yani senin katında bizim ilahlarımız İsa'dan daha hayırlı değildir; dolayısıyla eğer İsa cehennem yakıtı ise ilahlarımızın durumu daha ehvendir, demek istediler. Tevildeki üçüncü vecih şudur: Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hristiyanların Mesih'e taptıklarını ve onu kendilerine ilah edindiklerini anlatınca Mekke kâfirleri: 'Muhammed de Hristiyanların Mesih'i kendilerine ilah edindikleri gibi kendisini bize ilah edinmek istiyor' dediler. Sonra bunun üzerine: { أَآلِهَتُنا خَيْرٌ أَمْ هُوَ } “Bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa o mu?” yani bizim ilahlarımız mı daha hayırlı yoksa Muhammed mi dediler. Bunu şu gerekçeyle söylediler: 'Muhammed bizi kendisine ibadet etmeye çağırıyor, atalarımız ise bu putlara ibadet etmenin gerekli olduğunu iddia ettiler. Bu iki durumdan biri kaçınılmaz olduğuna göre, bu putlara ibadet etmek daha evladır; çünkü atalarımız ve geçmişlerimiz bunun üzerinde ittifak etmişlerdi. Muhammed ise bizi kendisine ibadete çağırma konusunda itham altındadır; dolayısıyla putlara ibadetle meşgul olmak daha evladır.' Daha sonra Yüce Allah Mesih'e ibadetle meşgul olmanın güzel bir yol olduğunu söylemediğimizi, bilakis bunun bâtıl bir söz olduğunu, nitekim İsa'nın kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası olmadığını beyan etti. Durum böyle olunca, onların 'Muhammed bize kendisine ibadet etmemizi emretmek istiyor' şeklindeki şüpheleri zail olmuştur. İşte bu üç vecih, her birinin ayetin lafzına ihtimali olan açıklamalardandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ
İkinci Mesele: Nâfi‘, İbn Âmir, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir