يَصُدُّونَ بِضَمِّ الصَّادِ وَهُوَ قِرَاءَةُ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵇
sâd harfinin ötresiyle { يَصُدُّونَ } şeklinde okumuşlardır; bu, Ali b. Ebî Tâlib'in aleyhisselâm kıraatidir.
وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الصَّادِ وَهِيَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاخْتَلَفُوا فَقَالَ الْكِسَائِيُّ هُمَا بِمَعْنًى نَحْوَ يَعْرِشُونَ ويعرشون وَيَعْكُفُونَ، وَمِنْهُمْ مَنْ فَرَّقَ، أَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالضَّمِّ فَمِنَ الصُّدُودِ، أَيْ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْمَثَلِ يَصُدُّونَ عَنِ الْحَقِّ وَيُعْرِضُونَ عَنْهُ، وَأَمَّا بِالْكَسْرِ فَمَعْنَاهُ يَضِجُّونَ.
Geriye kalanlar ise sâd harfinin kesresiyle okumuşlardır ki bu da İbn Abbâs'ın kıraatidir. Bu konuda ihtilaf etmişlerdir: Kisâî, { يَعْرِشُونَ } (ya'rişûne) ve (ya'ruşûne) ile { يَعْكُفُونَ } gibi her ikisinin de aynı manada olduğunu söylemiştir. Onlardan bazıları ise [iki kıraat arasını] ayırmıştır: Ötreli kıraate gelince, bu "sudûd" kökündendir; yani 'bu misalden ötürü haktan yüz çevirir ve ondan uzaklaşırlar' demektir. Kesreli kıraate gelince, bunun anlamı 'bağrışıp çağrışırlar' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ أَآلِهَتُنَا اسْتِفْهَامًا بِهَمْزَتَيْنِ الثَّانِيَةُ مُطَوَّلَةٌ وَالْبَاقُونَ استفهاما بهمزة ومدة.
Üçüncü Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, ikincisi uzatılarak iki hemze ile istifham (soru) kipiyle { أَآلِهَتُنَا } şeklinde okumuşlardır. Geriye kalan [kıraat imamları] ise bir hemze ve bir med ile istifham olarak okumuşlardır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا أَيْ مَا ضَرَبُوا لَكَ هَذَا الْمَثَلَ إِلَّا لِأَجْلِ الْجَدَلِ وَالْغَلَبَةِ/ فِي الْقَوْلِ لَا لِطَلَبِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ مُبَالِغُونَ فِي الْخُصُومَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَتَنَاوَلُ الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ مَا لَا تَتَنَاوَلُ الْعُقَلَاءَ الْبَتَّةَ وَالثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ مَا لَيْسَتْ صَرِيحَةً فِي الِاسْتِغْرَاقِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ إِدْخَالُ لَفْظَتَيِ الْكُلِّ وَالْبَعْضِ عَلَيْهِ، فَيُقَالُ إِنَّكُمْ وَكُلَّ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، أَوْ إِنَّكُمْ وَبَعْضَ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ إِنَّكُمْ وَكُلَّ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْ وَبَعْضَ مَا تَعْبُدُونَ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ فَلَعَلَّهُ مَا كَانَ فِيهِمْ أَحَدٌ يَعْبُدُ الْمَسِيحَ وَالْمَلَائِكَةَ الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلَهُ إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَبْ أَنَّهُ عَامٌّ إِلَّا أَنَّ النُّصُوصَ الدَّالَّةَ عَلَى تَعْظِيمِ الْمَلَائِكَةِ وَعِيسَى أَخَصُّ مِنْهُ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.
Daha sonra Yüce Allah: { مَا ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا } “Bunu sana sırf bir tartışma olsun diye misal getirdiler” buyurmuştur; yani hak ile bâtıl arasındaki farkı aramak için değil, sırf cedel ve sözde üstün gelmek için sana bu misali verdiler. { بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ } “Doğrusu onlar çok tartışmacı bir kavimdir”, yani husumette aşırıya kaçan kimselerdir. Zira O'nun { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınız...” sözü melekleri ve İsa'yı kapsamaz. Bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: "mâ" (ما) kelimesi akıl sahiplerini asla kapsamaz. İkincisi: "mâ" kelimesi kapsamada (istiğrak) sarih değildir; nitekim üzerine "küll" (bütün) ve "ba'z" (bazı) lafızlarının dahil edilmesi sahihtir. Dolayısıyla “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınızın hepsi” veya “...taptıklarınızın bir kısmı” denilebilir. Üçüncüsü: O'nun “Şüphesiz siz ve Allah'tan başka taptıklarınızın hepsi/bir kısmı” sözü yüz yüze bir hitaptır; dolayısıyla onların arasında Mesih'e ve meleklere tapan kimse bulunmayabilir. Dördüncüsü: O'nun { إِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } sözünün genel olduğunu kabul etsek bile, meleklerin ve İsa'nın yüceliğine delalet eden nasslar bundan daha özeldir; özel olan ise genel olandan önce gelir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْقَائِلُونَ بِذَمِّ الْجَدَلِ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا [غافر: ٤] أَنَّ الْآيَاتِ الْكَثِيرَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْجَدَلَ مُوجِبٌ لِلْمَدْحِ وَالثَّنَاءِ، وَطَرِيقُ التَّوْفِيقِ أَنْ تُصْرَفَ تِلْكَ الْآيَاتُ إِلَى الْجَدَلِ الَّذِي يُفِيدُ تَقْرِيرَ الْحَقِّ، وَأَنْ تُصْرَفَ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى الْجَدَلِ الَّذِي يُوجِبُ تَقْرِيرَ الْبَاطِلِ.
Dördüncü Mesele: Cedeli (tartışmayı) yerenler bu ayete tutunmuşlardır. Ancak biz Yüce Allah'ın: { مَا يُجادِلُ فِي آياتِ اللَّهِ إِلَّا الَّذِينَ كَفَرُوا } “Allah'ın ayetleri hakkında inkâr edenlerden başkası tartışmaz” [Mü'min 4] ayetinin tefsirinde, birçok ayetin cedelin övgü ve senaya vesile olduğuna delalet ettiğini zikretmiştik. [Ayetleri] uzlaştırma yolu ise, o ayetlerin hakkı ortaya koymayı sağlayan cedele, bu ayetin ise bâtılı kabul ettirmeyi hedefleyen cedele hamledilmesidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ يَعْنِي مَا عِيسَى إِلَّا عَبْدٌ كَسَائِرِ الْعَبِيدِ أَنْعَمْنَا عَلَيْهِ حَيْثُ جَعَلْنَاهُ آيَةً بِأَنْ خَلَقْنَاهُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ كَمَا خَلَقْنَا آدَمَ وَشَرَّفْنَاهُ بِالنُّبُوَّةِ وَصَيَّرْنَاهُ عِبْرَةً عَجِيبَةً كَالْمَثَلِ السَّائِرِ وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ لَوَلَّدْنَا مِنْكُمْ يَا رِجَالُ مَلائِكَةً يخلفونكم في الأرض كَمَا يَخْلُفُكُمْ أَوْلَادُكُمْ كَمَا وَلَّدْنَا عِيسَى مِنْ أُنْثَى مِنْ غَيْرِ فَحْلٍ لِتَعْرِفُوا تَمَيُّزَنَا بِالْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ وَلِتَعْرِفُوا أَنَّ دُخُولَ التَّوْلِيدِ وَالتَّوَلُّدِ فِي الْمَلَائِكَةِ أَمْرٌ مُمْكِنٌ وَذَاتُ اللَّهِ مُتَعَالِيَةٌ عَنْ ذَلِكَ وَإِنَّهُ أَيْ عِيسَى لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ شَرْطٌ مِنْ أَشْرَاطِهَا تُعْلَمُ بِهِ فَسُمِّيَ الشَّرْطُ الدَّالُّ عَلَى الشَّيْءِ عِلْمًا لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِهِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَعَلَمٌ وَهُوَ الْعَلَامَةُ وَقُرِئَ لَلْعِلْمُ وَقَرَأَ أُبَيٌّ: لَذِكْرٌ،
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { إِنْ هُوَ إِلَّا عَبْدٌ أَنْعَمْنا عَلَيْهِ } “O, kendisine nimet verdiğimiz bir kuldan başkası değildir.” Yani İsa, diğer kullar gibi bir kuldan ibarettir; Âdem'i yarattığımız gibi onu da babasız yaratarak bir mucize kılmak, peygamberlikle şereflendirmek ve dillerde dolaşan darb-ı mesel gibi ibret verici kılmak suretiyle kendisine nimet verdik. { وَلَوْ نَشاءُ لَجَعَلْنا مِنْكُمْ } “Eğer dileseydik sizden...” yani ey erkekler, sizden meydana getirirdik { مَلائِكَةً } “melekler [yaratırdık ki]” { يَخْلُفُونَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde sizin yerinize geçerlerdi”; tıpkı çocuklarınızın sizin yerinize geçtiği gibi, İsa'yı da bir erkek olmaksızın kadından doğurduğumuz gibi [sizden melekler var ederdik ki] böylece Bizim üstün kudretimizle benzersiz olduğumuzu bilesiniz ve meleklerde doğurma ve doğmanın mümkün bir durum olduğunu, Allah'ın zatının ise bundan münezzeh bulunduğunu anlayasınız. { وَإِنَّهُ } “Şüphesiz o” yani İsa, { لَعِلْمٌ لِلسَّاعَةِ } “kıyamet için bir bilgidir”, onunla bilinecek olan kıyamet alametlerinden bir alamettir. Bir şeye delalet eden alamet, onun bilinmesini sağladığı için "ilim" olarak adlandırılmıştır. İbn Abbâs bunu “alâmet” manasına gelen { لَعَلَمٌ } şeklinde okumuştur. { لَلْعِلْمُ } şeklinde de okunmuştur. Übey ise { لَذِكْرٌ } şeklinde okumuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «أَنَّ عِيسَى يَنْزِلُ عَلَى ثَنِيَّةٍ فِي الْأَرْضِ الْمُقَدَّسَةِ يُقَالُ لَهَا أَفِيقُ وَبِيَدِهِ حَرْبَةٌ وَبِهَا يَقْتُلُ الدَّجَّالَ فَيَأْتِي بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ وَالْإِمَامُ يَؤُمُّ بِهِمْ فَيَتَأَخَّرُ الْإِمَامُ فَيُقَدِّمُهُ عِيسَى وَيُصَلِّي خَلْفَهُ عَلَى شَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ ثُمَّ يَقْتُلُ الْخَنَازِيرَ وَيَكْسِرُ الصَّلِيبَ وَيُخَرِّبُ الْبِيَعَ وَالْكَنَائِسَ وَيَقْتُلُ النَّصَارَى إِلَّا مَنْ آمَنَ بِهِ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «İsa, Mukaddes Topraklarda Afîk denilen bir tepeye, elinde bir mızrakla iner ve onunla Deccâl'i öldürür. Sabah namazı vaktinde Beytü'l-Makdis'e gelir; imam onlara namaz kıldırmaktadır. İmam geri çekilmek ister fakat İsa onu öne geçirir ve Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem şeriatı üzere onun arkasında namaz kılar. Sonra domuzları öldürür, haçı kırar, havraları ve kiliseleri yıkar; iman edenler müstesna Hristiyanları öldürür.»
فَلا تَمْتَرُنَّ بِها مِنَ الْمِرْيَةِ وَهُوَ الشَّكُّ وَاتَّبِعُونِ وَاتَّبِعُوا هُدَايَ وَشَرْعِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ أَيْ هَذَا الَّذِي أَدْعُوكُمْ إِلَيْهِ صِرَاطٌ مُسْتَقِيمٌ وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ قد بانت عداوته لَكُمْ لِأَجْلِ أَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَخْرَجَ أَبَاكُمْ من الجنّة ونزع عنه لباس النور.
{ فَلا تَمْتَرُنَّ بِها } “Sakın onda şüpheye düşmeyin”, "mirye" (مِرْيَة) şüphe demektir. { وَاتَّبِعُونِ } “Bana uyun”, hidayetime ve şeriatıma uyun; { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “bu dosdoğru bir yoldur”, yani sizi kendisine çağırdığım bu yol dosdoğru bir yoldur. { وَلا يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şeytan sakın sizi [bundan] alıkoymasın; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.” Onun size olan düşmanlığı apaçık ortadadır; zira babanızı cennetten çıkaran ve üzerindeki nur elbisesini çekip alan odur.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٦٣ الى ٦٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 63-66]
وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦)
{ وَلَمَّا جاءَ عِيسى بِالْبَيِّناتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِيعُونِ (٦٣) إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦٤) فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ (٦٥) هَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٦٦) } “İsa apaçık delillerle gelince dedi ki: 'Ben size hikmetle ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere geldim. Artık Allah'tan korkun ve bana itaat edin.' (63) 'Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur.' (64) Fakat aralarından çıkan fırkalar ihtilafa düştüler. Acı bir günün azabından ötürü vay o zulmedenlerin hâline! (65) Onlar, farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecek kıyametten başkasını mı bekliyorlar? (66)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَنَّهُ لَمَّا جَاءَ عِيسَى بِالْمُعْجِزَاتِ وَبِالشَّرَائِعِ الْبَيِّنَاتِ الْوَاضِحَاتِ قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَهِيَ مَعْرِفَةُ ذَاتِ اللَّهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ يَعْنِي أَنَّ قَوْمَ مُوسَى كَانُوا قَدِ اخْتَلَفُوا فِي أَشْيَاءَ مِنْ أَحْكَامِ التَّكَالِيفِ وَاتَّفَقُوا عَلَى أَشْيَاءَ فَجَاءَ عِيسَى لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الْحَقَّ فِي تِلْكَ الْمَسَائِلِ الْخِلَافِيَّةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْحِكْمَةُ مَعْنَاهَا أُصُولُ الدِّينِ وَبَعْضُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ مَعْنَاهُ فُرُوعُ الدِّينِ، فَإِنْ قِيلَ لِمَ لَمْ يُبَيِّنْ لَهُمْ كُلَّ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيهِ؟ قُلْنَا لِأَنَّ النَّاسَ قَدْ يَخْتَلِفُونَ فِي أَشْيَاءَ لَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى مَعْرِفَتِهَا، فَلَا يَجِبُ عَلَى الرَّسُولِ بَيَانُهَا، وَلَمَّا بَيَّنَ الْأُصُولَ وَالْفُرُوعَ قَالَ: فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي الْكُفْرِ بِهِ وَالْإِعْرَاضِ عَنْ دِينِهِ وَأَطِيعُونِ فِيمَا أُبَلِّغُهُ إِلَيْكُمْ مِنَ التَّكَالِيفِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ أَيِ الْفِرَقُ الْمُتَحَزِّبَةُ بَعْدَ عِيسَى وَهُمُ الْمَلَكَانِيَّةُ وَالْيَعْقُوبِيَّةُ وَالنُّسْطُورِيَّةُ، وَقِيلَ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ وَهُوَ وَعِيدٌ بِيَوْمِ الْأَحْزَابِ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ مِنْ بَيْنِهِمْ الضَّمِيرُ فِيهِ إِلَى مَنْ يَرْجِعُ؟ قُلْنَا إِلَى الَّذِينَ خَاطَبَهُمْ عِيسَى فِي قَوْلِهِ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ وَهُمْ قَوْمُهُ.
Bil ki Yüce Allah, İsa'nın mucizelerle, açık ve vazıh şeriatlarla geldiğinde: { قالَ قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } “dedi ki: 'Ben size hikmetle... geldim'” buyurduğunu zikretmiştir; bu da Allah'ın zatını, sıfatlarını ve fiillerini bilmektir. { وَلِأُبَيِّنَ لَكُمْ بَعْضَ الَّذِي تَخْتَلِفُونَ فِيهِ } “ve hakkında ayrılığa düştüğünüz şeylerin bir kısmını açıklamak üzere [geldim]” ifadesi ise, Musa'nın kavminin mükellefiyet hükümlerine dair bazı hususlarda ihtilafa düşüp bazı hususlarda ittifak etmiş olduklarını; İsa'nın da bu ihtilaflı meselelerde hakkı onlara açıklamak için geldiğini ifade eder. Özetle hikmet dinin asılları (usûlü'd-din), hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin bir kısmı ise dinin teferruatı (fürûu'd-din) demektir. Şayet: “Niçin hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin tamamını açıklamadı?” denilirse, deriz ki: Çünkü insanlar bazen bilmeye ihtiyaç duymadıkları hususlarda da ihtilafa düşerler; peygamberin bunları açıklaması ise vacip değildir. [İsa] asılları ve teferruatı açıklayınca: { فَاتَّقُوا اللَّهَ } O'nu inkâr etme ve dininden yüz çevirme hususunda Allah'tan korkun { وَأَطِيعُونِ } ve size tebliğ ettiğim mükellefiyetlerde bana itaat edin, { إِنَّ اللَّهَ هُوَ رَبِّي وَرَبُّكُمْ فَاعْبُدُوهُ هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “Şüphesiz Allah, O benim de Rabbim, sizin de Rabbinizdir; öyleyse O'na kulluk edin. İşte dosdoğru yol budur” dedi; mana gayet açıktır. { فَاخْتَلَفَ الْأَحْزابُ } “Fakat fırkalar ihtilafa düştüler”, yani İsa'dan sonra hizipleşen hizipler ki bunlar Melkânîler, Yakûbîler ve Nastûrîlerdir; yahudiler ve hristiyanlar olduğu da söylenmiştir. { مِنْ بَيْنِهِمْ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Aralarından çıkan... Acı bir günün azabından ötürü vay o zulmedenlerin hâline!” Bu, ahzab gününün bir tehdididir. Şayet: “Ayet metnindeki { مِنْ بَيْنِهِمْ } lafzındaki zamir kime racidir?” denilirse, deriz ki: İsa'nın { قَدْ جِئْتُكُمْ بِالْحِكْمَةِ } “Ben size hikmetle geldim” sözünde hitap ettiği kimselere, yani kavmine racidir.
ثُمَّ قَالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَوْلُهُ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَدَلٌ مِنَ السَّاعَةِ وَالْمَعْنَى هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا إِتْيَانَ السَّاعَةِ. فَإِنْ قَالُوا قَوْلُهُ بَغْتَةً يُفِيدُ عَيْنَ مَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟ قُلْنَا يَجُوزُ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ يعرفونه بسبب أنهم يشاهدونه.
Sonra şöyle buyurdu: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } “Onlar, kendilerine ansızın gelecek kıyametten başkasını mı bekliyorlar?” Ayetteki { أَنْ تَأْتِيَهُمْ } ifadesi { السَّاعَةَ } lafzından bedeldir; manası: "Onlar kıyametin kopup gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?" demektir. Şayet derlerse ki: Ayetteki { بَغْتَةً } (ansızın) ifadesi, { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında olmadıkları bir sırada” ifadesinin ifade ettiğinin aynısını ifade etmektedir, o hâlde bundaki fayda nedir? Deriz ki: Kıyametin onlara ansızın gelmesi ve bizzat müşahede etmeleri sebebiyle bunu biliyor olmaları mümkündür.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٦٧ الى ٧٣]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 67-73]
الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١)
{ الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١) } “O gün takva sahipleri müstesna, dostlar birbirine düşmandır. (67) Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz mahzun da olmayacaksınız. (68) Onlar ayetlerimize iman edip teslim olmuş kimselerdi. (69) Siz ve eşleriniz sevinç ve ikramlar içinde cennete girin! (70) Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır. Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalacaksınız. (71)”
وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣)
{ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣) } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur. (72) Orada sizin için pek çok meyve vardır, onlardan yersiniz. (73)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً [الزخرف: ٦٦] ذَكَرَ عَقِيبَهُ بَعْضَ مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْقِيَامَةِ فأولها: قَوْلُهُ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ وَالْمَعْنَى الْأَخِلَّاءُ فِي الدُّنْيَا يَوْمَئِذٍ يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ يَعْنِي أَنَّ الْخُلَّةَ إِذَا كَانَتْ عَلَى الْمَعْصِيَةِ وَالْكُفْرِ صَارَتْ عَدَاوَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا الْمُتَّقِينَ يَعْنِي الْمُوَحِّدِينَ الَّذِينَ يُخَالِلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَلَى الْإِيمَانِ وَالتَّقْوَى، فَإِنَّ خُلَّتَهُمْ لَا تَصِيرُ عَدَاوَةً، وَلِلْحُكَمَاءِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ طَرِيقٌ حَسَنٌ، قَالُوا إِنَّ الْمَحَبَّةَ أَمْرٌ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ اعْتِقَادِ حُصُولِ خَيْرٍ أَوْ دَفْعِ ضَرَرٍ، فَمَتَى حَصَلَ هَذَا الِاعْتِقَادُ حَصَلَتِ الْمَحَبَّةُ لَا مَحَالَةَ، وَمَتَى حَصَلَ اعْتِقَادُ أَنَّهُ يُوجِبُ ضَرَرًا حَصَلَ الْبُغْضُ وَالنَّفْرَةُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: تِلْكَ الْخَيْرَاتُ الَّتِي كَانَ اعْتِقَادُ حُصُولِهَا يُوجِبُ حُصُولَ الْمَحَبَّةِ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ قَابِلَةً لِلتَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ، أَوْ لَا تَكُونُ كَذَلِكَ، فَإِنْ كَانَ الْوَاقِعُ هُوَ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ، وَجَبَ أَنْ تُبَدَّلَ
Bil ki Yüce Allah: { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } [Zuhruf 66] buyurunca, hemen akabinde kıyamet halleriyle ilgili bazı hususları zikretmiştir: Bunların ilki: Yüce Allah'ın { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } sözüdür; manası: Dünyadaki dostlar o gün, yani ahirette birbirlerine düşmandırlar. Yani dostluk şayet günah ve küfür üzerine kurulu idiyse, kıyamet gününde düşmanlığa dönüşür; takva sahipleri, yani iman ve takva üzere birbirleriyle dostluk kuran muvahhidler müstesnadır, zira onların dostluğu düşmanlığa dönüşmez. Hükemanın bu ayetin tefsirinde güzel bir yaklaşımı vardır; şöyle demişlerdir: Sevgi, ancak bir hayrın elde edileceğine veya bir zararın defedileceğine olan inanç durumunda hasıl olan bir şeydir. Bu inanç hasıl olduğu her vakit sevgi de kaçınılmaz olarak hasıl olur; bir şeyin zarara sebep olacağı inancı hasıl olduğunda ise buğuz ve nefret hasıl olur. Bunu bildiğinde deriz ki: Varlığına inanılması sevgiyi doğuran bu hayırlar ya değişme ve başkalaşmaya kabildir ya da değildir. Eğer vakıa birinci kısım ise,
تِلْكَ الْمَحَبَّةُ بِالنَّفْرَةِ، لِأَنَّ تِلْكَ الْمَحَبَّةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ لِاعْتِقَادِ حُصُولِ الْخَيْرِ وَالرَّاحَةِ، فَإِذَا زَالَ ذَلِكَ الِاعْتِقَادُ، وَحَصَلَ عَقِيبَهُ اعْتِقَادُ أَنَّ الْحَاصِلَ هُوَ الضَّرَرُ وَالْأَلَمُ، وَجَبَ أَنْ تَتَبَدَّلَ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ بِالْبِغْضَةِ، لِأَنَّ تَبَدُّلَ الْعِلَّةِ يُوجِبُ تَبَدُّلَ الْمَعْلُولِ، أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْخَيْرَاتُ الْمُوجِبَةُ لِلْمَحَبَّةِ، خَيْرَاتٍ بَاقِيَةً أَبَدِيَّةً، غَيْرَ قَابِلَةٍ لِلتَّبَدُّلِ وَالتَّغَيُّرِ، كَانَتْ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ أَيْضًا مَحَبَّةً بَاقِيَةً آمِنَةً مِنَ التَّغَيُّرِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَنَقُولُ الَّذِينَ حَصَلَتْ بَيْنَهُمْ مَحَبَّةٌ وَمَوَدَّةٌ فِي الدُّنْيَا، إِنْ كَانَتْ تِلْكَ الْمَحَبَّةُ لِأَجْلِ طَلَبِ الدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا وَلَذَّاتِهَا، فَهَذِهِ الْمَطَالِبُ لَا تَبْقَى فِي الْقِيَامَةِ، بَلْ يَصِيرُ طَلَبُ الدُّنْيَا سَبَبًا لِحُصُولِ الْآلَامِ وَالْآفَاتِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَلَا جَرَمَ تَنْقَلِبُ هَذِهِ الْمَحَبَّةُ الدُّنْيَوِيَّةُ بِغْضَةً وَنَفْرَةً فِي الْقِيَامَةِ، أَمَّا إِنْ كَانَ الْمُوجِبُ لِحُصُولِ الْمَحَبَّةِ فِي الدُّنْيَا الِاشْتِرَاكَ فِي مَحَبَّةِ اللَّهِ وَفِي خِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ، فَهَذَا السَّبَبُ غَيْرُ قَابِلٍ لِلنَّسْخِ وَالتَّغَيُّرِ، فَلَا جَرَمَ كَانَتْ هَذِهِ الْمَحَبَّةُ بَاقِيَةً فِي الْقِيَامَةِ، بَلْ كَأَنَّهَا تَصِيرُ أَقْوَى وَأَصْفَى وَأَكْمَلَ وَأَفْضَلَ مِمَّا كَانَتْ فِي الدُّنْيَا، فَهَذَا هُوَ التَّفْسِيرُ الْمُطَابِقُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا/ الْمُتَّقِينَ، الْحُكْمُ الثَّانِي: من أحكم يوم القيامة، وقوله تعالى: يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ وَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ عَادَةَ الْقُرْآنِ جَارِيَةٌ بِتَخْصِيصِ لَفْظِ الْعِبَادِ، بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُطِيعِينَ المتقين، فقوله يا عِبادِ كَلَامُ اللَّهُ تَعَالَى، فَكَأَنَّ الْحَقَّ يُخَاطِبُهُمْ بِنَفْسِهِ ويقول لهم يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ وَفِيهِ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ مِمَّا يُوجِبُ الْفَرَحَ أَوَّلُهَا: أَنَّ الْحَقَّ ﷾ خَاطَبَهُمْ بِنَفْسِهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِالْعُبُودِيَّةِ، وَهَذَا تَشْرِيفٌ عَظِيمٌ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يُشَرِّفَ مُحَمَّدًا ﷺ لَيْلَةَ الْمِعْرَاجِ، قَالَ: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ [الْإِسْرَاءِ: ١] وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ فَأَزَالَ عَنْهُمُ الْخَوْفَ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ النِّعَمِ وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ فَنَفَى عَنْهُمُ الْحُزْنَ بِسَبَبِ فَوْتِ الدُّنْيَا الْمَاضِيَةِ.
o sevginin nefrete dönüşmesi vacip olur. Çünkü o sevgi ancak hayır ve rahatın elde edileceği inancından ötürü hasıl olmuştu; bu inanç zail olup akabinde hasıl olan şeyin zarar ve elem olduğu inancı yerleşince, o sevginin buğza dönüşmesi zorunlu olur; zira illetin değişmesi ma'lûlün de değişmesini gerektirir. Şayet sevgiyi gerektiren hayırlar bâkî, ebedî, değişme ve başkalaşmaya kabil olmayan hayırlar ise, bu sevgi de aynı şekilde bâkî ve değişmekten emin bir sevgi olur. Bu esası kavradığında deriz ki: Dünyada aralarında sevgi ve meveddet hasıl olan kimselerin bu sevgisi şayet dünyanın, onun nimetlerinin ve lezzetlerinin talebi için idiyse, bu hedefler kıyamette baki kalmaz; aksine dünyayı talep etmek kıyamet gününde elemlerin ve afetlerin meydana gelme sebebi olur. Dolayısıyla bu dünyevi sevgi hiç şüphesiz kıyamette buğza ve nefrete dönüşür. Şayet dünyada sevginin hasıl olmasına sebep olan şey Allah sevgisinde, O'na hizmette ve itaatte ortaklık ise, bu sebep nesh ve değişmeye kabil değildir. Dolayısıyla bu sevgi hiç şüphesiz kıyamette de baki kalır; hatta dünyadakinden daha güçlü, daha berrak, daha mükemmel ve daha üstün bir hâle gelir. İşte Yüce Allah'ın: { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ } ayetine mutabık olan tefsir budur. Kıyamet günü hükümlerinden ikincisi, Yüce Allah'ın şu sözüdür: { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } Kur'an'ın âdetinin "ibad" (kullar) lafzını itaatkâr, muttaki müminlere tahsis etmek şeklinde cereyan ettiğini defalarca zikretmiştik. Dolayısıyla O'nun { يَا عِبادِ } sözü Allah Teâlâ'nın kelamıdır; sanki Hak Teâlâ bizzat onlara hitap etmekte ve: { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } demektedir. Bunda sevinci gerektiren pek çok husus vardır: Birincisi: Hak Teâlâ'nın onlara vasıtasız olarak bizzat hitap etmesidir. İkincisi: Yüce Allah'ın onları kullukla nitelemesidir; bu büyük bir şereftir, nitekim miraç gecesinde Hz. Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem şereflendirmek istediğinde: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ } “Kulunu geceleyin yürüten [Allah] münezzehtir” [İsrâ 1] buyurmuştur. Üçüncüsü: { لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } sözüyle kıyamet gününde korkuyu onlardan bütünüyle gidermiştir ki bu nimetlerin en büyüklerindendir. Dördüncüsü: { وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } sözüyle, geçmişte kalan dünyayı kaçırmaktan ötürü onlardan hüznü nefyetmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ قِيلَ الَّذِينَ آمَنُوا مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ مُضْمَرٌ، وَالتَّقْدِيرُ يُقَالُ لَهُمْ: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَعْنِي الَّذِينَ آمَنُوا، قَالَ مُقَاتِلٌ: إِذَا وَقَعَ الْخَوْفُ يوم القيامة، نادى مناد يا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ فَإِذَا سَمِعُوا النِّدَاءَ رفع الخلائق رؤوسهم، فَيُقَالُ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ فَتُنَكِّسُ أهل الأديان الباطلة رؤوسهم الْحُكْمُ الثَّالِثُ: مِنْ وَقَائِعِ الْقِيَامَةِ، أَنَّهُ تَعَالَى إِذَا أَمَّنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ، وَجَبَ أَنْ يَمُرَّ حِسَابُهُمْ عَلَى أَسْهَلِ الْوُجُوهِ وَعَلَى أَحْسَنِهَا، ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ وَالْحَبْرَةُ الْمُبَالَغَةُ فِي الْإِكْرَامِ فِيمَا وُصِفَ بِالْجَمِيلِ، يَعْنِي يُكْرَمُونَ إِكْرَامًا عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، وَهَذَا مِمَّا سَبَقَ تَفْسِيرُهُ فِي سُورَةِ الرُّومِ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } “Onlar ayetlerimize iman edip teslim olmuş kimselerdi.” Denildi ki: { الَّذِينَ آمَنُوا } mübtedadır, haberi ise takdiridir ve takdiri: "Onlara, 'Cennete girin' denilir" şeklindedir. Mananın: “Ayetlerimize iman edenleri kastediyorum” olması da muhtemeldir. Mukâtil şöyle demiştir: Kıyamet günü korku vuku bulduğunda bir münadi: { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ } “Ey kullarım! Bugün size korku yoktur” diye nida eder. Bu nidayı işitince bütün mahlukat başlarını kaldırır. Ardından: { الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } “Onlar ayetlerimize iman edip teslim olmuş kimselerdi” denilince bâtıl din sahipleri başlarını öne eğerler. Kıyamet hadiselerinden üçüncü hüküm: Yüce Allah müminleri korku ve hüzünden emin kıldığında, hesaplarının en kolay ve en güzel şekilde geçmesi zorunlu olur. Sonra onlara: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ } “Siz ve eşleriniz sevinç ve ikramlar içinde cennete girin!” denilir. "Habre" (حَبْرَة), güzel olarak nitelenen şeyde ikramın en üst derecesidir; yani onlara son derece mübalağalı bir şekilde ikram olunur. Bu, Rûm Suresi'nde tefsiri geçmiş olan hususlardandır.
ثُمَّ قَالَ: يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْكُوبُ الْمُسْتَدِيرُ الرَّأْسِ الَّذِي لَا أُذُنَ لَهُ، فَقَوْلُهُ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَطْعُومِ، وَقَوْلُهُ وَأَكْوابٍ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَشْرُوبِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى تَرَكَ التَّفْصِيلَ وَذَكَرَ بَيَانًا كُلِّيًّا، فَقَالَ: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ.
Sonra şöyle buyurdu: { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ } “Onlara altın tepsiler ve kadehler dolaştırılır.” Ferrâ şöyle demiştir: Kûb (كُوب), kulpu olmayan yuvarlak ağızlı kadehtir. O'nun { يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ } sözü yiyeceklere, { وَأَكْوابٍ } sözü ise içeceklere işarettir. Daha sonra Yüce Allah ayrıntıyı bırakıp küllî bir beyanda bulunarak şöyle buyurmuştur: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } “Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalacaksınız.”
ثُمَّ قَالَ: وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي وِرَاثَةِ الْجَنَّةِ وَجْهَيْنِ فِي قَوْلِهِ أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠، ١١] وَلَمَّا ذَكَرَ الطَّعَامَ والشراب فيما تقدم، ذكر هاهنا حَالَ الْفَاكِهَةِ، فَقَالَ: لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ (كَثِيرَةٌ) مِنْها تَأْكُلُونَ.
Sonra şöyle buyurdu: { وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur.” Cennete varis olma hususunda, { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ } “İşte asıl varisler onlardır; Firdevs cennetine varis olurlar” [Mü'minûn 10-11] ayetinde iki vecih zikretmiştik. Daha önce yiyecek ve içeceği zikredince, burada da meyvenin durumunu zikrederek: { لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ } “Orada sizin için pek çok meyve vardır, onlardan yersiniz” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَعَثَ مُحَمَّدًا ﷺ إِلَى الْعَرَبِ أَوَّلًا، ثُمَّ إِلَى الْعَالَمِينَ ثَانِيًا، وَالْعَرَبُ كَانُوا فِي ضيق شديد
Bil ki Yüce Allah Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem önce Araplara, sonra da bütün âlemlere göndermiştir. Araplar ise şiddetli bir darlık içindeydiler;
بِسَبَبِ الْمَأْكُولِ وَالْمَشْرُوبِ وَالْفَاكِهَةِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ تَفَضَّلَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ بِهَذِهِ الْمَعَانِي مَرَّةً بَعْدَ أخرى، تكميلا لرغبتهم وتقوية لدواعيهم.
yiyecek, içecek ve meyve hususunda [darlık içindeydiler]. İşte bu sebeple Allah Teâlâ, onların rağbetlerini tamamlamak ve [itaat] arzularını güçlendirmek için bu manaları onlara tekrar tekrar lütfetmiştir.
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٧٤ الى ٨٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 74-80]
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨) } “Şüphesiz günahkârlar cehennem azabında ebedî kalacaklardır. (74) Azapları hafifletilmez ve onlar orada ümitsizdirler. (75) Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar bizzat kendileri zalim idiler. (76) Şöyle feryat ederler: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!' O da: 'Siz kalıcısınız' der. (77) Andolsun ki biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız. (78)”
أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)
{ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠) } “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular? Doğrusu biz de sımsıkı tutmaktayız. (79) Yoksa bizim, kendilerinin sırlarını ve fısıldaşmalarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar. (80)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعْدَ، أَرْدَفَهُ بِالْوَعِيدِ عَلَى التَّرْتِيبِ الْمُسْتَمِرِّ فِي الْقُرْآنِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah vaadi zikredince, Kur'an'da süreklilik arz eden tertip üzere hemen ardından tehdidi getirmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: احْتَجَّ الْقَاضِي عَلَى القطع بوعيد الفسق بِقَوْلِهِ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ وَلَفْظُ الْمُجْرِمِ يَتَنَاوَلُ الْكَافِرَ وَالْفَاسِقَ، فَوَجَبَ كَوْنُ الْكُلِّ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ، وَقَوْلُهُ خالِدُونَ يَدُلُّ عَلَى الْخُلُودِ، وَقَوْلُهُ أَيْضًا لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ يَدُلُّ عَلَى الْخُلُودِ وَالدَّوَامِ أَيْضًا وَالْجَوَابُ: أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا، يَدُلُّ عَلَى أن المراد من لفظ المجرمين هاهنا الْكُفَّارُ، أَمَّا مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ فَلِأَنَّهُ قال: يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ، الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ [الزُّخْرُفِ: ٦٨، ٦٩] فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ آمَنَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَكَانُوا مُسْلِمِينَ، فَإِنَّهُمْ يَدْخُلُونَ تحت قوله يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ، الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ وَالْفَاسِقُ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ آمَنَ بِاللَّهِ تَعَالَى وَبِآيَاتِهِ وَأَسْلَمَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ ذَلِكَ الْوَعْدِ، وَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ خَارِجًا عَنْ هَذَا الْوَعِيدِ، وَأَمَّا مَا بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فَهُوَ قَوْلُهُ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ وَالْمُرَادُ بالحق هاهنا إِمَّا الْإِسْلَامُ وَإِمَّا الْقُرْآنُ، وَالرَّجُلُ الْمُسْلِمُ لَا يَكْرَهُ الْإِسْلَامَ وَلَا الْقُرْآنَ، فَثَبَتَ أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمُجْرِمِينَ الْكُفَّارُ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Kadı [Abdülcebbâr], fâsıkların azaba uğrayacağının kesinliğine dair Yüce Allah'ın: { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } ayetini delil getirmiştir; zira "mücrim" lafzı kâfiri de fâsıkı da kapsar, dolayısıyla hepsinin cehennem azabında olması vacip olur. O'nun { خالِدُونَ } sözü ebedîliğe delalet ettiği gibi, { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } sözü de yine ebedîliğe ve devamlılığa delalet eder. Cevap şudur: Bu ayetten öncesi ve sonrası, buradaki "mücrimler" lafzından muradın kâfirler olduğuna delalet eder. Ayetten öncesine gelince; çünkü O: { يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ ، الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ } [Zuhruf 68-69] buyurmuştur. Bu da Allah'ın ayetlerine iman eden ve Müslüman olan herkesin bu hitabın altına girdiğine delalet eder. Namaz kılan fâsık kimse de Yüce Allah'a ve O'nun ayetlerine iman etmiş ve teslim olmuştur; dolayısıyla bu vaadin altına girmesi ve bu tehdidin dışına çıkması vacip olur. Bu ayetten sonrasına gelince; O'nun { جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } sözüdür. Buradaki "hak"tan murat ya İslam ya da Kur'an'dır. Müslüman bir kimse ise ne İslam'dan ne de Kur'an'dan hoşnutsuzluk duymaz. Böylece bu ayetin öncesinin de sonrasının da mücrimlerden muradın kâfirler olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ عَذَابَ جَهَنَّمَ في حق المجرمين بصفات ثلاثة أحدهما: الْخُلُودُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ طُولِ الْمُكْثِ وَلَا يُفِيدُ الدَّوَامَ وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ أَيْ لَا يُخَفَّفُ وَلَا يَنْقُصُ مِنْ قَوْلِهِمْ فَتَرَتْ عَنْهُ الْحُمَّى إِذَا سَكَنَتْ وَنَقَصَ حَرُّهَا وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ وَالْمُبْلِسُ الْيَائِسُ السَّاكِتُ سُكُوتَ يَائِسٍ مِنْ فَرَجٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ يُجْعَلُ الْمُجْرِمُ فِي تَابُوتٍ مِنْ نَارٍ، ثُمَّ يُقْفَلُ عَلَيْهِ فَيَبْقَى فِيهِ خَالِدًا لَا يُرَى، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ وَهُمْ فِيهَا أَيْ وَهُمْ فِي النَّارِ.
İkinci Mesele: Yüce Allah, mücrimler hakkındaki cehennem azabını üç sıfatla nitelemiştir: Birincisi: Huld (ebedîlik) sıfatıdır; pek çok yerde bunun uzun süre kalmaktan ibaret olduğunu ve devamlılık ifade etmediğini zikretmiştik. İkincisi: { لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } “Onlardan [azap] hafifletilmez” sözüdür; yani hafifletilmez ve eksiltilmez, nitekim 'ateşi yatışıp harareti azaldı' manasında فَتَرَتْ عَنْهُ الْحُمَّى denilir. Üçüncüsü: { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Onlar orada ümitsizdirler” sözüdür; müblis, kurtuluştan ümidini kesmiş kimsenin suskunluğu gibi suskun duran, ümitsiz kimsedir. Dahhâk'tan rivayet edildiğine göre, mücrim ateşten bir tabuta konulur, sonra üzerine kilit vurulur ve artık görünmez hâlde orada ebedî kalır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { وَهُمْ فِيهَا } şeklinde de okunmuştur; yani 'onlar ateşin içindedirler' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ الْقَاضِي بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ فَقَالَ إِنْ كَانَ خَلَقَ فِيهِمُ الْكُفْرَ لِيُدْخِلَهُمُ النَّارَ فَمَا الَّذِي نَفَاهُ بِقَوْلِهِ وَما ظَلَمْناهُمْ وَمَا الَّذِي نَسَبَهُ إِلَيْهِمْ مِمَّا نَفَاهُ عَنْ نَفْسِهِ؟ أو ليس لَوْ أَثْبَتْنَاهُ ظُلْمًا لَهُمْ كَانَ لَا يَزِيدُ عَلَى مَا يَقُولُهُ الْقَوْمُ، فَإِنْ قَالُوا ذَلِكَ الْفِعْلُ لَمْ يَقَعْ بِقُدْرَةِ اللَّهِ ﷿ فقط، بل
Üçüncü Mesele: Kadı, Yüce Allah'ın: { وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } ayetini delil getirerek şöyle demiştir: Eğer Allah onları ateşe sokmak için içlerinde küfrü yaratmışsa, { وَما ظَلَمْناهُمْ } sözüyle neyi nefyetmiş ve kendisinden nefyettiği şeyden onlara neyi nispet etmiştir? Eğer biz bunu onlar için bir zulüm saysaydık, bu onların [Cebriyye'nin] söylediğinden fazla bir şey olmazdı. Şayet: 'O fiil sadece Allah'ın celle celâluhu kudretiyle meydana gelmemiştir; bilakis
إِنَّمَا وَقَعَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ مَعَ قُدْرَةِ الْعَبْدِ مَعًا، فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ ظُلْمًا مِنَ اللَّهِ. قُلْنَا: عِنْدَكُمْ أَنَّ الْقُدْرَةَ عَلَى الظُّلْمِ مُوجِبَةٌ لِلظُّلْمِ، وَخَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا فَعَلَ مَعَ خَلْقِ الْكُفْرِ قُدْرَةً عَلَى الْكُفْرِ خَرَجَ عَنْ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا لَهُمْ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ ظَالِمًا فِي فِعْلٍ، فَإِذَا فَعَلَ مَعَهُ مَا يُوجِبُ ذَلِكَ الْفِعْلَ يَكُونُ بِذَلِكَ أَحَقُّ، فَيُقَالُ لِلْقَاضِي قُدْرَةُ الْعَبْدِ هَلْ هِيَ صَالِحَةٌ لِلطَّرَفَيْنِ أَوْ هِيَ مُتَعَيَّنَةٌ لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ؟ فَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِكِلَا الطَّرَفَيْنِ فَالتَّرْجِيحُ إِنْ وَقَعَ لَا لِمُرَجِّحٍ لَزِمَ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنِ افْتَقَرَ إِلَى مُرَجِّحٍ عَادَ التَّقْسِيمُ الْأَوَّلُ فِيهِ، وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَنْتَهِيَ إِلَى دَاعِيَةٍ مُرَجِّحَةٍ يَخْلُقُهَا اللَّهُ فِي الْعَبْدِ. وَإِنْ كَانَتْ مُتَعَيِّنَةً لِأَحَدِ الطَّرَفَيْنِ فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكَ مَا أَوْرَدْتَهُ عَلَيْنَا.
ancak kulun kudretiyle birlikte Allah'ın kudretiyle meydana gelmiştir, dolayısıyla bu Allah'tan bir zulüm olmamıştır' derlerse; biz deriz ki: Size göre zulme olan kudret, zulmü gerektirir ve o kudretin yaratıcısı da Allah Teâlâ'dır. Sanki O, küfrü yaratmakla birlikte küfre dair bir kudret de varettiği için onlara zalim olmaktan çıkmış gibi olur ki bu imkânsızdır; çünkü bir fiilde zalim olan kimse, o fiili gerektiren şeyi de beraberinde yaptığında buna daha çok müstahak olur. Kadı'ya şöyle denilir: Kulun kudreti her iki tarafa da elverişli midir, yoksa taraflardan birine mi tayin edilmiştir? Eğer her iki tarafa da elverişli ise, bir tarafın tercihi şayet bir tercih edici (müreccih) olmaksızın vuku bulmuşsa Yaratıcı'nın nefyedilmesi gerekir; eğer bir tercih ediciye muhtaç ise bu hususta ilk taksim geri döner ve nihayetinde Allah'ın kulda yarattığı tercih ettirici bir güdüye (dâiyeye) dayanması kaçınılmaz olur. Şayet taraflardan birine tayin edilmiş ise, o takdirde bize yönelttiğin itiraz senin aleyhine döner.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ الرَّجُلُ مَنْ يَرَى وَجْهَ الِاسْتِدْلَالِ فَيَذْكُرُهُ، إِنَّمَا الرَّجُلُ الَّذِي يَنْظُرُ فِيمَا قَبْلَ الْكَلَامِ وَفِيمَا بَعْدَهُ، فَإِنْ رَآهُ وَارِدًا عَلَى مَذْهَبِهِ بِعَيْنِهِ لَمْ يَذْكُرْهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki kamil insan sadece istidlal vechini görüp onu zikreden kimse değildir; asıl kamil insan sözün öncesine ve sonrasına bakan kimsedir; şayet o delilin bizzat kendi mezhebine de yöneldiğini görürse onu [hasmına karşı] zikretmez. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَا مَالِ بِحَذْفِ الْكَافِ لِلتَّرْخِيمِ فَقِيلَ لِابْنِ عَبَّاسٍ إِنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ وَنَادَوْا يَا مَالِ فَقَالَ: مَا أَشْغَلَ أَهْلَ النَّارِ عَنْ هَذَا التَّرْخِيمِ! وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ هَذَا التَّرْخِيمُ لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الضَّعْفِ وَالنَّحَافَةِ إِلَى حَيْثُ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَذْكُرُوا مِنَ الْكَلِمَةِ إِلَّا بَعْضَهَا.
Dördüncü Mesele: İbn Mes'ûd, terhim için kâf harfini hazfederek { يَا مَالِ } şeklinde okumuştur. İbn Abbâs'a: “İbn Mes'ûd { وَنَادَوْا يَا مَالِ } şeklinde okudu” denilince o: “Cehennem ehli bu tür terhimlerle uğraşmaktan ne kadar da uzaktır!” demiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Bu terhim güzel olmuştur; çünkü bu onların zayıflık ve dermansızlıkta, kelimenin ancak bir kısmını söyleyebilecek bir dereceye ulaştıklarına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُمْ يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ عَلَى أَيِّ وَجْهٍ طَلَبُوا فَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَى التَّمَنِّي، وَقَالَ آخَرُونَ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِغَاثَةِ، وَإِلَّا فَهُمْ عَالِمُونَ بِأَنَّهُ لَا خَلَاصَ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ الْعِقَابِ، وَقِيلَ لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ لِشِدَّةِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ نَسُوا تِلْكَ الْمَسْأَلَةَ فَذَكَرُوهُ عَلَى وَجْهِ الطَّلَبِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ مَالِكًا يَقُولُ لَهُمْ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ وَلَيْسَ فِي الْقُرْآنِ مَتَى أَجَابَهُمْ، هَلْ أَجَابَهُمْ فِي الْحَالِ أَوْ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، وَإِنْ كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهَلْ حَصَلَ ذَلِكَ الْجَوَابُ بَعْدَ ذَلِكَ السُّؤَالِ بِمُدَّةٍ قَلِيلَةٍ أَوْ بِمُدَّةٍ طَوِيلَةٍ، فَلَا يَمْتَنِعُ أَنْ تُؤَخَّرَ الْإِجَابَةُ اسْتِخْفَافًا بِهِمْ وَزِيَادَةً فِي غَمِّهِمْ، فَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بَعْدَ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَعَنْ غَيْرِهِ بَعْدَ مِائَةِ سَنَةٍ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بَعْدَ أَلْفِ سَنَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِذَلِكَ الْمِقْدَارِ.
Beşinci Mesele: Onların { يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!” sözünü ne şekilde talep ettikleri hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları temenni yoluyla olduğunu, diğerleri ise feryat ve yardım isteme yoluyla olduğunu söylemiştir; yoksa onlar bu azaptan kurtuluşun olmadığını bilmektedirler. İçinde bulundukları azabın şiddetinden ötürü bu hususu unuttukları ve bunu bir talep olarak zikrettiklerinin söylenmesi de uzak değildir. Sonra Yüce Allah Mâlik'in onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Siz kalıcısınız” diyeceğini beyan etmiştir. Kur'an'da onlara ne zaman cevap verdiği, hemen o anda mı yoksa uzun bir müddet sonra mı cevap verdiği yer almamaktadır; şayet sonradan ise bu cevabın o sorudan az bir müddet sonra mı yoksa uzun bir müddet sonra mı gerçekleştiği belirtilmemiştir. Onları hafife almak ve kederlerini artırmak için cevabın geciktirilmesi imkânsız değildir; nitekim Abdullah b. Ömer'den kırk yıl sonra, başkasından yüz yıl sonra, İbn Abbâs'tan ise bin yıl sonra olduğu rivayet edilmiştir. Bu miktarı en iyi Allah bilir.
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ مَالِكًا لَمَّا أَجَابَهُمْ بِقَوْلِهِ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ ذَكَرَ بَعْدَهُ مَا هُوَ كَالْعِلَّةِ لِذَلِكَ الْجَوَابِ فَقَالَ:
Sonra Yüce Allah, Mâlik'in onlara: { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } “Siz kalıcısınız” diye cevap verince, ardından bu cevabın illeti mesabesinde olan şeyi zikrettiğini beyan ederek şöyle buyurmuştur:
لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ وَالْمُرَادُ نَفْرَتُهُمْ عَنْ مُحَمَّدٍ وَعَنِ الْقُرْآنِ وَشَدَّةُ بُغْضِهِمْ لِقَبُولِ الدِّينِ الحق، فإن قيل كيف قال: وَنادَوْا يا مالِكُ بَعْدَ مَا وَصَفَهُمْ بِالْإِبْلَاسِ؟ قُلْنَا تِلْكَ أَزْمِنَةٌ مُتَطَاوِلَةٌ وَأَحْقَابٌ مُمْتَدَّةٌ، فَتَخْتَلِفُ بِهِمُ الْأَحْوَالُ فَيَسْكُتُونَ أَوْقَاتًا لِغَلَبَةِ الْيَأْسِ عَلَيْهِمْ وَيَسْتَغِيثُونَ أَوْقَاتًا لِشِدَّةِ مَا بِهِمْ،
{ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Andolsun ki biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız.” Bundan murat, onların Hz. Muhammed'den ve Kur'an'dan nefret etmeleri, hak dini kabul etmeye karşı duydukları şiddetli buğuzdur. Şayet: “Onları ümitsiz ve suskun (müblis) olarak niteledikten sonra nasıl { وَنادَوْا يا مالِكُ } 'Feryat ettiler' buyurmuştur?” denilirse; deriz ki: Bunlar çok uzun zamanlar ve uzayıp giden devirlerdir; dolayısıyla hâlleri değişir; bazen ümitsizliğin kendilerine galip gelmesi sebebiyle susarlar, bazen de başlarına gelenin şiddetinden ötürü feryat ederler.
رُوِيَ أَنَّهُ يُلْقَى عَلَى أَهْلِ النَّارِ الْجُوعُ حَتَّى يَعْدِلَ مَا هُمْ/ فِيهِ من العذاب، فيقولون ادعوا مالكا فيدعون يا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ
Rivayet edildiğine göre cehennem ehline, içinde bulundukları azaba denk olacak derecede açlık verilir; bunun üzerine: “Mâlik'i çağırın” derler ve: { يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } “Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin!” diye nida ederler.
وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى كَيْفِيَّةَ عَذَابِهِمْ فِي الْآخِرَةِ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَيْفِيَّةَ مَكْرِهِمْ وَفَسَادَ بَاطِنِهِمْ فِي الدُّنْيَا فَقَالَ: أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ وَالْمَعْنَى أَمْ أَبْرَمُوا أَيْ مُشْرِكُو مَكَّةَ أَمْرًا مِنْ كَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ بِرَسُولِ اللَّهِ، فَإِنَّا مُبْرِمُونَ كَيْدَنَا كَمَا أَبْرَمُوا كَيْدَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ [الطُّورِ: ٤٢] قَالَ مُقَاتِلٌ:
Allah Teâlâ onların ahiretteki azabının keyfiyetini zikredince, arkasından dünyadaki hilelerinin ve iç dünyalarının bozukluğunun keyfiyetini zikrederek şöyle buyurdu: { أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } “Yoksa bir işi sımsıkı mı tuttular? Doğrusu biz de sımsıkı tutmaktayız.” Manası: Yoksa Mekke müşrikleri Resûlullah'a karşı kurdukları tuzak ve hilelerden bir işi sımsıkı mı bağladılar? Onlar hilelerini sımsıkı tuttukları gibi Biz de tuzağımızı sımsıkı tutmaktayız; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl tuzağa düşürülecek olanlar o inkâr edenlerdir” [Tûr 42]. Mukâtil şöyle demiştir:
نَزَلَتْ فِي تَدْبِيرِهِمْ فِي الْمَكْرِ بِهِ فِي دَارِ النَّدْوَةِ، وَهُوَ مَا ذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الْأَنْفَالِ: ٣٠] وَقَدْ ذَكَرْنَا الْقِصَّةَ.
Bu ayet, Dârü'n-Nedve'de ona tuzak kurma planları hakkında inmiştir ki bu, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ يَمْكُرُ بِكَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Hani o inkâr edenler sana tuzak kuruyorlardı” [Enfâl 30] ayetinde zikrettiği husustur; bu kıssayı zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ: أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ السِّرُّ مَا حَدَّثَ بِهِ الرَّجُلُ نَفْسَهُ أَوْ غَيْرَهُ فِي مَكَانٍ خَالٍ، وَالنَّجْوَى مَا تَكَلَّمُوا بِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ بَلى نَسْمَعُهَا وَنَطَّلِعُ عَلَيْهَا وَرُسُلُنا يُرِيدُ الْحَفَظَةَ يَكْتُبُونَ عَلَيْهِمْ تِلْكَ الْأَحْوَالَ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ مُعَاذٍ مَنْ سَتَرَ مِنَ النَّاسِ ذُنُوبَهُ وَأَبْدَاهَا لِلَّذِي لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ فِي السموات فقد
Sonra şöyle buyurdu: { أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ } “Yoksa bizim, kendilerinin sırlarını ve fısıldaşmalarını işitmediğimizi mi sanıyorlar?” Sır, kişinin kendi kendine veya tenha bir yerde bir başkasına söylediği sözdür; necvâ ise aralarında fısıldaşarak konuştukları şeylerdir. { بَلى } “Hayır”, biz onları işitiriz ve onlara muttali oluruz; { وَرُسُلُنا } yani hafaza melekleri { يَكْتُبُونَ } bu durumları onların aleyhine yazmaktadırlar. Yahyâ b. Muâz'dan rivayet edildiğine göre: “Kim günahlarını insanlardan gizler de göklerde hiçbir şey kendisine gizli kalmayan Zât'a açığa vurursa,
جَعَلَهُ أَهْوَنَ النَّاظِرِينَ إِلَيْهِ وَهُوَ مِنْ عَلَامَاتِ النفاق.
O'nu kendisine bakanların en hafifi kılmış olur ki bu da nifak alametlerindendir.”
[سورة الزخرف (٤٣) : الآيات ٨١ الى ٨٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 81-89]
قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)
{ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona tapanların ilki ben olurdum.' (81) Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir. (82) Bırak onları, kendilerine vaad edilen günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar, oynayadursunlar! (83) Gökte de ilah, yerde de ilah O'dur. O, Hakîm'dir, Alîm'dir. (84) Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi O'nun katındadır ve yalnız O'na döndürüleceksiniz. (85)”
وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)
{ وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩) } “O'ndan başka yalvardıkları şeyler şefaate sahip olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır. (86) Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan mutlaka 'Allah' derler. O hâlde nasıl çevriliyorlar? (87) Onun: 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesine [yemin olsun]. (88) Artık onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bilecekler. (89)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ] فيه مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona tapanların ilki ben olurdum'” sözü hakkında] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وُلْدٌ بضم الواو وإسكان اللام والباقون بفتحهما فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قَرَأَ نَافِعٌ فَأَنَا بِفَتْحَةٍ طَوِيلَةٍ عَلَى النُّونِ وَالْبَاقُونَ بِلَا تَطْوِيلٍ.
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî vâv'ın ötresi ve lâm'ın sükûnu ile { وُلْدٌ } şeklinde okumuşlar, geriye kalanlar ise her ikisinin fethasıyla [veledün] okumuşlardır. { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } ifadesinde Nâfi‘ nûn üzerinde uzun bir fetha ile { فَأَنَا } şeklinde okumuş, geriye kalanlar ise uzatmasız okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ النَّاسَ ظَنُّوا أَنَّ قَوْلَهُ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ لَوْ أَجْرَيْنَاهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَإِنَّهُ يَقْتَضِي وُقُوعَ الشَّكِّ فِي إِثْبَاتِ وَلَدٍ لِلَّهِ تَعَالَى، وَذَلِكَ مُحَالٌ فَلَا جَرَمَ افْتَقَرُوا إِلَى تَأْوِيلِ الْآيَةِ، وَعِنْدِي أَنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَلَيْسَ فِي ظَاهِرِ اللَّفْظِ مَا يُوجِبُ الْعُدُولَ عَنِ الظَّاهِرِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ قَوْلَهُ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ وَالْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ مُرَكَّبَةٌ مِنْ قَضِيَّتَيْنِ خَبَرِيَّتَيْنِ أَدْخَلَ عَلَى إِحْدَاهُمَا حَرْفَ الشَّرْطِ وَعَلَى الْأُخْرَى حَرْفَ الْجَزَاءِ فَحَصَلَ بِمَجْمُوعِهِمَا قَضِيَّةٌ وَاحِدَةٌ، وَمِثَالُهُ هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ قَوْلَهُ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قَضِيَّةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ قَضِيَّتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا: قَوْلُهُ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ، وَالثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele: Bil ki insanlar, { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözünü zâhirine göre alacak olursak bunun Allah Teâlâ'ya çocuk isnat etme hususunda bir şüphenin varlığını gerektireceğini, bunun ise imkânsız olduğunu zannettiler ve bu yüzden ayeti tevil etme ihtiyacı duydular. Bana göre ise durum öyle değildir ve lafzın zâhirinde zâhirden sapmayı gerektirecek bir şey yoktur. Bunun takriri şöyledir: { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözü şartlı bir önermedir (kazıyye-i şartiyye). Şartlı önerme, birine şart harfi, diğerine de ceza (cevap) harfi dahil edilen iki haberî önermeden mürekkeptir ve bu ikisinin toplamından tek bir önerme meydana gelir. Bunun örneği bu ayettir; zira { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözü iki önermeden mürekkeptir: Birincisi: { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } sözü, ikincisi ise:
قَوْلُهُ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ ثُمَّ أَدْخَلَ حَرْفَ الشَّرْطِ وَهُوَ لَفْظَةُ إِنَّ عَلَى الْقَضِيَّةِ الْأُولَى وَحَرْفَ الْجَزَاءِ وَهُوَ الْفَاءُ عَلَى الْقَضِيَّةِ الثَّانِيَةِ فَحَصَلَ من مجموعهما قضية الأولى واحدة، وهو الْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ الْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ لَا تُفِيدُ إِلَّا كَوْنَ الشَّرْطِ مُسْتَلْزِمًا للجزاء، وليس فيه إِشْعَارٌ بِكَوْنِ الشَّرْطِ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا أَوْ بِكَوْنِ الْجَزَاءِ حَقًّا أَوْ بَاطِلًا، بَلْ نَقُولُ الْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ الْحَقَّةُ قَدْ تَكُونُ مُرَكَّبَةً مِنْ قضيتين حقيتين أَوْ مِنْ قَضِيَّتَيْنِ بَاطِلَتَيْنِ أَوْ مِنْ شَرْطٍ بَاطِلٍ وَجَزَاءٍ حَقٍّ أَوْ مِنْ شَرْطٍ حَقٍّ وَجَزَاءٍ بَاطِلٍ، فَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ وَهُوَ أَنْ تَكُونَ الْقَضِيَّةُ الشَّرْطِيَّةُ الْحَقَّةُ مُرَكَّبَةً مِنْ شَرْطٍ حَقٍّ وَجَزَاءٍ بَاطِلٍ فَهَذَا مُحَالٌ.
{ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözüdür. Sonra şart harfi olan "in" (إِنْ) lafzını birinci önermeye, ceza harfi olan "fâ"yı da ikinci önermeye dahil etmiş, böylece ikisinin toplamından tek bir önerme hasıl olmuştur ki o da şartlı önermedir. Bunu bildiğinde deriz ki: Şartlı önerme, şartın cezayı gerektirmesinden (istilzam) başka bir şey ifade etmez; onda şartın hak veya bâtıl olduğuna, yahut cezanın hak veya bâtıl olduğuna dair bir ima yoktur. Hatta deriz ki doğru bir şartlı önerme bazen iki doğru önermeden, bazen iki bâtıl önermeden, bazen bâtıl bir şart ile doğru bir cezadan, bazen de doğru bir şart ile bâtıl bir cezadan mürekkep olabilir. Dördüncü kısma, yani doğru bir şartlı önermenin doğru bir şart ile bâtıl bir cezadan mürekkep olmasına gelince; bu imkânsızdır.
وَلْنُبَيِّنْ أَمْثَالَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الْأَرْبَعَةِ، فَإِذَا قُلْنَا إِنْ كَانَ الْإِنْسَانُ حَيَوَانًا فَالْإِنْسَانُ جِسْمٌ فَهَذِهِ شَرْطِيَّةٌ حَقَّةٌ وهي مركبة من قضيتين حقيتين، إِحْدَاهُمَا قَوْلُنَا الْإِنْسَانُ حَيَوَانٌ، وَالثَّانِيَةُ قَوْلُنَا الْإِنْسَانُ جِسْمٌ، وَإِذَا قُلْنَا إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا كَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ فَهَذِهِ شَرْطِيَّةٌ حَقَّةٌ لَكِنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ قَوْلِنَا الْخَمْسَةُ زَوْجٌ، وَمِنْ قَوْلِنَا الْخَمْسَةُ مُنْقَسِمَةٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ وَهُمَا بَاطِلَانِ، وَكَوْنُهُمَا بَاطِلَيْنِ لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ اسْتِلْزَامُ أَحَدِهِمَا للآخر حقا،
Bu dört kısmın örneklerini açıklayalım: Şayet: “Eğer insan canlı ise insan bir cisimdir” dersek, bu doğru bir şartlı önermedir ve iki doğru önermeden mürekkeptir; birincisi “İnsan canlıdır” sözümüz, ikincisi “İnsan bir cisimdir” sözümüzdür. Şayet: “Eğer beş çift ise iki eşit parçaya bölünür” dersek, bu da doğru bir şartlı önermedir; fakat “Beş çifttir” sözümüz ile “Beş iki eşit parçaya bölünür” sözümüzden mürekkeptir ki bu ikisi de bâtıldır. Bu ikisinin bâtıl olması, birinin diğerini gerektirmesinin doğru olmasına engel teşkil etmez.
وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَضِيَّةَ الشَّرْطِيَّةَ لَا تُفِيدُ إِلَّا مُجَرَّدَ الِاسْتِلْزَامِ وَإِذَا قُلْنَا إِنْ كَانَ الْإِنْسَانُ حَجَرًا فَهُوَ جِسْمٌ، فَهَذَا جِسْمٌ، فَهَذَا أَيْضًا حَقٌّ لَكِنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ شَرْطٍ بَاطِلٍ وَهُوَ قَوْلُنَا الْإِنْسَانُ حَجَرٌ، وَمِنْ جُزْءٍ حَقٍّ وَهُوَ قَوْلُنَا الْإِنْسَانُ جِسْمٌ، وَإِنَّمَا جَازَ هَذَا لِأَنَّ الْبَاطِلَ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ يَلْزَمُ مِنْ فرض وقوعه وقوع حق، فإنا فَرَضْنَا كَوْنَ الْإِنْسَانِ حَجَرًا وَجَبَ كَوْنُهُ جِسْمًا فهذا شرط باطل يستلزم جزءا حَقًّا.
Zira şartlı önermenin sadece ve sadece gerektirmeyi (istilzam) ifade ettiğini zikretmiştik. Şayet: “Eğer insan taş ise o bir cisimdir” dersek, bu da doğrudur; fakat bâtıl bir şart olan “İnsan taştır” sözümüz ile doğru bir cüz olan “İnsan bir cisimdir” sözümüzden mürekkeptir. Bunun caiz oluşu şundandır: Bâtıl olan şey bazen öyle olabilir ki onun vuku bulduğu varsayıldığında bir hakkın vuku bulması gerekir. Nitekim insanın taş olduğunu varsayarsak cisim olması vacip olur; işte bu, doğru bir cüzü gerektiren bâtıl bir şarttır.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الرَّابِعُ: وَهُوَ تَرْكِيبُ قَضِيَّةٍ شَرْطِيَّةٍ حَقَّةٍ مِنْ شَرْطٍ حَقٍّ وَجَزَاءٍ بَاطِلٍ، فَهَذَا/ مُحَالٌ، لِأَنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ يَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُ الْحَقِّ مُسْتَلْزِمًا لِلْبَاطِلِ وَذَلِكَ مُحَالٌ بِخِلَافِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ فَإِنَّهُ يَلْزَمُ مِنْهُ كَوْنُ الْبَاطِلِ مُسْتَلْزِمًا لِلْحَقِّ وَذَلِكَ لَيْسَ بِمُحَالٍ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا الْأَصْلَ فَلْنَرْجِعْ إِلَى الْآيَةِ فَنَقُولُ قَوْلُهُ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ حَقَّةٌ مِنْ شَرْطٍ بَاطِلٍ وَمِنْ جَزَاءٍ بَاطِلٍ لِأَنَّ قَوْلَنَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ بَاطِلٌ، وَقَوْلَنَا أَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ بَاطِلٌ أَيْضًا إِلَّا أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ كَوْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بَاطِلًا لَا يَمْنَعُ مِنْ أَنْ يَكُونَ اسْتِلْزَامُ أَحَدِهِمَا لِلْآخَرِ حَقًّا كَمَا ضَرَبْنَا مِنَ الْمِثَالِ فِي قَوْلُنَا إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا كَانَتْ مُنْقَسِمَةً بِمُتَسَاوِيَيْنِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَا امْتِنَاعَ فِي إِجْرَائِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ، وَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ، فَإِنَّ السُّلْطَانَ إِذَا كَانَ لَهُ وَلَدٌ فَكَمَا يَجِبُ عَلَى عَبْدِهِ أَنْ يَخْدِمَهُ فَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَخْدِمَ وَلَدَهُ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذَا التَّرْكِيبَ لَا يَدُلُّ عَلَى الِاعْتِرَافِ بِإِثْبَاتِ وَلَدٍ أَمْ لَا.
Dördüncü kısma, yani doğru bir şartlı önermenin doğru bir şart ile bâtıl bir cezadan terkip edilmesine gelince; bu imkânsızdır. Çünkü bu terkipte hakkın bâtılı gerektirmesi lazım gelir ki bu muhaldir; üçüncü kısım ise böyle değildir, zira onda bâtılın hakkı gerektirmesi lazım gelir ki bu muhal değildir. Bu esası kavradığında ayete dönelim ve diyelim ki: O'nun { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } sözü, bâtıl bir şart ile bâtıl bir cezadan oluşan doğru bir şartlı önermedir; çünkü “Rahmân'ın çocuğu vardır” sözümüz bâtıldır, “Ben o çocuğa tapanların ilkiyim” sözümüz de aynı şekilde bâtıldır. Ancak biz her ikisinin de bâtıl olmasının, “Eğer beş çift ise iki eşit parçaya bölünür” örneğinde verdiğimiz gibi birinin diğerini gerektirmesinin hak olmasına engel olmadığını beyan etmiştik. Böylece bu kelamın zâhirine göre hamledilmesinde hiçbir engel bulunmadığı sabit olmuştur; bundan murat da şudur: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, o çocuğa kulluk/hizmet edenlerin ilki ben olurdum. Zira hükümdarın bir çocuğu olduğunda, kölesine efendisine hizmet etmek nasıl vacip ise çocuğuna da hizmet etmek öylece vacip olur.' Nitekim biz bu terkibin bir çocuğun varlığını ikrar etmeye delalet etmediğini açıklamış bulunuyoruz.
وَمِمَّا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الْبَابِ قَوْلُهُ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] فَهَذَا الْكَلَامُ قَضِيَّةٌ شَرْطِيَّةٌ وَالشَّرْطُ هُوَ قَوْلُنَا فِيهِما آلِهَةٌ وَالْجَزَاءُ هُوَ قولنا لَفَسَدَتا فَالشَّرْطُ فِي نَفْسِهِ بَاطِلٌ وَالْجَزَاءُ أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْحَقَّ أَنَّهُ لَيْسَ فِيهِمَا آلِهَةٌ، وَكَلِمَةُ لَوْ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ بِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ لِأَنَّهُمَا مَا فَسَدَتَا ثُمَّ مَعَ كَوْنِ الشَّرْطِ بَاطِلًا وَكَوْنِ الْجَزَاءِ بَاطِلًا كَانَ اسْتِلْزَامُ ذَلِكَ الشَّرْطِ لهذا الجزاء حقا فكذا هاهنا، فإن قالوا الفرق أن هاهنا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الشَّرْطِيَّةَ بِصِيغَةِ لَوْ فَقَالَ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ وَكَلِمَةُ لَوْ تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، وَأَمَّا فِي الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى كَلِمَةَ إِنْ وَهَذِهِ الْكَلِمَةُ لَا تُفِيدُ انْتِفَاءَ الشَّيْءِ لِانْتِفَاءِ غَيْرِهِ، بَلْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ تُفِيدُ الشَّكَّ فِي أَنَّهُ هَلْ حَصَلَ الشَّرْطُ أَمْ لَا، وَحُصُولُ هَذَا الشَّكِّ لِلرَّسُولِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، قُلْنَا الْفَرْقُ الَّذِي ذَكَرْتُمْ صَحِيحٌ إِلَّا أَنَّ مَقْصُودَنَا بَيَانُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ من كون الشرطية صادقة كون جزءيها صَادِقَتَيْنِ أَوْ كَاذِبَتَيْنِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ أَمَّا قَوْلُهُ إِنَّ لَفْظَةَ إِنْ تُفِيدُ حُصُولَ الشَّرْطِ هَلْ حَصَلَ أَمْ لَا، قُلْنَا هَذَا مَمْنُوعٌ فَإِنَّ حَرْفَ إِنْ حَرْفُ الشَّرْطِ وَحَرْفُ الشَّرْطِ لَا يُفِيدُ إِلَّا كَوْنَ الشَّرْطِ مُسْتَلْزِمًا لِلْجَزَاءِ، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ ذَلِكَ الشَّرْطَ مَعْلُومُ الْوُقُوعِ أَوْ مَشْكُوكُ الْوُقُوعِ، فَاللَّفْظُ لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَيْهِ الْبَتَّةَ، فَظَهَرَ مِنَ الْمَبَاحِثِ الَّتِي لَخَّصْنَاهَا أن الكلام هاهنا مُمْكِنُ الْإِجْرَاءِ عَلَى ظَاهِرِهِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَأَنَّهُ لَا حَاجَةَ فِيهِ الْبَتَّةَ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ لِذَلِكَ الْوَلَدِ وَأَنَا أَوَّلُ الْخَادِمِينَ لَهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ أَنِّي لَا أُنْكِرُ وَلَدَهُ لِأَجْلِ الْعِنَادِ وَالْمُنَازَعَةِ فَإِنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَقُومَ الدَّلِيلُ عَلَى ثُبُوتِ هَذَا الْوَلَدِ كُنْتُ مُقِرًّا بِهِ مُعْتَرِفًا بِوُجُوبِ خِدْمَتِهِ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يُوجَدْ هَذَا الْوَلَدُ وَلَمْ يَقُمِ الدَّلِيلُ عَلَى ثُبُوتِهِ الْبَتَّةَ، فَكَيْفَ أَقُولُ بِهِ؟ بَلِ الدَّلِيلُ الْقَاطِعُ قَائِمٌ عَلَى عَدَمِهِ فَكَيْفَ أَقُولُ بِهِ وَكَيْفَ أَعْتَرِفُ بِوُجُودِهِ؟ وَهَذَا الْكَلَامُ ظَاهِرٌ كَامِلٌ لَا حَاجَةَ بِهِ الْبَتَّةَ إِلَى التَّأْوِيلِ وَالْعُدُولِ عَنِ الظَّاهِرِ، فَهَذَا مَا عِنْدِي فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَنُقِلَ عَنِ السُّدِّيِّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ حَمْلُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى ظَاهِرِهَا مُمْكِنٌ وَلَا حَاجَةَ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَالتَّقْرِيرُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الَّذِي/ قَالَهُ هُوَ الْحَقُّ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِأَنَّهُ لَا بُدَّ من التأويل
Bu bâba yaklaşan hususlardan biri de O'nun { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [Enbiyâ: 22] “Eğer o ikisinde (yerde ve gökte) Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de mutlaka fesada uğrardı” kavlidir. Zira bu söz bir şartlı önermedir; şart [kısmı], “o ikisinde ilahlar vardır” sözümüz, ceza [kısmı] ise “ikisi de fesada uğrardı” sözümüzdür. Şart bizzat kendisinde bâtıldır, ceza da aynı şekilde bâtıldır; zira hakikat, o ikisinde ilahlar olmamasıdır. { لَوْ } “lev” kelimesi bir şeyin olmamasından dolayı diğer şeyin de olmamasını ifade eder; zira o ikisi fesada uğramamıştır. Sonra, şart bâtıl ve ceza bâtıl olmakla birlikte, bu şartın şu cezayı gerektirmesi (istilzamı) haktır; işte burada da böyledir. Şayet: “Aralarındaki fark şudur: Allah Teâlâ bu şartlı önermeyi { لَوْ } 'lev' sîgasıyla zikredip { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ } demiştir. { لَوْ } 'lev' kelimesi bir şeyin olmaması sebebiyle diğer şeyin de olmamasını ifade eder. Tefsirinde bulunduğumuz ayette ise Allah Teâlâ sadece { إِنْ } 'in' kelimesini zikretmiştir; bu kelime bir şeyin olmaması sebebiyle diğer şeyin de olmamasını ifade etmez, bilakis bu kelime, şartın hâsıl olup olmadığında şüpheyi ifade eder. Bu şüphenin Resûl için hâsıl olması ise mümkün değildir” derlerse, deriz ki: Zikrettiğiniz fark doğrudur; ancak bizim maksadımız, takrir ettiğimiz üzere şartlı önermenin doğru olmasından onun iki cüzünün de doğru veya yanlış olmasının gerekmediğini beyan etmektir. { إِنْ } “in” lafzının şartın hâsıl olup olmadığını ifade ettiğine dair sözlerine gelince; deriz ki: Bu kabul edilemez. Çünkü { إِنْ } “in” harfi bir şart harfidir ve şart harfi, sadece şartın cezayı gerektirdiğini ifade eder. Bu şartın vuku bulduğunun bilinir olması veya vukuunda şüphe bulunması hususuna gelince, lafızda buna dair kesinlikle bir delalet yoktur. Böylece özetlediğimiz incelemelerden açığa çıkmıştır ki, buradaki söz her yönden zâhirine hamledilmeye elverişlidir ve onda tefsire/teviline kesinlikle ihtiyaç yoktur. Mana şudur: Allah Teâlâ [şöyle] buyurmuştur: De ki [ey Muhammed]: { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, o çocuğa ibadet/kulluk edenlerin ilki ve ona ilk hizmet eden ben olurdum.' Bu sözden maksat; benim O'nun çocuğunu inat ve çekişme yüzünden inkâr etmediğimi, şayet bu çocuğun varlığına dair delil ikame edilmiş olsaydı onu ikrar edeceğimi ve ona hizmetin vacip olduğunu itiraf edeceğimi beyan etmektir; fakat böyle bir çocuk mevcut değildir ve onun varlığına dair kesinlikle hiçbir delil bulunmamaktadır, o halde nasıl onu kabul edeyim? Bilakis onun yokluğuna dair kesin delil mevcuttur; halde nasıl onu kabul eder ve nasıl varlığını itiraf ederim? Bu kelam, apaçık ve tamdır; tevil edilmeye ve zâhirinden saptırılmaya kesinlikle hiçbir ihtiyacı yoktur. Bu meselede benim görüşüm budur. Müfessirlerden Süddî'den, bu ayetin zâhirine hamledilmesinin mümkün olduğunu ve tevile ihtiyaç bulunmadığını söylediği nakledilmiştir. Zikrettiğimiz takrir de onun söylediğinin hak olduğuna delalet etmektedir. Tevilin kaçınılmaz olduğunu söyleyenlere gelince;
فَقَدْ ذَكَرُوا وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ كَثُرَتِ الْوُجُوهُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالْأَقْوَى أَنْ يُقَالَ الْمَعْنَى إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فِي زَعْمِكُمْ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ أَيِ الْمُوَحِّدِينَ لِلَّهِ الْمُكَذِّبِينَ لِقَوْلِكُمْ بِإِضَافَةِ الْوَلَدِ إِلَيْهِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: إِنْ يَثْبُتْ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَأَنَا أَوَّلُ الْمُنْكِرِينَ لَهُ أَوْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ إِنْ يثبت لكم ادعاء أن لِلرَّحْمَنِ وَلَدًا فَأَنَا أَوَّلُ الْمُنْكِرِينَ لَهُ، وَالْأَوَّلُ: بَاطِلٌ لِأَنَّ ثُبُوتَ الشَّيْءِ فِي نَفْسِهِ لَا يَقْتَضِي كَوْنَ الرَّسُولِ مُنْكِرًا لَهُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنْ كَانَ الشَّيْءُ ثَابِتًا فِي نَفْسِهِ فَأَنَا أَوَّلُ الْمُنْكِرِينَ يَقْتَضِي إِصْرَارَهُ عَلَى الْكَذِبِ وَالْجَهْلِ وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالرَّسُولِ، وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُمْ سَوَاءٌ أَثْبَتُوا لِلَّهِ وَلَدًا أَوْ لَمْ يُثْبِتُوهُ لَهُ فَالرَّسُولُ مُنْكِرٌ لِذَلِكَ الْوَلَدِ، فَلَمْ يَكُنْ لِزَعْمِهِمْ تَأْثِيرٌ فِي كَوْنِ الرَّسُولِ مُنْكِرًا لِذَلِكَ الْوَلَدِ فَلَمْ يَصْلُحْ جَعْلُ زَعْمِهِمْ إِثْبَاتَ الْوَلَدِ مُؤَثِّرًا فِي كَوْنِ الرَّسُولِ مُنْكِرًا لِلْوَلَدِ.
Onlar birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Vâhidî şöyle demiştir: Bu ayetin tefsirinde vecihler çoğalmıştır, en kuvvetlisi ise mananın şöyle denilmesidir: { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } 'Sizin zannınıza göre eğer Rahmân'ın bir çocuğu varsa', { فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } 'o takdirde ben O'na çocuk nispet etme sözünüzü yalanlayan ve Allah'ı birleyenlerin (muvahhidlerin) ilkiyim.' Bir kimse şöyle diyebilir: Kelamın takdiri ya: 'Eğer işin aslında (gerçekte) Rahmân'ın bir çocuğu sabit ise ben onu inkâr edenlerin ilkiyim' şeklinde olur; ya da takdir: 'Eğer sizin Rahmân'ın çocuğu olduğuna dair iddianız sabit ise ben onu inkâr edenlerin ilkiyim' şeklinde olur. Birincisi bâtıldır; çünkü bir şeyin bizzat kendisinde sabit olması, Resûl'ün onu inkâr etmesini gerektirmez. Zira onun: 'Eğer bir şey bizzat kendisinde sabit ise ben onu ilk inkâr edenim' demesi, onun yalan ve cehalette ısrar etmesini gerektirir ki bu Resûl'e yakışmaz. İkincisi de bâtıldır; çünkü onlar ister Allah'a çocuk nispet etsinler ister etmesinler, Resûl zaten o çocuğu inkâr etmektedir. Dolayısıyla onların bu zannının Resûl'ün o çocuğu inkâr etmesinde bir tesiri yoktur; bu sebeple onların çocuk isnat etme zanlarını Resûl'ün çocuğu inkâr etmesinde müessir kılmak doğru olmaz.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالُوا مَعْنَاهُ: إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ الْآنِفِينَ مِنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ مِنْ عَبِدَ يَعْبَدُ إِذَا اشْتَدَّتْ أَنَفَتُهُ فَهُوَ عَبِدٌ وَعَابِدٌ، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ (عبدين) .
İkinci vecih: Dediler ki, bunun manası: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, O'nun çocuğu olmasından şiddetle kaçınanların/bunu gururuna yediremeyenlerin (ânifîn) ilki ben olurdum' demektir. Bu, bir kimsenin çekinmesi/gurur yapması şiddetlendiğinde kullanılan 'Abide - Ya'bedu' (عَبِدَ يَعْبَدُ) fiilinden gelir ki [bu durumda o kişiye] 'Abid' (عَبِدٌ) ve 'Âbid' (عَابِدٌ) denir. Bazıları da bunu (عبدين) şeklinde okumuştur.
واعلم أن السؤال المذكور قائم هاهنا لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ: إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ فَأَنَا أَوَّلُ الْآنِفِينَ مِنَ الْإِقْرَارِ بِهِ، فَهَذَا يَقْتَضِي الْإِصْرَارَ عَلَى الْجَهْلِ وَالْكَذِبِ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فِي زَعْمِكُمْ وَاعْتِقَادِكُمْ فَأَنَا أَوَّلُ الْآنِفِينَ، فَهَذَا التَّعْلِيقُ فَاسِدٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَنَفَةَ حَاصِلَةٌ سَوَاءٌ حَصَلَ ذَلِكَ الزَّعْمُ وَالِاعْتِقَادُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ هَذَا التَّعْلِيقُ جَائِزًا.
Bil ki zikredilen soru burada da geçerlidir. Çünkü eğer murat: 'İşin aslında Rahmân'ın bir çocuğu varsa bunu ikrar etmekten ilk kaçınan benim' demekse, bu cehalet ve yalan üzerinde ısrarı gerektirir. Şayet murat: 'Eğer sizin zannınızda ve inancınızda Rahmân'ın çocuğu varsa [bunu reddetmekten] ilk kaçınan benim' demekse, bu şarta bağlama (ta'lîk) da fâsittir; çünkü bu kaçınma, o zan ve inanç hâsıl olsun veya olmasın zaten mevcuttur. Durum böyle olunca bu şarta bağlama caiz olmaz.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ بعضهم إن كلمة إن هاهنا هِيَ النَّافِيَةُ وَالتَّقْدِيرُ مَا كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنْ لَا وَلَدَ لَهُ.
Üçüncü vecih: Bazıları buradaki { إِنْ } “in” kelimesinin nâfiye (olumsuzluk eki) olduğunu söylemiştir. Takdiri şöyledir: 'Rahmân'ın hiçbir çocuğu olmamıştır; ben de Mekke ehlinden O'nun çocuğu olmadığını ikrar ederek O'nu birleyenlerin ilkiyim.'
وَاعْلَمْ أَنَّ الْتِزَامَ هَذِهِ الْوُجُوهِ الْبَعِيدَةِ إِنَّمَا يَكُونُ لِلضَّرُورَةِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا ضَرُورَةَ الْبَتَّةَ فَلَمْ يَجُزِ الْمَصِيرُ إِلَيْهَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki bu uzak vecihleri benimsemek ancak bir zaruretten ötürü olur. Biz ise hiçbir zaruretin bulunmadığını beyan etmiştik; dolayısıyla bu görüşlere yönelmek caiz değildir. Allah en doğrusunu bilir.
ثُمَّ قَالَ ﷾: سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ إِلَهَ الْعَالَمِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ وَاجِبَ الْوُجُودِ لِذَاتِهِ، وَكُلُّ مَا كَانَ كذلك فهو فرد مطلق لا يقبل التجزأ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَالْوَلَدُ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَنْفَصِلَ عَنِ الشَّيْءِ جُزْءٌ مِنْ أَجْزَائِهِ فَيَتَوَلَّدُ عَنْ ذَلِكَ الْجُزْءِ شَخْصٌ مِثْلُهُ، وَهَذَا إِنَّمَا يعقل فيما تكون ذاته قابلة للتجزي والتبعيض، وإذا كان ذلك مُحَالًا فِي حَقِّ إِلَهِ الْعَالَمِ امْتَنَعَ إِثْبَاتُ الْوَلَدِ لَهُ، وَلَمَّا ذَكَرَ هَذَا الْبُرْهَانَ الْقَاطِعَ قَالَ: فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ، يَعْنِي قَدْ ذَكَرْتُ الْحُجَّةَ الْقَاطِعَةَ عَلَى فَسَادِ مَا ذَكَرُوا وَهُمْ لَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا لِأَجْلِ كَوْنِهِمْ مُسْتَغْرِقِينَ فِي طَلَبِ الْمَالِ وَالْجَاهِ وَالرِّيَاسَةِ فَاتْرُكْهُمْ فِي ذَلِكَ الْبَاطِلِ وَاللَّعِبِ حَتَّى يَصِلُوا إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي وُعِدُوا فِيهِ بِمَا وُعِدُوا، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ.
Sonra [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu: { سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } “Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelemelerinden münezzehtir.” Mana şudur: Âlemin ilahının bizzat zâtı gereği Vacibü'l-Vücud (varlığı zorunlu) olması gerekir. Böyle olan her varlık ise hiçbir şekilde bölünmeyi (parçalara ayrılmayı) kabul etmeyen mutlak bir tektir. Çocuk ise bir şeyden onun parçalarından bir cüzün ayrılması ve o cüzden onun misli bir şahsın meydana gelmesinden ibarettir. Bu da ancak zâtı parçalanmayı ve bölünmeyi kabul eden şeylerde akledilebilir. Âlemin ilahı hakkında bu durum muhal olunca O'na çocuk isnat etmek de imkânsız olur. Bu kesin bürhanı zikredince şöyle buyurdu: { فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ } “Bırak onları; tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar.” Bundan maksat tehdittir; yani: 'Onların zikrettiklerinin fesadına dair kesin hücceti zikrettim; fakat onlar mal, makam ve reislik talebine daldıkları için buna dönüp bakmadılar. Artık kendilerine vaat olunan şeylerle vaat edildikleri o güne ulaşıncaya kadar onları o bâtıl ve oyun içinde bırak.' Maksat tehdittir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَفِيهِ أَبْحَاثٌ:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } “Gökte de ilah, yerde de ilah olan O'dur.” Bunda bazı incelemeler vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ نَظَرْتُ فِيمَا يَرْتَفِعُ بِهِ إِلَهٌ فَوَجَدْتُ ارْتِفَاعَهُ يَصِحُّ بِأَنْ يَكُونَ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ وَالتَّقْدِيرُ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ هُوَ إِلَهٌ.
Birinci inceleme: Ebû Ali şöyle demiştir: { إِلَهٌ } kelimesinin merfu oluşunun ne ile sağlandığına baktım ve onun mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfu olmasının sahih olduğunu gördüm. Takdiri: (وَهُوَ الَّذِي فِي السَّمَاءِ هُوَ إِلَهٌ) “Gökte ilah olan O'dur” şeklindedir.
وَالْبَحْثُ الثَّانِي: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ فِي السَّمَاءِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ
İkinci inceleme: Bu ayet, Teâlâ'nın gökte mekân tutmuş (müstakar) olmadığına dair delillerin en açık olanlarındandır. Çünkü Teâlâ bu ayet ile beyan etmiştir ki,
أَنَّ نِسْبَتَهُ إِلَى السَّمَاءِ بِالْإِلَهِيَّةِ كَنِسْبَتِهِ إِلَى الْأَرْضِ، فَلَمَّا كَانَ إِلَهًا لِلْأَرْضِ مَعَ أَنَّهُ غَيْرُ مُسْتَقِرٍّ فِيهَا فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا لِلسَّمَاءِ مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ مُسْتَقِرًّا فِيهَا، فَإِنْ قِيلَ وَأَيُّ تَعَلُّقِ لِهَذَا الْكَلَامِ بِنَفْيِ الْوَلَدِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى؟ قُلْنَا تَعَلُّقُهُ بِهِ أَنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ عِيسَى بِمَحْضِ كُنْ فَيَكُونُ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ النُّطْفَةِ وَالْأَبِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ إِنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يُوجِبُ كَوْنَ عِيسَى وَلَدًا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّ هَذَا الْمَعْنَى حاصل في تخليق السموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا مَعَ انْتِفَاءِ حُصُولِ الْوَلَدِيَّةِ هُنَاكَ.
O'nun ilahlık bakımından göğe nispeti, yere nispeti gibidir. Yerde mekân tutmamış olmakla birlikte yerin ilahı olduğuna göre, aynı şekilde gökte de mekân tutmamış olmakla birlikte göğün ilahı olması vaciptir. Şayet: 'Bu sözün Allah Teâlâ'dan çocuk isnadını nefyetmekle ne ilgisi vardır?' denilirse, deriz ki: Bunun onunla ilgisi şudur: Teâlâ İsa'yı nutfe ve baba vasıtası olmaksızın sırf 'Kün' (Ol) emriyle yaratmıştır. Sanki şöyle denilmektedir: Bu kadarı İsa'nın Sübhân olan Allah'ın çocuğu olmasını gerektirmez; zira bu mana, çocukluk durumu söz konusu olmaksızın göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratılışında da mevcuttur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى حَكِيمًا عَلِيمًا يُنَافِي حُصُولَ الْوَلَدِ لَهُ.
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, Hakîm'dir, Alîm'dir.” Biz En'âm Suresi'nde Teâlâ'nın Hakîm ve Alîm oluşunun O'nun çocuk sahibi olmasıyla çeliştiğini zikretmiştik.
ثُمَّ قَالَ: وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَبَارَكَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنَ الثَّبَاتِ وَالْبَقَاءِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنْ كَثْرَةِ الْخَيْرِ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ يُنَافِي كَوْنَ عِيسَى ﵇ وَلَدًا لِلَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الثَّبَاتَ وَالْبَقَاءَ فَعِيسَى ﵇ لَمْ يَكُنْ وَاجِبَ الْبَقَاءِ وَالدَّوَامِ، لِأَنَّهُ حَدَثَ بَعْدَ أَنْ لَمْ يَكُنْ، ثُمَّ عِنْدَ النَّصَارَى أَنَّهُ قُتِلَ وَمَاتَ وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَاقِي الدَّائِمِ الْأَزَلِيِّ مُجَانَسَةٌ وَمُشَابَهَةٌ، فَامْتَنَعَ كَوْنُهُ وَلَدًا لَهُ، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْبَرَكَةِ كَثْرَةَ الْخَيْرَاتِ مِثْلَ كونه خالقا للسموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا فَعِيسَى لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ بَلْ كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى الطَّعَامِ وَعِنْدَ النَّصَارَى أَنَّهُ كَانَ خَائِفًا مِنَ الْيَهُودِ وَبِالْآخِرَةِ أَخَذُوهُ وَقَتَلُوهُ، فَالَّذِي هَذَا صِفَتُهُ كَيْفَ يَكُونُ وَلَدًا لمن كان خالقا للسموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا!.
Sonra şöyle buyurdu: { وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü kendisine ait olan, kıyamet saatinin ilmi de O'nun katında bulunan ve nihayet O'na döndürüleceğiniz [Allah] ne yücedir!” Bil ki O'nun { تَبَارَكَ } sözü ya sebat ve bekādan türemiştir ya da hayrın çokluğundan türemiştir. Her iki takdire göre de bu iki vecihten her biri İsa aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'nın çocuğu olmasıyla çelişir. Çünkü eğer bundan murat sebat ve bekā ise İsa aleyhisselâm'ın bekāsı ve devamı zorunlu değildir; zira o, yok iken sonradan var olmuştur. Ayrıca Hıristiyanlara göre o öldürülmüş ve vefat etmiştir; bu vasıfta olan birisi ile Bâkî, Dâim ve Ezelî olan [Allah] arasında hiçbir cins ve benzerlik birliği bulunmaz, dolayısıyla O'nun çocuğu olması imkânsızdır. Eğer bereket ile murat göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin yaratıcısı olmak gibi hayırların çokluğu ise İsa böyle değildi; bilakis o yemeğe muhtaçtı ve Hıristiyanlara göre yahudilerden korkuyordu, nitekim sonunda onu yakalayıp öldürdüler. Bu vasıfta olan biri, göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin yaratıcısı olanın nasıl çocuğu olabilir?!
وَأَمَّا قَوْلُهُ وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ فَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّهُ لَمَّا شَرَحَ كَمَالَ قُدْرَتِهِ فَكَذَلِكَ شَرَحَ كَمَالَ عِلْمِهِ، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ كَامِلًا فِي الذَّاتِ وَالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ عَلَى الْحَدِّ الَّذِي شَرَحْنَاهُ امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ وَلَدُهُ فِي الْعَجْزِ وَعَدَمِ الْوُقُوفِ عَلَى أَحْوَالِ الْعَالَمِ بِالْحَدِّ الَّذِي وَصَفَهُ النَّصَارَى.
O'nun { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyamet saatinin ilmi de O'nun katındadır” kavline gelince, bundan maksat şudur: Kudretinin kemalini açıkladığı gibi ilminin kemalini de açıklamıştır. Maksat şuna dikkat çekmektir: Zâtında, ilminde ve kudretinde açıkladığımız derecede kâmil olan birinin çocuğunun, acziyet içinde ve Hıristiyanların vasfettiği derecede âlemin hallerinden habersiz olması imkânsızdır.
وَلَمَّا أَطْنَبَ اللَّهُ تَعَالَى فِي نَفْيِ الْوَلَدِ أَرْدَفَهُ بِبَيَانِ نَفْيِ الشُّرَكَاءِ فَقَالَ: وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الَّذِينَ يَدْعُونَ من دونه الملائكة وعيسى وعزير، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ وَعِيسَى وَعُزَيْرًا لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ،
Allah Teâlâ çocuk isnadını nefyetmeyi tafsilatlıca anlatınca, peşinden ortakları nefyetmeyi ekledi ve şöyle buyurdu: { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate sahip olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesnadır.” Müfessirler bu ayette iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: O'ndan başka yalvardıkları kimseler melekler, İsa ve Üzeyr'dir. Mana; meleklerin, İsa'nın ve Üzeyr'in ancak hakka şahitlik eden kimselere şefaat edecekleridir.
رُوِيَ أَنَّ النَّضْرَ بن الحرث وَنَفَرًا مَعَهُ قَالُوا إِنْ كَانَ مَا يَقُولُ مُحَمَّدٌ حَقًّا فَنَحْنُ نَتَوَلَّى الْمَلَائِكَةَ فَهُمْ أَحَقُّ بِالشَّفَاعَةِ مِنْ مُحَمَّدٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ هَذِهِ الْآيَةَ
Rivayet edildiğine göre Nadr b. Hâris ve beraberindeki bir topluluk: 'Eğer Muhammed'in dediği hak ise biz melekleri dost ediniriz; zira onlar şefaate Muhammed'den daha lâyıktır' dediler. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.
يَقُولُ لَا يَقْدِرُ هَؤُلَاءِ أَنْ يَشْفَعُوا لِأَحَدٍ ثُمَّ اسْتَثْنَى فَقَالَ: إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا الْقَوْلِ هَؤُلَاءِ لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، فَأَضْمَرَ اللَّامَ أَوْ يُقَالُ التَّقْدِيرُ إِلَّا شَفَاعَةَ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ فَحَذَفَ الْمُضَافَ، وَهَذَا عَلَى لُغَةِ مَنْ/ يُعَدِّي الشَّفَاعَةَ بِغَيْرِ لَامٍ، فَيَقُولُ شَفَعْتُ فُلَانًا بِمَعْنَى شَفَعْتُ لَهُ كَمَا تَقُولُ كَلَّمْتُهُ وَكَلَّمْتُ لَهُ وَنَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ كُلَّ مَعْبُودٍ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ الْمَلَائِكَةُ وَعِيسَى وَعُزَيْرٌ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الْأَشْيَاءَ الَّتِي عَبَدَهَا الْكُفَّارُ لَا يَمْلِكُونَ الشَّفَاعَةَ إِلَّا مِنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَعِيسَى وَعُزَيْرٌ فَإِنَّ لَهُمْ شَفَاعَةً عِنْدَ اللَّهِ وَمَنْزِلَةً، وَمَعْنَى مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ مَنْ شَهِدَ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
Buyuruyor ki: Bunlar hiç kimseye şefaat etmeye güç yetiremezler. Sonra istisna yaparak { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } buyurdu. Bu görüşe göre mana: 'Bunlar ancak hakka şahitlik eden kimseye şefaat ederler' şeklindedir; [böylece] 'lâm' harfi gizlenmiştir (muzmerdir). Yahut takdirin: 'Hakka şahitlik edenin şefaati müstesna' şeklinde olduğu, dolayısıyla muzâfın hazfedildiği söylenir. Bu, şefaati 'lâm'sız geçişli kılanların lügatine göredir; tıpkı senin (كَلَّمْتُهُ) ve (كَلَّمْتُ لَهُ), (نَصَحْتُهُ) ve (نَصَحْتُ لَهُ) demen gibi, (شَفَعْتُ لَهُ) anlamında (شَفَعْتُ فُلَانًا) der. İkinci görüş: O'ndan başka yalvardıkları kimseler, Allah'tan başka tapınılan her varlıktır. O'nun { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ } sözü ise melekler, İsa ve Üzeyr'dir. Mana: Kâfirlerin taptıkları şeyler şefaate sahip olamazlar; ancak hakka şahitlik eden melekler, İsa ve Üzeyr müstesnadır; zira onların Allah katında bir şefaati ve mertebesi vardır. Hakka şahitlik edenin manası ise, 'Lâ ilâhe illallah' diye şahitlik edendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ يَعْلَمُونَ وَهَذَا الْقَيْدُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الشَّهَادَةَ بِاللِّسَانِ فَقَطْ لَا تُفِيدُ الْبَتَّةَ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِأَنَّ إِيمَانَ الْمُقَلِّدِ لَا يَنْفَعُ الْبَتَّةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالُوا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الشَّهَادَةَ لَا تَنْفَعُ إِلَّا إِذَا حَصَلَ مَعَهَا
Sonra Teâlâ: { وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “onlar bilmektedirler” buyurdu. Bu kayıt, sadece dille şahitliğin hiçbir fayda vermediğine delalet eder. Mukallidin imanının kesinlikle fayda vermeyeceğini söyleyenler bu ayeti delil getirerek dediler ki: Allah Teâlâ şahitliğin ancak beraberinde
الْعِلْمُ وَالْعِلْمُ عِبَارَةٌ عَنِ الْيَقِينِ الَّذِي لَوْ شُكِّكَ صَاحِبُهُ فِيهِ لَمْ يَتَشَكَّكْ، وَهَذَا لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا عِنْدَ الدَّلِيلِ، فَثَبَتَ أَنَّ إِيمَانَ الْمُقَلِّدِ لَا يَنْفَعُ الْبَتَّةَ.
ilim hâsıl olduğunda fayda vereceğini beyan etmiştir. İlim ise, sahibi onda şüpheye düşürülmek istense bile şüpheye düşmeyeceği bir yakînden ibarettir. Bu da ancak delil ile hâsıl olur. Böylece mukallidin imanının kesinlikle fayda vermediği sabit olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, elbette 'Allah' diyeceklerdir. O halde nasıl döndürülüyorlar?” Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ظَنَّ قَوْمٌ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَأَمْثَالَهَا فِي الْقُرْآنِ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْقَوْمَ مُضْطَرُّونَ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِوُجُودِ الْإِلَهِ لِلْعَالَمِ، قَالَ الْجُبَّائِيُّ وَهَذَا لَا يَصِحُّ لِأَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ قَالُوا لَا إِلَهَ لَهُمْ غَيْرُهُ، وَقَوْمَ إِبْرَاهِيمَ قَالُوا وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ [إِبْرَاهِيمَ: ٩] فَيُقَالُ لَهُمْ لَا نُسَلِّمُ أَنَّ قَوْمَ فِرْعَوْنَ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِوُجُودِ الْإِلَهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى قَوْلِنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً [النَّمْلِ: ١٤] وَقَالَ مُوسَى لِفِرْعَوْنَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ [الْإِسْرَاءِ: ١٠٢] فَالْقِرَاءَةُ بِفَتْحِ التَّاءِ فِي عَلِمْتَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِرْعَوْنَ كَانَ عَارِفًا بِاللَّهِ، وَأَمَّا قَوْمُ إِبْرَاهِيمَ حَيْثُ قَالُوا وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ فَهُوَ مَصْرُوفٌ إِلَى إِثْبَاتِ الْقِيَامَةِ وَإِثْبَاتِ التَّكَالِيفِ وإثبات النبوة.
Birinci mesele: Bir topluluk, bu ayetin ve Kur'an'daki benzerlerinin bu kavmin âlemin bir ilahı olduğunu kabule mecbur kaldıklarına delalet ettiğini zannetmiştir. Cübbâî şöyle demiştir: Bu doğru değildir; çünkü Firavun kavmi kendileri için O'ndan başka ilah olmadığını söylemiş, İbrahim'in kavmi de { وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ } [İbrâhîm: 9] “Biz bizi çağırdığın şeyden şüphe içindeyiz” demişlerdir. Onlara şöyle denilir: Firavun kavminin ilahın varlığını inkâr ettiklerini kabul etmiyoruz. Sözümüzün delili Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً } [Neml: 14] “İçleri kesin olarak inandığı halde zulümle onları inkâr ettiler.” Mûsâ da Firavun'a şöyle demiştir: { لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } [İsrâ: 102] “Andolsun sen de bildin ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi birer ibret olarak indirmiştir.” (عَلِمْتَ) kelimesindeki 'te' harfinin fetha ile okunması, Firavun'un Allah'ı bildiğine delalet eder. İbrahim'in kavminin { وَإِنَّا لَفِي شَكٍّ مِمَّا تَدْعُونَنا إِلَيْهِ } “Biz bizi çağırdığın şeyden şüphe içindeyiz” sözlerine gelince; bu, kıyametin ispatına, tekliflerin ispatına ve nübüvvetin ispatına yöneliktir.
المسألة الثانية: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي آخِرِهَا، وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ على أنهم لما اعْتَقَدُوا أَنَّ خَالِقَ الْعَالَمِ وَخَالِقَ الْحَيَوَانَاتِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى فَكَيْفَ أَقْدَمُوا مَعَ هَذَا الِاعْتِقَادِ عَلَى عِبَادَةِ أَجْسَامٍ خَسِيسَةٍ وَأَصْنَامٍ خَبِيثَةٍ لَا تَضُرُّ وَلَا تَنْفَعُ، بَلْ هِيَ جَمَادَاتٌ مَحْضَةٌ.
İkinci mesele: Bil ki Teâlâ bu sözü bu surenin başında ve sonunda zikretmiştir. Maksat şuna dikkat çekmektir: Âlemin yaratıcısının ve canlıların yaratıcısının Allah Teâlâ olduğuna inandıkları halde, bu inançla birlikte ne zarar ne fayda veren, bilakis sırf cansız varlıklar olan aşağılık cisimlere ve pis putlara tapınmaya nasıl cüret ettiler?
وأما قوله فأنى تؤفكون مَعْنَاهُ لِمَ تَكْذِبُونَ عَلَى اللَّهِ فَتَقُولُونَ إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنَا بِعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ أَصْحَابِنَا بِهِ عَلَى أَنَّ إِفْكَهُمْ لَيْسَ مِنْهُمْ بل من غيرهم بقوله فأنى تؤفكون وَأَجَابَ الْقَاضِي بِأَنَّ مَنْ يَضِلُّ فِي فَهْمِ الْكَلَامِ أَوْ فِي الطَّرِيقِ يُقَالُ لَهُ أَيْنَ يَذْهَبُ بِكَ، وَالْمُرَادُ أَيْنَ تَذْهَبُ، وَأَجَابَ الْأَصْحَابُ بِأَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ أَيْنَ يَذْهَبُ بِكَ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَاهِبًا آخَرَ ذَهَبَ بِهِ، فَصَرْفُ الْكَلَامِ عَنْ حَقِيقَتِهِ خِلَافُ الْأَصْلِ الظَّاهِرِ، وَأَيْضًا فَإِنَّ الَّذِي ذَهَبَ بِهِ هُوَ الَّذِي خَلَقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةَ فِي قَلْبِهِ، وَقَدْ ثَبَتَ بِالْبُرْهَانِ الْبَاهِرِ أَنَّ خَالِقَ تِلْكَ الدَّاعِيَةِ هُوَ اللَّهُ تَعَالَى.
O'nun { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl döndürülüyorlar?” sözüne gelince; manası, 'Allah'a karşı nasıl yalan uyduruyor ve Allah bize putlara tapmayı emretti diyorsunuz?' demektir. Ashabımızdan (Ehl-i Sünnet'ten) bazıları, onların bu yalan ve sapıklıklarının kendilerinden değil, bilakis başkasından olduğuna dair O'nun { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } kavlini delil getirmişlerdir. Kādî [Abdülcebbâr], sözü anlamada veya yolda sapan bir kimseye 'Nereye götürülüyorsun?' denildiğini, muradın ise 'Nereye gidiyorsun?' olduğunu söyleyerek cevap vermiştir. Ashabımız ise şöyle cevap vermiştir: Söz söyleyenin 'Nereye götürülüyorsun?' demesi zâhiren onu bir başkasının götürdüğüne delalet eder; kelamı hakikatinden çevirmek ise asıl olan zâhire aykırıdır. Ayrıca onu götüren zat, onun kalbinde o yönelişi/arzuyu (dâiye) yaratandır. O yönelişi yaratanın Allah Teâlâ olduğu ise parlak delillerle sabit olmuştur.
ثم قال تعالى: وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ وَفِيهِ مَبَاحِثُ:
Sonra Teâlâ şöyle buyurdu: { وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Onun 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesine [yemin olsun].” Bunda bazı incelemeler vardır:
الْأَوَّلُ: قَرَأَ الْأَكْثَرُونَ وَقِيلِهِ بِفَتْحِ اللَّامِ وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِكَسْرِ اللَّامِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَقَرَأَ أُنَاسٌ مِنْ غَيْرِ السَّبْعَةِ بِالرَّفْعِ، أَمَّا الَّذِينَ قَرَءُوا بِالنَّصْبِ فَذَكَرَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ فِيهِ قَوْلَيْنِ/ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ بِتَقْدِيرِ وَقَالَ قِيلَهُ وَشَكَا شَكْوَاهُ إِلَى رَبِّهِ يَعْنِي النَّبِيَّ ﷺ فَانْتَصَبَ قِيلَهُ بِإِضْمَارِ قَالَ وَالثَّانِي: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ ... وَقِيلِهِ [الزخرف: ٨٠] وَذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِيهِ وَجْهًا ثَالِثًا: فَقَالَ إِنَّهُ نُصِبَ عَلَى مَوْضِعِ السَّاعَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ مَعْنَاهُ أَنَّهُ عَلِمَ السَّاعَةَ، وَالتَّقْدِيرُ عَلِمَ السَّاعَةَ، وَقِيلَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُكَ عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ وَعَمْرًا، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْجَرِّ فَقَالَ الْأَخْفَشُ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ إِنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى السَّاعَةِ، أَيْ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ، وَعِلْمُ قِيلِهِ يَا رَبِّ، قَالَ الْمُبَرِّدُ الْعَطْفُ عَلَى الْمَنْصُوبِ حَسَنٌ وَإِنْ تَبَاعَدَ الْمَعْطُوفُ مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُفْصَلَ بَيْنَ الْمَنْصُوبِ وَعَامِلِهِ وَالْمَجْرُورُ يَجُوزُ ذَلِكَ فِيهِ عَلَى قُبْحٍ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ فَفِيهَا وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ وَقِيلِهِ مُبْتَدَأً وَخَبَرُهُ مَا بَعْدَهُ وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى عِلْمِ السَّاعَةِ عَلَى تَقْدِيرِ حَذْفِ الْمُضَافِ مَعْنَاهُ وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَعِلْمُ قِيلِهِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذِهِ الْوُجُوهُ لَيْسَتْ قَوِيَّةً فِي الْمَعْنَى لَا سِيَّمَا وُقُوعُ الْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ بِمَا لَا يَحْسُنُ اعْتِرَاضًا، ثُمَّ ذَكَرَ وَجْهًا آخَرَ وَزَعَمَ
Birincisi: Çoğunluk { وَقِيلِهِ } kelimesini lâm'ın fethasıyla [ve-kîlehu], Âsım ve Hamza ise lâm'ın kesresiyle [ve-kîlihî] okumuştur. Vâhidî, yedi kıraat imamının dışındaki bazı insanların merfu olarak [ve-kîluhû] okuduklarını söylemiştir. Mansub okuyanlara gelince; Ahfeş ve Ferrâ bu hususta iki görüş zikretmiştir: Birincisi: Gizli bir fiille mef'ul-i mutlak (masdar) olarak mansub kılınmıştır; takdiri: 'Ve kāle kîlehu' (sözünü söyledi) ve 'Rabbine şikâyetini arz etti' yani Nebî ﷺ şeklindedir; böylece { قِيلَهُ } lafzı gizli bir 'kāle' fiiliyle mansub olmuştur. İkincisi: Daha önce geçen { أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ ... وَقِيلِهِ } [Zuhruf: 80] sözü üzerine matuftur. Zeccâc bunda üçüncü bir vecih zikrederek şöyle demiştir: { السَّاعَةِ } kelimesinin mahalli üzerine mansubdur; çünkü O'nun { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } sözünün manası, 'O saati bildi' demektir. Takdiri: 'Saati bildi ve onun sözünü bildi' şeklindedir; bunun benzeri senin 'Zeyd'in vurmasına ve Amr'a şaştım' (عَجِبْتُ مِنْ ضَرْبِ زَيْدٍ وَعَمْرًا) sözündür. Mecrur kıraate gelince; Ahfeş, Ferrâ ve Zeccâc bunun { السَّاعَةِ } kelimesine matuf olduğunu söylemişlerdir; yani: 'Kıyamet saatinin ilmi de onun 'Ey Rabbim!' sözünün ilmi de O'nun katındadır.' Müberred şöyle demiştir: Mansub üzerine atıf, matuf ile matufun aleyh arası uzaklaşsa bile güzeldir; çünkü mansub ile âmili arasının ayrılması caizdir; mecrurda ise bunun caiz olması çirkin görülmüştür. Merfu kıraate gelince; onda iki vecih vardır: Birincisi: { وَقِيلُهُ } mübteda, sonrası ise onun haberi olmasıdır. İkincisi: Muzâfın hazfi takdiriyle { عِلْمُ السَّاعَةِ } üzerine matuf olmasıdır; manası: 'Kıyametin ilmi de onun sözünün ilmi de O'nun katındadır' şeklindedir. Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: Bu vecihler mana bakımından kuvvetli değildir; bilhassa matuf ile matufun aleyh arasına itiraz cümlesi olmaya elverişli olmayan şeylerin girmesi bakımından. Sonra başka bir vecih zikretmiş ve zannetmiştir ki
أَنَّهُ أَقْوَى مِمَّا سَبَقَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ النَّصْبُ وَالْجَرُّ عَلَى إِضْمَارِ حَرْفِ الْقَسَمِ وَحَذْفِهِ وَالرَّفْعُ عَلَى قَوْلِهِمْ أَيْمُنُ اللَّهِ وَأَمَانَةُ اللَّهِ وَيَمِينُ اللَّهِ، يَكُونُ قَوْلُهُ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ جَوَابَ الْقَسَمِ كَأَنَّهُ قِيلَ وَأَقْسَمَ بِقِيلِهِ يَا رَبِّ أَوْ وَقِيلِهِ يَا رَبِّ قَسَمِي، وَأَقُولُ هَذَا الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : متكلف أيضا وهاهنا إِضْمَارٌ امْتَلَأَ الْقُرْآنُ مِنْهُ وَهُوَ إِضْمَارُ اذْكُرْ، وَالتَّقْدِيرُ وَاذْكُرْ قِيلَهُ يَا رَبِّ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْجَرِّ، فَالتَّقْدِيرُ وَاذْكُرْ وَقْتَ قِيلِهِ يَا رَبِّ، وَإِذَا وَجَبَ الْتِزَامُ الْإِضْمَارِ فَلَأَنْ يُضْمِرَ شَيْئًا جرت العادة في القرآن بالتزام إضمار أَوْلَى مِنْ غَيْرِهِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَقِيلِهِ يا رَبِّ المراد وَقِيلَ يَا رَبِّ وَالْهَاءُ زِيَادَةٌ.
o daha öncekilerden daha kuvvetlidir; o da nasb ve cerrin yemin harfinin gizlenmesi ve hazfedilmesi üzerine, ref'in ise Arapların 'Eymunullāhi', 'Emânetullāhi' ve 'Yemînullāhi' (Allah'a andolsun) sözleri kabilinden olmasıdır. O'nun { إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } kavli de yeminin cevabı olur; sanki 'Onun 'Ey Rabbim' demesine yemin etti' veya 'Onun 'Ey Rabbim' demesi benim yeminimdir' denilmiş gibi olur. Ben derim ki: Keşşâf sahibinin zikrettiği bu görüş de tekellüflüdür (zorlamadır). Oysa burada Kur'an'ın dopdolu olduğu bir gizleme (izmar) vardır ki o da { اُذْكُرْ } 'zikret/hatırla' takdiridir; takdir: 'Ve onun 'Ey Rabbim' demesini hatırla' şeklindedir. Cer kıraatine gelince, takdir: 'Ve onun 'Ey Rabbim' dediği vakti hatırla' şeklindedir. Gizlemeye gitmek vacip olduğunda, Kur'an'da âdet haline gelmiş bir gizlemeyi esas almak diğerlerinden daha evladır. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre o, O'nun { وَقِيلِهِ يا رَبِّ } kavlinin tefsirinde: Muradın 'Ve kîle yâ Rabbi' olduğunu ve 'hâ' zamirinin fazlalık (zâit) olduğunu söylemiştir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: الْقِيلُ مَصْدَرٌ كَالْقَوْلِ، وَمِنْهُ
İkinci inceleme: el-Kîl (الْقِيلُ), el-kavl (الْقَوْلُ) gibi bir masdardır. Şunlar da bundandır:
قَوْلُ النَّبِيَّ ﷺ: «نَهَى عَنِ قِيلَ وَقَالَ»
Nebî ﷺ'in: «Dedikodudan (kīl ve kālden) nehyetti» kavli.
قال الليث تقول العرب كثر فِيهِ الْقِيلُ وَالْقَالُ، وَرَوَى شِمْرٌ عَنْ أَبِي زَيْدٍ يُقَالُ مَا أَحْسَنَ قَيْلَكَ وَقَوْلَكَ وَقَالَكَ وَمَقَالَتَكَ خَمْسَةُ أَوْجُهٍ.
Leys şöyle demiştir: Araplar 'Onda kîl ve kāl çoğaldı' derler. Şemir de Ebû Zeyd'den rivayet etmiştir: 'Keyleke, kavleke, kāleke ve makāleteke ne güzel' denir; bunlar beş vecihtir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الضَّمِيرُ فِي قِيلِهِ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Üçüncü inceleme: { قِيلِهِ } lafzındaki zamir Resûlullah ﷺ'e aittir.
الْبَحْثُ الرَّابِعُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا ضَجِرَ مِنْهُمْ وَعَرَفَ إِصْرَارَهُمْ أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ وَهُوَ قَرِيبٌ مِمَّا حَكَى اللَّهُ عَنْ نُوحٍ أَنَّهُ قَالَ: رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَساراً [نُوحٍ: ٢١] .
Dördüncü inceleme: Nebî ﷺ onlardan usanınca ve onların ısrarını bilince, onların iman etmeyen bir kavim olduklarını haber verdi. Bu, Allah'ın Nûh'tan naklettiği şu sözüne yakındır: { رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِي وَاتَّبَعُوا مَنْ لَمْ يَزِدْهُ مالُهُ وَوَلَدُهُ إِلَّا خَساراً } [Nûh: 21] “Rabbim! Onlar bana isyan ettiler ve malı ile çocuğu kendisine ziyandan başka bir şey artırmayan kimseye uydular.”
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُ: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ فَأَمَرَهُ بِأَنْ يَصْفَحَ عَنْهُمْ وَفِي ضِمْنِهِ مَنَعَهُ مِنْ أَنْ يَدْعُوَ عَلَيْهِمْ بِالْعَذَابِ، وَالصَّفْحُ هُوَ الْإِعْرَاضُ.
Sonra Teâlâ ona şöyle buyurdu: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } “Şimdilik onlardan yüz çevir.” O'na onlardan yüz çevirmesini emretti ve bunun zımnında aleyhlerine azapla dua etmesini yasakladı. Safh (yüz çevirme) ise iltifat etmemektir (yüz çevirmektir).
ثُمَّ قَالَ: وَقُلْ سَلامٌ قَالَ سِيبَوَيْهِ إِنَّمَا مَعْنَاهُ الْمُتَارَكَةُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ إِبْرَاهِيمَ لِأَبِيهِ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَمَ: ٤٧] وَكَقَوْلِهِ سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ [القصص: ٥٥] .
Sonra şöyle buyurdu: { وَقُلْ سَلامٌ } “ve 'Selâm' de.” Sîbeveyh demiştir ki: Bunun manası ancak terk etmektir/ilişiği kesmektir. Bunun benzeri İbrahim'in babasına söylediği { سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } [Meryem: 47] “Sana selâm olsun, senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” sözü ile { سَلامٌ عَلَيْكُمْ لا نَبْتَغِي الْجاهِلِينَ } [Kasas: 55] “Size selâm olsun, bizim cahillerle işimiz yoktur” kavlidir.
قوله فسوف تعلمون وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ التَّهْدِيدُ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler/bileceksiniz” kavline gelince; bundan maksat tehdittir. Bunda bazı meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ تَعْلَمُونَ بِالتَّاءِ عَلَى الْخِطَابِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ كِنَايَةً عَنْ قَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ.
Birinci mesele: Nâfi ve İbn Âmir hitap olarak 'te' ile { تَعْلَمُونَ } okumuşlar, diğerleri ise iman etmeyen kavimden kinaye olarak 'ye' ile [ya'lemûn] okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ السَّلَامُ عَلَى الْكَافِرِ، وَأَقُولُ إِنْ صَحَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ فَهَذَا يُوجِبُ الِاقْتِصَارَ عَلَى مُجَرَّدِ قَوْلِهِ سَلَامٌ وَأَنْ يُقَالَ لِلْمُؤْمِنِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ. وَالْمَقْصُودُ التَّنْبِيهُ عَلَى التَّحِيَّةِ الَّتِي تُذْكَرُ لِلْمُسْلِمِ وَالْكَافِرِ.
İkinci mesele: Bir topluluk bu ayeti kâfire selâm vermenin caiz olduğuna delil getirmiştir. Ben derim ki: Eğer bu istidlal sahih ise, bu sadece { سَلَامٌ } demekle yetinmeyi, mümine ise { سَلَامٌ عَلَيْكُمْ } denilmesini gerektirir. Maksat ise Müslümana ve kâfire verilecek selama dikkat çekmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَعِنْدِي أَنَّ الْتِزَامَ النَّسْخِ فِي أَمْثَالِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ الْأَمْرَ لَا يُفِيدُ الْفِعْلَ إِلَّا مَرَّةً وَاحِدَةً فَإِذَا أَتَى بِهِ مَرَّةً وَاحِدَةً فَقَدْ سَقَطَتْ دَلَالَةُ اللَّفْظِ، فَأَيُّ حَاجَةٍ فِيهِ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ، وَأَيْضًا فَمِثْلُهُ يَمِينُ الْفَوْرِ مَشْهُورَةٌ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ وَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ اللَّفْظَ قَدْ يَتَقَيَّدُ بِحَسَبِ قَرِينَةِ الْعُرْفِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَلَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالصَّوَابِ.
Üçüncü mesele: İbn Abbas, Teâlâ'nın { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } kavlinin Kılıç Ayeti ile mensuh olduğunu söylemiştir. Bana göre bu gibi yerlerde nesh görüşünü benimsemek müşkildir; çünkü emir, fiili ancak bir defa yapmayı ifade eder; fiili bir defa yerine getirdiğinde ise lafzın delaleti düşmüş olur, o halde onda nesh görüşünü benimsemeye ne ihtiyaç vardır? Ayrıca bunun benzeri fukaha nezdinde meşhur olan fevrî yemindir (yemîn-i fevr); bu da lafzın örfün karinesi gereğince kayıtlanabileceğine delalet eder. Durum böyle olunca nesh görüşünü benimsemeye ihtiyaç kalmaz. En doğrusunu Allah bilir.
قَالَ مَوْلَانَا الْمُؤَلِّفُ عَلَيْهِ سَحَائِبُ الرَّحْمَةِ وَالرُّضْوَانِ: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْأَحَدِ الْحَادِيَ عَشَرَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ أَوَّلًا وَآخِرًا وَبَاطِنًا وَظَاهِرًا، وَالصَّلَاةُ عَلَى مَلَائِكَتِهِ الْمُقَرَّبِينَ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ خُصُوصًا عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ أَجْمَعِينَ أَبَدَ الْآبِدِينَ وَدَهْرَ الدَّاهِرِينَ.
Mevlâmız Müellif -üzerine rahmet ve rıdvan bulutları olsun- şöyle dedi: Bu surenin tefsiri altı yüz üç senesinin Zilhicce ayının on birinci Pazar günü tamamlandı. Evvelinde ve âhirinde, bâtınında ve zâhirinde hamd Allah'a mahsustur. O'nun mukarreb meleklerine, nebîlere ve resullere, bilhassa ebediyyen ve daima Muhammed ﷺ'e, âline ve bütün ashabına salât ve selâm olsun.