الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَوْمٍ كَثِيرٍ مِنْ مُتَأَخِّرِي الْمُفَسِّرِينَ وَمُتَقَدِّمِيهِمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁، قَالُوا وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ وَقَّتَ الْحَمْلَ وَالْفِصَالَ هاهنا بِمِقْدَارٍ يُعْلَمُ أَنَّهُ قَدْ يَنْقُصُ وَقَدْ يَزِيدُ عَنْهُ بِسَبَبِ اخْتِلَافِ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ شَخْصًا وَاحِدًا حَتَّى يُقَالَ إِنَّ هَذَا التَّقْدِيرَ إِخْبَارٌ عَنْ حَالِهِ فَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ كَانَ حَمْلُهُ وَفِصَالُهُ هَذَا الْقَدْرَ.
Üçüncü mesele: Vâhidî, İbn Abbâs'tan ve müteahhirîn ile mütekaddimîn müfessirlerin çoğundan bu ayetin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hakkında indiğini nakletmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: Bunun delili, Allah Teâlâ'nın burada gebelik ve sütten kesilme süresini öyle bir miktarla sınırlandırmış olmasıdır ki insanların bu durumlardaki farklılıkları sebebiyle bu sürenin eksilebileceği veya artabileceği bilinmektedir. Dolayısıyla, bu takdirin onun durumunu bildirmek olduğu söylenebilmesi için bundan kastedilenin tek bir şahıs olması vacip olmuştur. Böylece Ebû Bekir'in gebelik ve sütten kesilme süresinin bu miktar olması mümkündür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ إِنْسَانٍ يَقُولُ هَذَا الْقَوْلِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ
Sonra Allah Teâlâ o insanın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ } “Nihayet ergenlik/güçlülük çağına ulaşıp kırk yaşına basınca: 'Rabbim! Bana ve ana babama lütfettiğin nimete şükretmemi bana ilham et...' dedi.” Bilinmektedir ki her insan bu sözü söylemez. Dolayısıyla bundan muradın,
هَذِهِ الْآيَةِ إِنْسَانًا مُعَيَّنًا قَالَ هَذَا الْقَوْلَ، وَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ فَقَدْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ فِي قَرِيبٍ مِنْ هَذَا السِّنِّ، لِأَنَّهُ كَانَ أَقَلَّ سِنًّا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ بِسَنَتَيْنِ وَشَيْءٍ، وَالنَّبِيُّ ﷺ بُعِثَ عِنْدَ الْأَرْبَعِينَ وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ قَرِيبًا مِنَ الْأَرْبَعِينَ وَهُوَ قَدْ صَدَّقَ النَّبِيَّ ﷺ وَآمَنَ بِهِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ صَالِحَةٌ لِأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَبُو بَكْرٍ، وَإِذَا ثَبَتَ الْقَوْلُ بِهَذِهِ الصَّلَاحِيَّةِ فَنَقُولُ: نَدَّعِي أَنَّهُ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَفْضَلُ الْخَلْقِ لِأَنَّ الَّذِي يَتَقَبَّلُ اللَّهُ عَنْهُ أَحْسَنَ أَعْمَالِهِ وَيَتَجَاوَزُ عَنْ كُلِّ سَيِّئَاتِهِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَفَاضِلِ الْخَلْقِ وَأَكَابِرِهِمْ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّ أَفْضَلَ الْخَلْقِ بَعْدَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَمَّا أَبُو بَكْرٍ وَإِمَّا عَلَيٌّ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا تَلِيقُ بِمَنْ أَتَى بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ عِنْدَ بُلُوغِ الْأَشُدِّ وَعِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْأَرْبَعِينَ، وَعَلِيٌّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ مَا كَانَ كَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِنَّمَا آمَنَ فِي زَمَانِ الصِّبَا أَوْ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الصِّبَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
bu ayetten kastedilenin bu sözü söylemiş olan belirli bir insan olması vacip olmuştur. Ebû Bekir'e gelince, o bu sözü bu yaşa yakın bir dönemde söylemiştir; çünkü o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den iki küsur yaş daha küçüktü. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kırk yaşında peygamber olarak gönderilmişti, Ebû Bekir ise kırkına yakındı; o, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik edip ona iman etti. Böylece zikrettiğimiz şeylerle bu ayetlerin kendisinden murat edilenin Ebû Bekir olmasına elverişli olduğu sabit olmuştur. Bu elverişlilik görüşü sabit olunca da deriz ki: Biz bu ayetten muradın o olduğunu iddia ediyoruz. Buna delalet eden şey, Allah Teâlâ'nın bu ayetin sonunda: { أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ } “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kabul edeceğimiz ve cennetlikler arasında kötülüklerinden vazgeçeceğimiz/bağışlayacağımız kimselerdir” buyurmuş olmasıdır. Bu da bu ayetten murat edilenin mahlukatın en faziletlisi olduğuna delalet eder; zira Allah'ın kendisinden en güzel amellerini kabul edeceği ve bütün kötülüklerini bağışlayacağı kimsenin, yaratılmışların en faziletlilerinden ve en büyüklerinden olması vaciptir. Ümmet, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sonra mahlukatın en faziletlisinin ya Ebû Bekir ya da Ali olduğu hususunda icma etmiştir. Bu ayetten muradın Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh olması ise caiz değildir; çünkü bu ayet ancak rüşt çağına ulaştığında ve kırkına yaklaştığında bu sözü söyleyen kimseye uygun düşer. Ali b. Ebî Tâlib ise böyle değildi; zira o çocukluk çağında veya çocukluğa yakın bir dönemde iman etmişti. Böylece bu ayetten murat edilenin Ebû Bekir olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْزِعْنِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مَعْنَاهُ أَلْهِمْنِي، قَالَ صَاحِبُ «الصِّحَاحِ» أَوْزَعْتُهُ بِالشَّيْءِ أَغْرَيْتُهُ بِهِ فَأَوْزِعُ بِهِ فَهُوَ مُوزَعٌ بِهِ أَيْ مُغْرًى بِهِ، وَاسْتَوْزَعْتُ اللَّهَ شُكْرَهُ، فَأَوْزَعَنِي أَيِ اسْتَلْهَمْتُهُ فَأَلْهَمَنِي.
Dördüncü mesele: Allah Teâlâ'nın: { أَوْزِعْنِي } “Bana ilham et” buyruğu hakkında İbn Abbâs: "Bunun anlamı, bana ilham et, demektir" demiştir. es-Sıhâh sahibi şöyle demiştir: Bir kimseyi bir şeye teşvik edip düşkün kıldığımda ona (أَوْزَعْتُهُ بِالشَّيْءِ) denir, o da ona düşkün olur; dolayısıyla o (مُوزَعٌ بِهِ) yani ona düşkün kılınmış kimsedir. (اسْتَوْزَعْتُ اللَّهَ شُكْرَهُ، فَأَوْزَعَنِي) ise "Allah'tan şükrünü bana ilham etmesini istedim, O da bana ilham etti" demektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَذَا الدَّاعِي أَنَّهُ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى ثَلَاثَةَ أَشْيَاءَ: أَحَدُهَا: أَنْ يُوَفِّقَهُ اللَّهُ لِلشُّكْرِ عَلَى نِعَمِهِ وَالثَّانِي: أَنْ يُوَفِّقَهُ لِلْإِتْيَانِ بِالطَّاعَةِ الْمَرْضِيَّةِ عِنْدَ اللَّهِ الثَّالِثُ: أَنْ يُصْلِحَ لَهُ فِي ذُرِّيَّتِهِ، وَفِي تَرْتِيبِ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ الثَّلَاثَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْمَذْكُورِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَرَاتِبَ السَّعَادَاتِ ثَلَاثَةٌ أَكْمَلُهَا النَّفْسَانِيَّةُ وَأَوْسَطُهَا الْبَدَنِيَّةُ وَأَدْوَنُهَا الْخَارِجِيَّةُ وَالسَّعَادَاتُ النَّفْسَانِيَّةُ هِيَ اشْتِغَالُ الْقَلْبِ بِشُكْرِ آلَاءِ اللَّهِ وَنَعْمَائِهِ، وَالسَّعَادَاتُ الْبَدَنِيَّةُ هِيَ اشْتِغَالُ الْبَدَنِ بِالطَّاعَةِ وَالْخِدْمَةِ، وَالسَّعَادَاتُ الْخَارِجِيَّةُ هِيَ سَعَادَةُ الْأَهْلِ وَالْوَلَدِ، فَلَمَّا كَانَتِ الْمَرَاتِبُ مَحْصُورَةً فِي هَذِهِ الثَّلَاثَةِ لَا جَرَمَ رَتَّبَهَا اللَّهُ تَعَالَى عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Beşinci mesele: Bil ki Allah Teâlâ, bu dua eden kimseden Allah Teâlâ'dan üç şey talep ettiğini nakletmiştir: Birincisi: Allah'ın kendisini nimetlerine şükretmeye muvaffak kılması; ikincisi: Kendisini Allah katında razı olunan itaati yerine getirmeye muvaffak kılması; üçüncüsü: Soyunu kendisi için ıslah etmesidir. Bu üç şeyin zikredilen şekilde sıralanmasında iki yön vardır: Birincisi: Mutluluk derecelerinin üç olduğunu açıklamıştık; bunların en yetkini nefse ait/ruhsal olanlar, ortancası bedensel olanlar, en aşağısı ise dışsal olanlardır. Nefse ait/ruhsal mutluluklar kalbin Allah'ın nimetlerine şükretmekle meşgul olmasıdır; bedensel mutluluklar bedenin itaat ve hizmetle meşgul olmasıdır; dışsal mutluluklar ise aile ve çocuk mutluluğudur. Dereceler bu üçünde sınırlandırılmış olunca, şüphesiz Allah Teâlâ bunları bu şekilde sıralamıştır.
وَالسَّبَبُ الثَّانِي: لِرِعَايَةِ هَذَا التَّرْتِيبِ أَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الشُّكْرَ عَلَى الْعَمَلِ، لِأَنَّ الشُّكْرَ مِنْ أَعْمَالِ الْقُلُوبِ، وَالْعَمَلَ مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، وَعَمَلُ الْقَلْبِ أَشْرَفُ مِنْ عَمَلِ الْجَارِحَةِ، وَأَيْضًا الْمَقْصُودُ مِنَ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ أَحْوَالُ الْقَلْبِ قَالَ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] بَيَّنَ أَنَّ الصَّلَاةَ مَطْلُوبَةٌ لِأَجْلِ أَنَّهَا تُفِيدُ الذِّكْرَ، فَثَبَتَ أَنَّ أَعْمَالَ الْقُلُوبِ أَشْرَفُ مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، وَالْأَشْرَفُ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ فِي الذِّكْرِ، وَأَيْضًا الِاشْتِغَالُ بِالشُّكْرِ اشْتِغَالٌ بِقَضَاءِ حُقُوقِ النِّعَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالِاشْتِغَالُ بِالطَّاعَةِ الظَّاهِرَةِ اشْتِغَالٌ بِطَلَبِ النِّعَمِ الْمُسْتَقْبَلَةِ، وَقَضَاءُ الْحُقُوقِ الْمَاضِيَةِ يَجْرِي مَجْرَى قَضَاءِ الدَّيْنِ، وَطَلَبُ الْمَنَافِعِ الْمُسْتَقْبَلَةِ طَلَبٌ لِلزَّوَائِدِ. وَمَعْلُومٌ أَنَّ قَضَاءَ الدَّيْنِ مُقَدَّمٌ عَلَى سَائِرِ الْمُهِمَّاتِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قدم الشكر على سائر الطاعات، وأيضا أنه قَدَّمَ طَلَبَ التَّوْفِيقِ عَلَى الشُّكْرِ، وَطَلَبَ التَّوْفِيقِ عَلَى الطَّاعَةِ عَلَى طَلَبِ أَنْ يُصْلِحَ لَهُ ذُرِّيَّتَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَطْلُوبَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ اشْتِغَالٌ بِالتَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّهِ، وَالْمَطْلُوبُ الثَّالِثُ اشْتِغَالٌ بِالشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّعْظِيمَ لِأَمْرِ اللَّهِ يَجِبُ تَقْدِيمُهُ عَلَى الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّهِ.
Bu sıralamanın gözetilmesindeki ikinci sebep şudur: Allah Teâlâ şükrü amelden öne almıştır; zira şükür kalp amellerindendir, amel ise uzuvların amellerindendir; kalbin ameli ise uzvun amelinden daha şereflidir. Ayrıca zahirî amellerden kastedilen, kalbin halleridir. Allah Teâlâ: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } [Tâhâ 14] “Beni anmak için namaz kıl” buyurarak namazın zikri sağlaması sebebiyle istendiğini açıklamıştır. Böylece kalp amellerinin uzuv amellerinden daha şerefli olduğu sabit olmuştur; daha şerefli olanın ise zikirde öne alınması vaciptir. Ayrıca şükürle meşgul olmak geçmiş nimetlerin haklarını ödemekle meşgul olmaktır; zahirî itaatle meşgul olmak ise gelecekteki nimetleri talep etmekle meşgul olmaktır. Geçmiş hakları ödemek borç ödeme mesabesindedir, gelecekteki menfaatleri talep etmek ise fazlalıkları talep etmektir. Borç ödemenin diğer bütün mühim işlerden önce geldiği ise malumdur; işte bu sebeple şükür diğer bütün itaatlerin önüne geçirilmiştir. Ayrıca O, şükre muvaffakiyet talebini ve itaate muvaffakiyet talebini, zürriyetinin kendisi için ıslah edilmesi talebinden öne almıştır. Çünkü ilk iki talep Allah'ın emrine tazim ile meşgul olmaktır, üçüncü talep ise Allah'ın mahlukatına şefkat ile meşgul olmaktır. Malumdur ki Allah'ın emrine tazimin, Allah'ın mahlukatına şefkatin önüne geçirilmesi vaciptir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا إِنَّ الْعَبْدَ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَنْ يُلْهِمَهُ الشُّكْرَ عَلَى نِعَمِ اللَّهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَتِمُّ شَيْءٌ مِنَ الطَّاعَاتِ وَالْأَعْمَالِ إِلَّا بِإِعَانَةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَوْ كَانَ الْعَبْدُ مُسْتَقِلًّا بِأَفْعَالِهِ لَكَانَ هَذَا الطَّلَبُ عَبَثًا، وَأَيْضًا الْمُفَسِّرُونَ قَالُوا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ هُوَ الْإِيمَانُ أَوِ الْإِيمَانُ
Altıncı mesele: Ashabımız [Eş'arîler/kelamcılarımız] şöyle demiştir: Kul, Allah Teâlâ'dan Allah'ın nimetlerine şükretmeyi kendisine ilham etmesini talep etmiştir. Bu da itaatlerden ve amellerden hiçbir şeyin ancak Allah Teâlâ'nın yardımıyla tamamlanabileceğine delalet eder. Eğer kul kendi fiillerinde müstakil olsaydı bu talep anlamsız/abes olurdu. Ayrıca müfessirler: { أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ } “Bana lütfettiğin nimete şükretmemi bana ilham et” buyruğundan muradın iman olduğunu veya imanın
يَكُونُ دَاخِلًا فِيهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ [الْفَاتِحَةِ: ٦، ٧] وَالْمُرَادُ صِرَاطُ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بِنِعْمَةِ الْإِيمَانِ وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ الْعَبْدُ يَشْكُرُ اللَّهَ عَلَى نِعْمَةِ الْإِيمَانِ، فَلَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مِنَ الْعَبْدِ لَا مِنَ اللَّهِ لَكَانَ ذَلِكَ شُكْرًا لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى فِعْلِهِ لَا عَلَى فِعْلِ غَيْرِهِ، وَذَلِكَ قَبِيحٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٨] فَإِنْ قِيلَ: فَهَبْ أَنْ يَشْكُرَ اللَّهَ عَلَى مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ فَكَيْفَ يَشْكُرُهُ عَلَى النِّعَمِ الَّتِي أَنْعَمَ/ بِهَا عَلَى وَالِدَيْهِ؟ وَإِنَّمَا يَجِبُ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَشْكُرَ رَبَّهُ عَلَى مَا يَصِلُ إِلَيْهِ مِنَ النِّعَمِ، قُلْنَا كُلُّ نِعْمَةٍ وَصَلَتْ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى وَالِدَيْهِ، فَقَدْ وَصَلَ مِنْهَا أَثَرٌ إِلَيْهِ فَلِذَلِكَ وَصَّاهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى أَنْ يَشْكُرَ رَبَّهُ عَلَى الأمرين.
bunun içine dahil olduğunu söylemişlerdir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } [Fâtiha 6, 7] “Bizi doğru yola ilet; kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” buyruğudur. Burada murat edilen, iman nimetiyle kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoludur. Bu sabit olunca deriz ki: Kul iman nimetinden dolayı Allah'a şükretmektedir. Eğer iman Allah'tan değil de kuldan olsaydı, bu Allah Teâlâ'ya başkasının fiilinden ötürü değil, kendi fiilinden ötürü şükretmek olurdu. Bu ise Allah Teâlâ'nın: { وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا } [Âl-i İmrân 188] “ve yapmadıkları şeylerle övülmekten hoşlanırlar” buyruğu gereğince çirkindir. Eğer: "Diyelim ki Allah'a kendisine lütfettiği nimetten dolayı şükretti; peki / ana babasına lütfettiği nimetlerden dolayı O'na nasıl şükreder? Oysa kişiye ancak kendisine ulaşan nimetlerden ötürü Rabbine şükretmek vaciptir" denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ'dan ana babasına ulaşan her bir nimetin bir eseri mutlaka kendisine de ulaşmıştır. İşte bundan dolayı Allah Teâlâ ona her iki durum için de Rabbine şükretmesini tavsiye etmiştir.
[في قوله تعالى وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ] وَأَمَّا الْمَطْلُوبُ الثَّانِي: مِنَ الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الدُّعَاءِ، فَهُوَ قَوْلُهُ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ } “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana ilham et]” Buyruğu Hakkında] Bu duada zikredilen taleplerin ikincisine gelince; o, O'nun: { وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ } “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana ilham et]” buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي يُعْتَقَدُ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِيهِ كَوْنُهُ صَالِحًا عَلَى قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الَّذِي يَكُونُ صَالِحًا عِنْدَهُ وَيَكُونُ صَالِحًا أَيْضًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَالثَّانِي: الَّذِي يَظُنُّهُ صَالِحًا وَلَكِنَّهُ لَا يَكُونُ صَالِحًا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَلَمَّا قَسَّمَ الصَّالِحَ فِي ظَنِّهِ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ طَلَبَ مِنَ اللَّهِ أَنْ يُوَفِّقَهُ لِأَنْ يَأْتِيَ بِعَمَلٍ صَالِحٍ يَكُونُ صَالِحًا عِنْدَ اللَّهِ ويكون مرضيا عند الله.
Bil ki insanın hakkında salih olduğuna inandığı şey iki kısımdır: Birincisi: Hem kendi katında salih olan hem de Allah Teâlâ katında salih olandır. İkincisi ise: Kendisinin salih zannettiği fakat Allah Teâlâ katında salih olmayandır. İşte o, kendi zannındaki salihi bu iki kısma ayırınca Allah'tan kendisini, Allah katında salih olan ve Allah katında razı olunan salih bir ameli işlemeye muvaffak kılmasını talep etmiştir.
[في قوله تعالى وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي] وَالْمَطْلُوبُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمَطَالِبِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَجَلِّ نِعَمِ اللَّهِ عَلَى الْوَالِدِ، كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمَ ﵇: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥] فَإِنْ قِيلَ مَا مَعْنَى (فِي) فِي قَوْلِهِ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي؟ قُلْنَا تَقْدِيرُ الْكَلَامِ هَبْ لِي الصَّلَاحَ فِي ذُرِّيَّتِي وَأَوْقِعْهُ فِيهِمْ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } “Benim için zürriyetimi de ıslah et” Buyruğu Hakkında] Bu ayette zikredilen taleplerin üçüncüsü ise Allah Teâlâ'nın: { وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } “Benim için zürriyetimi de ıslah et” buyruğudur; çünkü bu, Allah'ın ana babaya olan en yüce nimetlerindendir. Nitekim İbrâhîm aleyhisselâm da: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ } [İbrâhîm 35] “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut” demiştir. Eğer: "{ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } ifadesindeki (فِي / fî) edatının anlamı nedir?" denilirse, deriz ki: Sözün takdiri "Bana zürriyetim hakkında salah ver ve onu onlarda gerçekleştir" demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ ذَلِكَ الدَّاعِي، أَنَّهُ طَلَبَ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الثَّلَاثَةَ، قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُرَادُ أَنَّ الدُّعَاءَ لَا يَصِحُّ إِلَّا مَعَ التَّوْبَةِ، وَإِلَّا مَعَ كَوْنِهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتَبَيَّنَ أَنِّي إِنَّمَا أَقْدَمْتُ عَلَى هَذَا الدُّعَاءِ بَعْدَ أَنْ تُبْتُ إِلَيْكَ مِنَ الْكُفْرِ وَمِنْ كُلِّ قَبِيحٍ، وَبَعْدَ أَنْ دَخَلْتُ فِي الْإِسْلَامِ وَالِانْقِيَادِ لِأَمْرِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِقَضَائِهِ.
Bil ki Allah Teâlâ o dua edenin bu üç şeyi talep ettiğini naklettikten sonra: { إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Şüphesiz ben sana tevbe ettim ve muhakkak ki ben Müslümanlardanım” buyurmuştur. Bundan murat, duanın ancak tevbe ile ve Müslümanlardan olmakla sahih olacağıdır. Böylece [dua eden kimse]: "Ben bu duaya ancak küfürden ve her türlü çirkinlikten sana tevbe ettikten ve İslâm'a girip Allah Teâlâ'nın emrine ve kazasına boyun eğdikten sonra yöneldim" demiş olmaktadır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الَّذِينَ قَالُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ، قَالُوا إِنَّ أَبَا بَكْرٍ أَسْلَمَ وَالِدَاهُ، وَلَمْ يَتَّفِقْ لِأَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالْمُهَاجِرِينَ إِسْلَامُ الْأَبَوَيْنِ إِلَّا لَهُ، فَأَبَوْهُ أَبُو قُحَافَةَ عُثْمَانُ بْنُ عَمْرٍو وَأُمُّهُ أُمُّ الْخَيْرِ بِنْتُ صَخْرِ بْنِ عَمْرٍو، وَقَوْلُهُ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَأَجَابَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَأَعْتَقَ تِسْعَةً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُعَذَّبُونَ فِي اللَّهِ مِنْهُمْ بِلَالٌ وَعَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا مِنَ الْخَيْرِ إِلَّا أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يَبْقَ لِأَبِي بَكْرٍ وَلَدٌ مِنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ إِلَّا وَقَدْ آمَنُوا، وَلَمْ يَتَّفِقْ لِأَحَدٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنْ أَسْلَمَ أَبَوَاهُ وَجَمِيعُ أَوْلَادِهِ الذكور والإناث إلا لأبي بكر.
Bil ki bu ayetin Ebû Bekir hakkında indiğini söyleyenler şöyle demişlerdir: Ebû Bekir'in ana babası Müslüman olmuştu; sahabeden ve muhacirlerden hiç kimseye onun dışında ana babasının ikisinin birden Müslüman olması nasip olmamıştı. Babası Ebû Kuhâfe Osman b. Âmir, annesi ise Ümmü'l-Hayr bint Sahr b. Âmir'dir. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ } “ve razı olacağın salih amel işlememi [bana ilham et]” buyruğu hakkında İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah onun bu duasını kabul etti; o da Allah yolunda işkence gören müminlerden, aralarında Bilâl ve Âmir b. Füheyre'nin de bulunduğu dokuz kişiyi azat etti ve Allah'ın kendisine yardım ettiği hiçbir hayrı terk etmedi. Allah Teâlâ'nın: { وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي } “Benim için zürriyetimi de ıslah et” buyruğu hakkında da İbn Abbâs: "Ebû Bekir'in erkek veya kadın iman etmemiş hiçbir çocuğu kalmadı; sahabeden hiç kimseye ana babasının ve erkek-kadın bütün çocuklarının Müslüman olması Ebû Bekir'den başka nasip olmadı" demiştir.
[في قوله تعالى أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا] ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ أَيْ أَهْلُ هَذَا الْقَوْلِ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ قُرِئَ بِضَمِّ الْيَاءِ عَلَى بِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ وَقُرِئَ بِالنُّونِ الْمَفْتُوحَةِ، وَكَذَلِكَ نَتَجَاوَزُ وَكِلَاهُمَا فِي الْمَعْنَى وَاحِدٌ، لِأَنَّ الْفِعْلَ وَإِنْ كَانَ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لِلَّهِ ﷾، فَهُوَ كَقَوْلِهِ يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] فَبَيَّنَ تَعَالَى بِقَوْلِهِ أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا أَنَّ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِمَّنْ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاءِ، وَيَسْلُكُ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ الَّتِي تَقَدَّمَ
[Allah Teâlâ'nın: { أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kendilerinden kabul edeceğimiz kimselerdir” Buyruğu Hakkında] Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ } “İşte onlar” yani bu sözün sahipleri, { الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ } “kendilerinden kabul edeceğimiz kimselerdir”. Bu kelime meçhul fiil kalıbında ye harfinin dammesiyle (يُتَقَبَّلُ) şeklinde okunduğu gibi, fethalı nûn ile (نَتَقَبَّلُ) şeklinde de okunmuştur. { نَتَجَاوَزُ } kelimesi de böyledir. Her iki kıraat de anlam bakımından birdir; çünkü fiil meçhul olsa bile [kabul edenin] aziz ve celil olan Allah olduğu malumdur. Bu tıpkı O'nun: { يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } [Enfâl 38] “geçmişteki [günahları] bağışlanır” buyruğu gibidir. Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “İşte onlar, yaptıklarının en güzelini kendilerinden kabul edeceğimiz kimselerdir” buyruğuyla, daha önce zikri geçen ve bu duayı eden, daha önce zikredilen
ذِكْرُهَا نَتَقَبَّلُ عَنْهُمْ وَالتَّقَبُّلُ مِنَ اللَّهِ هُوَ إِيجَابُ الثَّوَابِ لَهُ عَلَى عَمَلِهِ، / فَإِنْ قِيلَ وَلِمَ قَالَ تَعَالَى: أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا وَاللَّهُ يَتَقَبَّلُ الْأَحْسَنَ وَمَا دُونَهُ؟ قُلْنَا الْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِالْأَحْسَنِ الْحَسَنُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
yola giren kimselerin amellerini kendilerinden kabul edeceğini beyan etmiştir. Allah katından kabul etmek ise ameli karşılığında ona sevabı vacip kılmaktır. / Eğer: "Allah Teâlâ niçin: { أَحْسَنَ مَا عَمِلُوا } “yaptıklarının en güzelini” buyurmuştur; oysa Allah en güzeli de ondan aşağısını da kabul eder?" denilirse, deriz ki: Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: "En güzel" (ahsen) ile murat "güzel"dir (hasen). Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ [الزُّمَرِ: ٥٥] كَقَوْلِهِمْ: النَّاقِصُ وَالْأَشَجُّ أَعْدَلَا بَنِي مَرْوَانَ، أَيْ عَادِلَا بَنِي مَرْوَانَ الثَّانِي: أَنَّ الْحَسَنَ مِنَ الْأَعْمَالِ هُوَ الْمُبَاحُ الَّذِي لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ وَالْأَحْسَنُ مَا يُغَايِرُ ذلك، وهو وكل ما كان مندوبا وَاجِبًا.
{ وَاتَّبِعُوا أَحْسَنَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ } [Zümer 55] “Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun”. Bu, onların: "Nâkıs ve Eşec, Mervanoğullarının en âdil iki kişisidir" yani "âdil iki kişisidir" sözü gibidir. İkincisi: Amellerden "hasen" (güzel) olan, kendisine ne sevap ne de ceza terettüp eden mübahtır. "Ahsen" (en güzel) ise bundan farklı olan yani mendup ve vacip olan her şeydir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى يَتَقَبَّلُ طَاعَاتِهِمْ وَيَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ. ثُمَّ قَالَ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَنَتَجاوَزُ عَنْ سَيِّئاتِهِمْ } “ve kötülüklerinden vazgeçeceğimiz/bağışlayacağımız...” buyurmuştur. Anlamı; Allah Teâlâ'nın onların itaatlerini kabul edip günahlarını bağışlayacağıdır. Sonra şöyle buyurmuştur:
فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ مِثْلُ قَوْلِكَ: أَكْرَمَنِي الْأَمِيرُ فِي مِائَتَيْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ، يُرِيدُ أَكْرَمَنِي فِي جُمْلَةِ مَنْ أَكْرَمَ مِنْهُمْ وَضَمَّنِي فِي عِدَادِهِمْ، وَمَحَلُّهُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ عَلَى مَعْنَى كَائِنِينَ فِي أَصْحَابِ الْجَنَّةِ وَمَعْدُودِينَ مِنْهُمْ، وَقَوْلُهُ وَعْدَ الصِّدْقِ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ نَتَقَبَّلُ، نَتَجاوَزُ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ لَهُمْ بِالتَّقَبُّلِ وَالتَّجَاوُزِ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّهُ تَعَالَى يُعَامِلُ مَنْ صِفَتُهُ مَا قَدَّمْنَاهُ بِهَذَا الْجَزَاءِ، وَذَلِكَ وَعْدٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَبَيَّنَ أَنَّهُ صِدْقٌ وَلَا شك فيه.
{ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ } “cennetlikler arasında...”. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu sözün anlamı, senin: "Emîr, adamlarından iki yüz kişi arasında bana ikram etti" sözün gibidir; yani "Onlardan ikram ettikleri cümlesinde bana da ikram etti ve beni onların arasına kattı" demektir. Bunun iraptaki yeri, "cennetlikler arasında bulunarak ve onlardan sayılarak" manasında hal olarak mensuptur. O'nun: { وَعْدَ الصِّدْقِ } “dosdoğru bir vaat olarak” buyruğu ise pekiştirici mastardır (mef'ûl-i mutlak); zira O'nun { نَتَقَبَّلُ } ve { نَتَجاوَزُ } buyrukları, Allah'tan onlara kabul ve bağışlama vaadidir. Maksat, niteliği daha önce zikrettiğimiz gibi olan kimseye Allah Teâlâ'nın bu mükâfatla muamele edeceğini açıklamaktır; bu da Allah Teâlâ'dan bir vaattir, dolayısıyla onun doğru ve şüphesiz olduğunu beyan etmiştir.
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ١٧ الى ٢٠]
[Ahkâf Suresi (46), Ayetler 17-20]
وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧) أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (١٨) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (٢٠)
{ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ وَيْلَكَ آمِنْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَيَقُولُ مَا هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (١٧) أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ (١٨) وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمالَهُمْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (١٩) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ (٢٠) } “Ana babasına: 'Öf size! Benden önce nice nesiller gelip geçmişken [ve hiçbiri diriltilmemişken], siz beni [kabrimden çıkarılıp] diriltilmekle mi tehdit ediyorsunuz?' diyen kimseye gelince; ana babası Allah'a sığınarak: 'Yazıklar olsun sana! İman et, şüphesiz Allah'ın vaadi haktır' derler; o ise: 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' der. (17) İşte onlar, kendilerinden önce cinlerden ve insanlardan gelip geçmiş ümmetler içinde aleyhlerine söz [azap hükmü] hak olmuş kimselerdir. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır. (18) Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. Ta ki [Allah] onların amellerinin karşılığını tam olarak versin ve onlara haksızlık edilmez. (19) İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün [onlara şöyle denir]: 'Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz ve onlarla zevk sürdünüz. Bugün ise yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanız ve fasıklık etmiş olmanız sebebiyle alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız.' (20)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ الْوَلَدَ الْبَارَّ بِوَالِدَيْهِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَصَفَ الْوَلَدَ الْعَاقَّ لِوَالِدَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ: وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، قَالُوا كان أبواه يدعوانه إلى الإسلام فيأبى، وهو أُفٍّ لَكُما وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ عَلَى صِحَّتِهِ، بِأَنَّهُ لَمَّا كَتَبَ مُعَاوِيَةُ إِلَى مَرْوَانَ يُبَايِعُ النَّاسَ لِيَزِيدَ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ: لَقَدْ جِئْتُمْ بِهَا هِرَقْلِيَّةَ، أَتُبَايَعُونَ لِأَبْنَائِكُمْ؟ فَقَالَ مَرْوَانُ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ هُوَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ فِيهِ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ شَخْصٌ مُعَيَّنٌ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ كُلُّ مَنْ كَانَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ، وَهُوَ كُلُّ مَنْ دَعَاهُ أَبَوَاهُ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ فَأَبَاهُ وَأَنْكَرَهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الصَّحِيحُ عِنْدَنَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الَّذِي قَالَ لِوَالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُمَا أَتَعِدَانِنِي بِقَوْلِهِ أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ وَلَا شَكَّ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ آمَنَ وَحَسُنَ إِسْلَامُهُ، وَكَانَ مِنْ سَادَاتِ الْمُسْلِمِينَ، فَبَطَلَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ، فَإِنْ قَالُوا: رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا دَعَاهُ أَبَوَاهُ إِلَى الْإِسْلَامِ وَأَخْبَرَاهُ بِالْبَعْثِ بَعْدَ الْمَوْتِ، قَالَ: أَتَعِدانِنِي أَنْ أُخْرَجَ مِنَ الْقَبْرِ، يَعْنِي أُبْعَثُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي يَعْنِي الْأُمَمُ الْخَالِيَةُ، فَلَمْ أَرَ أَحَدًا مِنْهُمْ بُعِثَ فَأَيْنَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جُدْعَانَ، وَأَيْنَ فُلَانٌ وَفُلَانٌ؟ إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ قَوْلُهُ أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ الْمُرَادُ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ ذَكَرَهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ مَاتُوا قَبْلَهُ، وَهُمُ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ، وَبِالْجُمْلَةِ
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette ana babasına iyi davranan evladı vasfettikten sonra bu ayette ana babasına asî olan evladı vasfederek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimseye gelince...”. Bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayetin Abdurrahman b. Ebî Bekir hakkında inmiş olduğudur. Onlar şöyle demişlerdir: Ana babası onu İslâm'a davet ediyor, o ise kaçınıyor ve: "Öf size!" diyordu. Bu görüşü savunanlar, görüşlerinin doğruluğuna şu delili getirmişlerdir: Muâviye, Yezîd için insanlardan biat alması maksadıyla Mervân'a mektup yazdığında, Abdurrahman b. Ebî Bekir: "Bizans İmparatorluğu (Herakliyye) âdetini getirdiniz; oğullarınız için mi biat alıyorsunuz?" demişti. Bunun üzerine Mervân: "Ey insanlar! Allah'ın hakkında: { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...” buyurduğu şahıs işte budur" dedi. İkinci görüş: Bundan muradın belirli bir şahıs olmayıp, aksine bu sıfatla nitelenen herkes olduğudur; yani ana babası kendisini hak dine davet ettiği halde bunu reddeden ve inkâr eden herkestir. Katımızda sahih olan görüş de budur. Buna birkaç yön delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ, ana babasına: "Öf size, beni tehdit mi ediyorsunuz?" diyen bu kimseyi: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } “İşte onlar, kendilerinden önce cinlerden ve insanlardan gelip geçmiş ümmetler içinde aleyhlerine söz [azap hükmü] hak olmuş kimselerdir. Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır” buyruğuyla vasfetmiştir. Şüphe yoktur ki Abdurrahman iman etmiş, İslâm'ı güzelleşmiş ve Müslümanların ileri gelenlerinden olmuştur; dolayısıyla ayetin ona hamledilmesi batıl olmuştur. Eğer şöyle derlerse: Rivayet edildiğine göre ana babası onu İslâm'a davet edip ölümden sonra dirilmeyi haber verdiklerinde o: "Benden önce nice nesiller yani geçmiş ümmetler gelip geçmişken ve ben onlardan hiçbirinin dirildiğini görmemişken, siz beni kabirden çıkarılmakla yani ölümden sonra diriltilmekle mi tehdit ediyorsunuz? Abdullah b. Cüd'ân nerede, filan ve filan nerede?" demiştir. Bunu bildiğinde deriz ki: O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “İşte onlar, aleyhlerine söz hak olmuş kimselerdir” buyruğundan murat, Abdurrahman'ın zikrettiği, kendisinden önce ölmüş müşriklerdir ve aleyhlerine söz hak olanlar da onlardır. Özetle,
فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى الْمُشَارِ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي لَا إِلَى الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما هَذَا مَا ذَكَرَهُ الْكَلْبِيُّ فِي دَفْعِ ذَلِكَ الدَّلِيلِ، وَهُوَ حَسَنٌ وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي إِبْطَالِ ذَلِكَ الْقَوْلِ، مَا رُوِيَ أَنَّ مَرْوَانَ لَمَّا خَاطَبَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ بِذَلِكَ الْكَلَامِ سَمِعَتْ عَائِشَةُ ذَلِكَ فَغَضِبَتْ وَقَالَتْ: وَاللَّهِ مَا هُوَ بِهِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ لَعَنَ أَبَاكَ وَأَنْتَ فِي صُلْبِهِ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ الْأَقْوَى، أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْوَلَدَ الْبَارَّ بِأَبَوَيْهِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَوَصَفَ الْوَلَدَ الْعَاقَّ لِأَبَوَيْهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَكَرَ مِنْ صِفَاتِ ذَلِكَ الْوَلَدِ أَنَّهُ بَلَغَ فِي الْعُقُوقِ إِلَى حَيْثُ لَمَّا دَعَاهُ أَبَوَاهُ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ، وَهُوَ الْإِقْرَارُ بِالْبَعْثِ وَالْقِيَامَةِ أَصَرَّ عَلَى الْإِنْكَارِ وَأَبَى وَاسْتَكْبَرَ، وَعَوَّلَ فِي ذَلِكَ الْإِنْكَارِ عَلَى شُبُهَاتٍ خَسِيسَةٍ وَكَلِمَاتٍ وَاهِيَةٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْمُرَادُ كُلُّ وَلَدٍ اتَّصَفَ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ وَلَا حَاجَةَ الْبَتَّةَ إِلَى تَخْصِيصِ اللَّفْظِ الْمُطْلَقِ بِشَخْصٍ مُعَيَّنٍ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ أُفٍّ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ بِغَيْرِ تَنْوِينٍ، وَبِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ مَعَ التَّنْوِينِ، وَهُوَ صَوْتٌ إِذَا صَوَّتَ بِهِ الْإِنْسَانُ عُلِمَ أَنَّهُ مُتَضَجِّرٌ، كَمَا إِذَا قَالَ حَسِّ، عُلِمَ أَنَّهُ مُتَوَجِّعٌ، وَاللَّامُ لِلْبَيَانِ مَعْنَاهُ هَذَا/ التَّأْفِيفُ لَكُمَا خَاصَّةً، وَلِأَجْلِكُمَا دُونَ غَيْرِكُمَا، وَقُرِئَ أَتَعِدانِنِي بنونين، وأ تعداني بأحدهما وأ تعداني بِالْإِدْغَامِ، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ: أَتَعِدَانَنِي بِفَتْحِ النُّونِ كَأَنَّهُ اسْتَثْقَلَ اجْتِمَاعُ النُّونَيْنِ وَالْكَسْرَيْنِ وَالْيَاءِ، فَفَتْحَ الْأُولَى تَحَرِّيًا لِلتَّخْفِيفِ كَمَا تَحَرَّاهُ مَنْ أَدْغَمَ وَمَنْ طَرَحَ أَحَدَهُمَا.
o [işaret zamiri], { وَالَّذِي قالَ لِوالِدَيْهِ أُفٍّ لَكُما } “Ana babasına: 'Öf size!' diyen kimse...” ifadesiyle işaret edilen şahsa değil; { وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } “Benden önce nice nesiller gelip geçmişken...” ifadesiyle işaret edilenlere dönmektedir. Kelbî'nin bu delili savuşturmak için zikrettiği açıklama budur ve bu güzeldir. O görüşü iptal eden ikinci yön: Rivayet edildiğine göre Mervân, Abdurrahman b. Ebî Bekir'e bu sözle hitap edince Âişe bunu işitip öfkelenmiş ve: "Vallahi o bu kişi değildir! Fakat Allah, sen onun sulbündeyken babana lanet etmiştir" demiştir. Üçüncü yön ki en kuvvetli olanı budur: Allah Teâlâ önceki ayette ana babasına iyi davranan evladı vasfetmiş, bu ayette ise ana babasına asî olan evladı vasfetmiştir. O evladın sıfatlarından olarak, ana babası kendisini hak dine yani öldükten sonra dirilmeyi ve kıyameti ikrar etmeye davet ettiğinde inkârda ısrar edip kaçındığı, büyüklük tasladığı ve bu inkârında bayağı şüphelere ve çürük sözlere dayandığı derecede bir isyana ulaştığını zikretmiştir. Durum böyle olunca murat, zikredilen sıfatlarla nitelenen her bir evlattır; mutlak lafzı belirli bir şahsa tahsis etmeye kesinlikle hiçbir ihtiyaç yoktur. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { أُفٍّ } kelimesi tenvinsiz fetha ve kesre ile; ayrıca tenvinli olarak üç harekeyle de okunmuştur. Bu öyle bir sestir ki insan bu sesi çıkardığında onun bezgin/bıkkın olduğu anlaşılır; tıpkı "ah/vah" dediğinde acı çektiğinin anlaşılması gibi. [Lekümâ'daki] lâm harfi beyan içindir; anlamı şudur: Bu / bezginlik sesi başkasına değil, özellikle ikinize aittir ve ikinizin yüzündendir. { أَتَعِدانِنِي } kelimesi iki nûn ile, bir nûn ile (أَتَعِدَانِي) ve idgam ile (أَتَعِدَّانِي) okunmuştur. Bazıları da iki nûn, iki kesre ve yâ harfinin bir araya gelmesini ağır bularak; idgam yapan veya nûnlardan birini düşüren kimsenin hafifletme arayışında olduğu gibi, birinci nûnu fethalayarak { أَتَعِدَانَنِي } şeklinde okumuştur.
ثُمَّ قَالَ: أَنْ أُخْرَجَ أَيْ أَنْ أُبْعَثَ وَأُخْرَجَ مِنَ الْأَرْضِ، وَقُرِئَ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي يَعْنِي وَلَمْ يُبْعَثْ مِنْهُمْ أَحَدٌ.
Sonra: { أَنْ أُخْرَجَ } “çıkarılmamla...” yani diriltilip topraktan çıkarılmamla [tehdit mi ediyorsunuz] buyurmuştur. Kelime { أُخْرَجَ } şeklinde de okunmuştur. { وَقَدْ خَلَتِ الْقُرُونُ مِنْ قَبْلِي } “benden önce nice nesiller gelip geçmişken...” yani onlardan hiçbiri diriltilmemişken [demektir].
ثُمَّ قَالَ: وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ أَيْ الْوَالِدَانِ يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ، فَإِنْ قَالُوا: كَانَ الْوَاجِبُ أَنْ يُقَالَ يَسْتَغِيثَانِ بِاللَّهِ؟
Sonra: { وَهُما يَسْتَغِيثانِ اللَّهَ } “Ana babası ise Allah'a sığınırlar” buyurmuştur; yani ana baba Allah'tan yardım isterler. Eğer: "(يَسْتَغِيثَانِ بِاللَّهِ) denilmesi gerekmez miydi?" denilirse,
قُلْنَا الْجَوَابُ: مِنْ وَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمَا يَسْتَغِيثَانِ اللَّهَ مَنْ كُفْرِهِ وَإِنْكَارِهِ، فَلَمَّا حُذِفَ الْجَارُّ وُصِلَ الْفِعْلُ الثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ الباء حذف، لأنه أريد بالاستغاثة هاهنا الدُّعَاءُ عَلَى مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ يَدْعُوَانِ اللَّهَ فَلَمَّا أُرِيدَ بِالِاسْتِغَاثَةِ الدُّعَاءُ حُذِفَ الْجَارُّ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ لَا يَقْتَضِيهِ، وَقَوْلُهُ وَيْلَكَ أَيْ يَقُولَانِ لَهُ وَيْلَكَ آمِنْ وَصَدِّقْ بِالْبَعْثِ وَهُوَ دُعَاءٌ عَلَيْهِ بِالثُّبُورِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الْحَثُّ، وَالتَّحْرِيضُ عَلَى الْإِيمَانِ لَا حَقِيقَةَ الْهَلَاكِ.
deriz ki: Cevap iki yöndendir: Birincisi: Anlamın, onların çocuğun küfründen ve inkârından ötürü Allah'tan yardım istemeleri olmasıdır; cer harfi hazfedilince fiil doğrudan mef'ûle bitişmiştir. İkincisi: "Bâ" harfi hazfedilmiştir denmesi caizdir; çünkü burada istigâse ile, müfessirlerin "Allah'a dua ederler" dediği üzere dua kastedilmiştir. İstigâse ile dua kastedilince cer harfi hazfedilmiştir; zira dua fiili bunu gerektirmez. O'nun: { وَيْلَكَ } “Yazıklar olsun sana!” buyruğu ise; ona: "Yazıklar olsun sana, iman et ve öldükten sonra dirilmeyi tasdik et!" derler demektir. Bu, onun helak olması için bir bedduadır; ancak bununla kastedilen helakin bizzat kendisi değil, imana teşvik etmek ve özendirmektir.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بِالْبَعْثِ حَقٌّ فَيَقُولُ لَهُمَا مَا هَذَا الَّذِي تَقُولَانِ مِنْ أَمْرِ الْبَعْثِ وَتَدْعُوَانِنِي إِلَيْهِ إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ.
Sonra: { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “şüphesiz Allah'ın” diriltmeye dair “vaadi” { حَقٌّ } “haktır” [derler], o da ikisine: { فَيَقُولُ مَا هَذَا } “o ise: 'Bu... başkası değildir' der”; yani öldükten sonra dirilme meselesi hakkında söylediğiniz ve beni davet ettiğiniz bu şey: { إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin masallarından başka [bir şey değildir]” der.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ أَيْ حَقَّتْ عليهم كلمة العذاب، ثم هاهنا قَوْلَانِ: فَالَّذِينَ يَقُولُونَ الْمُرَادُ بِنُزُولِ الْآيَةِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، قَالُوا الْمُرَادُ بِهَؤُلَاءِ الَّذِينَ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ هُمُ الْقُرُونُ الَّذِينَ خَلَوْا مَنْ قَبْلِهِ، وَالَّذِينَ قَالُوا الْمُرَادُ بِهِ لَيْسَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ، بَلْ كُلُّ وَلَدٍ كَانَ مَوْصُوفًا بِالصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، قَالُوا هَذَا الْوَعِيدُ مُخْتَصٌّ بِهِمْ، وَقَوْلُهُ فِي أُمَمٍ نَظِيرٌ لِقَوْلِهِ فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهُ نَظِيرٌ لِقَوْلِهِ: أَكْرَمَنِي الْأَمِيرُ فِي أُنَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، يُرِيدُ أَكْرَمَنِي فِي جُمْلَةِ مَنْ أَكْرَمَ مِنْهُمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ } “İşte onlar, aleyhlerine söz hak olmuş kimselerdir” buyurmuştur; yani üzerlerine azap kelimesi hak olmuştur. Burada iki görüş vardır: Ayetin iniş sebebinden kastedilenin Abdurrahman b. Ebî Bekir olduğunu söyleyenler; üzerlerine azap kelimesi hak olan bu kimselerden muradın, ondan önce gelip geçmiş nesiller olduğunu söylemişlerdir. Bundan kastedilenin Abdurrahman olmayıp, aksine zikredilen sıfatla nitelenen her evlat olduğunu söyleyenler ise bu tehdidin onlara mahsus olduğunu söylemişlerdir. O'nun: { فِي أُمَمٍ } “ümmetler içinde...” buyruğu, { فِي أَصْحابِ الْجَنَّةِ } “cennetlikler arasında...” buyruğunun benzeridir. Bunun da: "Emîr, adamlarından bir grup insan arasında bana ikram etti" sözünün benzeri olduğunu, yani "Onlardan ikram ettikleri cümlesinde bana da ikram etti" manasına geldiğini zikretmiştik.
ثم قال: إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ وَقُرِئَ أَنَّ بِالْفَتْحِ عَلَى مَعْنَى آمَنَ بِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ.
Sonra: { إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ } “Şüphesiz onlar hüsrana uğrayanlardır” buyurmuştur. Bu kelime, "Allah'ın vaadinin hak olduğuna iman etti" manasında hemzenin fethasıyla (أَنَّهُمْ) şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ: وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَفِيهِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ الْوَلَدَ الْبَارَّ، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ الْوَلَدِ الْعَاقِّ، فَقَوْلُهُ وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا خَاصٌّ بِالْمُؤْمِنِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ الْبَارَّ بِوَالِدَيْهِ لَهُ دَرَجَاتٌ مُتَفَاوِتَةٌ، وَمَرَاتِبُ مُخْتَلِفَةٌ فِي هَذَا الْبَابِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قوله لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا عَائِدٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ،
Sonra: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Allah Teâlâ ana babasına iyi davranan evladı zikretmiş, ardından ana babasına asî olan evladı zikretmiştir; dolayısıyla O'nun: { وَلِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyruğu müminlere mahsustur. Çünkü ana babasına iyi davranan müminin bu hususta birbiri ardınca gelen dereceleri ve farklı mertebeleri vardır. İkinci görüş ise: O'nun { لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا } “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır” buyruğunun her iki gruba da döndüğüdür;
وَالْمَعْنَى وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ دَرَجَاتٌ فِي الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ وَالطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ، فَإِنْ قَالُوا كَيْفَ يَجُوزُ ذِكْرُ لَفْظِ الدَّرَجَاتِ فِي أَهْلِ النَّارِ، وقد جاء في الأثر الجنة الدرجات، وَالنَّارُ دَرَكَاتٌ؟ قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ عَلَى جِهَةِ التَّغْلِيبِ الثَّانِي: قَالَ ابْنُ زَيْدٌ: دَرَجُ أَهْلِ الْجَنَّةِ يَذْهَبُ علوا، ودرج أهل النار ينزلوا هُبُوطًا.
manası da, her iki gruptan her biri için imanda ve küfürde, itaatte ve isyanda dereceler vardır, demektir. Eğer: "Rivayette 'Cennet derecelerdir, cehennem ise derekelerdir (aşağı tabakalardır)' diye gelmişken, cehennem ehli hakkında 'dereceler' lafzının zikredilmesi nasıl caiz olur?" denilirse, deriz ki: Bunda birkaç yön vardır: Birincisi: Bunun tağlib (baskın kılma) yoluyla söylenmiş olması caizdir. İkincisi: İbn Zeyd şöyle demiştir: Cennet ehlinin dereceleri yukarıya doğru çıkar, cehennem ehlinin dereceleri ise aşağıya doğru iner.
الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالدَّرَجَاتِ الْمَرَاتِبُ الْمُتَزَايِدَةُ، إِلَّا أَنَّ زِيَادَاتِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِي الْخَيْرَاتِ وَالطَّاعَاتِ، وَزِيَادَاتِ أَهْلِ النَّارِ فِي الْمَعَاصِي وَالسَّيِّئَاتِ.
Üçüncüsü: Dereceler ile kastedilen katmerleşen mertebelerdir; şu farkla ki cennet ehlinin artışları hayırlarda ve itaatlerde, cehennem ehlinin artışları ise isyanlarda ve kötülüklerdedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِيُوَفِّيَهُمْ وَقُرِئَ بِالنُّونِ وَهَذَا تَعْلِيلٌ مُعَلَّلُهُ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ كَأَنَّهُ وَلِيُوَفِّيَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَلَا يَظْلِمَهُمْ حُقُوقَهُمْ، قَدَّرَ جَزَاءَهُمْ عَلَى مَقَادِيرِ أَعْمَالِهِمْ فَجَعَلَ الثَّوَابَ دَرَجَاتٍ وَالْعِقَابَ دَرَكَاتٍ، وَلَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّهُ يُوَصِّلُ حَقَّ كُلِّ أَحَدٍ إِلَيْهِ بَيَّنَ أَحْوَالَ أَهْلِ الْعِقَابِ أَوَّلًا، فَقَالَ: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ قِيلَ يَدْخُلُونَ النَّارَ، وَقِيلَ تُعْرَضُ عَلَيْهِمُ النَّارَ لِيَرَوْا أَهْوَالَهَا أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ أَذْهَبْتُمْ اسْتِفْهَامٌ بِهَمْزَةٍ وَمَدَّةٍ، وَابْنُ عَامِرٍ اسْتِفْهَامٌ بِهَمْزَتَيْنِ بِلَا مَدَّةٍ وَالْبَاقُونَ أَذْهَبْتُمْ بِلَفْظِ الْخَبَرِ وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَا قُدِّرَ لَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَالرَّاحَاتِ فَقَدِ اسْتَوْفَيْتُمُوهُ فِي الدُّنْيَا وَأَخَذْتُمُوهُ، فَلَمْ يَبْقَ لَكُمْ بَعْدَ اسْتِيفَاءِ حَظِّكُمْ شَيْءٌ مِنْهَا، وَعَنْ عُمَرَ لَوْ شِئْتُ لَكُنْتُ أَطْيَبُكُمْ طَعَامًا وَأَحْسَنُكُمْ لِبَاسًا، وَلَكِنِّي أَسْتَبْقِي طَيِّبَاتِي،
Sonra Allah Teâlâ: { وَلِيُوَفِّيَهُمْ } “ve ta ki onlara tam olarak versin” buyurmuştur. Bu kelime nûn ile (وَلِنُوَفِّيَهُمْ) de okunmuştur. Bu bir gerekçelendirmedir (ta'lîl); sözün ona delalet etmesinden ötürü gerekçelendirilen fiil (muallel) hazfedilmiştir; sanki "Amellerinin karşılığını onlara tam olarak vermek ve haklarında onlara zulmetmemek için, mükâfatlarını amellerinin miktarlarına göre takdir etmiş, böylece sevabı dereceler, cezayı da derekeler kılmıştır" demektir. Allah Teâlâ herkesin hakkını kendisine ulaştıracağını beyan edince, ilk olarak ceza ehlinin hallerini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün...”. "Ateşe girerler" denildiği gibi "Korkunç hallerini görsünler diye ateş onlara gösterilir" de denilmiştir. { أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا } “[onlara şöyle denir:] Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz...”. İbn Kesîr bu kelimeyi bir hemze ve bir med ile soru olarak (آأَذْهَبْتُمْ), İbn Âmir med olmaksızın iki hemze ile soru olarak (أَأَذْهَبْتُمْ), diğer kıraat imamları ise haber lafzıyla { أَذْهَبْتُمْ } şeklinde okumuşlardır. Anlamı şudur: Sizin için takdir edilen bütün güzellikleri ve rahatlıkları dünyada tam olarak tüketip aldınız; payınızı tastamam aldıktan sonra bunlardan geriye size hiçbir şey kalmadı. Ömer'den şöyle rivayet edilmiştir: "İsteseydim yemeği en lezzetli ve elbisesi en güzel olanınız olurdum; fakat ben güzel şeylerimi [ahirete] saklıyorum."
وَعَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى أَهْلِ الصُّفَّةِ وَهُمْ يُرَقِّعُونَ ثِيَابَهُمْ بِالْأَدَمِ مَا يَجِدُونَ لَهَا رِقَاعًا فَقَالَ: «أَنْتُمُ الْيَوْمَ خَيْرٌ أَمْ يَوْمَ يَغْدُو أَحَدُكُمْ فِي حُلَّةٍ وَيَرُوحُ فِي أُخْرَى، وَيُغْدَى عَلَيْهِ بِجَفْنَةٍ وَيُرَاحُ عَلَيْهِ بِأُخْرَى وَيُسْتَرُ بَيْتُهُ كَمَا تُسْتَرُ الْكَعْبَةُ، قَالُوا نَحْنُ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ قَالَ بَلْ أَنْتُمُ الْيَوْمَ خَيْرٌ؟» ، رَوَاهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre o, Ashâb-ı Suffe elbise yaması bulamadıkları için elbiselerini deri parçalarıyla yamarlarken yanlarına girip şöyle buyurmuştur: «Siz bugün mü daha hayırlısınız, yoksa birinizin sabah bir takım elbise, akşam başka bir takım elbise giydiği, önüne sabah bir çanak, akşam başka bir çanak yemek getirildiği ve Kâbe'nin örtüldüğü gibi evinin örtüldüğü gün mü?» Onlar: "Biz o gün daha hayırlıyız" dediler. [Resûlullah]: «Bilakis siz bugün daha hayırlısınız!» buyurdu. Bunu Keşşâf sahibi rivayet etmiştir.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ الصَّالِحِينَ يُؤْثِرُونَ التَّقَشُّفَ وَالزُّهْدَ فِي الدُّنْيَا رَجَاءَ أَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَكْمَلَ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَا تَدُلُّ عَلَى الْمَنْعِ مِنَ التَّنَعُّمِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ وَرَدَتْ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَإِنَّمَا وَبَّخَ اللَّهُ الْكَافِرَ لِأَنَّهُ يَتَمَتَّعُ بِالدُّنْيَا وَلَمْ يُؤَدِّ شُكْرَ الْمُنْعِمِ بِطَاعَتِهِ وَالْإِيمَانِ بِهِ، وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ يُؤَدِّي بِإِيمَانِهِ شُكْرَ الْمُنْعِمِ فَلَا يُوَبَّخُ بِتَمَتُّعِهِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ [الْأَعْرَافِ: ٣٢] نَعَمْ لَا يُنْكَرُ أَنَّ الِاحْتِرَازَ عَنِ التَّنَعُّمِ أَوْلَى، لِأَنَّ النَّفْسَ إِذَا اعْتَادَتِ التَّنَعُّمَ صَعُبَ عَلَيْهَا الِاحْتِرَازُ وَالِانْقِبَاضُ، وَحِينَئِذٍ فَرُبَّمَا حَمَلَهُ الْمَيْلُ إِلَى تِلْكَ الطَّيِّبَاتِ عَلَى فِعْلِ مَا لَا يَنْبَغِي، وَذَلِكَ مِمَّا يَجُرُّ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ وَيَقَعُ فِي الْبُعْدِ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى بِسَبَبِهِ.
Vâhidî şöyle demiştir: Salihler, ahiretteki sevapları daha mükemmel olsun ümidiyle dünyada sade yaşamayı ve zühdü tercih ederler. Ancak bu ayet nimetlerden faydalanmanın yasaklığına delalet etmez; zira bu ayet kâfir hakkında vârit olmuştur. Allah Teâlâ kâfiri sadece dünyadan faydalanıp nimet verene itaatiyle ve O'na imanla şükrünü eda etmediği için azarlamıştır. Mümine gelince, o imanıyla nimet verenin şükrünü eda eder; dolayısıyla nimetlerden yararlandığı için azarlanmaz. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِينَةَ اللَّهِ الَّتِي أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَالطَّيِّباتِ مِنَ الرِّزْقِ } [A'râf 32] “De ki: Allah'ın kulları için çıkardığı zineti ve temiz rızıkları kim haram kılmıştır?” buyruğudur. Evet, lüks ve konfordan sakınmanın daha evla olduğu inkâr edilemez; çünkü nefis rahata ve lükse alıştığında sakınmak ve geri durmak ona zor gelir. İşte o vakit bu güzel şeylere duyulan meyil, insanı uygun olmayan şeyleri yapmaya sevk edebilir; bu da birbirini sürükleyen ve neticesinde Allah Teâlâ'dan uzaklaşmaya düşüren şeylerden olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ أَيِ الْهَوَانِ، وَقُرِئَ عَذَابَ الْهَوَانِ بِما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ فَعَلَّلَ تَعَالَى ذَلِكَ الْعَذَابَ بِأَمْرَيْنِ: (أَوَّلُهُمَا) : الِاسْتِكْبَارُ وَالتَّرَفُّعُ وَهُوَ ذَنْبُ الْقَلْبِ الثَّانِي: الْفِسْقُ وَهُوَ ذَنْبُ الْجَوَارِحِ، وَقَدَّمَ الْأَوَّلَ عَلَى الثَّانِي لِأَنَّ أَحْوَالَ الْقُلُوبِ أَعْظَمُ وَقْعًا مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ الِاسْتِكْبَارِ أَنَّهُمْ يَتَكَبَّرُونَ عَنْ قَبُولِ الدِّينِ الْحَقِّ، وَيَسْتَنْكِفُونَ عَنِ الْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵊، وَأَمَّا الْفِسْقُ فَهُوَ الْمَعَاصِي وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ، قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّلَ عَذَابَهُمْ بِأَمْرَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: الْكُفْرُ وَثَانِيهِمَا: الْفِسْقُ، وَهَذَا الْفِسْقُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِذَلِكَ الْكُفْرِ، لِأَنَّ الْعَطْفَ يُوجِبُ الْمُغَايَرَةَ، فَثَبَتَ أَنَّ فِسْقَ الْكُفَّارِ يُوجِبُ الْعِقَابَ فِي حَقِّهِمْ، وَلَا مَعْنَى لِلْفِسْقِ إِلَّا تَرْكُ المأمورات وفعل المنهيات، والله أعلم.
Sonra Allah Teâlâ: { فَالْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ } “Bugün ise alçaltıcı azapla cezalandırılacaksınız” yani zillet ve aşağılanma azabıyla [cezalandırılacaksınız] buyurmuştur. Bu kelime { عَذَابَ الْهَوَانِ } şeklinde de okunmuştur. { بِما كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَفْسُقُونَ } “yeryüzünde haksız yere büyüklük taslamanız ve fasıklık etmiş olmanız sebebiyle...”. Allah Teâlâ bu azabı iki hususla gerekçelendirmiştir: Birincisi: Büyüklük taslamak ve böbürlenmektir ki bu kalbin günahıdır. İkincisi: Fasıklıktır ki bu da uzuvların günahıdır. Birinciyi ikinciden öne almıştır; çünkü kalplerin halleri uzuvların amellerinden daha büyük bir etkiye sahiptir. İstikbardan muradın hak dini kabul etmekten kibirlenmeleri ve Muhammed aleyhisselâm'a iman etmekten çekinip kaçınmaları olması mümkündür. Fasıklığa gelince, o günahlardır. Ashabımız [kelamcılarımız], kâfirlerin şeriatın füruu ile mükellef olduklarına bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: Çünkü Allah Teâlâ onların azabını iki şeyle gerekçelendirmiştir: Birincisi küfür, ikincisi fasıklıktır. Bu fasıklığın o küfürden farklı olması gerekir; zira atıf farklılığı gerektirir. Böylece kâfirlerin fasıklığının onlar hakkında azabı gerektirdiği sabit olmuştur. Fasıklığın anlamı ise ancak emredilenleri terk etmek ve yasaklananları yapmaktır. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ٢١ الى ٢٦]
[Ahkâf Suresi (46), Ayetler 21-26]
وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٢١) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٢) قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٣) فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٤) تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لَا يُرى إِلاَّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (٢٥)
{ وَاذْكُرْ أَخا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ بِالْأَحْقافِ وَقَدْ خَلَتِ النُّذُرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ اللَّهَ إِنِّي أَخافُ عَلَيْكُمْ عَذابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ (٢١) قالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ (٢٢) قالَ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ (٢٣) فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ (٢٤) تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ بِأَمْرِ رَبِّها فَأَصْبَحُوا لَا يُرى إِلاَّ مَساكِنُهُمْ كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ (٢٥) } “Âd kavminin kardeşini [Hûd'u] hatırla! Hani o, Ahkâf'ta kavmini uyarmıştı. Nitekim ondan önce de sonra da: 'Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; şüphesiz ben sizin adınıza büyük bir günün azabından korkuyorum' diyen uyarıcılar gelip geçmişti. (21) Dediler ki: 'Sen bizi ilahlarımızdan çevirmek için mi geldin? Eğer doğru söyleyenlerden isen bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!' (22) Dedi ki: '[Onun ne zaman geleceğine dair] bilgi ancak Allah'ın katındadır. Ben size benimle gönderilen şeyi tebliğ ediyorum; fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum.' (23) Nihayet onu vadilerine doğru yönelen bir bulut halinde gördüklerinde: 'Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur' dediler. [Hûd dedi ki]: 'Hayır! O, aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir; içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır! (24) Rabbinin emriyle her şeyi yerle bir eder.' Sonunda öyle oldular ki meskenlerinden başka hiçbir şey görünmez oldu. İşte suçlu/günahkâr toplumu böyle cezalandırırız.' (25)”
وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٢٦)
{ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ شَيْءٍ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِآياتِ اللَّهِ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٢٦) } “Andolsun, size vermediğimiz imkân ve iktidarı onlara vermiştik; onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik. Fakat ne kulakları ne gözleri ne de kalpleri kendilerine hiçbir fayda sağladı. Çünkü onlar Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlardı ve alay edip durdukları şey kendilerini çepeçevre kuşattı. (26)”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْرَدَ أَنْوَاعَ الدَّلَائِلِ فِي إِثْبَاتِ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ، وَكَانَ أَهْلُ مَكَّةَ بِسَبَبِ/ اسْتِغْرَاقِهِمْ فِي لَذَّاتِ الدُّنْيَا وَاشْتِغَالِهِمْ بِطَلَبِهَا أَعْرَضُوا عَنْهَا، وَلَمْ يَلْتَفِتُوا إِلَيْهَا، وَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا فَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ بَيَّنَ أَنَّ قَوْمَ عَادٍ كَانُوا أَكْثَرَ أَمْوَالًا وَقُوَّةً وَجَاهًا مِنْهُمْ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَلَّطَ الْعَذَابَ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ شُؤْمِ كُفْرِهِمْ فَذَكَرَ هَذِهِ الْقِصَّةَ هاهنا لِيَعْتَبِرَ بِهَا أَهْلُ مَكَّةَ، فَيَتْرُكُوا الِاغْتِرَارَ بِمَا وَجَدُوهُ مِنَ الدُّنْيَا وَيُقْبِلُوا عَلَى طَلَبِ الدِّينِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْقِصَّةَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهُوَ مُنَاسِبٌ لِمَا تَقَدَّمَ لِأَنَّ مَنْ أَرَادَ تَقْبِيحَ طَرِيقَةٍ عِنْدَ قَوْمٍ كَانَ الطَّرِيقُ فِيهِ ضَرْبَ الْأَمْثَالِ، وَتَقْدِيرُهُ أَنَّ مَنْ وَاظَبَ عَلَى تِلْكَ الطَّرِيقَةِ نَزَلَ بِهِ مِنَ الْبَلَاءِ كَذَا وَكَذَا، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاذْكُرْ أَخا عادٍ أَيْ وَاذْكُرْ يَا مُحَمَّدُ لِقَوْمِكَ أَهْلَ مَكَّةَ هُودًا ﵇ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ أَيْ حَذَّرَهُمْ عَذَابَ اللَّهِ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا، وَقَوْلُهُ بِالْأَحْقافِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْحِقْفُ الرَّمْلُ الْمُعْوَجُّ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْمُعْوَجِّ مَحْقُوفٌ وَقَالَ الْفَرَّاءُ الْأَحْقَافُ وَاحِدُهَا حِقْفٌ وَهُوَ الْكَثِيبُ الْمُكَسَّرُ غَيْرُ الْعَظِيمِ وَفِيهِ اعْوِجَاجٌ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ الأحقاف واد بين عمان ومهرة والنذر جَمْعُ نَذِيرٍ بِمَعْنَى الْمُنْذِرُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ قِبَلِهِ وَمِنْ خَلْفِهِ مِنْ بَعْدِهِ وَالْمَعْنَى أَنَّ هُودًا ﵇ قَدْ أَنْذَرَهُمْ وَقَالَ لهم أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عليكم العذاب.
Bil ki Allah Teâlâ tevhidi ve nübüvveti ispat hususunda çeşitli delilleri zikredince ve Mekke ehli de / dünya lezzetlerine dalmaları ve onları elde etmekle meşgul olmaları sebebiyle bunlardan yüz çevirip iltifat etmeyince -işte bu sebeple Allah Teâlâ onlar hakkında: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün [onlara şöyle denir]: Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderip tükettiniz...” buyurmuştur-, durum böyle olunca Âd kavminin mal, kuvvet ve mevki bakımından onlardan çok daha üstün olduğunu, sonra da küfürlerinin uğursuzluğu yüzünden Allah Teâlâ'nın onların üzerine azap musallat ettiğini beyan etti. Mekke ehli ibret alsın da ellerine geçen dünyalıklarla aldanmayı bırakıp dine yönelsinler diye bu kıssayı burada zikretti. İşte bu manadan ötürü Allah Teâlâ bu kıssayı bu makamda zikretmiştir. Bu da önceki kısımla uyumludur; zira bir topluluğun nezdinde bir yolu çirkin göstermek isteyen kimse için izlenecek yol meseller getirmektir; bunun anlamı da o yola devam edenin başına şöyle şöyle belalar indiğini göstermektir. Allah Teâlâ'nın: { وَاذْكُرْ أَخا عادٍ } “Âd kavminin kardeşini hatırla” buyruğu; "Ey Muhammed! Kavmin olan Mekke ehline Hûd aleyhisselâm'ı hatırlat" demektir. { إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَهُ } “Hani o, kavmini uyarmıştı” yani iman etmedikleri takdirde onları Allah'ın azabıyla korkutmuştu. O'nun: { بِالْأَحْقافِ } “Ahkâf'ta” buyruğuna gelince; Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Hıkf (حِقْف), eğri büğrü kum tepesidir; nitekim eğri büğrü olana da (مَحْقُوف / mahkûf) denir. Ferrâ ise: "Ahkâf kelimesinin tekili hıkf (حِقْف) olup, çok büyük olmayan, girintili çıkıntılı ve eğri kum yığınıdır" demiştir. İbn Abbâs: "Ahkâf, Uman ile Mehra arasında bir vadidir" demiştir. { النُّذُرُ } kelimesi münzir (uyarıcı) manasındaki nezîr (نَذِير) kelimesinin çoğuludur. { مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ } ondan önce, { وَمِنْ خَلْفِهِ } ise ondan sonra demektir. Anlamı şudur: Hûd aleyhisselâm onları uyarmış ve onlara: { أَنْ لَا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ } [عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ] “Allah'tan başkasına kulluk etmeyin; şüphesiz ben sizin adınıza [büyük bir günün] azabından korkuyorum” demiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرُّسُلَ الَّذِينَ بُعِثُوا قَبْلَهُ وَالَّذِينَ سَيُبْعَثُونَ بَعْدَهُ كُلُّهُمْ مُنْذِرُونَ نَحْوَ إِنْذَارِهِ.
Bil ki ondan önce gönderilmiş olan ve ondan sonra gönderilecek olan elçilerin hepsi onun uyarısı gibi uyarıcılardır.
ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنِ الْكُفَّارِ أَنَّهُمْ قَالُوا أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا الْإِفْكُ الصَّرْفُ، يُقَالُ أَفَكَهُ عَنْ رَأْيِهِ أَيْ صَرَفَهُ، وَقِيلَ بَلِ الْمُرَادُ لَتُزِيلَنَا بِضَرْبٍ مِنَ الْكَذِبِ عَنْ آلِهَتِنا وَعَنْ عِبَادَتِهَا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا مُعَاجَلَةُ الْعَذَابِ عَلَى الشِّرْكِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي وَعْدِكَ، فَعِنْدَ هَذَا قَالَ هُودٌ إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّمَا صَلَحَ هَذَا الْكَلَامُ جَوَابًا لِقَوْلِهِمْ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا اسْتِعْجَالٌ مِنْهُمْ لِذَلِكَ الْعَذَابِ فَقَالَ لَهُمْ هُودٌ لَا عِلْمَ عِنْدِي بِالْوَقْتِ الَّذِي يَحْصُلُ فِيهِ ذَلِكَ الْعَذَابُ، إِنَّمَا عِلْمُ ذَلِكَ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ وَهُوَ التَّحْذِيرُ عَنِ الْعَذَابِ، وَأَمَّا الْعِلْمُ بِوَقْتِهِ فَمَا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ وَهَذَا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ أَنَّ الرُّسُلَ لَمْ يُبْعَثُوا سَائِلِينَ عَنْ غَيْرِ مَا أُذِنَ لَهُمْ فِيهِ وَإِنَّمَا بُعِثُوا مُبَلِّغِينَ الثَّانِي:
Sonra Allah Teâlâ kâfirlerin şöyle dediklerini nakletmiştir: { أَجِئْتَنا لِتَأْفِكَنا } “Sen bizi çevirmek için mi geldin?”. İfk (إِفْك), çevirmek demektir; bir kimseyi fikrinden vazgeçirdiğinde (أَفَكَهُ عَنْ رَأْيِهِ) denir. "Aksine bundan murat, bir tür yalanla bizi ilahlarımızdan ve onlara tapmaktan vazgeçirmen içindir" de denilmiştir. { عَنْ آلِهَتِنا فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “ilahlarımızdan... Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir!” yani şirke karşılık azabın hemen gelmesini sağla, { إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “eğer tehdidinde doğru söyleyenlerden isen”. Bunun üzerine Hûd: { إِنَّمَا الْعِلْمُ عِنْدَ اللَّهِ } “[Onun ne zaman geleceğine dair] bilgi ancak Allah'ın katındadır” demiştir. Bu sözün onların: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” sözüne cevap olmaya uygun düşmesi şundandır: Çünkü onların: "Bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir" sözü, o azabın çarçabuk gelmesini istemeleridir. Hûd da onlara: "O azabın ne zaman gerçekleşeceğine dair bende bir bilgi yoktur; bunun bilgisi ancak Allah Teâlâ katındadır. { وَأُبَلِّغُكُمْ مَا أُرْسِلْتُ بِهِ } “Ben size benimle gönderilen şeyi tebliğ ediyorum” ki o da azaba karşı uyarmaktır. Vaktinin bilgisine gelince, Allah bunu bana vahyetmemiştir. { وَلكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “Fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum” demiştir. Bu [ifade] birkaç ihtimal taşır: Birincisi: Muradın, elçilerin kendilerine izin verilmeyen şeyi sorup araştırıcı olarak değil, ancak tebliğ edici olarak gönderildiklerini bilmemeniz olmasıdır. İkincisi:
أَرَاكُمْ قَوْمًا تَجْهَلُونَ مِنْ حَيْثُ إِنَّكُمْ بَقِيتُمْ مُصِرِّينَ عَلَى كُفْرِكُمْ وَجَهْلِكُمْ فَيَغْلِبُ عَلَى ظَنِّي أَنَّهُ قُرُبَ الْوَقْتُ الَّذِي
Küfrünüzde ve cehaletinizde ısrarcı kalmanız cihetiyle sizi cahillik eden bir kavim olarak görmemdir; nitekim zannımca
يَنْزِلُ عَلَيْكُمُ الْعَذَابُ بِسَبَبِ هَذَا الْجَهْلِ الْمُفْرِطِ والوقاحة التامة الثالث: لكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ حَيْثُ تُصِرُّونَ عَلَى طَلَبِ الْعَذَابِ وَهَبْ أَنَّهُ لَمْ يَظْهَرْ لَكُمْ كَوْنِي صَادِقًا، وَلَكِنْ لَمْ يَظْهَرْ أَيْضًا لَكُمْ كَوْنِي كَاذِبًا فَالْإِقْدَامُ عَلَى الطَّلَبِ الشَّدِيدِ لِهَذَا الْعَذَابِ جَهْلٌ عَظِيمٌ.
bu aşırı cehalet ve tam küstahlık sebebiyle üzerinize azabın ineceği vakit yaklaşmıştır. Üçüncüsü: Azabın gelmesini istemekte ısrar ettiğiniz cihetle { لكِنِّي أَراكُمْ قَوْماً تَجْهَلُونَ } “fakat ben sizi cahillik eden bir kavim olarak görüyorum” [demektir]. Tutalım ki benim doğru sözlü olduğum sizin için açıkça ortaya çıkmadı, fakat yalancı olduğum da sizin için açıkça ortaya çıkmış değildir; dolayısıyla bu azabı şiddetle talep etmeye girişmek büyük bir cehalettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا رَأَوْهُ ذَكَرَ الْمُبَرِّدُ فِي الضَّمِيرِ فِي رَأَوْهُ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ وَبَيَّنَهُ قَوْلُهُ عارِضاً كَمَا قَالَ: مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فَاطِرٍ: ٤٥] وَلَمْ يَذْكُرِ الْأَرْضَ لكونها معلومة فكذا هاهنا الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى السَّحَابِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَمَّا رَأَوُا السَّحَابَ عَارِضًا وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ/ وَيَكُونُ مِنْ بَابِ الْإِضْمَارِ لَا عَلَى شَرِيطَةِ التَّفْسِيرِ وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى مَا فِي قَوْلِهِ فَأْتِنا بِما تَعِدُنا أَيْ فَلَمَّا رَأَوْا مَا يُوعَدُونَ بِهِ عَارِضًا، قَالَ أَبُو زَيْدٍ الْعَارِضُ السَّحَابَةُ الَّتِي تُرَى فِي نَاحِيَةِ السَّمَاءِ ثُمَّ تَطْبِقُ، وَقَوْلُهُ مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ كَانَتْ عَادٌ قَدْ حُبِسَ عَنْهُمُ الْمَطَرُ أَيَّامًا فَسَاقَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ سَحَابَةً سَوْدَاءَ فَخَرَجَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ وَادٍ يُقَالُ لَهُ الْمُغِيثُ فَلَمَّا رَأَوْهُ عارِضاً مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ استبشروا وقالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا وَالْمَعْنَى مُمْطِرُ إِيَّانَا، قِيلَ كَانَ هُودٌ قَاعِدًا فِي قَوْمِهِ فَجَاءَ سَحَابٌ مُكْثِرٌ فَقَالُوا هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا فَقَالَ: بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ ثُمَّ بَيَّنَ مَاهِيَّتَهُ فَقَالَ: رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ. ثُمَّ وَصَفَ تِلْكَ الرِّيحَ فَقَالَ: تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ أَيْ تُهْلِكُ كُلَّ شَيْءٍ مِنَ النَّاسِ وَالْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ بِأَمْرِ رَبِّها وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذَا لَيْسَ مِنْ بَابِ تَأْثِيرَاتِ الْكَوَاكِبِ وَالْقِرَانَاتِ، بَلْ هُوَ أَمْرٌ حَدَثَ ابْتِدَاءً بِقُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَجْلِ تَعْذِيبِكُمْ فَأَصْبَحُوا يَعْنِي عَادًا لَا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلَمَّا رَأَوْهُ } “Nihayet onu gördüklerinde...”. Müberred { رَأَوْهُ } kelimesindeki zamir hakkında iki görüş zikretmiştir: Birincisi: Zamirin zikredilmemiş bir şeye dönmesidir ve bunu { عارِضاً } “bir bulut” kelimesi açıklamaktadır; nitekim Allah Teâlâ: { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } [Fâtır 45] “[yeryüzünün] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” buyurmuş ve malum olduğu için yeryüzünü açıkça zikretmemiştir. İşte burada da zamir buluta dönmektedir; sanki "Bulutu enine yayılmış olarak gördüklerinde" denilmiş gibidir. Zeccâc'ın tercihi de budur / ve bu tefsir şartına bağlı olmaksızın zamir getirme kabilindendir. İkinci görüş: Zamirin O'nun: { فَأْتِنا بِما تَعِدُنا } “bizi tehdit ettiğin şeyi başımıza getir” buyruğundaki "mâ" (şey) kelimesine dönmesidir; yani "Tehdit edildikleri şeyi enine yayılmış bir bulut halinde gördüklerinde" demektir. Ebû Zeyd: "Ârız (عَارِض), göğün bir tarafında görünüp sonra her tarafı kaplayan buluttur" demiştir. O'nun: { مُسْتَقْبِلَ أَوْدِيَتِهِمْ } “vadilerine doğru yönelen” buyruğu hakkında müfessirler şöyle demişlerdir: Âd kavminden günlerce yağmur kesilmişti. Bunun üzerine Allah onlara siyah bir bulut sevk etti; bu bulut onlara Mugîs denilen bir vadiden çıktı. Onlar bu bulutu vadilerine yönelmiş olarak görünce sevindiler ve: { هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Bu, bize yağmur yağdıracak bir buluttur” dediler. Anlamı, "bize yağmur yağdırıcıdır" demektir. Rivayet edildiğine göre Hûd kavminin arasında otururken yoğun bir bulut geldi. Onlar: "Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur" deyince, o: { بَلْ هُوَ مَا اسْتَعْجَلْتُمْ بِهِ } “Hayır! O, aceleyle gelmesini istediğiniz şeydir” yani azaptır, dedi. Sonra onun mahiyetini açıklayarak: { رِيحٌ فِيها عَذابٌ أَلِيمٌ } “içinde can yakıcı bir azap bulunan bir rüzgârdır!” buyurdu. Sonra o rüzgârı tavsif ederek: { تُدَمِّرُ كُلَّ شَيْءٍ } “Her şeyi yerle bir eder” yani insanlardan, hayvanlardan ve bitkilerden her şeyi helak eder, { بِأَمْرِ رَبِّها } “Rabbinin emriyle” buyurdu. Bunun manası şudur: Bu, yıldızların ve gezegen kavuşumlarının etkilerinden kaynaklanan bir durum değildir; bilakis sizi cezalandırmak için Allah Teâlâ'nın kudretiyle doğrudan meydana gelmiş bir iştir. { فَأَصْبَحُوا } “Sonunda öyle oldular ki” yani Âd kavmi öyle oldu ki, { لَا يُرى إِلَّا مَساكِنُهُمْ } “meskenlerinden başka hiçbir şey görünmez oldu”. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci mesele:
رُوِيَ أَنَّ الرِّيحَ كَانَتْ تَحْمِلُ الْفُسْطَاطَ فَتَرْفَعُهَا فِي الْجَوِّ حَتَّى يُرَى كَأَنَّهَا جَرَادَةٌ،
Rivayet edildiğine göre rüzgâr büyük çadırı kaldırıp havaya savurur, öyle ki sanki bir çekirge gibi görünürdü.
وَقِيلَ أَوَّلُ مَنْ أَبْصَرَ الْعَذَابَ امْرَأَةٌ مِنْهُمْ قَالَتْ رَأَيْتُ رِيحًا فِيهَا كَشُهُبِ النَّارِ،
Azabı ilk gören kimsenin onlardan bir kadın olduğu ve: "İçinde ateş kıvılcımları/şuleleri gibi şeyler bulunan bir rüzgâr gördüm" dediği söylenmiştir.
وَرُوِيَ أَنَّ أَوَّلَ مَا عَرَفُوا بِهِ أَنَّهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ،
Onun can yakıcı bir azap olduğunu ilk anlamalarının şu şekilde olduğu rivayet edilmiştir:
أَنَّهُمْ رَأَوْا مَا كَانَ فِي الصَّحْرَاءِ مِنْ رِجَالِهِمْ وَمَوَاشِيهِمْ يَطِيرُ بِهِ الرِّيحُ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ فَدَخَلُوا بُيُوتَهُمْ وَغَلَّقُوا أَبْوَابَهُمْ فَعَلَّقَتِ الرِّيحُ الْأَبْوَابَ وَصَرَعَتْهُمْ، وَأَحَالَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْأَحْقَافَ، فَكَانُوا تَحْتَهَا سَبْعَ لَيَالٍ وَثَمَانِيَةَ أَيَّامٍ لَهُمْ أَنِينٌ، ثُمَّ كَشَفَتِ الرِّيحُ عَنْهُمْ فَاحْتَمَلَتْهُمْ فَطَرَحَتْهُمْ فِي الْبَحْرِ،
Onlar çölde bulunan adamlarını ve hayvanlarını rüzgârın gökle yer arasında uçurduğunu gördüler. Bunun üzerine evlerine girip kapılarını kilitlediler. Fakat rüzgâr kapıları söküp onları yere serdi. Allah kum tepelerini (ahkâf) üzerlerine yığdı; iniltiler içinde yedi gece sekiz gün onun altında kaldılar. Sonra rüzgâr üzerlerini açıp onları kaldırdı ve denize fırlattı.
وَرُوِيَ أَنَّ هُودًا لَمَّا أَحَسَّ بِالرِّيحِ خَطَّ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ خَطًّا إِلَى جَنْبِ عَيْنٍ تَنْبُعُ فَكَانَتِ الرِّيحُ الَّتِي تُصِيبُهُمْ رِيحًا لَيِّنَةً هَادِئَةً طَيِّبَةً، وَالرِّيحُ الَّتِي تُصِيبُ قَوْمَ عَادٍ تَرْفَعُهُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَتُطَيِّرُهُمْ إِلَى السَّمَاءِ وَتَضْرِبُهُمْ عَلَى الْأَرْضِ،
Rivayet edildiğine göre Hûd rüzgârı hissedince kaynayan bir pınarın yanında kendi ve müminlerin etrafına bir çizgi çizdi. Onlara isabet eden rüzgâr yumuşak, sakin ve hoş bir esinti oluyordu; Âd kavmine isabet eden rüzgâr ise onları yerden kaldırıyor, göğe uçuruyor ve yere çarpıyordu.
وَأَثَرُ الْمُعْجِزَةِ إِنَّمَا ظَهَرَ فِي تِلْكَ الرِّيحِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ،
Mucizenin eseri o rüzgârda ancak bu yönden ortaya çıkmıştır.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَا أَمَرَ اللَّهُ خَازِنَ الرِّيَاحِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَى عَادٍ إِلَّا مِثْلَ مِقْدَارِ الْخَاتَمِ»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Allah, rüzgârların hazinedarına Âd kavmi üzerine ancak bir yüzük halkası miktarınca [rüzgâr] göndermesini emretti.»
ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ أَهْلَكَهُمْ بِكُلِّيَّتِهِمْ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِظْهَارُ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى،
Sonra bu miktar onları bütünüyle helak etti. Bu sözden maksat, Allah Teâlâ'nın kudretinin kemalini ortaya koymaktır.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ كَانَ إِذَا رَأَى الرِّيحَ فَزِعَ وَقَالَ: «اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ خَيْرَهَا وَخَيْرَ مَا أُرْسِلَتْ بِهِ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّهَا وَمِنْ شَرِّ مَا أرسلت به» .
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in rüzgâr gördüğü zaman endişelenip şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allahım! Senden onun hayrını ve onunla gönderilen şeyin hayrını dilerim; onun şerrinden ve onunla gönderilen şeyin şerrinden sana sığınırım.»
المسألة الثانية: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ لَا يُرى بِالْيَاءِ وَضَمِّهَا مَساكِنُهُمْ بِضَمِّ النُّونِ، قَالَ الْكِسَائِيُّ مَعْنَاهُ لَا يُرَى شَيْءٌ إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ لَا تَرى عَلَى الْخِطَابِ أَيْ لَا تَرَى أَنْتَ أَيُّهَا الْمُخَاطَبُ، وَفِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ عَنْ عَاصِمٍ لَا تُرَى بِالتَّاءِ مَساكِنُهُمْ بِضَمِّ النُّونِ وَهِيَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ وَالتَّأْوِيلُ لَا تُرَى مِنْ بَقَايَا عَادٍ أَشْيَاءُ إِلَّا مَسَاكِنُهُمْ. وَقَالَ الْجُمْهُورُ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَيْسَتْ بِالْقَوِيَّةِ.
İkinci mesele: Âsım ve Hamza { لَا يُرى } kelimesini yâ harfi ve onun dammesiyle, { مَساكِنُهُمْ } kelimesini de nûn harfinin dammesiyle okumuştur. Kisâî, bunun manasının "meskenlerinden başka hiçbir şey görünmez oldu" şeklinde olduğunu söylemiştir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Kisâî ise muhatap sîgasıyla { لَا تَرى } şeklinde okumuşlardır; yani "ey muhatap, sen görmezsin" demektir. Âsım'dan gelen bazı rivayetlerde tâ harfiyle { لَا تُرَى } ve nûn harfinin dammesiyle { مَساكِنُهُمْ } şeklinde okunmuştur ki bu Hasan'ın kıraatidir. Tevili ise, "Âd kavminin kalıntılarından meskenleri hariç hiçbir şey görünmez" şeklindedir. Cumhur bu kıraatin güçlü olmadığını söylemiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَخْوِيفُ كَفَّارِ مَكَّةَ، فَإِنْ قِيلَ/ لِمَا قَالَ اللَّهُ
Sonra [Allah] Teâlâ: { كَذلِكَ نَجْزِي الْقَوْمَ الْمُجْرِمِينَ } “İşte suçlu topluluğu böyle cezalandırırız” buyurdu. Bundan maksat Mekke kâfirlerini korkutmaktır. Eğer şöyle denilirse: Allah Teâlâ,
تَعَالَى: وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ [الْأَنْفَالِ: ٣٣] فَكَيْفَ يَبْقَى التَّخْوِيفُ حَاصِلًا؟ قُلْنَا: قَوْلُهُ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ إِنَّمَا أُنْزِلَ فِي آخِرِ الْأَمْرِ فَكَانَ التَّخْوِيفُ حَاصِلًا قَبْلَ نُزُولِهِ.
{ وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” [el-Enfâl 33] buyurmuşken korkutma nasıl geçerli kalabilir? Deriz ki: O'nun { وَما كانَ اللَّهُ لِيُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِيهِمْ } “Halbuki sen onların içindeyken Allah onlara azap edecek değildir” sözü ancak işin sonunda indirilmiştir; dolayısıyla korkutma onun nüzulünden önce gerçekleşmiş durumdaydı.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَوَّفَ كُفَّارَ مَكَّةَ، وَذَكَرَ فَضْلَ عَادٍ بِالْقُوَّةِ وَالْجِسْمِ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ قَالَ الْمُبَرِّدُ مَا فِي قَوْلِهِ فِيما بِمَنْزِلَةِ الَّذِي. وإِنْ بِمَنْزِلَةِ مَا وَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الَّذِي مَا مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْكُمْ قُوَّةً وَأَكْثَرَ مِنْكُمْ أَمْوَالًا، وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةُ كَلِمَةُ إِنْ زَائِدَةٌ. وَالتَّقْدِيرُ وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيمَا إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ، وَهَذَا غَلَطٌ لِوُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُكْمَ بِأَنَّ حَرْفًا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَبَثٌ لَا يَقُولُ بِهِ عَاقِلٌ وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُمْ كَانُوا أَقْوَى مِنْكُمْ قُوَّةً، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ زِيَادَةِ الْقُوَّةِ مَا نَجَوْا مِنْ عِقَابِ اللَّهِ فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُكُمْ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ إِنَّمَا يَتِمُّ لَوْ دلّت الآية على أنهم كانوا أقوى قوة مِنْ قَوْمِ مَكَّةَ الثَّالِثُ: أَنَّ سَائِرَ الْآيَاتِ تُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى، قَالَ تَعَالَى: هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً [مَرْيَمَ: ٧٤] وَقَالَ: كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ [غَافِرٍ: ٨٢] .
Sonra Allah Teâlâ, Mekke kâfirlerini korkuttu ve Âd kavminin kuvvet ve cüsse bakımından onlara olan üstünlüğünü zikrederek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ مَكَّنَّاهُمْ فِيما إِنْ مَكَّنَّاكُمْ فِيهِ } “Andolsun ki biz onlara size vermediğimiz imkân ve gücü vermiştik”. el-Muberred şöyle demiştir: { فِيما } sözündeki mâ, ellezî (الَّذِي) konumundadır; in (إِنْ) ise mâ (مَا - olumsuzluk edatı) konumundadır. Takdiri şöyledir: “Size imkân vermediğimiz şeylerde onlara imkân vermiştik”. Manası da şudur: Onlar sizden daha kuvvetli ve malca sizden daha çok idiler. İbn Kuteybe ise in (إِنْ) kelimesinin zâid olduğunu ve takdirin “size imkân verdiğimiz şeylerde onlara da imkân vermiştik” şeklinde olduğunu söylemiştir. Bu [görüş] birkaç açıdan yanlıştır: Birincisi: Allah'ın Kitabı'ndan bir harfin boş ve anlamsız olduğuna hükmetmeyi hiçbir akıl sahibi söylemez. İkincisi: Bu sözden maksat, onların sizden daha güçlü oldukları, sonra bu güç fazlalığına rağmen Allah'ın cezasından kurtulamadıkları, öyleyse sizin halinizin nice olacağıdır. Bu maksat ancak ayetin onların Mekke ehlinden daha güçlü olduğuna delalet etmesi durumunda tamam olur. Üçüncüsü: Diğer ayetler de bu manayı ifade etmektedir. Nitekim [Allah] Teâlâ: { هُمْ أَحْسَنُ أَثاثاً وَرِءْياً } “Onlar mal mülk ve gösterişçe daha üstündüler” [Meryem 74] ve { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ } “Onlar kendilerinden daha çok, kuvvetçe ve yeryüzündeki eserler bakımından daha üstündüler” [Gâfir 82] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً وَالْمَعْنَى أَنَّا فَتَحْنَا عَلَيْهِمْ أَبْوَابَ النِّعَمِ وَأَعْطَيْنَاهُمْ سَمْعًا فَمَا اسْتَعْمَلُوهُ فِي سَمَاعِ الدَّلَائِلِ، وَأَعْطَيْنَاهُمْ أَبْصَارًا فَمَا اسْتَعْمَلُوهَا فِي تَأَمُّلِ الْعِبَرِ، وَأَعْطَيْنَاهُمْ أَفْئِدَةً فَمَا اسْتَعْمَلُوهَا فِي طَلَبِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى، بَلْ صَرَفُوا كُلَّ هَذِهِ الْقُوَى إِلَى طَلَبِ الدُّنْيَا وَلَذَّاتِهَا، فَلَا جَرَمَ مَا أَغْنَى سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ شَيْئًا.
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَجَعَلْنا لَهُمْ سَمْعاً وَأَبْصاراً وَأَفْئِدَةً } “Onlara kulaklar, gözler ve kalpler vermiştik” buyurdu. Bunun manası şudur: Biz onlara nimet kapılarını açtık ve onlara kulaklar verdik, fakat onlar bunları delilleri işitmede kullanmadılar; onlara gözler verdik, fakat onlar bunları ibretleri düşünmede kullanmadılar; onlara kalpler verdik, fakat onlar bunları Allah Teâlâ'nın marifetini aramada kullanmadılar. Bilakis bütün bu güçleri dünyayı ve onun lezzetlerini aramaya yönelttiler. Bundan ötürü kulakları, gözleri ve kalpleri Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savamadı.
ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلَا أَبْصَارُهُمْ وَلَا أَفْئِدَتُهُمْ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَجْحَدُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ بِمَنْزِلَةِ التَّعْلِيلِ، وَلَفْظُ إِذْ قَدْ يُذْكَرُ لِإِفَادَةِ التَّعْلِيلِ تَقُولُ: ضَرَبْتُهُ إِذْ أَسَاءَ، وَالْمَعْنَى ضَرَبْتُهُ لِأَنَّهُ أَسَاءَ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَخْوِيفٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ فَإِنَّ قَوْمَ عَادٍ لَمَّا اغْتَرُّوا بِدُنْيَاهُمْ وَأَعْرَضُوا عَنْ قَبُولِ الدَّلِيلِ وَالْحُجَّةِ نَزَلَ بِهِمْ عَذَابُ اللَّهِ، وَلَمْ تُغْنِ عَنْهُمْ قُوَّتُهُمْ وَلَا كَثْرَتُهُمْ، فَأَهْلُ مَكَّةَ مَعَ عَجْزِهِمْ وَضَعْفِهِمْ أَوْلَى بِأَنْ يَحْذَرُوا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَيَخَافُوا.
Sonra [Allah] Teâlâ, kulaklarının, gözlerinin ve kalplerinin kendilerine hiçbir fayda sağlamamasının sebebinin Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri olduğunu açıkladı. O'nun { إِذْ كانُوا يَجْحَدُونَ } “çünkü onlar inkâr ediyorlardı” sözü gerekçe bildirme (ta'lil) konumundadır. Nitekim iz (إِذْ) lafzı bazen gerekçe bildirmek için zikredilir; örneğin “Kötülük yaptığı için onu dövdüm (ضَرَبْتُهُ إِذْ أَسَاءَ)” dersin, manası “kötülük yaptığından dolayı onu dövdüm” demektir. Bu ayette Mekke ehli için bir korkutma vardır; zira Âd kavmi dünyalarıyla aldandıklarında, delili ve hücceti kabul etmekten yüz çevirdiklerinde Allah'ın azabı onların üzerine indi ve ne güçleri ne de çoklukları kendilerine fayda verdi. Dolayısıyla Mekke ehli, acizlikleri ve zayıflıklarıyla birlikte Allah Teâlâ'nın azabından sakınmaya ve korkmaya daha lâyıktır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ يَعْنِي أَنَّهُمْ كَانُوا يَطْلُبُونَ نُزُولَ الْعَذَابِ وَإِنَّمَا كَانُوا يَطْلُبُونَهُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “Alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi” buyurdu. Yani onlar azabın inmesini istiyorlardı ve bunu ancak alay yoluyla talep ediyorlardı. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Ahkâf Suresi (46), 27-28. Ayetler]
وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧) فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨)
{ وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى وَصَرَّفْنَا الْآياتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٢٧) فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ وَذلِكَ إِفْكُهُمْ وَما كانُوا يَفْتَرُونَ (٢٨) } “Andolsun ki biz, çevrenizdeki memleketleri de helak ettik; belki dönerler diye ayetleri tekrar tekrar açıkladık. (27) O vakit, Allah'ı bırakıp da O'na yakınlık sağlamak için ilah edindikleri şeyler kendilerine yardım etselerdi ya! Bilakis, onları yüzüstü bırakıp kayboldular. İşte bu onların yalanı ve uydurageldikleri iftiralarıdır. (28)”
اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ وَلَقَدْ أَهْلَكْنَا مَا حَوْلَكُمْ يَا كَفَّارَ مَكَّةَ مِنَ الْقُرَى، وَهِيَ قُرَى عَادٍ وَثَمُودَ بِالْيَمَنِ وَالشَّامِ وَصَرَّفْنَا الْآياتِ بَيَّنَّاهَا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ أَيْ لَعَلَّ أَهْلَ الْقُرَى يَرْجِعُونَ، فَالْمُرَادُ بِالتَّصْرِيفِ الْأَحْوَالُ الْهَائِلَةُ الَّتِي وُجِدَتْ قَبْلَ الْإِهْلَاكِ. قَالَ الْجُبَّائِيُّ: قَوْلُهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ مَعْنَاهُ لِكَيْ يَرْجِعُوا عَنْ كُفْرِهِمْ، دَلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ رُجُوعَهُمْ وَلَمْ يَرِدْ إِصْرَارَهُمْ وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ فَعَلَ مَا لَوْ فَعَلَهُ غَيْرُهُ لَكَانَ ذَلِكَ لِأَجْلِ الْإِرَادَةِ الْمَذْكُورَةِ، وَإِنَّمَا ذَهَبْنَا إِلَى هَذَا التَّأْوِيلِ لِلدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُرِيدٌ لِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ.
Bil ki buradaki maksat şudur: Ey Mekke kâfirleri! { وَلَقَدْ أَهْلَكْنا مَا حَوْلَكُمْ مِنَ الْقُرى } “Çevrenizdeki memleketleri helak ettik” ki bunlar Yemen ve Şam'daki Âd ve Semûd memleketleridir. { وَصَرَّفْنَا الْآياتِ } “Ayetleri açıkladık”, yani onlara beyan ettik, { لَعَلَّهُمْ } “umulur ki onlar” yani memleketler halkı { يَرْجِعُونَ } “dönerler”. Ayetlerin açıklanmasından (tasrif) maksat, helakten önce meydana gelen dehşet verici durumlardır. Cübbâî şöyle demiştir: O'nun { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler diye” sözünün manası "küfürlerinden dönsünler diye"dir; bu da O Teâlâ'nın onların dönmesini dilediğini, küfürde ısrar etmelerini dilemediğini gösterir. Cevap şudur: O, başkası yapsaydı söz konusu irade sebebiyle yapılmış olacak bir fiil işlemiştir. Bu tevili benimsememiz ise O Sübhânehu'nun bütün varlıkları irade ettiğini gösteren delillerden ötürüdür.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً الْقُرْبَانُ مَا يُتَقَرَّبُ بِهِ إِلَى اللَّهِ تعالى،
Sonra [Allah] Teâlâ: { فَلَوْلا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ قُرْباناً آلِهَةً } “O vakit, Allah'ı bırakıp da yakınlık sağlamak için ilah edindikleri şeyler kendilerine yardım etselerdi ya!” buyurdu. Kurbân (قُرْبَان), Allah Teâlâ'ya kendisiyle yakınlık aranan şeydir;
أَيِ اتَّخَذُوهُمْ شُفَعَاءَ مُتَقَرَّبًا بِهِمْ إِلَى اللَّهِ حَيْثُ قَالُوا هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُسَ: ١٨] وَقَالُوا مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] وَفِي إِعْرَابِ الْآيَةِ وَجُوهٌ الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَحَدُ مَفْعُولَيِّ اتَّخَذَ الرَّاجِعُ إِلَى الَّذِينَ هُوَ مَحْذُوفٌ وَالثَّانِي: آلِهَةً وَقُرْبَانًا حَالٌ، وَقِيلَ عَلَيْهِ إِنَّ الْفِعْلَ الْمُتَعَدِّيَ إِلَى مَفْعُولَيْنِ لَا يَتِمُّ إِلَّا بِذِكْرِهِمَا لَفْظًا، وَالْحَالُ مُشْعِرٌ بِتَمَامِ الْكَلَامِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ إِتْيَانَ الْحَالِ بَيْنَ الْمَفْعُولَيْنِ عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ قُرْباناً مَفْعُولٌ ثَانٍ قُدِّمَ عَلَى الْمَفْعُولِ الْأَوَّلِ وَهُوَ آلِهَةً، فَقِيلَ عَلَيْهِ إِنَّهُ يُؤَدِّي إِلَى خُلُوِّ الْكَلَامِ عَنِ الرَّاجِعِ إِلَى الَّذِينَ وَالثَّالِثُ: قَالَ بَعْضُ الْمُحَقِّقِينَ: يُضْمَرُ أَحَدُ مَفْعُولَيِ اتَّخَذُوا وَهُوَ الرَّاجِعُ إِلَى الَّذِينَ، وَيُجْعَلُ قُرْبَانًا مَفْعُولًا ثَانِيًا، وَآلِهَةً عَطْفُ بَيَانٍ، إِذَا عَرَفْتَ الْكَلَامَ فِي الْإِعْرَابِ، فَنَقُولُ الْمَقْصُودُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ أُولَئِكَ الَّذِينَ أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ هَلَّا نَصَرَهُمُ الَّذِينَ عَبَدُوهُمْ، وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ مُتَقَرِّبُونَ بِعِبَادَتِهِمْ إِلَى اللَّهِ لِيَشْفَعُوا لَهُمْ بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ أَيْ غَابُوا عَنْ نُصْرَتِهِمْ، وَذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ كَوْنَ آلِهَتِهِمْ نَاصِرِينَ لَهُمْ أَمْرٌ مُمْتَنِعٌ.
yani { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” [Yûnus 18] ve { مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } “Biz bunlara sadece bizi Allah'a yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz” [ez-Zümer 3] dedikleri gibi, onları kendileriyle Allah'a yakınlaşılan şefaatçiler edindiler. Ayetin irabında birkaç vecih vardır: Birincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { اتَّخَذَ } fiilinin iki mefulünden biri olan ve { الَّذِينَ } lafzına dönen [zamir] hazfedilmiştir. İkincisi: { آلِهَةً } [meful], { قُرْباناً } ise hâldir. Buna karşı şöyle denilmiştir: İki mefule geçişli fiil ancak ikisinin lafzen zikredilmesiyle tamam olur; hâl ise kelamın tamamlandığını hissettirir. Şüphe yok ki hâlin iki mefulün arasına gelmesi asıl kurala aykırıdır. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: { قُرْباناً } birinci meful olan { آلِهَةً } kelimesinin önüne geçmiş ikinci mefuldür. Buna karşı da bunun, sözün { الَّذِينَ } lafzına dönen zamirden yoksun kalmasına yol açtığı söylenmiştir. Üçüncüsü: Bazı muhakkikler şöyle demiştir: { اتَّخَذُوا } fiilinin mefullerinden biri olan ve { الَّذِينَ } lafzına dönen [zamir] takdir edilir; { قُرْباناً } ikinci meful, { آلِهَةً } ise atf-ı beyan yapılır. İrab konusundaki sözleri öğrendiğinde deriz ki: Maksat şunun söylenmesidir: Allah'ın helak ettiği o kimselere, kendilerine şefaat etsinler diye kulluk edip ibadetleriyle Allah'a yaklaştıklarını iddia ettikleri varlıklar yardım etselerdi ya! { بَلْ ضَلُّوا عَنْهُمْ } “Bilakis onlardan kayboldular” yani onlara yardım etmekten uzak kaldılar. Bu da ilahlarının kendilerine yardımcı olmasının imkânsız bir şey olduğuna işarettir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَذلِكَ إِفْكُهُمْ أَيْ وَذَلِكَ الِامْتِنَاعُ أَثَرُ إِفْكِهِمُ الَّذِي هُوَ اتِّخَاذُهُمْ إِيَّاهَا آلِهَةً، وَثَمَرَةُ شِرْكِهِمْ وَافْتِرَائِهِمْ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ لَهُ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ إِفْكُهُمْ وَالْإِفْكُ وَالْأَفْكُ كَالْحِذْرِ وَالْحَذْرِ، وَقُرِئَ وَذَلِكَ أَفَكَهُمْ بِفَتْحِ الْفَاءِ وَالْكَافِ، أَيْ ذَلِكَ الِاتِّخَاذُ الَّذِي هَذَا أَثَرُهُ وَثَمَرَتُهُ صَرَفَهُمْ عَنِ الْحَقِّ، وَقُرِئَ أَفَّكَهُمْ عَلَى التَّشْدِيدِ لِلْمُبَالَغَةِ أَفَّكَهُمْ جَعَلَهُمْ آفِكِينَ وَآفَكُهُمْ، أَيْ قَوْلُهُمِ الْإِفْكَ، أَيْ ذُو الْإِفْكِ كَمَا تَقُولُ قَوْلٌ كَاذِبٌ.
Sonra [Allah] Teâlâ: { وَذلِكَ إِفْكُهُمْ } “İşte bu onların yalanıdır” buyurdu; yani bu imkânsızlık, onları ilah edinmeleri olan yalanlarının eseri ve O'na ortaklar isnat etmek suretiyle Allah'a karşı yalan uydurmalarının ve şirklerinin meyvesidir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu kelime { إِفْكُهُمْ } ve [ayrıca] efk şeklinde de okunmuştur; ifk (الْإِفْكُ) ve efk (الْأَفْكُ) tıpkı hizr ve hazr gibidir. Fâ ve kâf harflerinin fethasıyla { وَذَلِكَ أَفَكَهُمْ } şeklinde de okunmuştur; yani eseri ve meyvesi bu olan o ilah edinme onları haktan çevirdi demektir. Mübalağa için şedde ile { أَفَّكَهُمْ } şeklinde de okunmuştur; onları yalancı kıldı demektir. Ayrıca { آفَكُهُمْ } şeklinde de okunmuştur; yani onların yalan sözleridir, tıpkı "yalan söz" demen gibi yalan sahibi anlamına gelir.
ثُمَّ قَالَ: وَما كانُوا يَفْتَرُونَ وَالتَّقْدِيرُ وَذَلِكَ إِفْكُهُمْ وَافْتِرَاؤُهُمْ فِي إِثْبَاتِ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَاللَّهُ أعلم.
Sonra: { وَما كانُوا يَفْتَرُونَ } “ve uydurageldikleri iftiralarıdır” buyurdu. Takdiri şöyledir: “İşte bu onların yalanı ve Allah Teâlâ'ya ortaklar isnat etme hususundaki iftiralarıdır.” En doğrusunu Allah bilir.
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]
[Ahkâf Suresi (46), 29-32. Ayetler]
وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢)
{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَسْتَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضَرُوهُ قالُوا أَنْصِتُوا فَلَمَّا قُضِيَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ (٢٩) قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ (٣٠) يَا قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ وَآمِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ (٣١) وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ وَلَيْسَ لَهُ مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءُ أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (٣٢) } “Hani cinlerden bir topluluğu Kur'an'ı dinlemek üzere sana yöneltmiştik. Onu dinlemeye hazır olduklarında: «Susun, dinleyin!» dediler. Okuma tamamlanınca da uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler. (29) Dediler ki: «Ey kavmimiz! Doğrusu biz, Mûsâ'dan sonra indirilen, kendinden öncekileri doğrulayan, hakka ve dosdoğru yola ileten bir kitap dinledik. (30) Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun ve O'na iman edin ki [Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi can yakıcı bir azaptan korusun. (31) Kim Allah'ın davetçisine uymazsa, bilsin ki o yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir. O'ndan başka kendisini koruyacak dostları da yoktur. İşte onlar apaçık bir sapıklık içindedirler.» (32)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنْ فِي الْإِنْسِ مَنْ آمَنَ وَفِيهِمْ مَنْ كَفَرَ، بَيَّنَ أَيْضًا أَنَّ الْجِنَّ فِيهِمْ مَنْ آمَنَ وَفِيهِمْ مَنْ كَفَرَ، وَأَنَّ مُؤْمِنَهُمْ مُعَرَّضٌ لِلثَّوَابِ، وَكَافِرَهُمْ مُعَرَّضٌ لِلْعِقَابِ، وَفِي كَيْفِيَّةِ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ:
Birinci mesele: Bil ki [Allah] Teâlâ insanlardan iman edenler ve inkâr edenler olduğunu açıkladığı gibi, aynı şekilde cinlerden de iman edenler ve inkâr edenler olduğunu, onların mümin olanlarının sevaba, kâfir olanlarının ise cezaya muhatap kılındığını açıklamıştır. Bu olayın nasıl gerçekleştiği hususunda iki görüş vardır. Birincisi:
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَتِ الْجِنُّ تَسْتَمِعُ فَلَمَّا رُجِمُوا قَالُوا: هَذَا الَّذِي حَدَثَ فِي السَّمَاءِ إِنَّمَا حَدَثَ لِشَيْءٍ فِي الْأَرْضِ فَذَهَبُوا يَطْلُبُونَ السَّبَبَ، وَكَانَ قَدِ اتُّفِقَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَيِسَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يُجِيبُوهُ خَرَجَ إِلَى الطَّائِفِ لِيَدْعُوَهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَلَمَّا انْصَرَفَ إِلَى مَكَّةَ، وَكَانَ بِبَطْنِ نَخْلٍ قَامَ يَقْرَأُ الْقُرْآنَ فِي صَلَاةِ الْفَجْرَ، فَمَرَّ بِهِ نَفَرٌ مِنْ أَشْرَافِ جِنِّ نَصِيبِينَ، لِأَنَّ إِبْلِيسَ بَعَثَهُمْ لِيَعْرِفُوا السَّبَبَ الَّذِي أَوْجَبَ حِرَاسَةَ السَّمَاءِ بِالرَّجْمِ، فَسَمِعُوا الْقُرْآنَ وَعَرَفُوا أَنَّ ذَلِكَ هُوَ السَّبَبُ
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Cinler [göğü] dinliyorlardı; taşlandıkları zaman: "Gökte meydana gelen bu hadise ancak yeryüzündeki bir şeyden ötürü gerçekleşmiştir" dediler ve sebebi aramaya çıktılar. Tam o sırada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke ehlinin kendisine icabet etmesinden ümidini kesince onları İslam'a davet etmek üzere Tâif'e çıkmıştı. Mekke'ye dönerken Batn-ı Nahle'de sabah namazında Kur'an okumaya durdu. O esnada Nusaybin cinlerinin ileri gelenlerinden bir grup onun yanından geçti; çünkü İblis göğün taşlarla korunmasını zorunlu kılan sebebi öğrenmeleri için onları göndermişti. Onlar Kur'an'ı işittiler ve sebebin bu olduğunu anladılar.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يُنْذِرَ الْجِنَّ وَيَدْعُوَهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَيَقْرَأَ
İkinci görüş: Allah Teâlâ, Resûlü'ne cinleri uyarmasını, onları Allah Teâlâ'ya davet etmesini ve okumasını emretti;
عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ، فَصَرَفَ اللَّهُ إِلَيْهِ نَفَرًا مِنَ الْجِنِّ لِيَسْتَمِعُوا مِنْهُ الْقُرْآنَ وَيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ.
onlara Kur'an okumasını [emretti]. Bunun üzerine Allah, kendisinden Kur'an dinlemeleri ve kavimlerini uyarmaları için cinlerden bir grubu ona yöneltti.
وَيَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ فُرُوعٌ الْأَوَّلُ: نُقِلَ عَنِ الْقَاضِي فِي تَفْسِيرِهِ الْجِنَّ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا يَهُودًا، لِأَنَّ فِي الْجِنِّ مِلَلًا كَمَا فِي الْإِنْسِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسِ وَعَبَدَةِ الْأَصْنَامِ، وَأَطْبَقَ الْمُحَقِّقُونَ عَلَى أَنَّ الْجِنَّ مُكَلَّفُونَ، سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هَلْ لِلْجِنِّ ثَوَابٌ؟ فَقَالَ نَعَمْ لَهُمْ ثَوَابٌ وَعَلَيْهِمْ عِقَابٌ، يَلْتَقُونَ فِي الْجَنَّةِ وَيَزْدَحِمُونَ عَلَى أَبْوَابِهَا الْفَرْعُ الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : النَّفَرُ دُونَ الْعَشْرَةِ وَيُجْمَعُ عَلَى أَنْفَارٍ، ثُمَّ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ أُولَئِكَ الْجِنَّ كَانُوا سَبْعَةَ نَفَرٍ مِنْ أَهْلِ نَصِيبِينَ، فَجَعَلَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ رُسُلًا إِلَى قومهم، وعن زر ابن حبيش كانوا تسعة أحدهم ذوبعة، وَعَنْ قَتَادَةَ ذَكَرَ لَنَا أَنَّهُمْ صُرِفُوا إِلَيْهِ مِنْ سَاوَةَ الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ لَيْلَةَ الْجِنِّ؟ وَالرِّوَايَاتُ فِيهِ مُخْتَلِفَةٌ وَمَشْهُورَةٌ الْفَرْعُ الرَّابِعُ:
Zikrettiğimiz hususa birkaç tali mesele (fer') terettüp eder: Birinci fer': Kâdî'den tefsirinde cinler hakkında onların Yahudi olduklarını söylediği nakledilmiştir; zira insanlarda Yahudiler, Hristiyanlar, Mecûsîler ve putperestler bulunduğu gibi cinlerde de dinler/milletler vardır. Muhakkik âlimler cinlerin mükellef oldukları hususunda icma etmişlerdir. İbn Abbâs'a: "Cinler için sevap var mıdır?" diye sorulmuş, o da: "Evet, onlar için sevap vardır ve onlara ceza da vardır; cennette buluşurlar ve onun kapılarında izdiham oluştururlar" demiştir. İkinci fer': el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: en-Nefer (النَّفَرُ), ondan az [sayıdaki topluluk]dur ve çoğulu enfâr (أَنْفَار) şeklinde gelir. Sonra Muhammed b. Cerîr et-Taberî, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o cinler Nusaybin ehlinden yedi kişi idiler; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları kavimlerine elçi yaptı. Zirr b. Hubeyş'ten gelen rivayete göre dokuz kişi idiler ve birisi Zevbaa idi. Katâde'den ise bize onların Sâve'den ona yöneltildiklerinin zikredildiği rivayet edilmiştir. Üçüncü fer': Cin gecesinde Abdullah b. Mes'ûd'un Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bu konudaki rivayetler muhtelif ve meşhurdur. Dördüncü fer':
رَوَى الْقَاضِي فِي «تَفْسِيرِهِ» عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «كُنْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي جِبَالِ مَكَّةَ إِذْ أَقْبَلُ شَيْخٌ مُتَوَكِّئٌ عَلَى عُكَّازَةٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ مِشْيَةُ جِنِّيٍّ وَنَغْمَتُهُ، فَقَالَ أَجَلْ، فَقَالَ مَنْ أَيِّ الْجِنِّ أَنْتَ؟ فَقَالَ أَنَا هَامَةُ بن هيم بن لا قيس بْنِ إِبْلِيسَ، فَقَالَ لَا أَرَى بَيْنَكَ وَبَيْنَ إِبْلِيسَ إِلَّا أَبَوَيْنِ فَكَمْ أَتَى عَلَيْكَ؟ فَقَالَ أَكَلْتُ عُمْرَ الدُّنْيَا إِلَّا أَقَلَّهَا، وَكُنْتُ وَقْتَ قَتَلَ قَابِيلُ هَابِيلَ أَمْشِي بَيْنَ الْآكَامِ، وَذَكَرَ كَثِيرًا مِمَّا مَرَّ بِهِ، وَذَكَرَ فِي جُمْلَتِهِ أَنْ قَالَ: قَالَ لِي عِيسَى بْنُ مَرْيَمَ إِنْ لَقِيتَ مُحَمَّدًا فَأَقْرِئُهُ مِنِّي السَّلَامَ، وَقَدْ بَلَّغْتُ سَلَامَهُ وَآمَنْتُ بِكَ، فَقَالَ ﵇، وَعَلَى عِيسَى السَّلَامُ، وَعَلَيْكَ يَا هَامَةُ مَا حَاجَتُكَ؟ فَقَالَ إِنْ مُوسَى ﵇ عَلَّمَنِي التَّوْرَاةَ، وَعِيسَى عَلَّمَنِي الْإِنْجِيلَ، فَعَلِّمْنِي الْقُرْآنَ، فَعَلَّمَهُ عَشْرَ سُوَرٍ، وَقُبِضَ ﷺ ولم ينعه»
Kâdî «Tefsir»inde Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Mekke dağlarında bulunuyordum; derken bastonuna dayanan yaşlı bir adam çıkageldi. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Bu bir cin yürüyüşü ve onun ses tonu' buyurdu. O: 'Evet' dedi. [Nebi]: 'Cinlerin hangisindensin?' buyurdu. O: 'Ben Hâme b. Heym b. Lâkîs b. İblîs'im' dedi. [Nebi]: 'Seninle İblis arasında sadece iki ata görüyorum, ne kadar yaşadın?' buyurdu. O: 'Pek azı müstesna dünyanın bütün ömrünü tükettim. Kâbil Hâbil'i öldürdüğü vakit tepeler arasında dolaşıyordum' dedi ve başından geçen birçok şeyi zikretti. Bu meyanda şunları söyledi: 'Meryem oğlu Îsâ bana: Eğer Muhammed ile karşılaşırsan benden ona selâm söyle, dedi. Ben de onun selâmını ilettim ve sana iman ettim.' Bunun üzerine o aleyhisselâm: 'Îsâ'ya da selâm olsun; senin de ey Hâme, ihtiyacın nedir?' buyurdu. O da: 'Mûsâ aleyhisselâm bana Tevrat'ı öğretti, Îsâ da İncil'i öğretti; sen de bana Kur'an'ı öğret' dedi. [Nebi] ona on sure öğretti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde onun öldüğünü haber vermemişti.»
قل عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَلَا أَرَاهُ إِلَّا حَيًّا وَاعْلَمْ أَنَّ تَمَامَ الْكَلَامِ فِي قِصَّةِ الْجِنِّ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْجِنِّ.
Ömer b. el-Hattâb: "Onun ancak hayatta olduğunu sanıyorum" dedi. Bil ki cin kıssasına dair sözün tamamı Cin Suresi'nde zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: لَمَّا لَمْ يَقْصِدُ الرَّسُولُ ﷺ قِرَاءَةَ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ، فَهُوَ تَعَالَى أَلْقَى فِي قُلُوبِهِمْ مَيْلًا وَدَاعِيَةً إِلَى اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ:
İkinci mesele: { وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik” sözünün tefsirinde ihtilaf ettiler. Bazıları şöyle dedi: Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem onlara Kur'an okumayı kastetmediği için, Allah Teâlâ onların kalplerine Kur'an'ı dinleme yönünde bir meyil ve arzu düşürdü. İşte bu sebeple şöyle buyurdu:
وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ.
{ وَإِذْ صَرَفْنا إِلَيْكَ نَفَراً مِنَ الْجِنِّ } “Hani cinlerden bir topluluğu sana yöneltmiştik.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلَمَّا حَضَرُوهُ الضَّمِيرُ لِلْقُرْآنِ أَوْ لِرَسُولِ اللَّهِ قالُوا أَيْ قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَنْصِتُوا أَيْ اسْكُتُوا مُسْتَمِعِينَ، يُقَالُ أَنْصَتَ لِكَذَا وَاسْتَنْصَتَ لَهُ، فَلَمَّا فَرَغَ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ يُنْذِرُونَهُمْ، وَذَلِكَ لَا يَكُونُ إِلَّا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ، لِأَنَّهُمْ لَا يَدْعُونَ غَيْرَهُمْ إِلَى اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَالتَّصْدِيقِ بِهِ إِلَّا وَقَدْ آمنوا، فعنده قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى وَوَصَفُوهُ بِوَصْفَيْنِ الْأَوَّلُ: كَوْنُهُ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ أَيْ مُصَدِّقًا لِكُتُبِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُتُبَ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى الدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ وَالْأَمْرِ بِتَطْهِيرِ الْأَخْلَاقِ فَكَذَلِكَ هَذَا الْكِتَابُ مُشْتَمِلٌ عَلَى هَذِهِ الْمَعَانِي الثَّانِي: قَوْلُهُ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ.
Sonra [Allah] Teâlâ: { فَلَمَّا حَضَرُوهُ } “Onu dinlemeye hazır olduklarında” [buyurdu]; zamir Kur'an'a veya Resûlullah'a aittir. { قالُوا } “dediler”, yani birbirlerine { أَنْصِتُوا } “susun” yani kulak vererek sessiz durun [dediler]. Bir şeye susup kulak verildiğinde ensate li-kezâ ve istensate lehû denir. [Nebi] okumayı bitirince { وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ } “uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler”, onları uyarıyorlardı. Bu da ancak onların iman etmesinden sonra olur; zira onlar iman etmedikçe başkalarını Kur'an'ı dinlemeye ve onu tasdik etmeye çağırmazlar. İşte o vakit: { قالُوا يَا قَوْمَنا إِنَّا سَمِعْنا كِتاباً أُنْزِلَ مِنْ بَعْدِ مُوسى } “Dediler ki: Ey kavmimiz! Doğrusu biz, Mûsâ'dan sonra indirilen bir kitap dinledik” dediler ve onu iki özellikle nitelediler: Birincisi: { مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ } “kendinden öncekileri doğrulayan” olmasıdır; yani peygamberlerin kitaplarını tasdik edicidir. Bunun manası şudur: Diğer peygamberlerin kitapları tevhide, nübüvvete, ahirete daveti ve ahlakı arındırma emrini içermekteydi; aynı şekilde bu kitap da bu manaları içermektedir. İkincisi: { يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ وَإِلى طَرِيقٍ مُسْتَقِيمٍ } “hakka ve dosdoğru yola ileten” sözüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَصْفَ الْأَوَّلَ يُفِيدُ أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ يُمَاثِلُ سَائِرَ الْكُتُبِ الْإِلَهِيَّةِ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى هَذِهِ الْمَطَالِبِ الْعَالِيَةِ الشَّرِيفَةِ، وَالْوَصْفُ الثَّانِي يُفِيدُ أَنَّ هَذِهِ المطالب التي اشتمل القرآن عليها مطلب حَقَّةٍ صِدْقٍ فِي أَنْفُسِهَا، يَعْلَمُ كُلُّ أَحَدٍ بِصَرِيحِ عَقْلِهِ كَوْنَهَا كَذَلِكَ، سَوَاءٌ وَرَدَتِ الْكُتُبُ الْإِلَهِيَّةُ قَبْلَ ذَلِكَ بِهَا أَوْ لَمْ تَرِدْ، فَإِنْ قَالُوا كَيْفَ قَالُوا مِنْ بَعْدِ مُوسى؟ قُلْنَا قَدْ نَقَلْنَا عَنِ الْحَسَنِ أنَّهُ قَالَ إِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى الْيَهُودِيَّةِ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْجِنَّ مَا سَمِعَتْ أَمْرَ عِيسَى فَلِذَلِكَ قَالُوا مِنْ بَعْدِ مُوسَى، ثُمَّ إِنَّ الْجِنَّ لَمَّا وَصَفُوا الْقُرْآنَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الْفَاضِلَةِ قَالُوا يا
Bil ki birinci vasıf, bu Kitab'ın bu yüce ve şerefli gayelere davet etmede diğer ilahî kitaplara benzediğini ifade eder. İkinci vasıf ise Kur'an'ın ihtiva ettiği bu gayelerin, daha önce ilahî kitaplar bunlarla gelmiş olsun veya olmasın, herkesin katıksız aklıyla öyle olduğunu bildiği bizzat kendinde hak ve doğru gayeler olduğunu ifade eder. Eğer "Nasıl 'Mûsâ'dan sonra' dediler?" denilirse, deriz ki: Hasan'dan onların Yahudilik üzere olduklarını söylediğini nakletmiştik; İbn Abbâs'tan ise cinlerin Îsâ'nın davasını işitmediklerini, bu sebeple "Mûsâ'dan sonra" dediklerini nakletmiştik. Sonra cinler Kur'an'ı bu üstün sıfatlarla niteleyince şöyle dediler: { يا }
قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ
{ قَوْمَنا أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Ey kavmimiz! Allah'ın davetçisine uyun”.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلِ الْمُرَادُ بِدَاعِي اللَّهِ الرَّسُولُ أَوِ الْوَاسِطَةُ الَّتِي تُبَلِّغُ عَنْهُ؟ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ هُوَ الرَّسُولُ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُطْلَقُ عَلَيْهِ هَذَا الْوَصْفَ.
Allah'ın davetçisinden maksadın Resûl mü yoksa ondan tebliğ eden elçi mi olduğu hususunda ihtilaf ettiler. En yakın olanı onun Resûl olmasıdır; çünkü bu vasıf bizzat ona ıtlak olunur.
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bil ki O'nun { أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Allah'ın davetçisine uyun” sözünde iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْجِنِّ كَمَا كَانَ مَبْعُوثًا إِلَى الْإِنْسِ قَالَ مُقَاتِلٌ، وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ نَبِيًّا إِلَى الْإِنْسِ وَالْجِنِّ قَبْلَهُ.
Birinci mesele: Bu ayet, o sallallâhu aleyhi ve sellem'in insanlara gönderildiği gibi cinlere de peygamber olarak gönderildiğine delalet eder. Mukâtil şöyle demiştir: Allah ondan önce insanlara ve cinlere [birlikte] bir peygamber göndermemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ أَمْرٌ بِإِجَابَتِهِ فِي كُلِّ مَا أَمَرَ بِهِ، فَيَدْخُلُ فِيهِ الْأَمْرُ بِالْإِيمَانِ إِلَّا أَنَّهُ أَعَادَ ذِكْرَ الْإِيمَانِ عَلَى التَّعْيِينِ، لِأَجْلِ أَنَّهُ أَهَمُّ الْأَقْسَامِ وَأَشْرَفُهَا، وَقَدْ جَرَتْ عَادَةُ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ يَذْكُرُ اللَّفْظَ الْعَامَّ، ثُمَّ يَعْطِفُ عَلَيْهِ أَشْرَفَ أَنْوَاعِهِ كَقَوْلِهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] وَقَوْلِهِ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] وَلَمَّا أَمَرَ بِالْإِيمَانِ بِهِ ذَكَرَ فَائِدَةَ ذَلِكَ الْإِيمَانِ وَهِيَ قَوْلُهُ يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
İkinci mesele: O'nun { أَجِيبُوا داعِيَ اللَّهِ } “Allah'ın davetçisine uyun” sözü, emrettiği her şeyde ona icabet etme emridir; dolayısıyla iman emri de buna dâhildir. Ancak kısımların en önemlisi ve en şereflisi olduğu için imanın zikrini ayrıca tekrarlamıştır. Nitekim Kur'an'ın âdeti, genel bir lafzı zikredip sonra onun en şerefli nevini ona atfetmek şeklinde cereyan etmiştir; { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ } “meleklerine, peygamberlerine ve Cebrail'e” [el-Bakara 98] ve { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden ve Nûh'tan da...” [el-Ahzâb 7] ayetlerinde olduğu gibi. O'na imanı emredince, bu imanın faydasını zikretti ki o da { يَغْفِرْ لَكُمْ مِنْ ذُنُوبِكُمْ } “[Allah] günahlarınızdan bir kısmını bağışlasın” sözüdür. Bunda da iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قال بعضهم كلمة مِنْ هاهنا زَائِدَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: يَغْفِرُ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ، وَقِيلَ بَلِ الفائدة فيه أن كلمة مِنْ هاهنا لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، فَكَانَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَقَعُ ابْتِدَاءُ الْغُفْرَانِ بِالذُّنُوبِ، ثُمَّ يَنْتَهِي إِلَى غُفْرَانِ مَا صَدَرَ عَنْكُمْ مِنْ تَرْكِ الْأَوْلَى وَالْأَكْمَلِ.
Birinci mesele: Bazıları buradaki min (مِنْ) kelimesinin zâid olduğunu ve takdirin "günahlarınızı bağışlasın (يَغْفِرُ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ)" şeklinde olduğunu söylemiştir. Denildi ki: Bilakis bundaki incelik, buradaki min kelimesinin gayenin başlangıcı (ibtidâ-i gaye) için olmasıdır. Buna göre mana şöyle olur: Mağfiret önce günahlarla başlar, sonra sizden sâdır olan en uygun ve en mükemmel olanı terk etme (terk-i evlâ) kusurlarının bağışlanmasına kadar varır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْجِنَّ هَلْ لَهُمْ ثَوَابٌ أَمْ لَا؟ فَقِيلَ لَا ثَوَابَ لَهُمْ إِلَّا النَّجَاةُ مِنَ النَّارِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُمْ كُونُوا تُرَابًا مِثْلَ الْبَهَائِمِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْمَذْهَبِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ [الأحقاف: ٣١] وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُمْ فِي حُكْمِ بَنِي آدَمَ فَيَسْتَحِقُّونَ الثَّوَابَ عَلَى الطَّاعَةِ وَالْعِقَابَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، وَهَذَا الْقَوْلُ قَوْلُ ابْنِ أَبِي لَيْلَى وَمَالِكٍ، وَجَرَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَبِي حَنِيفَةَ فِي هَذَا الْبَابِ مُنَاظَرَةٌ، قَالَ الضَّحَّاكُ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَيَأْكُلُونَ وَيَشْرَبُونَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ هذا القول أن كل دليل عَلَى أَنَّ الْبَشَرَ يَسْتَحِقُّونَ الثَّوَابَ عَلَى الطَّاعَةِ فَهُوَ بِعَيْنِهِ قَائِمٌ فِي حَقِّ الْجِنِّ، وَالْفَرْقُ بَيْنَ الْبَابَيْنِ بَعِيدٌ جِدًّا.
İkinci mesele: Cinlerin sevap kazanıp kazanamayacağı hususunda ihtilaf ettiler. Cehennemden kurtulmaktan başka onlar için bir sevap olmadığı, sonra da onlara hayvanlar gibi "Toprak olun!" denileceği söylenmiştir. Bu mezhebin sıhhatine Allah Teâlâ'nın { وَيُجِرْكُمْ مِنْ عَذابٍ أَلِيمٍ } “ve sizi can yakıcı bir azaptan korusun” [el-Ahkâf 31] sözünü delil getirmişlerdir; bu, Ebû Hanîfe'nin görüşüdür. Sahih olan ise onların Âdemoğullarının hükmünde olduklarıdır; dolayısıyla itaate karşılık sevabı, isyana karşılık da cezayı hak ederler. Bu görüş İbn Ebî Leylâ ve Mâlik'in görüşüdür; nitekim bu konuda onunla Ebû Hanîfe arasında bir münazara gerçekleşmiştir. Dahhâk: "Cennete girerler, yerler ve içerler" demiştir. Bu görüşün sıhhatinin delili şudur: İnsanların itaate karşılık sevabı hak ettiklerine dair her delil, aynen cinlerin hakkında da geçerlidir; iki konu arasındaki fark ise son derece uzaktır.
وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْجَنِّيَّ لَمَّا أَمَرَ قَوْمَهُ بِإِجَابَةِ الرَّسُولِ وَالْإِيمَانِ به حذرهم من تلك تِلْكَ الْإِجَابَةِ فَقَالَ: وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ أَيْ لَا يُنْجِي مِنْهُ مَهْرَبٌ وَلَا يَسْبِقُ قَضَاءَهُ سَابِقٌ، وَنَظِيُرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً [الْجِنِّ: ١٢] وَلَا نَجِدُ لَهُ أَيْضًا وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا، وَلَا دَافِعًا مِنْ دُونِ اللَّهِ ثُمَّ بيّن أنهم في ضلال مبين.
Bil ki o cin, kavmine Resûl'e icabet etmeyi ve ona iman etmeyi emrettiğinde, onları bu icabeti terk etmekten sakındırarak şöyle dedi: { وَمَنْ لَا يُجِبْ داعِيَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فِي الْأَرْضِ } “Kim Allah'ın davetçisine uymazsa, bilsin ki o yeryüzünde [Allah'ı] aciz bırakacak değildir” yani hiçbir kaçış yeri O'ndan kurtaramaz ve hiçbir öne geçen O'nun kazasını geçemez. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { وَأَنَّا ظَنَنَّا أَنْ لَنْ نُعْجِزَ اللَّهَ فِي الْأَرْضِ وَلَنْ نُعْجِزَهُ هَرَباً } “Biz anladık ki yeryüzünde Allah'ı asla aciz bırakamayız, kaçmakla da O'nu aciz bırakamayız” [el-Cin 12]. Ayrıca onun için Allah'tan başka hiçbir dost, yardımcı ve defedici bulamayız. Sonra onların apaçık bir sapıklık içinde olduklarını beyan etti.
[سورة الأحقاف (٤٦) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Ahkâf Suresi (46), 33-34. Ayetler]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَمْ يَعْيَ بِخَلْقِهِنَّ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٣) وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٣٤) } “Gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaktan yorulmayan Allah'ın ölüleri diriltmeye de kadir olduğunu görmediler mi? Evet, şüphesiz O her şeye kadirdir. (33) İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün: «Bu gerçek değil miymiş?» [denir]. Onlar: «Rabbimize andolsun ki evet!» derler. [Allah da] «Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!» buyurur. (34)”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى وُجُودِ الْإِلَهِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ الْمُخْتَارِ، ثُمَّ
Birinci mesele: Bil ki [Allah] Teâlâ surenin başında Kadîr, Hakîm ve Muhtâr olan İlah'ın varlığına delalet eden hususları zikretmiş, sonra
فَرَّعَ عَلَيْهِ فَرْعَيْنَ: الْأَوَّلُ: إِبْطَالُ قَوْلِ عَبَدَةِ الْأَصْنَامِ وَالثَّانِي: إِثْبَاتُ النُّبُوَّةِ وَذَكَرَ شُبُهَاتِهِمْ فِي الطَّعْنِ فِي النُّبُوَّةِ، وَأَجَابَ عَنْهَا، وَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ إِعْرَاضِ كَفَّارِ مَكَّةَ عَنْ قَبُولِ الدَّلَائِلِ بِسَبَبِ اغْتِرَارِهِمْ بِالدُّنْيَا وَاسْتِغْرَاقِهِمْ فِي اسْتِيفَاءِ طَيِّبَاتِهِمْ وَشَهَوَاتِهَا، وَبِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ يَثْقُلُ عَلَيْهِمْ الِانْقِيَادُ لِمُحَمَّدٍ وَالِاعْتِرَافُ بِتَقَدُّمِهِ عَلَيْهِمْ ضَرَبَ لِذَلِكَ مَثَلًا وَهُمْ قَوْمُ عَادٍ فَإِنَّهُمْ كَانُوا أَكْمَلَ فِي مَنَافِعِ الدُّنْيَا مِنْ قَوْمِ مُحَمَّدٍ فَلَمَّا أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ أَبَادَهُمُ اللَّهُ وَأَهْلَكَهُمْ، فَكَانَ ذَلِكَ تَخْوِيفًا لِأَهْلِ مَكَّةَ بِإِصْرَارِهِمْ عَلَى إِنْكَارِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، ثُمَّ لَمَّا قَرَّرَ نُبُوَّتَهُ عَلَى الْإِنْسِ أَرْدَفَهُ بِإِثْبَاتِ نُبُوَّتِهِ فِي الجن، وإلى هاهنا قَدْ تَمَّ الْكَلَامُ فِي التَّوْحِيدِ وَفِي النُّبُوَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُمَا تَقْرِيرَ مَسْأَلَةِ الْمَعَادِ وَمَنْ تَأَمَّلَ فِي هَذَا الْبَيَانِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَلِمَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مَنْ كُلِّ الْقُرْآنِ تَقْرِيرُ التَّوْحِيدِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْمَعَادِ، وَأَمَّا الْقِصَصُ فَالْمُرَادُ مِنْ ذِكْرِهَا مَا يَجْرِي مَجْرَى ضَرْبِ الْأَمْثَالِ فِي تَقْرِيرِ هَذِهِ الْأُصُولِ.
buna iki fer'i bağlamıştır: Birincisi: Putperestlerin sözünü iptal etmek; ikincisi: Nübüvveti ispat etmek. Nübüvvete dil uzatma hususundaki şüphelerini zikredip onlara cevap verdi. Mekke kâfirlerinin delilleri kabul etmekten yüz çevirmelerinin çoğu dünyaya aldanmaları, onun lezzetlerine ve arzularına dalmaları, Muhammed'e boyun eğmenin ve onun kendilerine olan üstünlüğünü itiraf etmenin onlara ağır gelmesi sebebiyle olunca, buna dair bir misal getirdi; onlar da Âd kavmidir. Zira onlar dünya menfaatleri bakımından Muhammed'in kavminden daha mükemmel idiler; küfürde ısrar ettiklerinde ise Allah onları yok etti ve helak etti. Bu da Muhammed aleyhisselâm'ın nübüvvetini inkârda ısrar etmeleri sebebiyle Mekke ehli için bir korkutma oldu. Sonra insanlar üzerindeki nübüvvetini takrir edince, bunu cinler arasındaki nübüvvetini ispatla pekiştirdi. Buraya kadar tevhid ve nübüvvet hakkındaki söz tamamlanmış oldu. Ardından bunların peşinden ahiret (mead) meselesinin takririni zikretti. Zikrettiğimiz bu açıklamayı düşünen kimse, Kur'an'ın tamamından maksadın tevhidi, nübüvveti ve ahireti takrir etmek olduğunu anlar. Kıssalara gelince, onların zikredilmesinden maksat bu asılları takrir etmede darb-ı mesel mesabesinde olan hususlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِقَامَةُ الدَّلَالَةِ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الْبَعْثِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَقَامَ الدَّلَائِلَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ عَلَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَلَا شَكَّ أَنَّ خَلْقَهَا أَعْظَمُ وَأَفْخَمُ مِنْ إِعَادَةِ هَذَا الشَّخْصِ حَيًّا بَعْدَ أَنْ صَارَ مَيِّتًا، وَالْقَادِرُ على الأقوى الأكمل لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ قَادِرًا عَلَى الْأَقَلِّ وَالْأَضْعَفِ، ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ تَعَلُّقَ الرُّوحِ بِالْجَسَدِ أَمْرٌ مُمْكِنٌ إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ مُمْكِنًا فِي نَفْسِهِ لَمَا وَقَعَ أَوَّلًا، وَاللَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَوَجَبَ كَوْنُهُ قَادِرًا عَلَى تِلْكَ الْإِعَادَةِ، وَهَذِهِ الدَّلَائِلُ يَقِينِيَّةٌ ظَاهِرَةٌ.
İkinci mesele: Bu ayetten maksat, O Teâlâ'nın yeniden diriltmeye (ba's) kadir olduğuna delil getirmektir. Bunun delili şudur: [Allah] Teâlâ bu surenin başında gökleri ve yeri yaratanın Kendisi olduğuna dair delilleri ikame etmiştir; şüphe yok ki onları yaratmak, bu şahsı öldükten sonra tekrar diri kılmaktan daha büyük ve daha azametlidir. Daha güçlü ve daha mükemmel olana kadir olanın, daha az ve daha zayıf olana da kadir olması zorunludur. Sonra ayeti { إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şüphesiz O her şeye kadirdir” sözüyle bitirdi. Bundan maksat, ruhun bedene taalluk etmesinin mümkün bir iş olmasıdır; zira kendi zatında mümkün olmasaydı ilk başta vuku bulmazdı. Allah Teâlâ ise bütün mümkünlere kadirdir; dolayısıyla o iadeye (yeniden diriltmeye) kadir olması vaciptir. Bu deliller kesin ve açıktır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِقادِرٍ إِدْخَالُهُ الْبَاءَ عَلَى خَبَرِ إِنَّ، وَإِنَّمَا جَازَ ذَلِكَ لِدُخُولِ حَرْفِ النَّفْيِ عَلَى أَنْ وَمَا يَتَعَلَّقُ بِهَا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ أَلَيْسَ اللَّهُ بِقَادِرٍ، قَالَ الزَّجَّاجُ لَوْ قُلْتَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ جَازَ، وَلَا يَجُوزُ ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncü mesele: Allah Teâlâ'nın { بِقادِرٍ } sözünde bâ harfini enne'nin haberine dâhil etmiştir. Bunun caiz olması, nefiy harfinin en ve ona bağlı olan şeylerin üzerine dâhil olmasından dolayıdır; sanki "Allah kadir değil midir?" denilmiş gibidir. Zeccâc şöyle demiştir: "Zeyd'in ayakta olduğunu sanmadım (مَا ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ)" dersen caiz olur; fakat "Zeyd'in ayakta olduğunu sandım (ظَنَنْتُ أَنَّ زَيْدًا بِقَائِمٍ)" [şeklinde nefiy olmadan bâ getirmek] caiz değildir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: يُقَالُ عَيِيتُ بِالْأَمْرِ إِذَا لَمْ تَعْرِفْ وَجْهَهُ وَمِنْهُ أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ [ق: ١٥] .
Dördüncü mesele: Bir işin içinden çıkamadığın ve cihetini bilemediğin zaman ayîtü bi'l-emr (عَيِيتُ بِالْأَمْرِ) denir; { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ } “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik/yorulduk mu?” [Kâf 15] ayeti de bundandır.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الدَّلَالَةَ عَلَى صِحَّةِ الْقَوْلِ بِالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ ذَكَرَ بَعْضَ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ فَقَالَ: وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ فَقَوْلُهُ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ التَّقْدِيرُ يُقَالُ لَهُمْ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ وَالْمَقْصُودُ التَّهَكُّمُ بِهِمْ وَالتَّوْبِيخُ عَلَى اسْتِهْزَائِهِمْ بِوَعْدِ الله ووعيده، وقولهم وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [الصافات: ٥٩] .
Bil ki [Allah] Teâlâ haşr ve neşr kavlinin sıhhatine delil getirince kâfirlerin bazı hallerini zikrederek şöyle buyurdu: { وَيَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى النَّارِ أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ قالُوا بَلى وَرَبِّنا قالَ فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr edenler ateşe sunulacakları gün: «Bu gerçek değil miymiş?» [denir]. Onlar: «Rabbimize andolsun ki evet!» derler. [Allah da] «Öyleyse inkâr etmekte olduğunuzdan dolayı tadın azabı!» buyurur.” O'nun { أَلَيْسَ هَذَا بِالْحَقِّ } “Bu gerçek değil miymiş?” sözünün takdiri, "Onlara: Bu gerçek değil miymiş, denilir" şeklindedir. Maksat ise onlarla alay etmek ve Allah'ın vaadi ile tehdidini hafife almaları ve { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Biz azaba uğratılacak da değiliz” [es-Sâffât 59] demeleri sebebiyle onları azarlamaktır.
[سورة الأحقاف (٤٦) : آية ٣٥]
[Ahkâf Suresi (46), 35. Ayet]