فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥)
{ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ (٣٥) } “O halde, azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret ve onlar için acele etme. Onlar tehdit edildikleri şeyi görecekleri gün, sanki gündüzün sadece bir saati kadar kalmış gibi olurlar. [Bu bir] tebliğdir. Yoldan çıkmışlar topluluğundan başkası helak edilir mi hiç?”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَرَّرَ الْمَطَالِبَ الثَّلَاثَةَ وَهِيَ التَّوْحِيدُ وَالنُّبُوَّةُ وَالْمَعَادُ، وَأَجَابَ عَنِ الشُّبُهَاتِ أَرْدَفَهُ بِمَا يَجْرِي مَجْرَى الْوَعْظِ وَالنَّصِيحَةِ لِلرَّسُولِ ﷺ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفَّارَ كَانُوا يُؤْذُونَهُ وَيُوجِسُونَ صَدْرَهُ، فَقَالَ تعالى:
Bil ki [Allah] Teâlâ tevhit, nübüvvet ve mead olmak üzere üç temel esası ortaya koyup şüpheleri cevaplandırınca, bunu Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) vaaz ve nasihat mesabesinde olan bir hususla takip etti. Zira kâfirler ona eziyet ediyor ve göğsünü daraltıyorlardı. Bunun üzerine [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu:
فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ أَيْ أُولُو الْجِدِّ وَالصَّبْرِ وَالثَّبَاتِ، وَفِي الْآيَةِ قَوْلَانِ.
{ فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ } “Azim sahibi peygamberlerin sabrettiği gibi sabret”, yani gayret, sabır ve sebat sahibi [peygamberlerin sabrettiği gibi]. Bu ayette iki görüş vardır:
الْأَوَّلُ: أَنْ تَكُونَ كَلِمَةُ (مِنْ) لِلتَّبْعِيضِ وَيُرَادُ بِأُولُو الْعَزْمِ بَعْضُ الْأَنْبِيَاءِ قِيلَ هُمْ نُوحٌ صَبَرَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِ وَكَانُوا يَضْرِبُونَهُ حَتَّى يُغْشَى عَلَيْهِ، وَإِبْرَاهِيمُ عَلَى النَّارِ وَذَبْحِ الْوَلَدِ، وَإِسْحَاقُ عَلَى الذَّبْحِ، وَيَعْقُوبُ عَلَى فِقْدَانِ الْوَلَدِ وَذَهَابِ الْبَصَرِ، وَيُوسُفُ عَلَى الْجُبِّ وَالسِّجْنِ، وَأَيُّوبُ عَلَى الضُّرِّ وَمُوسَى قال له قومه إِنَّا لَمُدْرَكُونَ
Birincisi: min (مِنْ) edatının teb'îz (bazılık bildirme) için olması ve ülü'l-azm ile nebilerin bir kısmının kastedilmesidir. Denildi ki onlar: Kavminin eziyetine sabreden ve bayılıncaya kadar dövülen Nûh; ateşe ve oğlunun kurban edilmesine sabreden İbrâhim; kurban edilmeye sabreden İshâk; evlat kaybına ve gözlerinin gitmesine sabreden Ya'kûb; kuyuya ve zindana sabreden Yûsuf; hastalığa sabreden Eyyûb; ve kavminin kendisine { إِنَّا لَمُدْرَكُونَ }
قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ
dediği, kendisinin de: { قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ }
[الشُّعَرَاءِ: ٦١، ٦٢] وَدَاوُدُ بَكَى عَلَى زَلَّتِهِ أَرْبَعِينَ سَنَةً، وَعِيسَى لَمْ يَضَعْ لَبِنَةً عَلَى لَبِنَةٍ وَقَالَ: إِنَّهَا مَعْبَرَةٌ فَاعْبُرُوهَا وَلَا تَعْمرُوهَا، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي آدَمَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً [طَهَ: ١١٥] وَفِي يُونُسَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ [الْقَلَمِ: ٤٨] .
{ إِنَّا لَمُدْرَكُونَ قالَ كَلَّا إِنَّ مَعِي رَبِّي سَيَهْدِينِ } “«Doğrusu yakalandık!» dedikleri; onun da «Asla! Rabbim şüphesiz benimledir, bana yol gösterecektir» dediği” [eş-Şuarâ 61-62] Mûsâ'dır. Dâvûd [ise] zellesine kırk yıl ağlamıştır. Îsâ [dünyada] tuğla üstüne tuğla koymamış ve şöyle demiştir: "O bir köprüdür, üzerinden geçin ve onu imar etmeyin." Allah Teâlâ Âdem hakkında { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Biz onda bir azim bulmadık” [Tâhâ 115] ve Yûnus hakkında { وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ } “Balık sahibi gibi olma” [el-Kalem 48] buyurmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ الرُّسُلِ أُولُو عَزْمٍ وَلَمْ يَبْعَثِ اللَّهُ رَسُولًا إِلَّا كَانَ ذَا عَزْمٍ وَحَزْمٍ، وَرَأْيٍ وَكَمَالٍ وَعَقْلٍ، وَلَفْظَةُ مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنَ الرُّسُلِ تَبْيِينٌ لَا تَبْعِيضٌ كَمَا يُقَالُ كَسَيْتُهُ مِنَ الْخَزِّ وَكَأَنَّهُ قِيلَ اصْبِرْ كَمَا صَبَرَ الرُّسُلُ مِنْ قَبْلِكَ عَلَى أَذَى قَوْمِهِمْ، وَوَصَفَهُمْ بِالْعَزْمِ لِصَبْرِهِمْ وَثَبَاتِهِمْ.
İkinci görüş: Bütün resuller ülü'l-azmdir; Allah azim, basiret, isabetli görüş, kemalat ve akıl sahibi olmayan hiçbir resul göndermemiştir. { مِنَ الرُّسُلِ } sözündeki min (مِنْ) lafzı teb'îz (bazılık) için değil, beyân (açıklama) içindir; nitekim "Ona ipekten giydirdim (كَسَيْتُهُ مِنَ الْخَزِّ)" denildiği gibidir. Sanki "Senden önceki resullerin kavimlerinin eziyetine sabrettiği gibi sabret" denilmiştir. Sabırları ve sebatları sebebiyle onları azim ile nitelemiştir.
ثُمَّ قَالَ: وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ وَمَفْعُولُ الِاسْتِعْجَالِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ لَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ بِالْعَذَابِ، قِيلَ إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ ضَجِرَ مِنْ قَوْمِهِ بَعْضَ الضَّجَرِ، وَأَحَبَّ أَنْ يُنْزِلَ اللَّهُ الْعَذَابَ بِمَنْ أَبَى مِنْ قَوْمِهِ فَأُمِرَ بِالصَّبْرِ وَتَرْكِ الِاسْتِعْجَالِ، ثُمَّ أُخْبِرَ أَنَّ ذَلِكَ الْعَذَابَ مِنْهُمْ قَرِيبٌ، وَأَنَّهُ نَازِلٌ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ وَإِنْ تَأَخَّرَ، وَعِنْدَ نُزُولِ ذَلِكَ الْعَذَابِ بِهِمْ يَسْتَقْصِرُونَ مُدَّةَ لَبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا، حَتَّى يَحْسِبُونَهَا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ إِذَا عَايَنُوا الْعَذَابَ صَارَ طُولُ لَبْثِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَالْبَرْزَخِ، كَأَنَّهُ سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ، أَوْ كَأَنْ لَمْ يَكُنْ لِهَوْلِ مَا عَايَنُوا، أَوْ لِأَنَّ الشَّيْءَ إِذَا مَضَى صَارَ كَأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ، وَإِنْ كَانَ طَوِيلًا قَالَ الشَّاعِرُ:
Sonra: { وَلا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ } “ve onlar için acele etme” buyurdu. Acele etmenin mefulü hazfedilmiştir; takdiri ise "onlar için azabın [gelmesinde] acele etme" şeklindedir. Denildi ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kavminden bir miktar bıkkınlık duydu ve Allah'ın, kavminden yüz çevirenlerin üzerine azap indirmesini arzu etti. Bunun üzerine sabretmesi ve acele etmeyi bırakması emredildi. Sonra o azabın onlara yakın olduğu, gecikse bile muhakkak başlarına ineceği haber verildi. O azap başlarına indiğinde ise, dünyada kalış sürelerini gündüzün bir saati sanacak kadar kısa bulurlar. Mana şudur: Onlar azabı gördüklerinde, dünyada ve berzahta uzun süre kalışları, gördükleri şeyin dehşetinden ötürü veya bir şey geçip gittiğinde ne kadar uzun olursa olsun sanki hiç olmamış gibi olmasından dolayı gündüzün bir saati gibi yahut hiç olmamış gibi olur. Şair şöyle demiştir:
كَأَنَّ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ إِذَا مَضَى ... كَأَنَّ شَيْئًا لَمْ يَزَلْ إذا أنى
Bir şey geçip gittiğinde sanki hiç olmamış gibidir... Vakti geldiğinde ise sanki hep varmış gibidir.
واعلم أنه تم الكلام هاهنا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلاغٌ أَيْ هَذَا بَلَاغٌ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٥٢] أَيْ هَذَا الَّذِي وُعِظْتُمْ بِهِ فِيهِ كِفَايَةٌ فِي الْمَوْعِظَةِ أَوْ هَذَا تَبْلِيغٌ مِنَ الرُّسُلِ، فَهَلْ يَهْلَكُ إِلَّا الْخَارِجُونَ عَنْ الِاتِّعَاظِ بِهِ وَالْعَمَلِ بِمُوجِبِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki kelam burada tamamlanmıştır. Sonra [Allah] Teâlâ: { بَلاغٌ } “[Bu bir] tebliğdir” buyurdu; yani bu bir tebliğdir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın { هَذَا بَلاغٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlara bir tebliğdir” [İbrâhîm 52] sözüdür; yani kendisine vaaz olunduğunuz bu şeyde vaaz açısından bir yeterlilik vardır yahut bu, resullerden bir tebliğdir. Onunla öğüt almaktan ve gereğince amel etmekten sapanlardan başkası helak edilir mi hiç? En doğrusunu Allah bilir.
قَالَ الْمُصَنِّفُ رَحِمَهُ اللَّهُ تَعَالَى: تَمَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الْأَرْبِعَاءِ الْعِشْرِينَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ سَنَةَ ثَلَاثٍ وَسِتِّمِائَةٍ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَآلِهِ وَأَصْحَابِهِ وَأَزْوَاجِهِ وَالتَّابِعِينَ لَهُمْ بِإِحْسَانٍ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ.
Müellif (rahimehullâhu teâlâ) dedi ki: Bu surenin tefsiri altı yüz üç yılı Zilhicce'nin yirminci günü olan Çarşamba günü tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; Efendimiz Muhammed'e, âline, ashabına, zevcelerine ve din gününe kadar onlara güzellikle tabi olanlara salât ve selâm olsun.