Binûn

Muhammed Suresi sallallâhu aleyhi ve sellem — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ (١٢)

{ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ وَيَأْكُلُونَ كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “Şüphesiz Allah, iman edip salih ameller işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar. İnkâr edenler ise [dünyada] zevklenirler ve hayvanların yediği gibi yerler; onların barınağı ateştir. (12)”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْكَافِرِينَ فِي الدُّنْيَا بَيَّنَ حَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَقَالَ إِنَّهُ يُدْخِلُ الْمُؤْمِنَ الْجَنَّةَ وَالْكَافِرَ النَّارَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah, müminlerin ve kâfirlerin dünyadaki hallerini beyan edince ahiretteki hallerini de beyan edip mümini cennete, kâfiri ise ateşe girdireceğini bildirdi. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَثِيرًا مَا يَقْتَصِرُ اللَّهُ عَلَى ذِكْرِ الْأَنْهَارِ فِي وَصْفِ الْجَنَّةِ لِأَنَّ الْأَنْهَارَ يَتْبَعُهَا الْأَشْجَارُ وَالْأَشْجَارُ تَتْبَعُهَا الثِّمَارُ وَلِأَنَّهُ سَبَبُ حَيَاةِ الْعَالَمِ، وَالنَّارُ سَبَبُ الْإِعْدَامِ، وَلِلْمُؤْمِنِ الْمَاءُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ وَيَنْتَفِعُ بِهِ، وَلِلْكَافِرِ النَّارُ يَتَقَلَّبُ فِيهَا وَيَتَضَرَّرُ بِهَا.

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ cennetin vasfında çoğunlukla ırmakları zikretmekle yetinir; zira ırmakları ağaçlar, ağaçları da meyveler takip eder ve çünkü su âlemin hayat sebebidir, ateş ise yok etme sebebidir. Mümin için bakıp faydalanacağı su vardır; kâfir içinse içinde debelenip zarar göreceği ateş vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرْنَا مِرَارًا أَنَّ مِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ صِلَةً مَعْنَاهُ تَجْرِي تَحْتَهَا الْأَنْهَارُ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ مَاءَهَا مِنْهَا لَا يَجْرِي إِلَيْهَا مِنْ مَوْضِعٍ آخَرَ، فَيُقَالُ هَذَا النَّهْرُ مَنْبَعُهُ مِنْ أَيْنَ؟

İKİNCİ MESELE: Defalarca zikrettik ki O'nun: { مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } kavlindeki { مِنْ } edatının sıla (fazladan/pekiştirme) olması muhtemeldir; manası 'ırmaklar onun altından akar' demektir. Suyunun oranın kendisinden olup başka bir yerden oraya akmadığının kastedilmiş olması da muhtemeldir; nitekim 'Bu ırmağın kaynağı neredendir?' denilir,

يُقَالُ مِنْ عَيْنِ كَذَا مِنْ تَحْتِ جَبَلِ كَذَا.

'Falan pınardan, falan dağın altındandır' diye cevap verilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ خَصَّهُمْ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ أَيْضًا لَهُ التَّمَتُّعُ بِالدُّنْيَا وَطَيِّبَاتِهَا، نَقُولُ مَنْ يَكُونُ لَهُ مُلْكٌ عَظِيمٌ وَيَمْلِكُ شَيْئًا يَسِيرًا أَيْضًا لَا يُذْكَرُ إِلَّا بِالْمُلْكِ الْعَظِيمِ، يُقَالُ فِي حَقِّ الْمَلِكِ الْعَظِيمِ صَاحِبُ الضَّيْعَةِ الْفُلَانِيَّةِ وَمَنْ لَا يَمْلِكُ إِلَّا شَيْئًا يَسِيرًا فَلَا يُذْكَرُ إِلَّا بِهِ، فَالْمُؤْمِنُ لَهُ مُلْكُ الْجَنَّةِ فَمَتَاعُ الدُّنْيَا لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ فِي حَقِّهِ وَالْكَافِرُ لَيْسَ لَهُ إِلَّا الدُّنْيَا، وَوَجْهٌ آخَرُ: الدُّنْيَا لِلْمُؤْمِنِ سِجْنٌ كَيْفَ كَانَ، وَمَنْ يَأْكُلُ فِي السِّجْنِ لَا يُقَالُ إِنَّهُ يَتَمَتَّعُ، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ تَكُونُ الدُّنْيَا سِجْنًا مَعَ مَا فِيهَا مِنَ الطَّيِّبَاتِ؟ نَقُولُ لِلْمُؤْمِنِ فِي الْآخِرَةِ طَيِّبَاتٌ مُعَدَّةٌ وَإِخْوَانٌ مُكْرَمُونَ نِسْبَتُهَا وَنِسْبَتُهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَمَنْ فِيهَا تَتَبَيَّنُ بِمِثَالٍ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ يَكُونُ لَهُ بُسْتَانٌ فِيهِ مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ الطَّيِّبَةِ فِي غَايَةِ اللَّذَّةِ وَأَنْهَارٌ جَارِيَةٌ فِي غَايَةِ الصَّفَاءِ وَدُورٌ وَغُرَفٌ فِي غَايَةِ الرِّفْعَةِ وَأَوْلَادُهُ فِيهَا، وَهُوَ قَدْ غَابَ عَنْهُمْ سِنِينَ ثُمَّ تَوَجَّهَ إِلَيْهِمْ وَهُمْ فِيهَا، فَلَمَّا قَرُبَ مِنْهُمْ عُوِّقَ فِي أَجَمَةٍ فِيهَا مِنْ بَعْضِ الثِّمَارِ الْعَفْصَةِ وَالْمِيَاهِ الْكَدِرَةِ، وَفِيهَا سِبَاعٌ وَحَشَرَاتٌ كَثِيرَةٌ، فَهَلْ يَكُونُ حَالُهُ فِيهَا كَحَالِ مَسْجُونٍ فِي بِئْرٍ مُظْلِمَةٍ وَفِي بَيْتٍ خَرَابٍ أَمْ لَا؟ وَهَلْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَهُ اتْرُكْ مَا هُوَ لَكَ وَتَعَلَّلْ بِهَذِهِ الثِّمَارِ وَهَذِهِ الْأَنْهَارِ أَمْ لَا؟. / كَذَلِكَ حَالُ الْمُؤْمِنِ، وَأَمَّا الْكَافِرُ فَحَالُهُ كَحَالِ مَنْ يُقَدَّمُ إِلَى الْقَتْلِ فَيَصْبِرُ عَلَيْهِ أَيَّامًا فِي مِثْلِ تِلْكَ الْأَجَمَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا يَكُونُ فِي جَنَّةٍ، وَنِسْبَةُ الدُّنْيَا إِلَى الْجَنَّةِ وَالنَّارِ دُونَ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمِثَالِ، لَكِنَّهُ يُنْبِئُ ذَا الْبَالِ، عَنْ حَقِيقَةِ الحال.

ÜÇÜNCÜ MESELE: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا يَتَمَتَّعُونَ } “İnkâr edenler ise [dünyada] zevklenirler” buyurdu. Müminin de dünyadan ve onun güzelliklerinden faydalanması söz konusu olduğu halde kâfirleri tahsis etti. Deriz ki: Büyük bir mülkü olup da bunun yanında az bir şeye de sahip olan kimse ancak büyük mülküyle anılır; nitekim büyük bir hükümdar hakkında 'falan çiftliğin sahibi' denilmez, elinde az bir şeyden başkası olmayan kimse ise ancak onunla anılır. Mümin için cennet mülkü vardır, dolayısıyla onun hakkında dünya metaına itibar edilmez; kâfirin ise dünyadan başka bir şeyi yoktur. Başka bir vecih: Dünya ne şekilde olursa olsun mümin için bir zindandır; zindanda yiyen kimse hakkında ise 'faydalanıp zevk sürüyor' denilmez. Eğer: 'İçindeki güzelliklerle beraber dünya nasıl zindan olur?' denilirse, deriz ki: Ahirette mümin için hazırlanmış nimetler ve ikram edilmiş kardeşler vardır. Bunların dünyaya ve dünyadakilere nispeti bir misalle açıklanır: O da şudur: İçinde son derece lezzetli her türlü güzel meyveleri, son derece berrak akan ırmakları, son derece yüksek köşkleri ve odaları bulunan ve içinde evlatlarının yaşadığı bir bahçesi olan kimse; onlardan senelerce uzak kalıp sonra onların içinde bulunduğu yere doğru yönelse, onlara yaklaştığında içinde bazı buruk meyveler, bulanık sular, pek çok yırtıcı hayvan ve haşerat bulunan bir bataklıkta/çalılıkta alıkonsa; onun buradaki hali karanlık bir kuyuda ve harap bir evde hapsedilmiş kimsenin hali gibi olur mu, olmaz mı? Ve ona: 'Sana ait olanı bırak, bu meyveler ve bu ırmaklarla oyalan' denilmesi caiz olur mu, olmaz mı? / İşte müminin hali böyledir. Kâfirin haline gelince; onun hali öldürülmek üzere öne sürülen ve bahsettiğimiz o bataklık misali yerde birkaç gün bekletilen kimsenin hali gibidir ki o, [sonrasına göre] bir cennettedir. Dünyanın cennete ve cehenneme nispeti zikrettiğimiz misalden de [daha büyüktür]; lakin bu [misal], akıl sahibine işin hakikatini haber verir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحُدُهَا: أَنَّ الْأَنْعَامَ يُهِمُّهَا الْأَكْلُ لَا غَيْرُ وَالْكَافِرُ كَذَلِكَ وَالْمُؤْمِنُ يَأْكُلُ لِيَعْمَلَ صَالِحًا وَيَقْوَى عَلَيْهِ وَثَانِيهَا: الْأَنْعَامُ لَا تَسْتَدِلُّ بِالْمَأْكُولِ عَلَى خَالِقِهَا وَالْكَافِرُ كَذَلِكَ وَثَالِثُهَا: الْأَنْعَامُ تُعْلَفُ لِتَسْمُنَ وَهِيَ غَافِلَةٌ عَنِ الْأَمْرِ، لَا تَعْلَمُ أَنَّهَا كُلَّمَا كَانَتْ أَسْمَنَ كَانَتْ أَقْرَبَ إِلَى الذَّبْحِ وَالْهَلَاكِ، وَكَذَلِكَ الْكَافِرُ وَيُنَاسِبُ ذَلِكَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ.

Yüce Allah'ın: { كَما تَأْكُلُ الْأَنْعامُ } “hayvanların yediği gibi yerler” kavli birtakım vecihleri muhtemeldir: Birincisi: Hayvanların derdi yemekten başkası değildir, kâfir de böyledir; mümin ise salih amel işlemek ve ona güç yetirmek için yer. İkincisi: Hayvanlar yedikleri şeyden yaratıcılarına delil çıkaramazlar, kâfir de böyledir. Üçüncüsü: Hayvanlar semirsin diye beslenir ve onlar bu durumdan habersizdir; ne kadar semirirlerse kesilmeye ve helake o kadar yaklaşacaklarını bilmezler. Kâfir de böyledir ve Yüce Allah'ın: { وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “onların barınağı ateştir” kavli buna uygundur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِ إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ بِصِيغَةِ الْوَعْدِ، وَقَالَ فِي حَقِّ الْكَافِرِ وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ بِصِيغَةٍ تُنْبِئُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ لِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِحْسَانَ لَا يَسْتَدْعِي أَنْ يَكُونَ عَنِ اسْتِحْقَاقٍ، فَالْمُحْسِنُ إِلَى مَنْ لَمْ يُوجَدْ مِنْهُ مَا يُوجِبُ الْإِحْسَانَ كَرِيمٌ، وَالْمُعَذِّبُ مِنْ غَيْرِ اسْتِحْقَاقٍ ظالم.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Mümin hakkında vaad sîgasıyla { إِنَّ اللَّهَ يُدْخِلُ } “Şüphesiz Allah koyar” buyurdu; kâfir hakkında ise hak edişi bildiren bir sîga ile { وَالنَّارُ مَثْوىً لَهُمْ } “onların barınağı ateştir” buyurdu. Zira zikrettiğimiz üzere ihsan, mutlaka bir hak edişe dayalı olmayı gerektirmez; kendisinden ihsanı gerektirecek bir şey bulunmayan kimseye ihsanda bulunan cömerttir, hak etmeksizin azap eden ise zalimdir.

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٣]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 13]

وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ (١٣)

{ وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ فَلا ناصِرَ لَهُمْ (١٣) } “Seni [yurdundan] çıkaran memleketinden kuvvetçe daha çetin nice memleketler vardı ki, biz onları helak ettik; onların hiçbir yardımcısı da olmadı. (13)”

لَمَّا ضَرَبَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُمْ مَثَلًا بِقَوْلِهِ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ [محمد: ١٠] وَلَمْ يَنْفَعْهُمْ مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الدَّلَائِلِ ضَرَبَ لِلنَّبِيِّ ﵇ مَثَلًا تَسْلِيَةً لَهُ فَقَالَ: وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَذَلِكَ نَفْعَلُ بِهِمْ، فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ رُسُلُهُمْ، وَقَوْلُهُ فَلا ناصِرَ لَهُمْ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ كَيْفَ قَوْلُهُ فَلا ناصِرَ لَهُمْ مَعَ أَنَّ الْإِهْلَاكَ مَاضٍ، وَقَوْلُهُ فَلا ناصِرَ لَهُمْ لِلْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ؟

Yüce Allah: { أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ } [Muhammed 10] kavliyle onlara bir misal getirip de geçen delillerle birlikte bu onlara fayda vermeyince, Peygamber aleyhisselâm'a teselli vermek üzere bir misal getirerek şöyle buyurdu: { وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ } “Seni çıkaran memleketinden kuvvetçe daha çetin nice memleketler vardı ki, biz onları helak ettik”; onlar Mekke ehlinden daha güçlü idiler, onlara da aynısını yaparız; o halde resullerin sabrettiği gibi sabret. O'nun: { فَلا ناصِرَ لَهُمْ } “onların hiçbir yardımcısı da olmadı” kavli hakkında Zemahşerî şöyle demiştir: Helak etme eylemi geçmiş zamanda olduğu halde, şimdiki ve gelecek zaman bildiren { فَلا ناصِرَ لَهُمْ } kavli nasıl ifade edilmiştir?

وَالْجَوَابُ أَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْحِكَايَةِ وَالْحِكَايَةُ كَالْحَالِ الْحَاضِرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ أَهْلَكْنَاهُمْ فِي الدُّنْيَا فَلَا نَاصِرَ لَهُمْ يَنْصُرُهُمْ وَيُخَلِّصُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي هُمْ فِيهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ فَلا ناصِرَ لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى أَهْلِ قَرْيَةِ مُحَمَّدٍ ﵇ كَأَنَّهُ قَالَ أَهْلَكْنَا مَنْ تَقَدَّمَ أَهْلَ قَرْيَتِكَ وَلَا نَاصِرَ لِأَهْلِ قَرْيَتِكَ يَنْصُرُهُمْ وَيُخَلِّصُهُمْ مِمَّا جَرَى على الأولين ثم قال تعالى:

Cevap şudur: Bu, hikâye etmeye hamledilmiştir; hikâye ise şimdiki hal gibidir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: 'Biz onları dünyada helak ettik; artık onlara yardım edecek ve onları içinde bulundukları azaptan kurtaracak hiçbir yardımcıları yoktur.' O'nun: { فَلا ناصِرَ لَهُمْ } kavlinin Muhammed aleyhisselâm'ın memleketinin halkına raci olduğu da söylenebilir; sanki şöyle buyurmuştur: 'Senin memleketinin halkından öncekileri helak ettik; artık senin memleketinin halkı için de onlara yardım edecek ve öncekilerin başına gelenlerden onları kurtaracak hiçbir yardımcı yoktur.' Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٤]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 14]

أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٤)

{ أَفَمَنْ كانَ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٤) } “Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan kimse, kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve hevalarına uyan kimseler gibi midir? (14)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْفَرْقِ بَيْنَ النَّبِيِّ ﵇ وَالْكُفَّارِ لِيَعْلَمَ أَنَّ إِهْلَاكَ الْكُفَّارِ وَنُصْرَةَ/ النَّبِيِّ ﵇ فِي الدُّنْيَا مُحَقَّقٌ، وَأَنَّ الْحَالَ يُنَاسِبُ تَعْذِيبَ الْكَافِرِ وَإِثَابَةَ الْمُؤْمِنِ، وَقَوْلُهُ عَلى بَيِّنَةٍ فَرْقٌ فَارِقٌ، وَقَوْلُهُ مِنْ رَبِّهِ مُكَمِّلٌ لَهُ، وَذَلِكَ أَنَّ الْبَيِّنَةَ إِذَا كَانَتْ نَظَرِيَّةً تَكُونُ كَافِيَةً لِلْفَرْقِ بَيْنَ الْمُتَمَسِّكِ بِهَا وَبَيْنَ الْقَائِلِ قَوْلًا لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ، فَإِذَا كَانَتِ الْبَيِّنَةُ مُنَزَّلَةً مِنَ اللَّهِ تَعَالَى تَكُونُ أَقْوَى وَأَظْهَرَ فَتَكُونُ أَعْلَى وَأَبْهَرَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ مِنْ رَبِّهِ لَيْسَ الْمُرَادُ إِنْزَالَهَا مِنْهُ بَلِ الْمُرَادُ كَوْنُهَا مِنَ الرَّبِّ بمعنى قوله يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [المدثر: ٣١] وَقَوْلُنَا الْهِدَايَةُ مِنَ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرْقٌ فَارِقٌ، وَقَوْلُهُ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ تَكْمِلَةٌ وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ وَرَاجَتِ الشُّبْهَةُ عَلَيْهِ فِي مُقَابَلَةِ مَنْ يَتَبَيَّنُ لَهُ الْبُرْهَانُ وَقَبِلَهُ، لَكِنَّ مَنْ رَاجَتِ الشُّبْهَةُ عَلَيْهِ قَدْ يَتَفَكَّرُ فِي الْأَمْرِ وَيَرْجِعُ إِلَى الْحَقِّ، فَيَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى مَنْ هُوَ عَلَى الْبُرْهَانِ، وَقَدْ يَتَّبِعُ هَوَاهُ وَلَا يَتَدَبَّرُ فِي الْبُرْهَانِ وَلَا يَتَفَكَّرُ فِي الْبَيَانِ فَيَكُونُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، فَإِذَنْ حصل النبي ﷺ وَالْمُؤْمِنُ مَعَ الْكَافِرِ فِي طَرَفَيِ التَّضَادِّ وَغَايَةِ التَّبَاعُدِ حَتَّى مَدَّهُمْ بِالْبَيِّنَةِ، وَالْكَافِرُ لَهُ الشُّبْهَةُ وَهُوَ مَعَ اللَّهِ وَأُولَئِكَ مَعَ الْهَوَى وَعَلَى قَوْلِنَا مِنْ رَبِّهِ مَعْنَاهُ الْإِضَافَةُ إِلَى اللَّهِ، كَقَوْلِنَا الْهِدَايَةُ مِنَ الله، فقوله اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ مَعَ ذَلِكَ الْقَوْلِ يُفِيدُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاءِ: ٧٩] وَقَوْلُهُ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ بِصِيغَةِ التَّوْحِيدِ مَحْمُولٌ عَلَى لَفْظَةِ مَنْ، وَقَوْلُهُ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ مَحْمُولٌ عَلَى مَعْنَاهُ فَإِنَّهَا لِلْجَمِيعِ وَالْعُمُومِ،

Bil ki bu, kâfirlerin helakinin ve dünyada Peygamber aleyhisselâm'a yardım edilmesinin muhakkak olduğunu, bu durumun kâfire azap etmeye ve mümine sevap vermeye uygun düştüğünü bildirmek için Peygamber aleyhisselâm ile kâfirler arasındaki farka bir işarettir. O'nun: { عَلى بَيِّنَةٍ } “apaçık bir delil üzerinde” kavli kesin bir farktır; { مِنْ رَبِّهِ } “Rabbinden” kavli ise bunu tamamlayıcıdır. Şöyle ki: Delil nazarî (akli çıkarıma dayalı) olduğunda, ona sarılan ile delilsiz söz söyleyen arasındaki fark için yeterli olur. Eğer delil Allah Teâlâ tarafından indirilmiş olursa daha kuvvetli ve daha zahir, dolayısıyla daha yüce ve daha parlak olur. O'nun: { مِنْ رَبِّهِ } kavlinden muradın delilin O'ndan indirilmesi değil de, { يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } [Müddessir 31] kavli ve bizim 'Hidayet Allah'tandır' sözümüz anlamında Rab'den kaynaklanması olduğu da söylenebilir. Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } “kötü ameli kendisine süslü gösterilen kimse gibi midir” kavli kesin bir farktır; { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “ve hevalarına uyan” kavli ise tamamlayıcıdır. Çünkü kötü ameli kendisine süslü gösterilip şüpheye düşen kimse, kendisine bürhan apaçık belli olup onu kabul eden kimsenin karşısındadır. Fakat şüpheye düşen kimse bazen durum üzerinde düşünür ve hakka döner, böylece bürhan üzere olan kimseye daha yakın olur; bazen de hevasına uyar, ne bürhanı düşünür ne de açıklamayı tefekkür eder; böylece son derece uzak olur. O halde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve mümin, kâfir ile birlikte zıtlığın iki ucunda ve son derece uzaklıkta bulunmuş olurlar; öyle ki Allah onlara beyyine (kesin delil) ile destek vermiştir; kâfirin payına ise şüphe düşmüştür; o Allah iledir, ötekiler ise heva iledir. Bizim 'Rabbinden' ifadesinin Allah'a izafe edilmesi manasına geldiği yönündeki sözümüze göre -nitekim 'Hidayet Allah'tandır' dememiz gibi-, bu sözle birlikte { اتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } kavli, Yüce Allah'ın: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } [Nisâ 79] kavlinin manasını ifade eder. O'nun: { كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } kavlinin tekil sîga ile gelmesi { مَنْ } lafzına hamledilmiştir; { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } kavli ise onun manasına hamledilmiştir, zira o bütünlük ve umumilik ifade eder.

وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّزْيِينَ لِلْكُلِّ عَلَى حَدٍّ وَاحِدٍ فَحُمِلَ عَلَى اللَّفْظِ لِقُرْبِهِ مِنْهُ فِي الْحِسِّ وَالذِّكْرِ، وَعِنْدَ اتِّبَاعِ الْهَوَى كُلُّ أَحَدٍ يَتَّبِعُ هَوَى نَفْسِهِ، فَظَهَرَ التَّعَدُّدُ فَحُمِلَ عَلَى الْمَعْنَى.

Bunun sebebi şudur: Süslü gösterme herkes için aynı düzeydedir, bu yüzden his ve zikirdeki yakınlığından ötürü lafza hamledilmiştir. Hevaya uyma anında ise herkes kendi nefsânî hevasına uyar; böylece çokluk ortaya çıkmış ve manaya hamledilmiştir.

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٥]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 15]

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ (١٥)

{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ (١٥) } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali (özelliği) şöyledir: Orada bozulmayan duru sudan ırmaklar, tadı değişmemiş sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır. Onlar için orada her türlü meyve ve Rablerinden bir bağışlanma vardır. [Bunlara nail olanlar], ateşte ebedî kalan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar su içirilen kimseler gibi midir? (15)”

قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ [الي قوله وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ] لَمَّا بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الِاهْتِدَاءِ وَالضَّلَالِ بَيَّنَ الْفَرْقَ بَيْنَهُمَا فِي مَرْجِعِهِمَا وَمَآلِهِمَا، وَكَمَا قَدَّمَ مَنْ عَلَى الْبَيِّنَةِ فِي الذِّكْرِ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ هَوَاهُ، قَدَّمَ حَالَهُ فِي مَآلِهِ عَلَى حَالِ مَنْ هُوَ بِخِلَافِ حَالِهِ، وَفِي التَّفْسِيرِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } [Muhammed 15] [{ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } kavline kadar] olan sözü hakkında: İki fırka arasındaki hidayet ve dalalet farkını beyan edince, onların varacakları yer ve akıbetlerindeki farkı da beyan etti. Nasıl ki zikirde beyyine üzere olanı hevasına uyanın önüne geçirdiyse, akıbetindeki halini de kendi halinin aksine olan kimsenin halinin önüne geçirdi. Tefsirde birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ الْجَنَّةِ يَسْتَدْعِي أَمْرًا يُمَثِّلُ بِهِ فَمَا هُوَ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُ سِيبَوَيْهِ حَيْثُ قَالَ الْمَثَلُ هُوَ الْوَصْفُ مَعْنَاهُ وَصْفُ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي مُمَثَّلًا بِهِ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ احْتِمَالَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْخَبَرُ مَحْذُوفًا وَيَكُونَ مَثَلُ الْجَنَّةِ مُبْتَدَأً تَقْدِيرُهُ فِيمَا قَصَصْنَاهُ مَثَلُ الْجَنَّةِ، ثُمَّ يَسْتَأْنِفُ وَيَقُولُ فِيها أَنْهارٌ، وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ يَكُونُ قوله تعالى: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الرعد: ٣٥] ابْتِدَاءَ بَيَانٍ وَالِاحْتِمَالُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ وَقَوْلُهُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا خَبَرًا كَمَا يُقَالُ صِفْ لِي زَيْدًا، فَيَقُولُ الْقَائِلُ: زَيْدٌ أَحْمَرُ قَصِيرٌ، وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمَثَلَ زِيَادَةٌ وَالتَّقْدِيرُ: الْجَنَّةُ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ. الوجه الثاني: هاهنا الْمُمَثَّلُ بِهِ مَحْذُوفٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ وَهُوَ يَحْتَمِلُ قَوْلَيْنِ أَحَدُهُمَا: قَالَ الزَّجَّاجُ حَيْثُ قَالَ:

BİRİNCİ MESELE: Yüce Allah'ın: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } kavli kendisine benzetilecek bir şeyi iktiza eder; o nedir? Deriz ki: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Sîbeveyh'in görüşüdür; nitekim o 'mesel vasıftır, manası cennetin vasfıdır' demiştir. Bu ise kendisine benzetilen bir şeyi gerektirmez. Buna göre iki ihtimal vardır: Birincisi, haberin mahzuf olması ve { مَثَلُ الْجَنَّةِ } ibaresinin mübteda (özne) olmasıdır; takdiri 'anlattığımız şeyler arasında cennetin sıfatı da vardır' şeklindedir, sonra yeni bir cümleye başlayıp { فِيها أَنْهارٌ } “Orada ırmaklar vardır” buyurur. Ra'd Suresi'nde de söz aynı şekildedir; Yüce Allah'ın: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } [Ra'd 35] kavli yeni bir açıklama başlangıcı olur. İkinci ihtimal ise, { فِيهَا أَنْهَارٌ } ve { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا } sözünün haber olmasıdır; nitekim 'Bana Zeyd'i tavsif et' denildiğinde söyleyenin: 'Zeyd kızıl tenli ve kısadır' demesi gibidir. İkinci görüş: 'Mesel' kelimesinin zâid (pekiştirme) olmasıdır; takdiri: 'Müttakilere vaad olunan cennette ırmaklar vardır' şeklindedir. İkinci vecih: Burada benzetilen mahzuftur, zikredilmemiştir; bu da iki görüşü muhtemeldir: Birincisi: Zeccâc'ın söylediği görüştür; o şöyle demiştir:

مَثَلُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ تَجْرِي فِيها أَنْهارٌ كَمَا يُقَالُ مَثَلُ زَيْدٍ رَجُلٌ طَوِيلٌ أَسْمَرُ فَيَذْكُرُ عَيْنَ صِفَاتِ زَيْدٍ فِي رَجُلٍ مُنْكَرٍ لَا يَكُونُ هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ إِلَّا زَيْدًا الثَّانِي: مِنَ الْقَوْلَيْنِ هُوَ أَنْ يُقَالَ مَعْنَاهُ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ مَثَلٌ عَجِيبٌ، أَوْ شَيْءٌ عَظِيمٌ أَوْ مِثْلُ ذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ قَوْلُهُ فِيها أَنْهارٌ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا مُحَقِّقًا لِقَوْلِنَا مَثَلٌ عَجِيبٌ الْوَجْهُ الثَّالِثُ: الْمُمَثَّلُ بِهِ مَذْكُورٌ وَهُوَ قَوْلُ الزَّمَخْشَرِيِّ حَيْثُ قَالَ: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ مُشَبَّهٌ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْإِنْكَارِ، وَحِينَئِذٍ فَهَذَا كَقَوْلِ الْقَائِلِ حَرَكَاتُ زَيْدٍ أَوْ أَخْلَاقُهُ كَعَمْرٍو، وَكَذَلِكَ عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ، إِمَّا عَلَى تَأْوِيلِ كَحَرَكَاتِ عَمْرٍو أَوْ عَلَى تَأْوِيلِ زَيْدٌ فِي حركاته كعمر، وَكَذَلِكَ عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ، إِمَّا عَلَى تَأْوِيلِ كَحَرَكَاتِ عَمْرٍو أَوْ عَلَى تَأْوِيلِ زَيْدٌ فِي حركاته كعمر، وكذلك هاهنا كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ، وَهَذَا أَقْصَى مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَرَّرُ بِهِ قَوْلُ الزَّمَخْشَرِيِّ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِيها أَنْهارٌ وَمَا بَعْدَ هَذَا جُمَلٌ اعْتِرَاضِيَّةٌ وَقَعَتْ بَيْنَ الْمُبْتَدَأِ وَالْخَبَرِ كَمَا يُقَالُ نَظِيرُ زَيْدٍ فِيهِ مُرُوءَةٌ وَعِنْدَهُ عِلْمٌ وَلَهُ أَصْلُ عَمْرٍو.

'Cennetin misali, içinde ırmaklar akan bir cennettir.' Nitekim 'Zeyd'in misali uzun boylu, esmer bir adamdır' denilip de Zeyd'in bizzat sıfatları belirsiz (nekre) bir adamda zikredildiğinde, o adam hakikatte Zeyd'den başkası olmaz. İki görüşten ikincisi ise: Mananın 'Müttakilere vaad olunan cennetin misali şaşılacak bir misaldir veya büyük bir şeydir yahut bunun gibidir' şeklinde söylenmesidir. Buna göre O'nun: { فِيها أَنْهارٌ } kavli, bizim 'şaşılacak bir misaldir' sözümüzü pekiştiren yeni bir kelam (istinaf) olur. Üçüncü vecih: Kendisine benzetilen zikredilmiştir; bu da Zemahşerî'nin görüşüdür, nitekim o şöyle demiştir: { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } kavli, inkâr yoluyla benzetilendir. Bu durumda bu, bir kimsenin 'Zeyd'in hareketleri yahut ahlakı Amr gibidir' demesi gibi olur. Ve iki tefsirden birine göre böyledir; ya 'Amr'ın hareketleri gibidir' tefsirine yahut 'Zeyd hareketlerinde Amr gibidir' tefsirine göredir. Ve iki tefsirden birine göre böyledir; ya 'Amr'ın hareketleri gibidir' tefsirine yahut 'Zeyd hareketlerinde Amr gibidir' tefsirine göredir. Burada da böyledir; sanki Yüce Allah: 'Cennetin misali ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?' buyurmuştur. Zemahşerî'nin sözünün takrir edilebileceği en ileri nokta budur. Buna göre Yüce Allah'ın: { فِيها أَنْهارٌ } kavli ve bundan sonrası, 'Zeyd'in benzeri -ki onda mürüvvet vardır, ilim vardır ve asalet sahibidir- Amr'dır' denilmesi gibi, mübteda ile haber arasına girmiş ara cümlelerdir (cümle-i mu'teriza).

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى } “Orada bozulmayan duru sudan ırmaklar, tadı değişmemiş sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar ve süzme baldan ırmaklar vardır.”

اخْتَارَ الْأَنْهَارَ مِنَ الْأَجْنَاسِ الْأَرْبَعَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَشْرُوبَ إِمَّا أَنْ يُشْرَبَ لِطَعْمِهِ، وَإِمَّا أَنْ يُشْرَبَ لِأَمْرٍ غَيْرِ عَائِدٍ إِلَى الطَّعْمِ، فَإِنْ كَانَ لِلطَّعْمِ فَالطُّعُومُ تِسْعَةٌ: الْمُرُّ وَالْمَالِحُ وَالْحِرِّيفُ وَالْحَامِضُ وَالْعَفِصُ وَالْقَابِضُ وَالتَّفِهُ وَالْحُلْوُ وَالدَّسِمُ أَلَذُّهَا الْحُلْوُ وَالدَّسِمُ، لَكِنْ أَحْلَى الْأَشْيَاءِ الْعَسَلُ فَذَكَرَهُ وَأَمَّا أَدْسَمُ الْأَشْيَاءِ فَالدُّهْنُ، لَكِنَّ الدُّسُومَةَ إِذَا تَمَحَّضَتْ لَا تَطِيبُ لِلْأَكْلِ وَلَا لِلشُّرْبِ، فَإِنَّ الدُّهْنَ لَا يُؤْكَلُ وَلَا يُشْرَبُ كَمَا هُوَ فِي الغالب، وأما

Bu dört cinsten ırmakları seçti; çünkü içecek ya tadı için içilir ya da tada raci olmayan bir maksat için içilir. Eğer tat içinse, tatlar dokuzdur: Acı, tuzlu, yakıcı (biberli), ekşi, buruk, kekremsi (tatsız/kekre), yavan, tatlı ve yağlı. Bunların en lezzetlisi tatlı ve yağlıdır; lakin nesnelerin en tatlısı baldır, dolayısıyla onu zikretti. Nesnelerin en yağlısı ise sıvı/katı yağdır; fakat yağ tek başına kaldığında ne yemek ne de içmek için tat vermez; nitekim yağ çoğunlukla olduğu gibi ne yenir ne de içilir. Ancak

اللَّبَنُ فِيهِ الدَّسَمُ الْكَائِنُ فِي غَيْرِهِ وَهُوَ طَيِّبٌ لِلْأَكْلِ وَبِهِ تَغْذِيَةُ الْحَيَوَانِ أَوَّلًا فَذَكَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى، وَأَمَّا مَا يُشْرَبُ لَا لِأَمْرٍ عَائِدٍ إِلَى الطَّعْمِ فَالْمَاءُ وَالْخَمْرُ فَإِنَّ الْخَمْرَ فيها أمر يشربها الشارب لأجله، هي كَرِيهَةُ الطَّعْمِ بِاتِّفَاقِ مَنْ يَشْرَبُهَا وَحُصُولِ التَّوَاتُرِ بِهِ ثُمَّ عَرَّى كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الْأَرْبَعَةِ عَنْ صِفَاتِ النَّقْصِ الَّتِي هِيَ فِيهَا وَتَتَغَيَّرُ بِهَا الدُّنْيَا فَالْمَاءُ يَتَغَيَّرُ يُقَالُ أَسِنَ الْمَاءُ يَأْسَنُ عَلَى وَزْنِ أَمِنَ يَأْمَنُ فَهُوَ آسِنٌ وَأَسِنَ اللَّبَنُ إِذَا بَقِيَ زَمَانًا تَغَيَّرَ طَعْمُهُ، وَالْخَمْرُ يَكْرَهُهُ الشَّارِبُ عِنْدَ الشُّرْبِ، وَالْعَسَلُ يَشُوبُهُ أَجْزَاءٌ مِنَ الشَّمْعِ وَمِنَ النَّحْلِ يَمُوتُ فِيهِ كَثِيرًا، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَطَ الْجِنْسَيْنِ فَذَكَرَ الْمَاءَ الَّذِي يُشْرَبُ لَا لِلطَّعْمِ وَهُوَ عَامُّ الشُّرْبِ، وَقَرَنَ بِهِ اللَّبَنَ الَّذِي يُشْرَبُ لِطَعْمِهِ وَهُوَ عَامُّ الشُّرْبِ إِذْ مَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَكَانَ شُرْبُهُ اللَّبَنَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْخَمْرَ الَّذِي يُشْرَبُ لَا لِلطَّعْمِ وَهُوَ قَلِيلُ الشُّرْبِ، وَقَرَنَ بِهِ الْعَسَلَ الَّذِي يُشْرَبُ لِلطَّعْمِ وَهُوَ قَلِيلُ الشُّرْبِ، فَإِنْ قِيلَ الْعَسَلُ/ لَا يُشْرَبُ، نَقُولُ شَرَابُ الْجُلَّابِ لَمْ يَكُنْ إِلَّا مِنَ الْعَسَلِ وَالسُّكَّرِ قَرِيبُ الزَّمَانِ، أَلَا تَرَى أَنِ السَّكَنْجَبِينَ مِنْ «سركه وانكبين» وَهُوَ الْخَلُّ وَالْعَسَلُ بِالْفَارِسِيَّةِ كَمَا أَنَّ اسْتِخْرَاجَهُ كَانَ أَوَّلًا مِنَ الْخَلِّ وَالْعَسَلِ وَلَمْ يُعْرَفِ السُّكَّرُ إِلَّا فِي زَمَانٍ مُتَأَخِّرٍ، وَلِأَنَّ الْعَسَلَ اسْمٌ يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ عَسَلِ النَّحْلِ حَتَّى يُقَالَ عَسَلُ النَّحْلِ لِلتَّمْيِيزِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

Sütte başkasında bulunan yağlılık vardır, hem yemek için lezzetlidir hem de canlının ilk beslenmesi onunladır; bu yüzden Allah Teâlâ onu zikretti. Tada raci olmayan bir maksat için içilene gelince; o su ve şaraptır. Zira şarapta, içenin kendisi için onu içtiği bir durum vardır; oysa şarabı içenlerin ittifakı ve tevatür ile sabittir ki şarabın tadı kötüdür/kerihtir. Sonra bu dört şeyin her birini, dünyada kendilerinde bulunan ve bozulmalarına yol açan noksanlık sıfatlarından arındırdı: Su değişir; nitekim emine/ye'menu vezninde 'âsine'l-mâu ye'senu' denilir ki o 'âsin' (bozulmuş) sudur. Süt ise bir müddet kaldığında bozulur, tadı değişir. Şarap ise içen kimse içerken ondan tiksinir. Bala ise mum parçaları ve içine çokça düşüp ölen arılar karışır. Sonra Allah Teâlâ iki cinsi birbirine karıştırdı: Tat için içilmeyen ve içilmesi umumi olan suyu zikretti, onun yanına tadı için içilen ve içilmesi umumi olan sütü ekledi; zira süt içmemiş hiçbir kimse yoktur. Sonra tat için içilmeyen ve içilmesi nadir olan şarabı zikretti, onun yanına da tadı için içilen ve tüketimi az olan balı ekledi. Eğer: 'Bal / içilmez' denilirse; deriz ki: Gül şerbeti (cüllâb) ancak baldan yapılırdı, şeker ise yakın zamanlara aittir. Görmez misin ki 'sirkengebîn' (sirkencübin), Farsçada sirke ve bal anlamına gelen 'serke ve enkebîn' kelimelerindendir; nitekim onun çıkarılışı ilk olarak sirke ve baldan olmuştur, şeker ise ancak sonraki zamanlarda tanınmıştır. Ayrıca bal (asel), arı balı dışındakiler için de kullanılan bir isimdir; nitekim ayırt etmek için 'arı balı' (aselü'n-nahl) denilir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ فِي الْخَمْرِ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ وَلَمْ يَقُلْ فِي اللَّبَنِ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ لِلطَّاعِمِينَ وَلَا قَالَ فِي الْعَسَلِ مُصَفًّى لِلنَّاظِرِينَ لِأَنَّ اللَّذَّةَ تَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْأَشْخَاصِ فَرُبَّ طَعَامٍ يَلْتَذُّ بِهِ شَخْصٌ وَيَعَافُهُ الْآخَرُ، فَقَالَ:

İKİNCİ MESELE: Şarap hakkında { لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } “içenlere lezzet veren” buyurdu; süt hakkında 'tadanlar için tadı değişmemiş' demedi, bal hakkında da 'bakanlar için süzülmüş' demedi. Çünkü lezzet şahıslara göre farklılık gösterir; nice yemek vardır ki bir şahıs ondan lezzet alırken diğeri tiksinir. Bu yüzden şöyle buyurdu:

لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ بِأَسْرِهِمْ وَلِأَنَّ الْخَمْرَ كَرِيهَةُ الطَّعْمِ فَقَالَ: لَذَّةٍ أَيْ لَا يَكُونُ فِي خَمْرِ الْآخِرَةِ كَرَاهَةُ الطَّعْمِ، وَأَمَّا الطَّعْمُ وَاللَّوْنُ فَلَا يَخْتَلِفَانِ بِاخْتِلَافِ النَّاسِ، فَإِنَّ الْحُلْوَ وَالْحَامِضَ وَغَيْرُهُمَا يُدْرِكُهُ كُلُّ أَحَدٍ كَذَلِكَ، لَكِنَّهُ قَدْ يَعَافُهُ بَعْضُ النَّاسِ وَيَلْتَذُّ بِهِ الْبَعْضُ مَعَ اتِّفَاقِهِمْ عَلَى أَنَّ لَهُ طَعْمًا وَاحِدًا وَكَذَلِكَ اللَّوْنُ فَلَمْ يَكُنْ إِلَى التَّصْرِيحِ بِالتَّعْمِيمِ حَاجَةٌ، وَقَوْلُهُ لَذَّةٍ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ تَأْنِيثُ لَذَّ يُقَالُ طَعَامٌ لَذَّ وَلَذِيذٌ وَأَطْعِمَةٌ لَذَّةٌ وَلَذِيذَةٌ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ وَصْفًا بِنَفْسِ الْمَعْنَى لَا بِالْمُشْتَقِّ مِنْهُ كَمَا يُقَالُ لِلْحَلِيمِ هُوَ حِلْمٌ كُلُّهُ وللعاقل كُلُّهُ.

{ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ } yani istisnasız bütün içenler için bir lezzettir. Ve şarabın tadı nahoş olduğu için { لَذَّةٍ } buyurdu; yani ahiret şarabında tat nahoşluğu olmayacaktır. Tat ve renge gelince; bunlar insanların farklılığıyla değişmez. Zira tatlıyı, ekşiyi ve diğerlerini herkes aynı şekilde idrak eder; ancak tek bir tada sahip olduğunda ittifak etmelerine rağmen bazı insanlar ondan tiksinebilir, bazıları ise lezzet alabilir. Renk de böyledir; dolayısıyla [onlarda] genellemenin açıkça belirtilmesine ihtiyaç olmamıştır. O'nun: { لَذَّةٍ } kavli iki veçhi muhtemeldir: Birincisi: 'Lezze' fiilinin müennesi olmasıdır; nitekim 'taâmun lezzün ve lezîzün' (lezzetli yemek) ve 'at'imetün lezzetün ve lezîzetün' (lezzetli yemekler) denilir. İkincisi: Türetilmiş lafızla (müşak) değil, bizzat mana ile vasıflanmış olmasıdır; nitekim halîm (yumuşak huylu) kimse için 'o baştan ayağa hilimdir', akıllı kimse için de 'o baştan ayağa akıldır' denilmesi gibi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ } “Onlar için orada her türlü meyve ve Rablerinden bir bağışlanma vardır.”

بَعْدَ ذِكْرِ الْمَشْرُوبِ أَشَارَ إِلَى الْمَأْكُولِ، وَلَمَّا كَانَ فِي الْجَنَّةِ الْأَكْلُ لِلَذَّةٍ لَا لِلْحَاجَةِ ذَكَرَ الثِّمَارَ فَإِنَّهَا تُؤْكَلُ لِلَذَّةِ بِخِلَافِ الْخُبْزِ وَاللَّحْمِ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الرَّعْدِ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها [الرَّعْدِ: ٣٥] حَيْثُ أَشَارَ إِلَى المأكول والمشروب، وهاهنا لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِيهَا وَظِلُّها ولم يقل هاهنا ذلك، نقول قال هاهنا وَمَغْفِرَةٌ وَالظِّلُّ فِيهِ مَعْنَى السَّتْرِ وَالْمَغْفِرَةِ كَذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْمَغْفُورَ تَحْتَ نَظَرٍ مِنْ رَحْمَةِ الْغَافِرِ يُقَالُ نَحْنُ تَحْتَ ظِلِّ الْأَمِيرِ، وَظِلُّهَا هُوَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَمَغْفِرَتُهُ حَيْثُ لَا يَمَسُّهُمْ حَرٌّ وَلَا بَرْدٌ.

İçeceği zikrettikten sonra yiyeceğe işaret etti. Cennette yeme ihtiyacı gidermek için değil lezzet için olduğundan meyveleri zikretti; zira meyveler ekmek ve etin aksine lezzet için yenir. Bu, Yüce Allah'ın Ra'd Suresi'ndeki: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها } [Ra'd 35] kavli gibidir; orada yiyeceğe ve içeceğe işaret etmiştir. Burada bir incelik (letâif) vardır: O da şudur: Yüce Allah orada { وَظِلُّها } “ve gölgesi” buyurmuş, burada ise bunu söylememiştir. Deriz ki: Burada { وَمَغْفِرَةٌ } “ve bağışlanma” buyurdu; gölgede örtme manası vardır, mağfiret de böyledir. Çünkü bağışlanan kimse, bağışlayanın rahmet nazarı altındadır; nitekim 'Biz emirin gölgesi altındayız' denilir. Cennetin gölgesi ise kendilerine ne sıcağın ne de soğuğun dokunmadığı Allah'ın rahmeti ve mağfiretidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُتَّقِي لَا يَدْخُلُ الجنة إِلَّا بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ فَكَيْفَ يَكُونُ لَهُمْ فِيهَا مَغْفِرَةٌ؟ فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: لَيْسَ بِلَازِمٍ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ فِيهَا، بَلْ يَكُونُ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ (لَهُمْ) كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَهُمْ الثَّمَرَاتُ فِيهَا وَلَهُمُ الْمَغْفِرَةُ قَبْلَ دُخُولِهَا وَالثَّانِي: هُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى لَهُمْ فِيهَا مَغْفِرَةٌ أَيْ رفع

Üçüncü Mesele: Takva sahibi kimse cennete ancak bağışlanmanın ardından girer; öyleyse onlar için orada nasıl bağışlanma olabilir? Deriz ki: Bunun cevabı iki yöndendir: Birincisi: Anlamın "onlar için orada Rablerinden bir bağışlanma vardır" şeklinde olması zorunlu değildir; bilakis { لَهُمْ } "[onlar için]" ifadesine atıf olup sanki Yüce Allah şöyle buyurmuş gibidir: "Onlar için orada meyveler vardır ve [oraya] girmeden önce de onlar için bağışlanma vardır." İkincisi ise anlamın "onlar için orada bir bağışlanma vardır", yani kaldırılması...

التَّكْلِيفَ عَنْهُمْ فَيَأْكُلُونَ مِنْ غَيْرِ حِسَابٍ بِخِلَافِ الدُّنْيَا فَإِنَّ الثِّمَارَ فِيهَا عَلَى حِسَابٍ أَوْ عِقَابٍ، وَوَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الْآكِلَ فِي الدُّنْيَا لَا يَخْلُو عَنِ اسْتِنْتَاجٍ قَبِيحٍ أَوْ مَكْرُوهٍ كَمَرَضٍ أَوْ حَاجَةٍ إِلَى تَبَرُّزٍ، فَقَالَ: وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ لَا قَبِيحَ عَلَى الْآكِلِ بَلْ مَسْتُورُ الْقَبَائِحِ مَغْفُورٌ، وَهَذَا اسْتَفَدْتُهُ مِنَ الْمُعَلِّمِينَ فِي بِلَادِنَا فَإِنَّهُمْ يُعَوِّدُونَ الصِّبْيَانَ بِأَنْ يَقُولُونَ/ وَقْتَ حَاجَتِهِمْ إِلَى إِرَاقَةِ الْبَوْلِ وَغَيْرِهِ: يَا مُعَلِّمُ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ، فَيَفْهَمُ الْمُعَلِّمُ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ الْإِذْنَ فِي الْخُرُوجِ لِقَضَاءِ الْحَاجَةِ فَيَأْذَنُ لَهُمْ، فَقُلْتُ فِي نَفْسِي مَعْنَاهُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي الْجَنَّةِ غَفَرَ لِمَنْ أَكَلَ، وَأَمَّا فِي الدُّنْيَا، فَلِأَنَّ لِلْأَكْلِ تَوَابِعُ وَلَوَازِمُ لَا بُدَّ مِنْهَا فَيَفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِمْ حَاجَتَهُمْ.

Teklifin kaldırılması olmasıdır; böylece hesapsızca yerler. Dünyanın aksine; zira dünyada meyveler hesaba veya cezaya tabidir. Başka bir vecih: Dünyada yiyen kimse hastalık veya tuvalet ihtiyacı gibi çirkin yahut hoş olmayan bir neticeden uzak kalamaz. Bu yüzden: { وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ } buyurdu; yani yiyene hiçbir çirkinlik yoktur, bilakis çirkinlikleri örtülmüş ve bağışlanmıştır. Bunu memleketimizdeki muallimlerden öğrendim; zira onlar çocukları, idrar dökme veya benzeri bir ihtiyaçları olduğunda / şöyle demeye alıştırırlar: 'Ey muallim, Allah seni bağışlasın!' Muallim de onların dışarı çıkıp tuvalet ihtiyacını gidermek için izin istediklerini anlar ve onlara izin verir. Kendi kendime dedim ki: Bunun manası, cennette yiyen kimseyi Allah Teâlâ'nın bağışlamış olmasıdır; dünyada ise yemenin kaçınılmaz sonuçları ve gerekleri bulunduğu için onların bu sözünden ihtiyaçları anlaşılmaktadır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ وَفِيهِ أَيْضًا مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً فَقَطَّعَ أَمْعاءَهُمْ } “[Bunlara nail olanlar], ateşte ebedî kalan ve bağırsaklarını parça parça eden kaynar su içirilen kimseler gibi midir?” Bunda da birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ مَعْنَاهُ وَصْفُ الْجَنَّةِ فَقَوْلُهُ كَمَنْ هُوَ بِمَاذَا يتعلق؟

BİRİNCİ MESELE: { مَثَلُ الْجَنَّةِ } ifadesinin manasının 'cennetin vasfı' olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre, O'nun: { كَمَنْ هُوَ } kavli neye taalluk eder?

نقول قوله لَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ يَتَضَمَّنُ كَوْنَهُمْ فِيهَا فَكَأَنَّهُ قَالَ هُوَ فِيهَا كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ، فَالْمُشَبَّهُ يَكُونُ مَحْذُوفًا مَدْلُولًا عَلَيْهِ بِمَا سَبَقَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَا قِيلَ فِي تَقْرِيرِ قَوْلِ الزَّمَخْشَرِيِّ أَنَّ الْمُرَادَ هَذِهِ الْجَنَّةُ الَّتِي مَثَّلَهَا مَا ذَكَرْنَا كَمَقَامِ مَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ.

Deriz ki: O'nun { لَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ } kavli onların cennette bulunmasını içerir; sanki 'cennetteki kimse ateşte ebedî kalan kimse gibi midir?' buyurmuştur. Dolayısıyla kendisine benzetilen (müşebbeh), mahzuf olup önceden geçen ifadenin delaletiyle anlaşılmaktadır. Zemahşerî'nin görüşünün takririnde söylenen şu sözün ifade edilmesi de muhtemeldir: 'Murat edilen şudur: Sıfatını zikrettiğimiz bu cennet, ateşte ebedî kalan kimsenin makamı gibi midir?'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ رَاجِعٌ إِلَى مَا تَقَدَّمَ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

İKİNCİ MESELE: Zeccâc, Yüce Allah'ın: { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } kavlinin daha önce geçene raci olduğunu söyledi; sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ كَمَنْ زين له سوء عمله وهو خالد فِي النَّارِ فَهَلْ هُوَ صَحِيحٌ أَمْ لَا؟ نَقُولُ لَنَا نَظَرٌ إِلَى اللَّفْظِ فَيُمْكِنُ تَصْحِيحُهُ بِتَعَسُّفٍ وَنَظَرٍ إِلَى الْمَعْنَى لَا يَصِحُّ إِلَّا بِأَنْ يَعُودَ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، أَمَّا التَّصْحِيحُ فَبِحَذْفِ كَمَنْ فِي الْمَرَّةِ الثَّانِيَةِ أَوْ جَعْلِهِ بَدَلًا عَنِ الْمُتَقَدِّمِ أَوْ بِإِضْمَارِ عَاطِفٍ يَعْطِفُ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ عَلَى كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ أَوْ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ، وَأَمَّا التَّعَسُّفُ فَبَيِّنٌ نَظَرًا إِلَى الْحَذْفِ وإلى الإضمار مع الفاضل الطَّوِيلِ بَيْنَ الْمُشَبَّهِ وَالْمُشَبَّهِ بِهِ، وَأَمَّا طَرِيقَةُ الْبَدَلِ فَفَاسِدَةٌ وَإِلَّا لَكَانَ الِاعْتِمَادُ عَلَى الثَّانِي فَيَكُونُ كَأَنَّهُ قَالَ: أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ؟ وَهُوَ سَمِجٌ فِي التَّشْبِيهِ تَعَالَى كَلَامُ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ، وَالْقَوْلُ فِي إِضْمَارِ الْعَاطِفِ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ أَيْضًا يَصِيرُ مُسْتَقِلًّا فِي التَّشْبِيهِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ الْمَجْمُوعُ بِالْمَجْمُوعِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَفَمَنْ كَانَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ، وَهُوَ فِي الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ فِيهَا أَنْهَارٌ، كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمِلِهِ وَهُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ، وَعَلَى هَذَا تَقَعُ الْمُقَابَلَةُ بَيْنَ مَنْ هُوَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ، وَبَيْنَ مَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ، وَبَيْنَ مَنْ فِي الْجَنَّةِ وَبَيْنَ مَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ، وَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فَلَا حَاجَةَ إِلَى خَلْطِ الْآيَةِ بِالْآيَةِ، وَكَيْفَ وَعَلَى مَا قَالَهُ تَقَعُ الْمُقَابَلَةُ بَيْنَ مَنْ هُوَ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا وَبَيْنَ مَنْ هُوَ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّهِ وَأَيَّةُ مُنَاسَبَةٍ بَيْنَهُمَا، بِخِلَافِ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ الْوُجُوهِ الْأُخَرِ فَإِنَّ الْمُقَابَلَةَ بَيْنَ الْجَنَّةِ الَّتِي فِيهَا الْأَنْهَارُ وَبَيْنَ النَّارِ الَّتِي فِيهَا الْمَاءُ الْحَمِيمُ وَذَلِكَ تَشْبِيهُ إِنْكَارٍ مُنَاسِبٍ.

'Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse, kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve ateşte ebedî kalacak olan kimse gibi midir?' Peki bu doğru mudur, değil midir? Deriz ki: Lafza baktığımızda bunu zorlama bir teville sahih kılmak mümkündür; manaya baktığımızda ise ancak zikrettiğimiz şekle dönmesiyle sahih olur. Sahih kılınması; ikinci seferdeki { كَمَنْ } edatının hazfedilmesiyle veya öncekinin bedeli kılınmasıyla yahut { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ } ibaresini { كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } ibaresine veya { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ } ibaresine bağlayan takdirî bir atıf harfi ile mümkündür. Zorlama tevil ise, hazif ve takdirin benzetilen ile kendisine benzetilen arasındaki uzun fasıla ile birlikte düşünülmesi bakımından gayet açıktır. Bedel yolu ise fasittir; aksi takdirde dayanak ikincisi olurdu ve sanki: 'Beyyine üzere olan kimse [ateşte] ebedî kalan gibi midir?' demiş olurdu ki bu teşbihte yakışıksız düşer; Allah'ın kelamı bundan münezzehtir. Atıf harfi takdir etme görüşü de böyledir; çünkü matuf olan da teşbihte müstakil hale gelir. Ancak bütünün bütüne teşbihi kastedilmişse o başka; sanki şöyle demektedir: 'Rabbinden apaçık bir delil üzerinde bulunan ve müttakilere vaad olunan ırmakların bulunduğu cennette olan kimse; kötü ameli kendisine süslü gösterilen ve ateşte ebedî kalacak olan kimse gibi midir?' Buna göre karşılaştırma; Rabbinden bir beyyine üzere olan ile amelinin kötülüğü süslü gösterilen arasında, cennetteki ile ateşte ebedî kalan arasında vuku bulur. Bunu zaten zikretmiştik; binaenaleyh ayeti ayete karıştırmaya gerek yoktur. Hem nasıl olsun ki! Onun dediğine göre karşılaştırma, ateşte bulunup kaynar su içirilen ile Rabbinden bir beyyine üzere olan arasında gerçekleşir; peki bu ikisi arasında ne gibi bir münasebet vardır? Zikrettiğimiz diğer vecihler ise böyle değildir; zira karşılaştırma içinde ırmaklar bulunan cennet ile içinde kaynar su bulunan cehennem arasındadır ve bu, son derece uygun bir inkârî teşbihtir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ: كَمَنْ هُوَ خالِدٌ حَمْلًا عَلَى اللَّفْظِ الْوَاحِدِ وَقَالَ: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً عَلَى الْمَعْنَى وَهُوَ جَمْعٌ وَكَذَلِكَ قَالَ مِنْ قَبْلُ كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ [محمد: ١٤] عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِفْرَادِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ عَلَى الْجَمْعِ فَمَا الْوَجْهُ فِيهِ؟ نَقُولُ الْمُسْنَدُ إِلَى مَنْ إِذَا كَانَ مُتَّصِلًا فَرِعَايَةُ اللَّفْظِ أَوْلَى لِأَنَّهُ هُوَ الْمَسْمُوعُ، إِذَا كَانَ مَعَ انْفِصَالٍ فَالْعَوْدُ إلى المعنى أولا، لِأَنَّ اللَّفْظَ لَا يَبْقَى فِي السَّمْعِ، وَالْمَعْنَى يَبْقَى فِي ذِهْنِ/ السَّامِعِ فَالْحَمْلُ فِي الثَّانِي عَلَى الْمَعْنَى أَوْلَى وَحَمْلُ الْأَوَّلِ عَلَى اللَّفْظِ أَوْلَى، فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ قَالَ فِي سَائِرِ المواضع مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [سبأ: ٣٧] وفَمَنْ تابَ ... وَأَصْلَحَ [المائدة: ٣٩] ؟ نَقُولُ إِذَا كَانَ الْمَعْطُوفُ مُفْرَدًا أَوْ شَبِيهًا بِالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ فِي الْمَعْنَى فَالْأَوْلَى أَنْ يَخْتَلِفَا كَمَا ذَكَرْتُ فَإِنَّهُ عَطْفُ مُفْرَدٍ عَلَى مُفْرَدٍ وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: كَمَنْ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Tekil lafza hamlederek { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ } buyurdu; çoğul olan manaya hamlederek de { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً } buyurdu. Nitekim daha önce de teklik ve ferdiyet üzere { كَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } [Muhammed 14] buyurmuş, çoğul üzere de { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } buyurmuştu; bundaki vecih nedir? Deriz ki: { مَنْ } lafzına isnad edilen ifade bitişik olduğunda lafzın gözetilmesi daha evladır; zira işitilen odur. Bir ayrılma (fasıla) ile olduğunda ise / manaya dönülmesi daha evladır; çünkü lafız işitmede kalmaz, mana ise dinleyenin zihninde kalır. Dolayısıyla ikincisinde manaya hamletmek daha evla, birincisinde ise lafza hamletmek daha evladır. Eğer: 'Diğer yerlerde nasıl { مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } [Sebe 37] ve { فَمَنْ تابَ ... وَأَصْلَحَ } [Mâide 39] buyurmuştur?' denilirse; deriz ki: Matuf tekil olduğunda veya manada matufun aleyhe benzediğinde, zikrettiğim gibi farklı olmaları daha evladır; zira o tekilin tekile atfıdır. Aynı şekilde şayet şöyle deseydi de böyle olurdu: { كَمَنْ هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَمُعَذَّبٌ فِيهَا }; çünkü benzeşme, farklılaşmaya manidir.

هُوَ خَالِدٌ فِي النَّارِ وَمُعَذَّبٌ فِيهَا لِأَنَّ الْمُشَابَهَةَ تُنَافِي الْمُخَالَفَةَ، وَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ كَمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ سُقُوا مَاءً جُمْلَةٌ غَيْرُ مُشَابِهَةٍ لِقَوْلِهِ هُوَ خالِدٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً بَيَانٌ لِمُخَالَفَتِهِمْ فِي سَائِرِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلَهُمْ أَنْهَارٌ مِنْ مَاءٍ غَيْرِ آسِنٍ، وَلَهُمْ مَاءٌ حَمِيمٌ، فَإِنْ قِيلَ الْمُشَابَهَةُ الْإِنْكَارِيَّةُ بِالْمُخَالَفَةِ عَلَى مَا ثَبَتَ، وَقَدْ ذَكَرْتُ الْبَعْضَ وَقُلْتُ بِأَنَّ قَوْلَهُ عَلى بَيِّنَةٍ فِي مُقَابَلَةِ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ ومِنْ رَبِّهِ فِي مُقَابَلَةِ قَوْلِهِ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ وَالْجَنَّةُ فِي مُقَابَلَةِ النَّارِ فِي قَوْلِهِ خالِدٌ فِي النَّارِ وَالْمَاءُ الْحَمِيمُ فِي مُقَابَلَةِ الْأَنْهَارِ، فَأَيْنَ مَا يُقَابِلُ قَوْلَهُ وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ فَنَقُولُ تَقَطُّعُ الْأَمْعَاءِ فِي مُقَابَلَةِ مَغْفِرَةٍ لِأَنَّا بَيَّنَّا عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ أَنَّ الْمَغْفِرَةَ الَّتِي فِي الْجَنَّةِ هِيَ تَعْرِيَةٌ أَكْلِ الثَّمَرَاتِ عَمَّا يَلْزَمُهُ مِنْ قَضَاءِ الْحَاجَةِ وَالْأَمْرَاضِ وَغَيْرِهَا، كَأَنَّهُ قَالَ: لِلْمُؤْمِنِ أَكْلٌ وَشُرْبٌ مُطَهَّرٌ طَاهِرٌ لَا يَجْتَمِعُ فِي جَوْفِهِمْ فَيُؤْذِيهِمْ وَيُحْوِجُهُمْ إِلَى قَضَاءِ حَاجَةٍ، وَلِلْكَافِرِ مَاءٌ حَمِيمٌ فِي أَوَّلِ مَا يَصِلُ إِلَى جَوْفِهِمْ يَقْطَعُ أَمْعَاءَهُمْ وَيَشْتَهُونَ خُرُوجَهُ مِنْ جَوْفِهِمْ، وَأَمَّا الثِّمَارُ فَلَمْ يَذْكُرْ مُقَابِلَهَا، لِأَنَّ فِي الْجَنَّةِ زِيَادَةٌ مَذْكُورَةٌ فحققها بذكر أمر زائد.

Fakat bu yerdeki gibi olmadığında durum değişir; zira O'nun { سُقُوا مَاءً } sözü, { هُوَ خالِدٌ } sözüne benzemeyen bir cümledir. Yüce Allah'ın: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً } kavli, cennet ehlinin diğer hallerine olan muhalefetlerini beyandır: Onlar için bozulmayan sudan ırmaklar vardır, bunlar içinse kaynar su vardır. Eğer: 'İnkârî benzeştirme, sabit olduğu üzere muhalefet iledir. Sen bir kısmını zikredip { عَلى بَيِّنَةٍ } kavlinin { زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } karşılığında, { مِنْ رَبِّهِ } kavlinin { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } karşılığında, cennetin { خالِدٌ فِي النَّارِ } kavlindeki ateşin karşılığında ve kaynar suyun da ırmakların karşılığında olduğunu söyledin; o halde { وَلَهُمْ فِيها مِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ وَمَغْفِرَةٌ } kavlinin karşılığı nerededir?' denilirse; deriz ki: Bağırsakların parçalanması { مَغْفِرَةٌ } (mağfiret) kelimesinin karşılığıdır. Çünkü vecihlerden birinde beyan ettiğimiz üzere cennetteki mağfiret; meyveleri yemenin tuvalet ihtiyacı, hastalıklar ve benzeri gereklerinden arındırılmasıdır. Sanki şöyle buyurmuştur: Mümin için karınlarında toplanıp onlara eziyet vermeyen ve onları tuvalet ihtiyacına muhtaç kılmayan tertemiz bir yiyecek ve içecek vardır; kâfir içinse karınlarına ilk ulaştığı anda bağırsaklarını parçalayan ve karınlarından çıkmasını arzuladıkları kaynar bir su vardır. Meyvelere gelince, onların karşılığını zikretmemiştir; çünkü cennette zikredilmiş bir fazlalık vardır, dolayısıyla bunu ziyade bir husus zikrederek tahakkuk ettirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمَاءُ الْحَارُّ يَقْطَعُ أَمْعَاءَهُمْ لِأَمْرٍ آخَرَ غَيْرَ الْحَرَارَةِ، وَهِيَ الْحِدَّةُ الَّتِي تَكُونُ فِي السُّمُومِ الْمَدُوفَةِ ، وَإِلَّا فَمُجَرَّدُ الْحَرَارَةِ لَا يَقْطَعُ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَطَّعَ بِالْفَاءِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ الْقَطْعُ بِمَا ذُكِرَ، نَقُولُ نَعَمْ، لَكِنَّهُ لَا يَقْتَضِي أَنْ يُقَالَ: يَقْطَعُ، لِأَنَّهُ مَاءٌ حَمِيمٌ فَحَسْبُ، بَلْ مَاءٌ حَمِيمٌ مخصوص يقطع. ثم قال تعالى:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Sıcak su onların bağırsaklarını hararetten başka bir sebepten ötürü parçalar; o da eritilmiş zehirlerde bulunan keskinliktir; aksi takdirde sırf hararet parçalamaz. Eğer: 'Yüce Allah'ın { فَقَطَّعَ } kavlindeki fa harfi parçalamanın zikredilen şeyle olmasını iktiza eder' denilirse; deriz ki: Evet, fakat bu sadece kaynar su olduğu için parçaladığının söylenmesini iktiza etmez; bilakis parçalayan özel bir kaynar sudur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٦]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 16]

وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٦)

{ وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ قالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قالَ آنِفاً أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ (١٦) } “Onlardan seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıktıkları zaman, kendilerine ilim verilmiş olanlara: 'Az önce ne söyledi?' derler. İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uymuş kimselerdir. (16)”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى حَالَ الْكَافِرِ ذَكَرَ حَالَ الْمُنَافِقِ بِأَنَّهُ مِنَ الْكُفَّارِ، وَقَوْلُهُ وَمِنْهُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ عَائِدًا إِلَى النَّاسِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٨] بَعْدَ ذِكْرِ الْكُفَّارِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ، لِأَنَّ ذِكْرَهُمْ سَبَقَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ [محمد: ١٣] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى مَعْنَى قَوْلِهِ كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ/ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً [محمد: ١٥] يَعْنِي وَمِنَ الْخَالِدِينَ فِي النَّارِ قَوْمٌ يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ، وَقَوْلُهُ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا حَمْلٌ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي هو الجمع، ويستمع حَمْلٌ عَلَى اللَّفْظِ، وَقَدْ سَبَقَ التَّحْقِيقُ فِيهِ، وَقَوْلُهُ حَتَّى لِلْعَطْفِ فِي قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ، وَعَلَى هَذَا فَالْعَطْفُ بِحَتَّى لَا يَحْسُنُ إِلَّا إِذَا كَانَ الْمَعْطُوفُ جُزْءًا مِنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ إِمَّا أَعْلَاهُ أَوْ دُونَهُ، كَقَوْلِ الْقَائِلِ: أَكْرَمَنِي النَّاسُ حَتَّى الْمَلِكُ، وَجَاءَ الْحَاجُّ حَتَّى الْمُشَاةُ، وَفِي الْجُمْلَةِ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِ مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى، وَلَا يُشْتَرَطُ فِي الْعَطْفِ بِالْوَاوِ ذَلِكَ، فَيَجُوزُ أَنْ تَقُولَ فِي الْوَاوِ: جَاءَ الْحَاجُّ وَمَا عَلِمْتُ، وَلَا يَجُوزُ مِثْلُ ذَلِكَ فِي حَتَّى، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَوَجْهُ التَّعَلُّقِ هاهنا هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ يُفِيدُ مَعْنًى زَائِدًا فِي الِاسْتِمَاعِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: يَسْتَمِعُونَ اسْتِمَاعًا بَالِغًا جَيِّدًا، لِأَنَّهُمْ يَسْتَمِعُونَ وَإِذَا خَرَجُوا يَسْتَعِيدُونَ مِنَ الْعُلَمَاءِ كَمَا يَفْعَلُهُ الْمُجْتَهِدُ فِي التَّعَلُّمِ الطَّالِبُ لِلتَّفَهُّمِ، فَإِنَّ قُلْتَ فعلى هذا

Yüce Allah kâfirin durumunu beyan edince, kâfirlerden olması hasebiyle münafığın durumunu da zikretti. O'nun: { وَمِنْهُمْ } “Onlardan...” buyruğundaki zamirin, Yüce Allah'ın Bakara Suresi'nde kâfirleri zikrettikten sonra buyurduğu: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ } [el-Bakara: 8] “İnsanlardan öyleleri de vardır ki: 'Allah'a inandık' derler” ayetinde olduğu gibi insanlara râci olması muhtemeldir. Zamirin Mekke halkına râci olması da muhtemeldir; çünkü onların bahsi Yüce Allah'ın: { هِيَ أَشَدُّ قُوَّةً مِنْ قَرْيَتِكَ الَّتِي أَخْرَجَتْكَ أَهْلَكْناهُمْ } [Muhammed: 13] “Seni yurdundan çıkaran o şehir halkından daha güçlü nice şehirler vardı ki, biz onları helak ettik” buyruğunda geçmişti. Yine bu zamirin: { كَمَنْ هُوَ خالِدٌ فِي النَّارِ وَسُقُوا مَاءً حَمِيماً } [Muhammed: 15] “...ateşte ebedî kalan ve kaynar su içirilen kimseler gibi midir?” buyruğunun anlamına râci olması da muhtemeldir; yani: "Ateşte ebedî kalacak olanlardan bir topluluk da seni dinlerler" [demektir]. { حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } “Nihayet senin yanından çıktıkları zaman...” buyruğu, zikrettiğimiz üzere çoğul olan mânaya hamledilmiştir; { يَسْتَمِعُ } [şeklindeki tekil fiil] ise lafza hamledilmiştir. Buna dair tahkik daha önce geçmişti. Müfessirlerin kavline göre O'nun { حَتَّى } buyruğu atıf içindir. Buna göre [atıf harfi olan] 'hattâ' ile atıf, ancak matûf (bağlanan öge), matûfun aleyhin (kendisine bağlanan ögenin) ya en üstün ya da en alt bir parçası olduğu zaman güzel/uygun olur. Nitekim söz söyleyenin: 'Kral bile dahil bütün insanlar bana ikram etti' ve 'Yaya olanlar dahil bütün hacılar geldi' demesi böyledir. Hulâsa, mâna bakımından matûfun aleyhten [bir parça] olması gerekir. 'Vav' ile yapılan atıfta ise bu şart koşulmaz. Zira 'vav' ile: 'Hacılar geldi ve benim haberim yoktu' demen caiz iken, 'hattâ' ile böyle bir ifade kullanmak caiz olmaz. Bunu bildiğine göre buradaki irtibatın vechi şudur: O'nun { حَتَّى إِذا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ } buyruğu, dinleme hususunda ziyade bir mâna ifade eder. Sanki şöyle demektedir: Onlar son derece dikkatli ve mükemmel bir şekilde dinlerler; çünkü onlar hem dinlerler hem de [senin yanından] çıktıklarında, öğrenmede gayret gösterip kavramayı arzulayan bir kimsenin yaptığı gibi [işittiklerini] âlimlerden tekrar etmelerini isterler. Şayet: 'Buna göre...

يَكُونُ هَذَا صِفَةَ مَدْحٍ لَهُمْ، وَهُوَ ذِكْرُهُمْ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، نَقُولُ يَتَمَيَّزُ بِمَا بَعْدَهُ، وَهُوَ أَحَدُ أَمْرَيْنِ: إِمَّا كَوْنُهُمْ بِذَلِكَ مُسْتَهْزِئِينَ، كَالذَّكِيِّ يَقُولُ لِلْبَلِيدِ: أَعِدْ كَلَامَكَ حَتَّى أَفْهَمَهُ، وَيَرَى فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ مُسْتَمِعٌ إِلَيْهِ غَايَةَ الاستماع، وكل أحد يعلم أنه مستهزىء غَيْرُ مُسْتَفِيدٍ وَلَا مُسْتَعِيدٍ، وَإِمَّا كَوْنُهُمْ لَا يَفْهَمُونَ مَعَ أَنَّهُمْ يَسْتَمِعُونَ وَيَسْتَعِيدُونَ، وَيُنَاسِبُ هَذَا الثَّانِي قَوْلَهُ تَعَالَى: كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ [الْأَعْرَافِ: ١٠١] ، وَالْأَوَّلُ: يُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] . وَالثَّانِي: يُؤَكِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٤] وَقَوْلُهُ آنِفاً قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: مَعْنَاهُ السَّاعَةُ، وَمِنْهُ الِاسْتِئْنَافُ وَهُوَ الِابْتِدَاءُ، فَعَلَى هَذَا فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ يَقُولُونَ مَاذَا قَالَ آنِفًا بِمَعْنَى أَنَّهُمْ يَسْتَعِيدُونَ كَلَامَهُ مِنَ الِابْتِدَاءِ، كَمَا يَقُولُ الْمُسْتَعِيدُ لِلْمُعِيدِ: أَعِدْ كَلَامَكَ مِنَ الِابْتِدَاءِ حَتَّى لَا يَفُوتَنِي شَيْءٌ مِنْهُ.

Bu onlar için bir övgü sıfatı olur, halbuki onlar yerilme makamında zikredilmişlerdir! Deriz ki: Bu durum kendisinden sonraki ile ayırt edilir; o da iki husustan biridir: Ya bununla alay ediyor olmalarıdır; nitekim zeki bir kimse ahmak birine: 'Sözünü tekrar et de anlayayım' der ve kendi içinde onu cankulağıyla dinliyormuş gibi görünür, oysa herkes onun ne bir şey öğrenmek ne de tekrar ettirmek niyetinde olmayıp sadece alay ettiğini bilir. Yahut da dinlemelerine ve tekrar ettirmelerine rağmen anlamıyor olmalarıdır. Bu ikinci hususa Yüce Allah'ın: { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الْكافِرِينَ } [A'râf 101] kavli uygundur; birinci hususu ise Yüce Allah'ın: { وَإِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ قالُوا إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } [Bakara 14] kavli teyit eder. İkinciyi ise Yüce Allah'ın: { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَلكِنْ قُولُوا أَسْلَمْنا وَلَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمانُ فِي قُلُوبِكُمْ } [Hucurât 14] kavli pekiştirir. O'nun: { آنِفاً } kavli hakkında bazı müfessirler: 'Manası az önce/şimdi demektir; baştan başlama anlamındaki isti'nâf da bundandır' demişlerdir. Buna göre en evla olan şöyle denilmesidir: Onlar 'Az önce ne söyledi?' derken sözünü baştan tekrar ettirmeyi kastederler; nitekim tekrar isteyen kimsenin tekrarlayana: 'Sözünü baştan tekrar et ki benden hiçbir şey kaçmasın' demesi gibi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerini mühürlediği ve hevalarına uymuş kimselerdir.”

أَيْ تَرَكُوا اتِّبَاعَ الْحَقِّ إِمَّا بِسَبَبِ عَدَمِ الْفَهْمِ، أَوْ بِسَبَبِ عَدَمِ الِاسْتِمَاعِ لِلِاسْتِفَادَةِ وَاتَّبَعُوا ضده ثم قال تعالى:

Yani ya anlamamaları sebebiyle yahut istifade etmek için dinlememeleri sebebiyle hakka uymayı terk ettiler ve onun zıddına uydular. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٧]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 17]

وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ (١٧)

{ وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ (١٧) } “Hidayete erenlere gelince, [Allah] onların hidayetini artırmış ve onlara takvalarını vermiştir. (17)”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى أَنَّ الْمُنَافِقَ يَسْتَمِعُ وَلَا يَنْتَفِعُ، وَيَسْتَعِيدُ وَلَا يَسْتَفِيدُ، بَيَّنَ أَنَّ حَالَ الْمُؤْمِنِ الْمُهْتَدِي بِخِلَافِهِ، فَإِنَّهُ يَسْتَمِعُ فَيَفْهَمُ، وَيَعْمَلُ بِمَا يَعْلَمُ، وَالْمُنَافِقُ يَسْتَعِيدُ، وَالْمُهْتَدِي يُفَسِّرُ وَيُعِيدُ، وَفِيهِ فَائِدَتَانِ إِحْدَاهُمَا:

Yüce Allah münafığın dinleyip faydalanmadığını, tekrar ettirip istifade etmediğini beyan edince; hidayete eren müminin halinin onun aksine olduğunu beyan etti. Zira o dinler ve anlar, bildiğiyle amel eder; münafık tekrar ettirir, hidayete eren ise tefsir eder ve iade eder. Bunda iki fayda vardır: Birincisi:

مَا ذَكَرْنَا مِنْ بَيَانِ التَّبَايُنِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ وَثَانِيهِمَا: قَطْعُ عُذْرِ الْمُنَافِقِ وَإِيضَاحُ كَوْنِهِ مَذْمُومَ الطَّرِيقَةِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ مَا فَهِمْتُهُ لِغُمُوضِهِ وَكَوْنِهِ مُعَمًّى، يَرُدُّ عَلَيْهِ وَيَقُولُ لَيْسَ/ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْمُهْتَدِيَ فَهِمَ وَاسْتَنْبَطَ لَوَازِمَهُ وَتَوَابِعَهُ، فَذَلِكَ لِعَمَاءِ الْقُلُوبِ، لَا لِخَفَاءِ الْمَطْلُوبِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İki fırka arasındaki ayrılığı beyan etmek üzere zikrettiğimiz husustur. İkincisi ise: Münafığın mazeretini kesmek ve onun yolunun yerilmiş olduğunu açıklamaktır; zira o 'Kapalı ve muğlak olduğu için anlamadım' diyecek olsa, bu ona reddedilir ve şöyle denilir: 'Durum öyle / değildir; zira hidayete eren kimse anlamış, onun gereklerini ve neticelerini çıkarmıştır. Dolayısıyla bu [anlayamama], matlubun kapalılığından değil, kalplerin körlüğündendir.' Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْفَاعِلُ لِلزِّيَادَةِ فِي قَوْلِهِ زادَهُمْ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: الْمَسْمُوعُ مِنَ النَّبِيِّ ﵊ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قوله وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [محمد: ١٦] فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَسْمُوعٍ، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ التَّبَايُنِ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: هُمْ لَمْ يَفْهَمُوهُ، وَهَؤُلَاءِ فَهِمُوهُ وَالثَّانِي: أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى زَادَهُمْ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [محمد: ١٦] وَكَأَنَّهُ تَعَالَى طَبَعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَزَادَهُمْ عَمًى، والمهتدين زَادَهُ هُدًى وَالثَّالِثُ: اسْتِهْزَاءُ الْمُنَافِقِ زَادَ الْمُهْتَدِي هُدًى، وَوَجْهُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ قَالَ: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ اتِّبَاعُهُمُ الْهُدَى هُدًى، فَإِنَّهُمُ اسْتَقْبَحُوا فِعْلَهُمْ فَاجْتَنَبُوهُ.

BİRİNCİ MESELE: O'nun: { زادَهُمْ } kavlindeki artırma fiilinin faili nedir? Deriz ki: Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Peygamber aleyhisselâm'dan işitilen Allah'ın ve Resulünün kelamıdır; buna { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [Muhammed 16] kavli delalet eder, zira bu işitilen bir söze delalet etmektedir; maksat ise iki fırka arasındaki ayrılığı beyandır; sanki şöyle buyurmuştur: 'Onlar anlamadılar, bunlar ise anladılar.' İkincisi: Allah Teâlâ'nın onları artırmış olmasıdır; buna Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [Muhammed 16] kavli delalet eder; sanki Allah Teâlâ onların kalplerini mühürleyip körlüklerini artırmış, hidayete erenlerin de hidayetini artırmıştır. Üçüncüsü: Münafığın alay etmesi, hidayete erenin hidayetini artırmıştır. Bunun vechi şudur: Yüce Allah: { وَاتَّبَعُوا أَهْواءَهُمْ } buyurunca: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ } buyurdu; yani onların hidayete uymaları hidayetlerini artırdı; zira onlar münafıkların fiilini çirkin görüp ondan sakındılar.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ما معنى قوله وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ؟ نَقُولُ فِيهِ وُجُوهٌ مَنْقُولَةٌ وَمُسْتَنْبَطَةٌ، أَمَّا الْمَنْقُولَةُ فَنَقُولُ:

İKİNCİ MESELE: O'nun: { وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } kavlinin manası nedir? Deriz ki: Bunda nakledilmiş ve istinbat edilmiş vecihler vardır; nakledilenlere gelince, deriz ki:

قِيلَ فِيهِ إِنَّ الْمُرَادَ آتَاهُمْ ثَوَابَ تَقْوَاهُمْ، وَقِيلَ آتَاهُمْ نَفْسَ تَقْوَاهُمْ مِنْ غَيْرِ إِضْمَارٍ، يَعْنِي بَيَّنَ لَهُمُ التَّقْوَى، وَقِيلَ آتَاهُمْ توفيق العمل بما علموا. وَأَمَّا الْمُسْتَنْبَطُ فَنَقُولُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ بَيَانَ حَالِ الْمُسْتَمِعِينَ لِلْقُرْآنِ الْفَاهِمِينَ لِمَعَانِيهِ الْمُفَسِّرِينَ لَهُ بَيَانًا لِغَايَةِ الْخِلَافِ بَيْنَ الْمُنَافِقِ، فَإِنَّهُ اسْتَمَعَ وَلَمْ يَفْهَمْهُ، وَاسْتَعَادَ وَلَمْ يَعْلَمْهُ، وَالْمُهْتَدِي فَإِنَّهُ عَلِمَهُ وَبَيَّنَهُ لِغَيْرِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: زادَهُمْ هُدىً وَلَمْ يَقُلْ اهْتِدَاءً، وَالْهُدَى مَصْدَرٌ مِنْ هَدَى، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَامِ: ٩٠] أَيْ خُذْ بِمَا هَدُوا وَاهْتَدِ كَمَا هُدُوا، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ

Bu konuda, muradın onlara takvalarının sevabını vermesi olduğu söylenmiştir. Bir görüşe göre de takdirde bulunmaksızın onlara bizzat takvalarını verdi, yani onlara takvayı açıkladı demektir. Bir görüşe göre de bildikleriyle amel etme muvaffakiyeti verdi demektir. İstinbat edilen [vecihlere] gelince, deriz ki: Bununla, münafık ile arasındaki tam zıtlığı beyan etmek üzere Kur'an'ı dinleyen, manalarını anlayan ve onu tefsir eden kimselerin halinin beyan edilmesinin kastedilmiş olması muhtemeldir; zira o [münafık] dinlemiş fakat anlamamış, tekrar ettirmiş fakat öğrenmemiştir. Hidayete eren kimse ise onu bilmiş ve başkasına açıklamıştır. Buna Yüce Allah'ın: { زادَهُمْ هُدىً } “hidayetlerini artırmıştır” buyurup 'ihtidâ' (اهْتِدَاء) dememesi delalet eder. 'Hüdâ' (الْهُدَى), 'hedâ' (هَدَى) fiilinin masdarıdır. Allah Teâlâ: { فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } [el-En‘âm 90] “Öyleyse onların hidayetine uy” buyurmuştur; yani onların hidayete erdirdikleri şeyleri al ve onların hidayete erdirildiği gibi hidayete er. Buna göre O'nun

تعالى: وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ مَعْنَاهُ جَنَّبَهُمْ عَنِ الْقَوْلِ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ بُرْهَانٍ، وَحَمَلَهُمْ عَلَى الِاتِّقَاءِ مِنَ التَّفْسِيرِ بِالرَّأْيِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ زادَهُمْ هُدىً مَعْنَاهُ كَانُوا مُهْتَدِينَ فَزَادَهُمْ عَلَى الِاهْتِدَاءِ هُدًى حَتَّى ارْتَقَوْا مِنْ دَرَجَةِ الْمُهْتَدِينَ إِلَى دَرَجَةِ الْهَادِينَ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ زادَهُمْ هُدىً إِشَارَةٌ إِلَى العلم وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَخْذِ بِالِاحْتِيَاطِ فِيمَا لَمْ يَعْلَمُوهُ، وهو مستنبط من قوله تَعَالَى: فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ [الزُّمَرِ: ١٧، ١٨] وَقَوْلِهِ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٧] .

Yüce Allah'ın: { وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “ve onlara takvalarını vermiştir” kavlinin manası, onları Kur'an hakkında delilsiz söz söylemekten uzak tuttu ve onları şahsi görüşle tefsir etmekten sakınmaya sevk etti, demektir. Buna göre O'nun: { زادَهُمْ هُدىً } “hidayetlerini artırmıştır” kavlinin manası şudur: Onlar hidayet üzere idiler, derken hidayete erenler derecesinden hidayete erdirenler derecesine yükselsinler diye hidayetlerinin üzerine hidayet artırdı. O'nun: { زادَهُمْ هُدىً } “hidayetlerini artırmıştır” kavlinin ilme, { وَآتاهُمْ تَقْواهُمْ } “ve onlara takvalarını vermiştir” kavlinin ise bilmedikleri hususlarda ihtiyatla hareket etmeye işaret olduğu da söylenebilir. Bu da Yüce Allah'ın: { فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ } [ez-Zümer 17-18] “Sözü dinleyip de onun en güzeline uyan kullarımı müjdele!” ve O'nun: { وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } [Âl-i İmrân 7] “İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık' derler” kavlinden istinbat edilmiştir.

الْمَعْنَى الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بَيَانُ أَنَّ الْمُخْلِصَ عَلَى خَطَرٍ فَهُوَ أَخْشَى مِنْ غَيْرِهِ، وَتَحْقِيقُهُ هُوَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ: زادَهُمْ هُدىً أَفَادَ أَنَّهُمُ ازْدَادَ عِلْمُهُمْ، وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] فَقَالَ آتَاهُمْ خَشْيَتَهُمُ الَّتِي يُفِيدُهَا الْعِلْمُ.

ÜÇÜNCÜ MANA: İhlaslı kimsenin tehlike üzere olduğunu, dolayısıyla başkalarından daha çok korktuğunu beyan etmenin kastedilmiş olması muhtemeldir. Bunun tahkiki şudur: O, { زادَهُمْ هُدىً } “hidayetlerini artırmıştır” buyurunca, onların ilminin arttığını ifade etmiştir. Yüce Allah: { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } [Fâtır 28] “Kulları içinden Allah'tan ancak âlimler hakkıyla korkar” buyurmuştur. Böylece ilmin kazandırdığı o korkularını onlara verdi, buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى الرَّابِعُ: تَقْوَاهُمْ مِنْ يوم القيامة كما قال تعالى: يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ [لُقْمَانَ: ٣٣] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً [مُحَمَّدٍ: ١٨] كَأَنَّ ذِكْرَ السَّاعَةِ عَقِيبَ التَّقْوَى يَدُلُّ عَلَيْهِ.

DÖRDÜNCÜ MANA: Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ } [Lokmân 33] “Ey insanlar! Rabbinizden sakının ve hiçbir babanın evladına fayda veremeyeceği bir günden korkun” buyurduğu gibi, kıyamet gününden sakınmalarıdır. Buna Yüce Allah'ın: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً } [Muhammed 18] “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar?” kavli delalet eder. Zira takvanın peşinden kıyametin zikredilmesi buna delalet eder gibidir.

الْمَعْنَى الْخَامِسُ: آتَاهُمْ تَقْوَاهُمْ، التَّقْوَى الَّتِي تَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِ، وَهِيَ التَّقْوَى الَّتِي لَا يَخَافُ مَعَهَا لَوْمَةَ لَائِمٍ.

BEŞİNCİ MANA: [Yani] onlara, müminin şanına yakışan takvayı verdi; o da beraberinde kınayanın kınamasından korkulmayan takvadır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ [الْأَحْزَابِ: ٣٩] وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَابِ: ١] وَهَذَا الْوَجْهُ مُنَاسِبٌ لِأَنَّ الْآيَةَ لِبَيَانِ تَبَايُنِ الْفَرِيقَيْنِ، وَهَذَا يُحَقِّقُ ذَلِكَ، مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُنَافِقَ كَانَ يَخْشَى النَّاسَ وَهُمُ الْفَرِيقَانِ، الْمُؤْمِنُونَ وَالْكَافِرُونَ فَكَانَ يَتَرَدَّدُ بَيْنَهُمَا وَيُرْضِي الْفَرِيقَيْنِ وَيُسْخِطُ اللَّهَ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى الْمُؤْمِنُ الْمُهْتَدِي بخلاف المنافق حيث علم ذاك ولم يعلم ذَلِكَ وَاتَّقَى اللَّهَ لَا غَيْرُ، وَاتَّقَى ذَلِكَ غير الله. ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَيَخْشَوْنَهُ وَلا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ } [el-Ahzâb 39] “Onlar Allah'ın gönderdiklerini tebliğ ederler, O'ndan korkarlar ve Allah'tan başka kimseden korkmazlar.” Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } [el-Ahzâb 1] “Ey Peygamber! Allah'tan sakın, kâfirlere ve münafıklara itaat etme!” kavli de böyledir. Bu vecih uygundur; çünkü ayet iki fırka arasındaki ayrılığı beyan içindir. Bu da şunu pekiştirir: Zira münafık insanlardan korkuyordu; onlar da müminler ve kâfirler olmak üzere iki fırka idi. O, ikisi arasında tereddüt edip iki fırkayı da razı ediyor, Allah'ı ise gazaplandırıyordu. Allah Teâlâ da hidayete eren müminin münafığın aksine olduğunu beyan etti; nitekim o şunu bildi, o [münafık] ise bilmedi; [mümin] başkasından değil sadece Allah'tan sakındı, o [münafık] ise Allah'tan başkasından sakındı. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٨]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 18]

فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ (١٨)

{ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ بَغْتَةً فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ (١٨) } “Onlar kıyametin kendilerine ansızın gelmesinden başkasını mı bekliyorlar? Şüphesiz onun alametleri gelmiştir. Artık o kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?”

يَعْنِي الْكَافِرُونَ وَالْمُنَافِقُونَ لَا يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْبَرَاهِينَ قَدْ صَحَّتْ وَالْأُمُورَ قَدِ اتَّضَحَتْ وَهُمْ لَمْ يُؤْمِنُوا فَلَا يُتَوَقَّعُ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ إِلَّا عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ عَلَى تَقْدِيرِ لَا يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ إِتْيَانُهَا بَغْتَةً، وَقُرِئَ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ عَلَى الشَّرْطِ وَجَزَاؤُهُ لَا يَنْفَعُهُمْ ذِكْرَاهُمْ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقِيَامَةَ سُمِّيَتْ بِالسَّاعَةِ لِسَاعَةِ الْأُمُورِ الْوَاقِعَةِ فِيهَا مِنَ الْبَعْثِ وَالْحَشْرِ وَالْحِسَابِ.

Yani kâfirler ve münafıklar kıyametten başkasını beklemezler. Bunun sebebi şudur: Deliller kesinleşmiş, işler açıklığa kavuşmuştur ve onlar iman etmemişlerdir; dolayısıyla onlardan ancak kıyamet koptuğunda iman etmeleri beklenir. Bu, 'Onlar kıyametten, [yani] onun ansızın gelmesinden başkasını beklemezler' takdirinde bedel-i iştimal kabilindendir. Ayet şart olarak { فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ أَنْ تَأْتِيَهُمْ } şeklinde de okunmuştur ki [bu durumda] cezası [şartın cevabı] 'onlara öğüt almaları fayda vermez' demektir. Buna Yüce Allah'ın: { فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ } “Artık o kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?” kavli delalet eder. Kıyametin, onda vuku bulacak dirilme, toplanma ve hesap gibi işlerin büyüklüğünden (genişliğinden) dolayı 'Sâat' olarak isimlendirildiğini daha önce zikretmiştik.

وَقَوْلُهُ فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: لِبَيَانِ غَايَةِ عِنَادِهِمْ وَتَحْقِيقُهُ هُوَ أَنَّ الدَّلَائِلَ لَمَّا ظَهَرَتْ وَلَمْ يُؤْمِنُوا لَمْ يَبْقَ إِلَّا إِيمَانُ الْيَأْسِ وَهُوَ عِنْدَ قِيَامِ السَّاعَةِ لَكِنَّ أَشْرَاطَهَا بَانَتْ فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُؤْمِنُوا وَلَمْ يُؤْمِنُوا فَهُمْ فِي لُجَّةِ الْفَسَادِ وَغَايَةِ الْعِنَادِ ثَانِيهِمَا: يَكُونُ لِتَسْلِيَةِ قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ كَأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: فَهَلْ يَنْظُرُونَ فُهِمَ مِنْهُ تَعْذِيبُهُمْ وَالسَّاعَةُ عِنْدَ الْعَوَامِّ مُسْتَبْطَأَةٌ فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ مَتَى السَّاعَةُ؟ فَقَدْ جَاءَ أَشْرَاطُهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ [الْقَمَرِ: ١] وَالْأَشْرَاطُ الْعَلَامَاتُ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ هِيَ مِثْلُ انْشِقَاقِ الْقَمَرِ وَرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﵇، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ مَعْنَى الْأَشْرَاطِ الْبَيِّنَاتُ الْمُوَضِّحَةُ لِجَوَازِ الْحَشْرِ، مِثْلُ خَلْقِ الْإِنْسَانِ

O'nun: { فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } “Şüphesiz onun alametleri gelmiştir” kavli iki vechi muhtemeldir: Birincisi: İnatlarının son noktasını beyan içindir. Bunun tahkiki şudur: Deliller ortaya çıktığı halde iman etmediklerinde geriye ancak yeis imanı kalmıştır ki o da kıyamet koptuğu andadır. Fakat onun alametleri apaçık ortaya çıkmıştır; bu durumda iman etmeleri gerekirdi, oysa iman etmediler. Dolayısıyla onlar fesadın derinliğinde ve inadın zirvesindedirler. İkincisi: Müminlerin kalplerini teselli etmek içindir. Sanki Allah Teâlâ: { فَهَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?” buyurunca bundan onların azap edileceği anlaşıldı; avam nezdinde ise kıyamet gecikmiş sayılır. Sanki biri 'Kıyamet ne zaman?' demiş de 'Alametleri gelmiştir' [buyrulmuştur]; tıpkı Yüce Allah'ın: { اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ } [el-Kamer 1] “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı” kavli gibi. 'Eşrât' (الْأَشْرَاطُ), alametler demektir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Bunlar ayın yarılması ve Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliği gibidir. Eşrâtın manasının, insanın yaratılışı

ابتداء وخلق السموات وَالْأَرْضِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ [يس: ٨١] وَالْأَوَّلُ هُوَ التَّفْسِيرُ.

ilk yaratılışı ile göklerin ve yerin yaratılışı gibi haşrin imkânını açıklayan açık deliller olduğu da söylenebilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } [Yâsîn 81] “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” Birinci görüş ise [asıl] tefsirdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ يَعْنِي لَا تَنْفَعُهُمُ الذِّكْرَى إِذْ لَا تُقْبَلُ التَّوْبَةُ وَلَا يُحْسَبُ الْإِيمَانُ، وَالْمُرَادُ فَكَيْفَ لَهُمُ الْحَالُ إِذَا جَاءَتْهُمْ ذِكْرَاهُمْ، وَمَعْنَى ذَلِكَ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ قَوْلَهُ تَعَالَى: هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ١٠٣] هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ [الصَّافَّاتِ: ٢١] فَيُذَكَّرُونَ بِهِ لِلتَّحَسُّرِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا [الزمر: ٧١] . / ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah: { فَأَنَّى لَهُمْ إِذا جاءَتْهُمْ ذِكْراهُمْ } “Artık o kendilerine geldiği zaman öğüt almaları onlara ne fayda verir?” buyurdu. Yani tövbe kabul edilmeyeceği ve iman geçerli sayılmayacağı için hatırlama/öğüt alma onlara fayda vermez. Murad, 'O [kıyamet] kendilerine geldiğinde onların hali nasıl olur?' demektir. Bunun manasının, Yüce Allah'ın: { هَذَا يَوْمُكُمُ الَّذِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } [el-Enbiyâ 103] “İşte bu, size vaad edilmiş olan gününüzdür”, { هَذَا يَوْمُ الْفَصْلِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [es-Sâffât 21] “İşte bu, yalanlayıp durduğunuz hüküm günüdür” kavilleri olması muhtemeldir; böylece hasret çeksinler diye kendilerine bu hatırlatılır. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آياتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا } [ez-Zümer 71] “Size içinizden, Rabbinizin ayetlerini okuyan ve sizi bu gününüze kavuşmakla uyaran peygamberler gelmedi mi?” / Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ١٩]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 19]

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ (١٩)

{ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ (١٩) } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. Hem kendi günahın için hem de mümin erkekler ve mümin kadınlar için bağışlanma dile! Allah, dönüp dolaştığınız yeri de duracağınız yeri de bilir.”

وَلِبَيَانِ الْمُنَاسَبَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى لما قال: فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها [محمد: ١٨] قَالَ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَأْتِي بِالسَّاعَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَزِفَتِ الْآزِفَةُ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ [النَّجْمِ: ٥٧، ٥٨] وَثَانِيهَا:

Münasebeti beyan etmek için birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ: { فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } [Muhammed 18] buyurunca; kıyameti getirecek olan { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } [Muhammed 19] buyurmuştur; nitekim Allah Teâlâ: { أَزِفَتِ الْآزِفَةُ لَيْسَ لَها مِنْ دُونِ اللَّهِ كاشِفَةٌ } [en-Necm 57-58] “Yaklaşan yaklaştı. Onu Allah'tan başka açığa çıkaracak (vaktini erteleyecek veya önleyecek) yoktur” buyurmuştur. İkincisi:

فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها وَهِيَ آتِيَةٌ فَكَأَنَّ قَائِلًا قَالَ مَتَى هَذَا؟ فَقَالَ: فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ فَلَا تَشْتَغِلْ بِهِ وَاشْتَغِلْ بِمَا عَلَيْكَ مِنَ الِاسْتِغْفَارِ، وَكُنْ فِي أَيِّ وَقْتٍ مُسْتَعِدًّا لِلِقَائِهَا وَيُنَاسِبُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ، الثَّالِثُ:

{ فَقَدْ جاءَ أَشْراطُها } “onun alametleri gelmiştir” ve o gelecektir; sanki biri 'Bu ne zaman?' demiştir de O: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” buyurmuştur; yani onunla meşgul olma, istiğfar etmekten sana düşen vazife ile meşgul ol ve her vakit ona kavuşmaya hazırlıklı ol! Yüce Allah'ın: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “günahın için bağışlanma dile” kavli de buna uygundur. Üçüncüsü:

فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ يَنْفَعُكَ، فَإِنْ قِيلَ النَّبِيُّ ﵊ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ فَمَا مَعْنَى الْأَمْرِ، نَقُولُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: فَاثْبُتْ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ مِنَ الْعِلْمِ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِجَالِسٍ يُرِيدُ الْقِيَامَ: اجْلِسْ أَيْ لَا تَقُمْ ثَانِيهِمَا: الْخِطَابُ مَعَ النَّبِيِّ ﵊، وَالْمُرَادُ قَوْمُهُ وَالضَّمِيرُ فِي أَنَّهُ لِلشَّأْنِ، وَتَقْدِيرُ هَذَا هُوَ أَنَّهُ ﵇ لَمَّا دَعَا الْقَوْمَ إِلَى الْإِيمَانِ وَلَمْ يُؤْمِنُوا وَلَمْ يَبْقَ شَيْءٌ يَحْمِلُهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ إِلَّا ظُهُورُ الْأَمْرِ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ، وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يُحْزِنُ النَّبِيَّ ﵊، فَسَلَّى قَلْبَهُ وَقَالَ أَنْتَ كَامِلٌ فِي نَفْسِكَ مُكَمِّلٌ لِغَيْرِكَ فَإِنْ لَمْ يَكْمُلْ بِكَ قَوْمٌ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ تَعَالَى بِهِمْ خَيْرًا فَأَنْتَ فِي نَفْسِكَ عَامِلٌ بِعِلْمِكَ وَعِلْمُكَ حَيْثُ تَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ وَاحِدٌ وتستغفر وأنت بحمد الله مكمل وتكمل الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَأَنْتَ تَسْتَغْفِرُ لَهُمْ، فَقَدْ حَصَلَ لَكَ الْوَصْفَانِ، فَاثْبُتْ عَلَى مَا أَنْتَ عَلَيْهِ، وَلَا يُحْزِنْكَ كُفْرُهُمْ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْخِطَابُ مَعَهُ وَالْمُرَادُ الْمُؤْمِنُونَ وَهُوَ بَعِيدٌ لِإِفْرَادِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِالذِّكْرِ. وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لِذَنْبِكَ أَيْ لِذَنْبِ أَهْلِ بَيْتِكَ وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ أَيِ الَّذِينَ لَيْسُوا منك بأهل بيت وثالثهما: الْمُرَادُ هُوَ النَّبِيُّ وَالذَّنْبُ هُوَ تَرْكُ الْأَفْضَلِ الَّذِي هُوَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ ذَنْبٌ وَحَاشَاهُ مِنْ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: وَجْهٌ حَسَنٌ مُسْتَنْبَطٌ وَهُوَ أَنَّ المراد توفيق العمل الحسن واجتناب العمل السيء، وَوَجْهُهُ أَنَّ الِاسْتِغْفَارَ طَلَبُ الْغُفْرَانِ، وَالْغُفْرَانُ هُوَ السَّتْرُ عَلَى الْقَبِيحِ وَمَنْ عُصِمَ فَقَدْ سُتِرَ عَلَيْهِ قَبَائِحُ الْهَوَى، وَمَعْنَى طَلَبِ الْغُفْرَانِ أَنْ لَا تَفْضَحَنَا وَذَلِكَ قَدْ يَكُونُ بِالْعِصْمَةِ مِنْهُ فَلَا يَقَعُ فِيهِ كَمَا كَانَ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ يَكُونُ بِالسَّتْرِ عَلَيْهِ بَعْدَ الْوُجُودِ كَمَا هُوَ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَهُ أَحْوَالٌ ثَلَاثَةٌ حَالٌ مَعَ اللَّهِ وَحَالٌ مَعَ نَفْسِهِ وَحَالٌ مَعَ غَيْرِهِ، فَأَمَّا مَعَ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَأَمَّا مَعَ نَفْسِكَ فَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَاطْلُبِ الْعِصْمَةَ مِنَ اللَّهِ، وَأَمَّا مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَاطْلُبِ الْغُفْرَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ يَعْنِي حَالَكُمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الآخرة وحالكم في الليل والنهار/ ثم قال تعالى:

{ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } sana fayda verir, [demektir]. Eğer 'Peygamber aleyhisselâm bunu zaten biliyordu, o halde emrin manası nedir?' denilirse, buna iki vecihle cevap veririz: Birincisi: Bilmekte olduğun şey üzere sebat et; tıpkı ayağa kalkmak isteyen oturan birine 'Otur!', yani kalkma denilmesi gibidir. İkincisi: Hitap Peygamber aleyhisselâm'adır, murad ise kavmidir; 'ennehû'daki zamir ise şan zamiridir. Bunun takdiri şudur: O aleyhisselâm kavmi imana çağırdığında onlar iman etmeyip onları imana sevk edecek diriliş ve toplanma emrinin zuhurundan başka bir şey kalmayınca, bu durum Peygamber aleyhisselâm'ı üzen şeylerden oldu. Bunun üzerine [Allah] onun kalbini teselli edip şöyle buyurdu: Sen bizzat yetkinsin, başkasını da yetkinleştirensin. Şayet bir kavim seninle yetkinleşmediyse Allah Teâlâ onlar için bir hayır murad etmemiştir. Sen bizzat ilminle amel etmektesin; ilmin ise Allah'ın bir olduğunu bilmendir ve istiğfar edersin; sen Allah'a hamdolsun olgunlaştırıcısın ve mümin erkeklerle mümin kadınları olgunlaştırırsın, onlar için istiğfar edersin. Böylece iki vasıf da sende hâsıl olmuştur; şu halde bulunduğun hal üzere sebat et ve onların küfrü seni üzmesin! Yüce Allah'ın: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “ve günahın için bağışlanma dile” kavli iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Hitabın onunla olup muradın müminler olmasıdır; ancak mümin erkekler ve mümin kadınların ayrıca zikredilmesi sebebiyle bu [ihtimal] uzaktır. İnsanlardan bazıları: { لِذَنْبِكَ } 'Ehl-i beytinin günahı için', { وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } 'senden ehl-i beyt olmayanlar için' demiştir. Üçüncüsü [ikincisi]: Murad Peygamber'dir; günah ise kendisine nispetle günah sayılan evla olanı terk etmektir -ki o bundan münezzehtir-. Üçüncüsü ise: İstinbat edilmiş güzel bir vecihtir; o da muradın güzel amele muvaffakiyet ve kötü amelden sakınmak olmasıdır. Bunun vechi şudur: İstiğfar bağışlanma talep etmektir. Mağfiret ise çirkin olanı örtmektir; korunan (masum kılınan) kimsenin nefsin çirkin arzuları örtülmüştür. Mağfiret talep etmenin manası 'bizi rezil etme' demektir. Bu da ya Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için olduğu gibi ona düşmemesi için ondan korunmakla olur ya da mümin erkekler ve mümin kadınlar hakkında olduğu gibi vuku bulduktan sonra üzerinin örtülmesiyle olur. Bu ayette latif bir nükte vardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in üç hali vardır: Allah ile olan hali, kendi nefsiyle olan hali ve başkalarıyla olan hali. Allah ile olan hali sadece O'nadır; kendi nefsinle olan haline gelince günahın için istiğfar et ve Allah'tan ismet (günahlardan korunma) dile; müminlerle olan haline gelince onlar için istiğfar et ve Allah'tan onlar için mağfiret dile. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مُتَقَلَّبَكُمْ وَمَثْواكُمْ } “Allah, dönüp dolaştığınız yeri de duracağınız yeri de bilir”; yani dünyadaki ve ahiretteki halinizi, gece ve gündüzdeki halinizi [bilir]. / Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٠]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 20]

وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠)

{ وَيَقُولُ الَّذِينَ آمَنُوا لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ فَإِذا أُنْزِلَتْ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ وَذُكِرَ فِيهَا الْقِتالُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَأَوْلى لَهُمْ (٢٠) } “İman edenler: 'Keşke bir sure indirilseydi!' derler. Fakat hükmü açık bir sure indirilip de içinde savaştan söz edilince, kalplerinde hastalık bulunanların, ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün. Oysa onlara yaraşan [itaattir]!”

لَمَّا بَيَّنَ اللَّهُ حَالَ الْمُنَافِقِ وَالْكَافِرِ وَالْمُهْتَدِي الْمُؤْمِنِ عِنْدَ اسْتِمَاعِ الْآيَاتِ الْعِلْمِيَّةِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْحَشْرِ وغيرهما بقوله وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ [محمد: ١٦] وقوله وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً [محمد: ١٧] بَيَّنَ حَالَهُمْ فِي الْآيَاتِ الْعَمَلِيَّةِ، فَإِنَّ الْمُؤْمِنَ كَانَ يَنْتَظِرُ وُرُودَهَا وَيَطْلُبُ تَنْزِيلَهَا وَإِذَا تَأَخَّرَ عَنْهُ التَّكْلِيفُ كَانَ يَقُولُ هَلَّا أَمَرْتَ بِشَيْءٍ مِنَ الْعِبَادَةِ خَوْفًا مِنْ أَنْ لَا يُؤَهَّلَ لَهَا، وَالْمُنَافِقُ إِذَا نَزَلَتِ السُّورَةُ أَوِ الْآيَةُ وَفِيهَا تَكْلِيفٌ شَقَّ عَلَيْهِ، لِيُعْلَمَ تَبَايُنُ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، حَيْثُ لَا يَفْهَمُ الْمُنَافِقُ الْعِلْمَ وَلَا يُرِيدُ الْعَمَلَ، وَالْمُؤْمِنُ يَعْلَمُ وَيُحِبُّ الْعَمَلَ وَقَوْلُهُمْ لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ الْمُرَادُ مِنْهُ سورة فيها تكليف بمحن الْمُؤْمِنَ وَالْمُنَافِقَ.

Allah Teâlâ: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَسْتَمِعُ إِلَيْكَ } [Muhammed 16] ve { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } [Muhammed 17] kavilleriyle tevhid, haşir ve diğer hususlara dair ilmi ayetleri dinlerken münafıkın, kâfirin ve hidayete eren müminin halini beyan edince; ameli ayetler karşısındaki hallerini de beyan etti. Zira mümin onların gelmesini bekliyor, indirilmelerini talep ediyor ve mükellefiyet geciktiğinde -ona layık görülmemekten korktuğu için- 'İbadetten bir şey emretseydin ya!' diyordu. Münafık ise içinde bir mükellefiyet bulunan sure veya ayet indiğinde bu ona ağır geliyordu. Bu, ilim ve amelde iki fırka arasındaki ayrılığın bilinmesi içindir; zira münafık ilmi anlamaz ve ameli istemez, mümin ise bilir ve ameli sever. Onların: { لَوْلا نُزِّلَتْ سُورَةٌ } “Keşke bir sure indirilseydi!” kavlinden murat, içinde mümini ve münafığı imtihan edecek mükellefiyet bulunan bir suredir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَ سُورَةً فِيهَا الْقِتَالُ فَإِنَّهُ أَشَقُّ تَكْلِيفٍ وَقَوْلُهُ سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ فِيهَا وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: سُورَةٌ لَمْ تُنْسَخْ ثَانِيهَا: سُورَةٌ فِيهَا أَلْفَاظٌ أُرِيدَتْ حَقَائِقُهَا بِخِلَافِ قَوْلِهِ الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] وَقَوْلِهِ فِي جَنْبِ اللَّهِ [الزُّمَرِ: ٥٦] فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَضَرْبَ الرِّقابِ [محمد: ٤] أراد القتل وهو أبلغ من قوله فَاقْتُلُوهُمْ [البقرة: ١٩١] وقوله وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ [النساء: ٩١] صَرِيحٌ وَكَذَلِكَ غَيْرُ هَذَا مِنْ آيَاتِ الْقِتَالِ وَعَلَى الْوَجْهَيْنِ فَقَوْلُهُ مُحْكَمَةٌ فِيهَا فَائِدَةٌ زَائِدَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ لَا يُمْكِنُهُمْ أَنْ يَقُولُوا الْمُرَادُ غَيْرُ مَا يَظْهَرُ مِنْهُ، أَوْ يَقُولُوا هَذِهِ آيَةٌ وَقَدْ نُسِخَتْ فَلَا نُقَاتِلُ، وَقَوْلُهُ رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَيِ الْمُنَافِقِينَ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ لِأَنَّ عِنْدَ التَّكْلِيفِ بِالْقِتَالِ لَا يَبْقَى لِنِفَاقِهِمْ فَائِدَةٌ، فَإِنَّهُمْ قَبْلَ الْقِتَالِ كَانُوا يَتَرَدَّدُونَ إِلَى الْقَبِيلَتَيْنِ وَعِنْدَ الْأَمْرِ بِالْقِتَالِ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ إِمْكَانُ ذَلِكَ فَأَوْلى لَهُمْ دُعَاءٌ كَقَوْلِ الْقَائِلِ فَوَيْلٌ لَهُمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ هُوَ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ سَبَقَ ذِكْرُهُ وَهُوَ الْمَوْتُ كَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ قَالَ فَالْمَوْتُ أَوْلَى لَهُمْ، لِأَنَّ الْحَيَاةَ الَّتِي لَا فِي طَاعَةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ الْمَوْتُ خَيْرٌ مِنْهَا، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى فَأَوْلَى لَهُمْ طَاعَةٌ أَيِ الطَّاعَةُ أولى لهم.

Sonra Allah Teâlâ içinde savaş bulunan bir sure indirdi; zira o mükellefiyetlerin en ağırıdır. O'nun: { سُورَةٌ مُحْكَمَةٌ } “hükmü açık bir sure” kavlinde birtakım vecihler vardır: Birincisi: Neshedilmemiş bir sure. İkincisi: { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ 5] ve { فِي جَنْبِ اللَّهِ } [ez-Zümer 56] kavillerinin aksine hakiki manaları kastedilen lafızların bulunduğu bir suredir. Zira Yüce Allah'ın: { فَضَرْبَ الرِّقابِ } [Muhammed 4] kavliyle öldürmek kastedilmiştir ki bu O'nun: { فَاقْتُلُوهُمْ } [el-Bakara 191] kavlinden daha beliğdir; O'nun: { وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } [en-Nisâ 91] kavli ise sarihtir. Diğer savaş ayetleri de böyledir. Her iki veche göre de O'nun 'muhkem' vasfında fazladan bir fayda vardır; şöyle ki onlar 'Bununla zahirinden anlaşılandan başkası kastedilmiştir' diyemezler veya 'Bu bir ayettir ama neshedilmiştir, dolayısıyla savaşmayız' diyemezler. O'nun: { رَأَيْتَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } yani münafıkların, { يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi sana baktıklarını görürsün” kavli ise [şundandır]: Çünkü savaşla mükellef tutulduklarında nifaklarının bir faydası kalmaz. Zira onlar savaştan önce iki kabile arasında gidip gelirlerdi; savaş emredildiğinde ise artık buna imkânları kalmadı. { فَأَوْلى لَهُمْ } sözü, 'onlara veyl olsun / yazıklar olsun' diyen kimsenin sözü gibi bir bedduadır. Bunun, zikri geçmiş olan mahzuf bir mübtedanın haberi olması da muhtemeldir ki o da ölümdür; sanki Allah Teâlâ: { نَظَرَ الْمَغْشِيِّ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ } “ölüm baygınlığına tutulmuş kimsenin bakışı gibi” buyurunca 'Ölüm onlara daha evladır' buyurmuştur; zira Allah'a ve Resulüne itaatte geçmeyen bir hayattansa ölüm daha hayırlıdır. Vâhidî şöyle demiştir: Mananın 'İtaat onlara daha evladır' şeklinde olması da caizdir.

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢١]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 21]

طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١)

{ طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ (٢١) } “[Onlara düşen] bir itaat ve güzel bir sözdür. İş ciddileşip kesinleştiğinde Allah'a sadık kalsalardı elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ مَحْذُوفُ الْخَبَرِ تَقْدِيرُهُ خَيْرٌ لَهُمْ أَيْ أَحْسَنُ وَأَمْثَلُ، لَا يُقَالُ طَاعَةٌ نَكِرَةٌ لَا تَصْلُحُ/ لِلِابْتِدَاءِ.

Sonra Yüce Allah: { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “[Onlara düşen] bir itaat ve güzel bir sözdür” buyurdu. Bu, haberi mahzuf müstakil bir kelamdır; takdiri 'onlar için daha hayırlıdır', yani daha güzel ve daha uygundur. 'Tâat' kelimesi nekredir, mübteda olmaya elverişli / değildir, denilemez.

لِأَنَّا نَقُولُ هِيَ مَوْصُوفَةٌ بدل عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِنَّهُ مَوْصُوفٌ فَكَأَنَّهُ تعالى قال: طاعَةٌ مخلصة وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ خير، وقيل معناه قالوا: طاعة وقول معروف أي قولهم أمرنا طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ يَقُولُونَ طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ.

Çünkü biz deriz ki: O sıfatlanmıştır; buna O'nun: { وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } kavli delalet eder, zira o sıfatlanmıştır; sanki Yüce Allah: 'İhlaslı bir itaat ve güzel bir söz daha hayırlıdır' buyurmuştur. Bunun manasının, onların '[İşimiz] itaat ve güzel bir sözdür' dedikleri, yani sözlerinin 'İşimiz itaat ve güzel bir sözdür' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Buna Übeyy'in: 'İtaat ve güzel bir söz derler' kıraati delalet eder.

وَقَوْلُهُ فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ.

O'nun: { فَإِذا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “İş ciddileşip kesinleştiğinde Allah'a sadık kalsalardı elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” kavline gelince:

جَوَابُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ خَالَفُوا وَتَخَلَّفُوا، وَهُوَ مُنَاسِبٌ لِمَعْنَى قِرَاءَةِ أُبَيٍّ كَأَنَّهُ يَقُولُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ قَالُوا سَمْعًا وَطَاعَةً، وَعِنْدَ آخِرِ الْأَمْرِ خَالَفُوا وَأَخْلَفُوا مَوْعِدَهُمْ، وَنَسَبَ الْعَزْمَ إِلَى الْأَمْرِ وَالْعَزْمُ لِصَاحِبِ الْأَمْرِ مَعْنَاهُ: فَإِذَا عَزَمَ صَاحِبُ الْأَمْرِ. هَذَا قَوْلُ الزَّمَخْشَرِيِّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مَجَازٌ كَقَوْلِنَا جَاءَ الْأَمْرُ وولى

Bunun cevabı mahzuftur; takdiri şöyledir: 'İş ciddileşip kesinleştiğinde muhalefet ettiler ve geri kaldılar.' Bu da Übeyy'in kıraatinin manasına uygundur; sanki şöyle demektedir: İşin başında 'İşittik ve itaat ettik' dediler, işin sonuna gelindiğinde ise muhalefet ettiler ve sözlerinden caydılar. Azmi işe nispet etmiştir, halbuki azim işin sahibine aittir; bunun manası: 'İşin sahibi azmettiğinde' demektir. Bu Zemahşerî'nin görüşüdür. Bunun 'Emir geldi ve gitti' dememiz gibi bir mecaz olduğu da söylenebilir

فَإِنَّ الْأَمْرَ فِي الْأَوَّلِ يُتَوَقَّعُ أَنْ لَا يَقَعَ وَعِنْدَ إِظْلَالِهِ وَعَجْزِ الْكَارِهِ عَنْ إِبْطَالِهِ فَهُوَ وَاقِعٌ فَقَالَ عَزَمَ وَالْوَجْهَانِ مُتَقَارِبَانِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْ صَدَقُوا فِيهِ وَجْهَانِ عَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ طَاعَةٌ أَنَّهُمْ قَالُوا طَاعَةٌ فَمَعْنَاهُ لَوْ صَدَقُوا فِي ذَلِكَ الْقَوْلِ وَأَطَاعُوا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَعَلَى قَوْلِنَا طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ خير لهم وأحسن، فمعناه لو صَدَقُوا فِي إِيمَانِهِمْ وَاتِّبَاعِهِمُ الرَّسُولَ لَكَانَ خَيْرًا لهم ثم قال تعالى:

Zira işin ilk başta vuku bulmaması beklenir; üzerlerine gölge salıp [yaklaşıp] istemeyen kimse onu iptal etmekten aciz kaldığında ise o vuku bulur; bu yüzden 'azmetti' buyurmuştur. Bu iki vecih birbirine yakındır. Yüce Allah'ın: { فَلَوْ صَدَقُوا } “sadık kalsalardı” kavlinde iki vecih vardır: O'nun { طَاعَةٌ } kavlinden muradın onların 'itaat' demeleri olduğu yönündeki görüşümüze göre manası: Şayet bu sözlerinde sadık kalıp itaat etselerdi { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “elbette kendileri için daha hayırlı olurdu” demektir. { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } kavlinin onlar için daha hayırlı ve daha güzel olduğu yönündeki görüşümüze göre ise manası: Şayet imanlarında ve Resul'e tabi olmalarında sadık kalsalardı kendileri için daha hayırlı olurdu, demektir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٢]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 22]

فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢)

{ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ (٢٢) } “Demek [yönetimi ele alıp] başa geçecek ya da [haktan] yüz çevirecek olursanız, yeryüzünde fesat çıkaracak ve akrabalık bağlarınızı koparacaksınız, öyle mi?”

وَهَذِهِ الْآيَةُ فِيهَا إِشَارَةٌ إِلَى فَسَادِ قَوْلٍ قَالُوهُ، وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ كَيْفَ نُقَاتِلُ وَالْقَتْلُ إِفْسَادٌ وَالْعَرَبُ مِنْ ذَوِي أَرْحَامِنَا وَقَبَائِلِنَا؟ فَقَالَ تَعَالَى: إِنْ تَوَلَّيْتُمْ لَا يَقَعُ مِنْكُمْ إِلَّا الْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ فَإِنَّكُمْ تَقْتُلُونَ مَنْ تَقْدِرُونَ عَلَيْهِ وَتَنْهَبُونَهُ وَالْقِتَالُ وَاقِعٌ بَيْنَكُمْ، أَلَيْسَ قَتْلُكُمُ الْبَنَاتَ إِفْسَادًا وَقَطْعًا لِلرَّحِمِ؟ فَلَا يَصِحُّ تَعَلُّلُكُمْ بِذَلِكَ مَعَ أَنَّهُ خِلَافُ مَا أَمَرَ اللَّهُ وَهَذَا طَاعَةٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bu ayette onların söyledikleri bir sözün bozukluğuna işaret vardır; o da şudur: Onlar 'Nasıl savaşırız? Oysa öldürmek fesattır, Araplar ise bizim akrabalarımız ve kabilelerimizdir' diyorlardı. Allah Teâlâ da buyurdu ki: Yüz çevirecek/iş başına geçecek olursanız sizden yeryüzünde fesattan başkası sadır olmaz; çünkü siz güç yetirdiğiniz kimseyi öldürür ve onu yağmalarsınız, savaş zaten aranızda cereyan etmektedir. Sizin kız çocuklarını öldürmeniz fesat ve akrabalık bağını koparmak değil midir? Dolayısıyla Allah'ın emrettiğinin aksine olduğu halde bununla mazeret beyan etmeniz sahih değildir, bu [savaş emri] ise bir itaattir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اسْتِعْمَالِ عَسَى ثَلَاثَةُ مَذَاهِبَ أَحَدُهَا: الْإِتْيَانُ بِهَا عَلَى صُورَةِ فِعْلٍ مَاضٍ مَعَهُ فَاعِلٌ تَقُولُ عَسَى زَيْدٌ وَعَسَيْنَا وَعَسَوْا وَعَسَيْتُ وَعَسَيْتُمَا وَعَسَيْتُمْ وَعَسَتْ وَعَسَتَا وَالثَّانِي: أَنْ يُؤْتَى بِهَا عَلَى صُورَةِ فِعْلٍ مَعَهُ مَفْعُولٌ تَقُولُ عَسَاهُ وَعَسَاهُمَا وَعَسَاكَ وَعَسَاكُمَا وَعَسَايَ وَعَسَانَا. وَالثَّالِثُ: الْإِتْيَانُ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُقْرَنَ بِهَا شَيْءٌ تَقُولُ عَسَى زَيْدٌ يَخْرُجُ وَعَسَى أَنْتَ تَخْرُجُ وَعَسَى أَنَا أَخْرُجُ وَالْكُلُّ لَهُ وَجْهٌ وَمَا عَلَيْهِ كَلَامُ اللَّهِ أَوْجَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَسَى مِنَ الْأَفْعَالِ الْجَامِدَةِ وَاقْتِرَانُ الْفَاعِلِ بِالْفِعْلِ أَوْلَى مِنَ اقْتِرَانِ الْمَفْعُولِ لِأَنَّ الْفَاعِلَ كَالْجُزْءِ مِنَ الْفِعْلِ وَلِهَذَا لَمْ يَجُزْ فِيهِ أَرْبَعُ مُتَحَرِّكَاتٍ فِي مِثْلِ قَوْلِ الْقَائِلِ نُصِرْتُ وَجُوِّزَ فِي مِثْلِ قَوْلِهِمْ نَصَرَكَ وَلِأَنَّ كُلَّ فِعْلٍ لَهُ فَاعِلٌ سَوَاءٌ كَانَ لَازِمًا أَوْ مُتَعَدِّيًا وَلَا كَذَلِكَ الْمَفْعُولُ بِهِ، فَعَسَيْتَ وَعَسَاكَ كَعَصَيْتَ وَعَصَاكَ فِي اقْتِرَانِ الْفَاعِلِ بِالْفِعْلِ/ وَالْمَفْعُولِ بِهِ، وَأَمَّا قَوْلُ مَنْ قَالَ عَسَى أَنْتَ تَقُومُ وَعَسَى أَنْ أَقُومَ فَدُونَ مَا ذَكَرْنَا لِلتَّطْوِيلِ الَّذِي فِيهِ.

BİRİNCİ MESELE: 'Asâ' (عَسَى) fiilinin kullanımında üç mezhep vardır: Birincisi: Faili yanında bulunan mazi fiil suretinde getirilmesidir; 'asâ Zeydün', 'aseynâ', 'asav', 'aseytü', 'aseytümâ', 'aseytüm', 'aset', 'asetâ' dersin. İkincisi: Mef'ulü yanında bulunan bir fiil suretinde getirilmesidir; 'asâhu', 'asâhumâ', 'asâke', 'asâkumâ', 'asâye', 'asânâ' dersin. Üçüncüsü: Kendisine hiçbir şey bitiştirilmeksizin getirilmesidir; 'asâ Zeydün yahrucu', 'asâ ente tahrucu', 'asâ ene ahrucu' dersin. Bunların hepsinin bir vechi vardır; Allah'ın kelamının üzerinde olduğu [kullanım] ise en uygun olanıdır. Bunun sebebi şudur: 'Asâ' camid fiillerdendir; failin fiile bitişmesi ise mef'ulün bitişmesinden daha evladır, çünkü fail fiilden bir cüz gibidir; bu yüzden söz söyleyenin 'nusirtü' demesi gibi [bir durumda] dört harekeli harfin peş peşe gelmesi caiz görülmemiş, 'nasarake' demeleri gibi [durumlarda] ise caiz görülmüştür. Ayrıca ister lazım ister müteaddi olsun her fiilin bir faili vardır, mef'ulün bih ise böyle değildir. Dolayısıyla 'aseyte' ve 'asâke', failin fiile / ve mef'ulün bihe bitişmesi hususunda 'asayte' ve 'asâke' gibidir. 'Asâ ente tekūmü' ve 'asâ en ekūme' diyenin sözüne gelince, içerdiği uzatmadan dolayı zikrettiğimizden daha aşağı mertebededir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ الْمُؤَكَّدِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْبَارِ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ لَكَانَ لِلْمُخَاطَبِ أَنْ يُنْكِرَهُ فَإِذَا قَالَ بِصِيغَةِ الِاسْتِفْهَامِ كَأَنَّهُ يَقُولُ أَنَا أَسْأَلُكَ عَنْ هَذَا وَأَنْتَ لَا تَقْدِرُ أَنْ تُجِيبَ إِلَّا بِلَا أَوْ نَعَمْ، فَهُوَ مُقَرَّرٌ عِنْدَكَ وَعِنْدِي.

İKİNCİ MESELE: İstifham (soru) tekidli takrir (onaylatma) içindir. Zira haber yoluyla 'asaytüm in tevelleytüm' demiş olsaydı muhatabın bunu inkâr etme hakkı olurdu; istifham sîgasıyla söylediğinde ise sanki şöyle demektedir: 'Ben sana bunu soruyorum ve sen buna hayır veya evetten başka bir cevap veremezsin; şu halde bu senin yanında da benim yanımda da sabittir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: عَسَى لِلتَّوْقِيعِ وَاللَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ شَيْءٍ فَنَقُولُ فِيهِ مَا قُلْنَا فِي لَعَلَّ، وَفِي قَوْلِهِ لِنَبْلُوَهُمْ [الْكَهْفِ: ٧] إِنَّ بَعْضَ النَّاسِ قَالَ يَفْعَلُ بِكُمْ فِعْلَ الْمُتَرَجِّي وَالْمُبْتَلِي وَالْمُتَوَقِّعِ، وَقَالَ آخَرُونَ كُلُّ مَنْ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَتَوَقَّعُ مِنْهُمْ ذَلِكَ وَنَحْنُ قُلْنَا مَحْمُولٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِعْلَ إِذَا كَانَ مُمْكِنًا فِي نَفْسِهِ فَالنَّظَرُ إِلَيْهِ غَيْرُ مُسْتَلْزِمٍ لِأَمْرٍ، وَإِنَّمَا الْأَمْرُ يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُ تَارَةً وَلَا يَحْصُلَ مِنْهُ أُخْرَى فَيَكُونُ الْفِعْلُ لِذَلِكَ الْأَمْرِ الْمَطْلُوبِ عَلَى سَبِيلِ التَّرَجِّي سَوَاءٌ كَانَ الْفَاعِلُ يَعْلَمُ حُصُولَ الْأَمْرِ مِنْهُ وَسَوَاءٌ إِنْ لَمْ يَكُنْ يَعْلَمُ، مِثَالُهُ مَنْ نَصَبَ شَبَكَةً لِاصْطِيَادِ الصَّيْدِ يُقَالُ هُوَ مُتَوَقِّعٌ لِذَلِكَ فَإِنْ حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بِوُقُوعِهِ فِيهِ بِإِخْبَارِ صَادِقٍ أَنَّهُ سَيَقَعُ فِيهِ أَوْ بِطَرِيقٍ أُخْرَى لَا يَخْرُجُ عَنِ التَّوَقُّعِ، غَايَةُ مَا فِي الْبَابِ أَنَّ فِي الشَّاهِدِ لَمْ يَحْصُلْ لَنَا الْعِلْمُ فِيمَا نَتَوَقَّعُهُ فَيُظَنُّ أَنَّ عَدَمَ الْعِلْمِ لَازِمٌ لِلْمُتَوَقِّعِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ بَلِ الْمُتَوَقِّعُ هُوَ الْمُنْتَظِرُ لِأَمْرٍ لَيْسَ بِوَاجِبِ الْوُقُوعِ نظرا ذلك الْأَمْرِ فَحَسْبُ سَوَاءٌ كَانَ لَهُ بِهِ عِلْمٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ وَقَوْلُهُ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مِنَ الْوِلَايَةِ يَعْنِي إِنْ أَخَذْتُمُ الْوِلَايَةَ وَصَارَ النَّاسُ بِأَمْرِكُمْ أَفْسَدْتُمْ وَقَطَّعْتُمُ الْأَرْحَامَ وَثَانِيهِمَا: هُوَ مِنَ التَّوَلِّي الَّذِي هُوَ الْإِعْرَاضُ وَهَذَا مُنَاسِبٌ لِمَا ذَكَرْنَا، أَيْ كُنْتُمْ

ÜÇÜNCÜ MESELE: 'Asâ' umma/beklenti içindir; Allah Teâlâ ise her şeyi bilendir. Bu hususta { لَعَلَّ } hakkında ve O'nun: { لِنَبْلُوَهُمْ } [el-Kehf 7] kavli hakkında söylediğimizi söyleriz: İnsanlardan bazıları 'Sizinle uman, imtihan eden ve bekleyen kimsenin fiilini yapar' demiştir. Diğerleri ise 'Onlara bakan herkes onlardan bunu bekler' demiştir. Biz ise bunun hakikate hamledildiğini söyledik. Çünkü fiil bizzat mümkün olduğunda ona bakmak bir şeyi gerektirmez; bir işin ondan bazen hâsıl olması bazen de hâsıl olmaması ancak caizdir. Dolayısıyla o fiil, matlup olan o iş için recâ (ümit/beklenti) yoluyla olur; failin o işin kendisinden meydana geleceğini bilmesiyle bilmemesi bu bakımdan farksızdır. Bunun misali, av yakalamak için ağ kuran kimsedir; onun bunu beklediği söylenir. Eğer onda doğru bir kimsenin avın ağa düşeceğini haber vermesiyle veya başka bir yolla avın ağa düşeceğine dair ilim hâsıl olsa bile bu durum beklemekten çıkmaz. Bu baptaki nihai husus şudur: Şahit âleminde bizim için beklediğimiz şeyde ilim hâsıl olmaz, bu yüzden ilmin yokluğunun bekleyen kimse için zorunlu olduğu zannedilir; oysa durum böyle değildir. Bilakis bekleyen kimse, sadece o işe nazaran vuku bulması vacip olmayan bir şeyi bekleyendir; ister onun hakkında bilgisi olsun ister olmasın. O'nun: { إِنْ تَوَلَّيْتُمْ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: 'Vilayet' (yöneticilik) kökünden olmasıdır; yani yönetimi alır ve insanlar sizin emrinize girerse fesat çıkarır ve akrabalık bağlarını koparırsınız. İkincisi: Yüz çevirmek demek olan 'tevellî'den olmasıdır; bu da zikrettiğimize uygundur, yani siz

تَتْرُكُونَ الْقِتَالَ وَتَقُولُونَ فِيهِ الْإِفْسَادُ وَقَطْعُ الْأَرْحَامِ لِكَوْنِ الْكُفَّارِ أَقَارِبَنَا فَلَا يَقَعُ مِنْكُمْ إِلَّا ذَلِكَ حَيْثُ تُقَاتِلُونَ عَلَى أَدْنَى شَيْءٍ كَمَا كَانَ عَادَةُ الْعَرَبِ الْأَوَّلُ: يُؤَكِّدُهُ

savaşı terk ediyor ve 'Kâfirler akrabalarımız olduğu için onda fesat ve akrabalık bağlarını koparma vardır' diyordunuz; oysa ilk Arapların âdeti olduğu üzere en küçük bir şey için bile savaştığınız halde sizden ancak bu [fesat ve sıla-i rahmi koparma] sadır olur. Birincisini

قِرَاءَةُ عَلِيٍّ ﵇ تُوُلِّيتُمْ،

Ali aleyhisselâm'ın 'Tuvullîtüm' (تُوُلِّيتُمْ) kıraati pekiştirmektedir.

أَيْ إِنْ تَوَلَّاكُمْ وُلَاةٌ ظَلَمَةٌ جُفَاةٌ غُشَمَةٌ وَمَشَيْتُمْ تَحْتَ لِوَائِهِمْ وَأَفْسَدْتُمْ بإفسادهم معهم وَقَطَّعْتُمْ أَرْحَامَكُمْ، وَالنَّبِيُّ ﵇ لَا يَأْمُرُكُمْ إِلَّا بِالْإِصْلَاحِ وَصِلَةِ الْأَرْحَامِ، فَلِمَ تَتَقَاعَدُونَ عَنِ القتال وتتباعدون في الضلال ثم قال تعالى:

Yani şayet başınıza zalim, kaba ve zorba idareciler geçer de onların sancağı altında yürür ve onların fesadıyla beraber fesat çıkarıp akrabalık bağlarınızı koparırsanız [hâliniz ne olur?]. Peygamber aleyhisselâm ise size sadece ıslahı ve akrabalık bağlarını gözetmeyi emretmektedir; şu halde niçin savaştan geri duruyor ve dalalette uzaklaşıyorsunuz? Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٣]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 23]

أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣)

{ أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ (٢٣) } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği, bu yüzden sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği kimselerdir.”

إِشَارَةٌ لِمَنْ سَبَقَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْمُنَافِقِينَ أَبْعَدَهُمُ اللَّهُ عَنْهُ أَوْ عَنِ الْخَيْرِ فَأَصَمَّهُمْ فَلَا يَسْمَعُونَ الْكَلَامَ الْمُسْتَبِينَ وَأَعْمَاهُمْ فَلَا يَتَّبِعُونَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَفِيهِ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمُ اسْتَمَعُوا الْكَلَامَ الْعِلْمِيَّ وَلَمْ يَفْهَمُوهُ فَهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِ صُمٌّ أَصَمَّهُمُ اللَّهُ وَعِنْدَ الْأَمْرِ بِالْعَمَلِ تَرَكُوهُ وَعَلَّلُوا بِكَوْنِهِ إِفْسَادًا وَقَطْعًا لِلرَّحِمِ وَهُمْ كَانُوا يَتَعَاطَوْنَهُ عِنْدَ النَّهْيِ عَنْهُ فَلَمْ يَرَوْا حَالَهُمْ عَلَيْهِ وَتَرَكُوا اتِّبَاعَ النَّبِيِّ الَّذِي يَأْمُرُهُمْ بِالْإِصْلَاحِ وَصِلَةِ الْأَرْحَامِ وَلَوْ دَعَاهُمْ مَنْ يَأْمُرُ بِالْإِفْسَادِ وَقَطِيعَةِ الرَّحِمِ لَاتَّبَعُوهُ فَهُمْ عُمْيٌ أَعْمَاهُمُ اللَّهُ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ: وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ أَصَمَّهُمْ وَلَمْ يَقُلْ أَصَمَّ آذَانَهُمْ، وَقَالَ: وَأَعْمى / أَبْصارَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ أَعْمَاهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَيْنَ آلَةُ الرُّؤْيَةِ وَلَوْ أَصَابَهَا آفَةٌ لَا يَحْصُلُ الْإِبْصَارُ وَالْأُذُنُ لَوْ أَصَابَهَا آفَةٌ مِنْ قَطْعٍ أَوْ قَلْعٍ تَسْمَعُ الْكَلَامَ، لِأَنَّ الْأُذُنَ خُلِقَتْ وَخُلِقَ فِيهَا تَعَارِيجٌ لِيَكْثُرَ فِيهَا الْهَوَاءُ الْمُتَمَوِّجُ وَلَا يَقْرَعُ الصِّمَاخَ بِعُنْفٍ فَيُؤْذِي كما يؤذي الصوت القوي فقال: فَأَصَمَّهُمْ من غير ذكر الأذن، وقال: أَعْمى أَبْصارَهُمْ مع ذكر العين لأن البصر هاهنا بِمَعْنَى الْعَيْنِ، وَلِهَذَا جَمَعَهُ بِالْأَبْصَارِ، وَلَوْ كَانَ مَصْدَرًا لَمَا جُمِعَ فَلَمْ يَذْكُرِ الْأُذُنَ إِذْ لَا مَدْخَلَ لَهَا فِي الْإِصْمَامِ، وَالْعَيْنُ لَهَا مَدْخَلٌ فِي الرُّؤْيَةِ بَلْ هِيَ الْكُلُّ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الْآفَةَ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْمَوَاضِعِ لَمَّا أَضَافَهَا إِلَى الْأُذُنِ سَمَّاهَا وَقْرًا، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فُصِّلَتْ: ٥] وَقَالَ: كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً [لُقْمَانَ: ٧] وَالْوَقْرُ دُونَ الصم وكذلك الطرش ثم قال تعالى:

Bu, daha önce zikri geçen münafıklara bir işarettir; Allah onları kendisinden veya hayırdan uzaklaştırmış, böylece onları sağır kılmıştır da apaçık sözü işitmezler; onları kör kılmıştır da dosdoğru yola uymazlar. Bunda güzel bir tertip vardır; şöyle ki onlar ilmi sözü dinlediler fakat anlamadılar, dolayısıyla ona nispetle sağırdırlar; Allah onları sağır kılmıştır. Amel emredildiğinde ise onu terk ettiler ve onun fesat ve akrabalık bağını koparmak olduğunu ileri sürdüler; oysa kendilerine yasaklandığında bizzat onu işliyorlardı; dolayısıyla kendi hallerini görmediler ve kendilerine ıslahı ve akrabalık bağlarını gözetmeyi emreden Peygamber'e uymayı terk ettiler. Şayet onları fesadı ve akrabalık bağlarını koparmayı emreden biri çağırsa ona uyarlardı; bu bakımdan onlar kördürler, Allah onları kör kılmıştır. Bunda latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ: 'onları sağır kıldı' buyurmuş, 'kulaklarını sağır kıldı' dememiştir; ve: / { وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } “ve gözlerini kör etti” buyurmuş, 'onları kör etti' dememiştir. Bunun sebebi şudur: Göz görme aletidir; ona bir afet isabet ettiğinde görme hâsıl olmaz. Kulağa ise kesilme veya koparılma gibi bir afet isabet etse bile sözü işitir; çünkü kulak, dalgalanan hava onda çoğalsın ve kulak zarına şiddetle çarparak güçlü bir sesin zarar verdiği gibi zarar vermesin diye kıvrımlı olarak yaratılmıştır. Bu yüzden kulağı zikretmeksizin { فَأَصَمَّهُمْ } buyurmuş, gözü zikrederek ise { أَعْمى أَبْصارَهُمْ } buyurmuştur; zira buradaki 'basar' (الْبَصَر), 'göz' manasındadır; bu sebeple onu 'ebsâr' (الْأَبْصَار) şeklinde çoğul yapmıştır; şayet masdar olsaydı çoğul yapılmazdı. Kulak sağır kılmada bir dahli olmadığı için kulağı zikretmemiştir; gözün ise görmede dahli vardır, hatta her şeyi odur. Buna delalet eden husus şudur: Bu yerlerin dışındaki afet kulağa izafe edildiğinde [Allah] onu 'vakr' (ağırlık) olarak isimlendirmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } [Fussilet 5] “Kulaklarımızda bir ağırlık vardır” buyurmuş ve: { كَأَنَّ فِي أُذُنَيْهِ وَقْراً } [Lokmân 7] “Sanki kulaklarında bir ağırlık vardır” buyurmuştur. 'Vakr', sağırlıktan daha aşağı derecedir; ağır işitme de böyledir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٤]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 24]

أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤)

{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤) } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var?”

وَلْنَذْكُرَ تَفْسِيرَهَا فِي مَسَائِلَ:

Bunun tefsirini birtakım meseleler halinde zikredelim:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا قال الله تعالى: فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ [محمد: ٢٣] كَيْفَ يُمْكِنُهُمُ التَّدَبُّرُ فِي الْقُرْآنِ قَالَ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ وَهُوَ كَقَوْلِ الْقَائِلِ لِلْأَعْمَى أَبْصِرْ وَلِلْأَصَمِّ اسْمَعْ؟ فَنَقُولُ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ مُتَرَتِّبَةٍ بَعْضُهَا أَحْسَنُ مِنَ الْبَعْضِ الْأَوَّلُ: تَكْلِيفُهُ مَا لَا يُطَاقُ جَائِزٌ وَاللَّهُ أَمَرَ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ بِأَنْ يُؤْمِنَ، فَكَذَلِكَ جَازَ أَنْ يُعْمِيَهُمْ وَيَذُمَّهُمْ عَلَى تَرْكِ التَّدَبُّرِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّاسُ الثَّالِثُ: أَنْ نَقُولَ هَذِهِ الْآيَةُ وَرَدَتْ مُحَقِّقَةً لِمَعْنَى الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى قال: أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ [محمد: ٢٣] أَيْ أَبْعَدَهُمْ عَنْهُ أَوْ عَنِ الصِّدْقِ أَوْ عَنِ الْخَيْرِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنَ الْأُمُورِ الْحَسَنَةِ فَأَصَمَّهُمْ لَا يَسْمَعُونَ حَقِيقَةَ الْكَلَامِ وَأَعْمَاهُمْ لَا يَتَّبِعُونَ طَرِيقَ الْإِسْلَامِ فَإِذَنْ هُمْ بَيْنَ أَمْرَيْنِ، إِمَّا لَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ فَيَبْعُدُونَ مِنْهُ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَعَنَهُمْ وَأَبْعَدَهُمْ عَنِ الْخَيْرِ وَالصِّدْقِ، وَالْقُرْآنُ مِنْهُمَا الصِّنْفُ الْأَعْلَى بَلِ النَّوْعُ الْأَشْرَفُ، وَإِمَّا يَتَدَبَّرُونَ لَكِنْ لَا تَدْخُلُ مَعَانِيهِ فِي قُلُوبِهِمْ لِكَوْنِهَا مُقْفَلَةً، تَقْدِيرُهُ أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ القرآن لكونهم ملعونين معبودين، أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالٌ فَيَتَدَبَّرُونَ وَلَا يَفْهَمُونَ، وَعَلَى هَذَا لَا نَحْتَاجُ أَنْ نَقُولَ أَمْ بِمَعْنَى بَلْ، بَلْ هِيَ عَلَى حَقِيقَتِهَا

BİRİNCİ MESELE: Allah Teâlâ: { فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } [Muhammed 23] “onları sağır kılmış ve gözlerini kör etmiştir” buyurunca, onların Kur'an üzerinde tefekkür ve tedebbür etmeleri nasıl mümkün olabilir de Yüce Allah: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ } buyurmuştur? Bu, söz söyleyenin köre 'Gör!', sağıra 'İşit!' demesi gibi değil midir? Deriz ki: Buna, bir kısmı diğerinden daha güzel olan tertipli üç vecihle cevap verilir: Birincisi: Güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmak (teklîf-i mâ lâ yutâk) caizdir; Allah iman etmeyeceğini bildiği kimseye iman etmesini emretmiştir; dolayısıyla onları kör kılması ve tedebbürü terk ettikleri için onları yermesi de caiz olmuştur. İkincisi: O'nun: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ } kavlinden murad insanlardır. Üçüncüsü: Şöyle deriz: Bu ayet önceki ayetin manasını pekiştirmek üzere gelmiştir; zira Yüce Allah: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } [Muhammed 23] “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir”, yani onları kendisinden, doğruluktan, hayırdan veya diğer güzel işlerden uzaklaştırdığı kimselerdir, buyurmuştur. Böylece onları sözün hakikatini işitmeyecek şekilde sağır kılmış ve İslam yoluna uymayacak şekilde kör etmiştir. Şu halde onlar iki durum arasındadırlar: Ya Kur'an'ı tedebbür etmezler de ondan uzaklaşırlar; çünkü Allah Teâlâ onları lanetlemiş, hayırdan ve doğruluktan uzaklaştırmıştır; Kur'an ise her ikisinin en üst mertebesi, bilakis en şerefli nevidir. Ya da tedebbür ederler fakat kalpleri kilitli olduğu için onun manaları kalplerine girmez. Takdiri şöyledir: Lanetlenmiş ve uzaklaştırılmış oldukları için mi Kur'an'ı tedebbür etmiyorlar, yoksa kalpler üzerinde kilitler var da tedebbür ediyorlar ama anlamıyorlar mı? Buna göre 'em' (أَمْ) edatının 'bel' (بَلْ) manasında olduğunu söylemeye ihtiyacımız kalmaz; bilakis o kendi hakikati üzerindedir

لِلِاسْتِفْهَامِ وَاقِعَةٌ فِي وَسَطِ الْكَلَامِ وَالْهَمْزَةُ أَخَذَتْ مَكَانَهَا وَهُوَ الصَّدْرُ، وَأَمْ دَخَلَتْ عَلَى الْقُلُوبِ الَّتِي فِي وَسَطِ الْكَلَامِ.

istifham için olup kelamın ortasında vuku bulmuştur; hemze ise kendi yerini, yani kelamın başını almıştır; 'em' ise kelamın ortasındaki kalpler kelimesinin üzerine dahil olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ عَلى قُلُوبٍ عَلَى التَّنْكِيرِ مَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟ نَقُولُ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى كَوْنِهِ مَوْصُوفًا لِأَنَّ النَّكِرَةَ بِالْوَصْفِ أَوْلَى مِنَ الْمَعْرِفَةِ فَكَأَنَّهُ قَالَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ قَاسِيَةٍ أَوْ مُظْلِمَةٍ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ كَأَنَّهُ قَالَ أَمْ عَلَى بَعْضِ الْقُلُوبِ لِأَنَّ النَّكِرَةَ لَا تَعُمُّ، تَقُولُ جَاءَنِي رِجَالٌ فَيُفْهَمُ الْبَعْضُ وَجَاءَنِي الرِّجَالُ فَيُفْهَمُ الْكُلُّ، وَنَحْنُ نَقُولُ التَّنْكِيرُ لِلْقُلُوبِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى الْإِنْكَارِ الَّذِي فِي الْقُلُوبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَلْبَ إِذَا كَانَ عَارِفًا كَانَ/ مَعْرُوفًا لِأَنَّ الْقَلْبَ خُلِقَ لِلْمَعْرِفَةِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ فِيهِ الْمَعْرِفَةُ فَكَأَنَّهُ لَا يُعْرَفُ، وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ فِي الْإِنْسَانِ الْمُؤْذِي: هَذَا لَيْسَ بِإِنْسَانٍ هَذَا سَبُعٌ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ هَذَا لَيْسَ بِقَلْبٍ هَذَا حَجَرٌ.

İKİNCİ MESELE: O'nun: { عَلى قُلُوبٍ } kavlinin nekre olmasındaki fayda nedir? Deriz ki: Zemahşerî şöyle demiştir: İki vechi muhtemeldir: Birincisi: Onun sıfatlanmış olduğuna dikkat çekmek içindir; çünkü nekre sıfatlanmaya marifeden daha layıktır; sanki 'Yoksa katı veya karanlık kalpler üzerinde mi?' buyurmuştur. İkincisi: Teb'îz (kısmilik) için olmasıdır; sanki 'Yoksa bazı kalpler üzerinde mi?' buyurmuştur; çünkü nekre umum ifade etmez. 'Bana adamlar geldi' dersin, bundan bazısı anlaşılır; 'Bana o adamlar geldi' dersin, bütünü anlaşılır. Biz ise deriz ki: Kalplerin nekre kılınması, kalplerdeki inkâra dikkat çekmek içindir. Bunun sebebi şudur: Kalp bilen (ârif) olduğunda / bilinen/tanınan (ma'rûf) olur; zira kalp marifet (bilgi) için yaratılmıştır. Şayet onda marifet yoksa sanki o bilinmez/tanınmaz gibidir. Bu, söz söyleyenin eziyet veren bir insan hakkında: 'Bu insan değildir, bu bir yırtıcı hayvandır' demesi gibidir; bu yüzden 'Bu bir kalp değildir, bu bir taştır' denilir.

إِذَا عُلِمَ هَذَا فَالتَّعْرِيفُ إِمَّا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ وَإِمَّا بِالْإِضَافَةِ، وَاللَّامُ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ أَوْ لِلْعَهْدِ، وَلَمْ يُمْكِنْ إِرَادَةُ الْجِنْسِ إِذْ لَيْسَ عَلَى قَلْبٍ قُفْلٌ، وَلَا تَعْرِيفُ الْعَهْدِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَلْبَ لَيْسَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ لَهُ قَلْبٌ، وَإِمَّا بِالْإِضَافَةِ بِأَنْ نَقُولَ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا وَهِيَ لِعَدَمِ عَوْدِ فَائِدَةٍ إِلَيْهِمْ، كَأَنَّهَا لَيْسَتْ لَهُمْ. فَإِنْ قِيلَ فَقَدْ قَالَ: خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٧] وَقَالَ: فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ [الزُّمَرِ: ٢٢] فَنَقُولُ الْأَقْفَالُ أَبْلَغُ مِنَ الْخَتْمِ فَتَرَكَ الْإِضَافَةَ لِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ رَأْسًا.

Bu bilindiğinde [deriz ki]: Tarif (marife kılma) ya harf-i tarif (el-) iledir ya da izafet iledir. Harf-i tarifteki lâm ya cinsin tarifi içindir ya da ahd içindir. Cinsin kastedilmesi mümkün değildir; zira hiçbir kalbin üzerinde kilit yoktur. Ahd tarifi de [mümkün] değildir; zira o kalbe 'kalp' denilmesi uygun olmaz. [Tarifin] izafetle olmasına gelince; { عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } dememizle olur ki bu da onlara bir faydası dönmediğinden sanki onların değilmiş gibidir. Eğer 'O: { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [el-Bakara 7] ve { فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ } [ez-Zümer 22] buyurmuştur [burada izafe etmiştir]?' denilirse, deriz ki: Kilitler mühürlemekten daha beliğdir; bu yüzden tamamen ondan yararlanmamaları sebebiyle izafeti terk etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ أَقْفالُها بِالْإِضَافَةِ وَلَمْ يَقُلْ أَقْفَالٌ كَمَا قَالَ: قُلُوبٍ لِأَنَّ الْأَقْفَالَ كَانَتْ مِنْ شَأْنِهَا فَأَضَافَهَا إِلَيْهَا كَأَنَّهَا لَيْسَتْ إِلَّا لَهَا، وَفِي الْجُمْلَةِ لَمْ يُضِفِ الْقُلُوبَ إِلَيْهِمْ لِعَدَمِ نَفْعِهَا إِيَّاهُمْ وَأَضَافَ الْأَقْفَالَ إِلَيْهَا لِكَوْنِهَا مُنَاسِبَةً لَهَا، وَنَقُولُ أَرَادَ بِهِ أَقْفَالًا مَخْصُوصَةً هِيَ أَقْفَالُ الكفر والعناد ثم قال تعالى:

ÜÇÜNCÜ MESELE: { قُلُوبٍ } buyurduğu gibi 'akfâlün' demeyip izafetle { أَقْفالُها } buyurmasındaki [nükte şudur]: Çünkü kilitler o kalplerin şanındandı; bu yüzden sanki o kilitler sadece o kalplere aitmiş gibi onları kalplere izafe etti. Hülasa, kalpleri kendilerine fayda vermediği için onlara izafe etmedi; kilitleri ise kalplere uygun olduğu için onlara izafe etti. Deriz ki: Bununla küfür ve inat kilitleri olan özel kilitleri murad etmiştir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٥]

[Muhammed Suresi (47), Âyet 25]

إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥)

{ إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥) } “Şüphesiz kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra arkalarına dönenlere şeytan [kötülüklerini] süslemiş ve onlara uzun emeller vermiştir.”