إشارة إلى أهل الكتاب الذين تَبَيَّنَ لَهُمُ الْحَقُّ فِي التَّوْرَاةِ بِنَعْتِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَبَعْثِهِ وَارْتَدُّوا، أَوْ إِلَى كُلِّ مَنْ ظَهَرَتْ لَهُ الدَّلَائِلُ وَسَمِعَهَا وَلَمْ يُؤْمِنْ، وَهُمْ جَمَاعَةٌ مَنَعَهُمْ حُبُّ الرِّيَاسَةِ عَنِ اتِّبَاعِ مُحَمَّدٍ ﵇ وَكَانُوا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ سَهَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ يَعْنِي قَالُوا نَعِيشُ أَيَّامًا ثُمَّ نُؤْمِنُ بِهِ، وَقُرِئَ وَأَمْلَى لَهُمْ فَإِنْ قِيلَ الْإِمْلَاءُ وَالْإِمْهَالُ وَحَدُّ الْآجَالِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ اللَّهِ، فَكَيْفَ يَصِحُّ قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ وَأَمْلى لَهُمْ فَإِنَّ الْمُمْلِيَ حِينَئِذٍ يَكُونُ هُوَ الشَّيْطَانَ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: جَازَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَأَمْلى لَهُمْ اللَّهُ فَيَقِفُ عَلَى سَوَّلَ لَهُمْ وَثَانِيهَا: هُوَ أَنَّ الْمُسَوِّلَ أَيْضًا لَيْسَ هُوَ الشَّيْطَانَ، وَإِنَّمَا أُسْنِدَ إِلَيْهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّهَ قَدَّرَ عَلَى يَدِهِ وَلِسَانِهِ ذَلِكَ، فَذَلِكَ الشَّيْطَانُ يُمْلِيهِمْ وَيَقُولُ لَهُمْ فِي آجَالِكُمْ فُسْحَةٌ فَتَمَتَّعُوا بِرِيَاسَتِكُمْ ثُمَّ فِي آخِرِ الْأَمْرِ تُؤْمِنُونَ، وَقُرِئَ وَأُمْلِي لَهُمْ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْهَمْزَةِ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ ثم قال تعالى:
[Bu âyet], Tevrat'ta Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vasfı ve peygamber olarak gönderilmesiyle kendilerine hak apaçık belli olduktan sonra dinden dönen Ehl-i Kitab'a veya deliller kendisine zahir olup onları işittiği halde iman etmeyen herkese bir işarettir. Onlar, makam/liderlik sevgisinin Hz. Muhammed'e (aleyhisselâm) uymaktan alıkoyduğu ve onun hak olduğunu bilen bir topluluktur. { الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ } yani [şeytan] onlara kolay gösterdi. { وَأَمْلى لَهُمْ } yani [onlar]: ‘Birkaç gün yaşarız, sonra ona iman ederiz’ dediler. Bu kısım { وَأَمْلَى لَهُمْ } şeklinde [faili Allah olacak şekilde] de okunmuştur. Şayet: 'Mühlet vermek, ertelemek ve ecelleri tayin etmek ancak Allah’tandır; o halde { وَأَمْلى لَهُمْ } şeklinde [faili şeytan kılacak tarzda] okuyan kimsenin kıraati nasıl sahih olur? Zira bu durumda mühlet veren/uzun emel aşılayan şeytan olmuş olur' denilirse, deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir. Birincisi: Muradın 'Allah onlara mühlet verdi' ({ وَأَمْلى لَهُمْ اللَّهُ }) olması ve { سَوَّلَ لَهُمْ } üzerinde vakıf yapılması (durulması) caizdir. İkincisi: [Kötülükleri] süsleyen (müsevvîl) de hakikatte şeytan değildir; bu fiil ona ancak Allah bunu onun eli ve dili üzerinde takdir ettiği için isnad edilmiştir. İşte o şeytan onlara uzun emeller aşılar ve onlara: 'Ecellerinizde genişlik var, makamınızın tadını çıkarın, sonra işin sonunda iman edersiniz' der. Bu kelime, meçhul bina ile yâ'nın fethası ve hemzenin dammesiyle { وَأُمْلِيَ لَهُمْ } şeklinde de okunmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٦]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 26]
ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦) } “Bu, onların Allah’ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: ‘Bazı hususlarda size itaat edeceğiz’ demelerindendir. Allah ise onların gizlediklerini bilir.”
قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِمْلَاءِ، أَيْ ذَلِكَ الْإِمْلَاءُ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا وَهُوَ اخْتِيَارُ الْوَاحِدِيِّ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّسْوِيلِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ الِارْتِدَادُ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ قَالُوا سَنُطِيعُكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّا نُبَيِّنُ أَنَّ قَوْلَهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا: نُوَافِقُكُمْ عَلَى أَنَّ محمدا ليس
Bazı müfessirler: '{ ذلِكَ } ifadesi mühlet vermeye (imlâya) işarettir; yani bu mühlet verme, onların hoşlanmayan kimselere [böyle] söylemeleri sebebiyledir' demişlerdir ki bu el-Vâhidî'nin tercihidir. Bazıları da: '{ ذلِكَ } ifadesi [şeytanın kötülükleri] süslemesine işarettir' demişlerdir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Bu dinden dönme (irtidad), onların { سَنُطِيعُكُمْ } 'Size itaat edeceğiz' demeleri sebebiyledir. Bunun sebebi şudur: Biz, onların { سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } sözünün 'Muhammed'in peygamber olmadığı,
بِمُرْسَلٍ، وَإِنَّمَا هُوَ كَاذِبٌ، وَلَكِنْ لَا نُوَافِقُكُمْ فِي إِنْكَارِ الرِّسَالَةِ وَالْحَشْرِ وَالْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَمَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ فَهُوَ كَافِرٌ، وَإِنْ آمَنَ بِغَيْرِهِ. لَا بَلْ مَنْ لَمْ يُؤْمِنْ بِمُحَمَّدٍ ﷺ، لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَلَا بِرُسُلِهِ وَلَا بِالْحَشْرِ، لِأَنَّ اللَّهَ كَمَا أَخْبَرَ عَنِ الْحَشْرِ وَهُوَ جَائِزٌ، أَخْبَرَ عَنْ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊، وَهِيَ جَائِزَةٌ فَإِذَا لَمْ يُصَدِّقِ اللَّهَ فِي شَيْءٍ لَا يَنْفِي الْكَذِبَ بِقَوْلِ اللَّهِ فِي غَيْرِهِ، فَلَا يَكُونُ مُصَدِّقًا مُوقِنًا بِالْحَشْرِ، وَلَا بِرِسَالَةِ أَحَدٍ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، لِأَنَّ طَرِيقَ مَعْرِفَتِهِمْ وَاحِدٌ، وَالْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ هُمُ الْمُشْرِكُونَ وَالْمُنَافِقُونَ، وَقِيلَ الْمُرَادُ الْيَهُودُ، فَإِنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قَالُوا لَهُمْ: نُوَافِقُكُمْ فِي إِخْرَاجِ مُحَمَّدٍ وَقَتْلِهِ وَقِتَالِ أَصْحَابِهِ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ، لِأَنَّ قَوْلَهُ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ لَوْ كَانَ مُسْنَدًا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ لَكَانَ مَخْصُوصًا بِبَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ، وَإِنْ قُلْنَا بِأَنَّهُ مُسْنَدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ يَكُونُ عَامًّا، لِأَنَّهُمْ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ وَكَذَّبُوا الرُّسُلَ بِأَسْرِهِمْ، وَأَنْكَرُوا الرِّسَالَةَ رَأْسًا، وَقَوْلُهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ يَعْنِي فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمُحَمَّدٍ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ فَلَا نُؤْمِنُ، وَالتَّكْذِيبِ بِهِ فَنُكَذِّبُهُ كَمَا تُكَذِّبُونَهُ وَالْقِتَالِ مَعَهُ، وَأَمَّا الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَاتِّخَاذُ الْأَنْدَادِ لَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَإِنْكَارُ الْحَشْرِ وَالنُّبُوَّةِ فَلَا، وَقَوْلُهُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ قَالَ أَكْثَرُهُمْ: الْمُرَادُ مِنْهُ هُوَ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ سِرًّا، فَأَفْشَاهُ اللَّهُ وَأَظْهَرَهُ لِنَبِيِّهِ ﵊، وَالْأَظْهَرُ أَنْ يُقَالَ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ وَهُوَ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْعِلْمِ بِصِدْقِ مُحَمَّدٍ ﵊، فَإِنَّهُمْ كَانُوا مُكَابِرِينَ مُعَانِدِينَ، وَكَانُوا يَعْرِفُونَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ، وَقُرِئَ إِسْرارَهُمْ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الْمَصْدَرِ ، وَمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْمَعْنَى ظَاهِرٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُسِرُّونَ نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﵊، وَعَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ مِنَ الَّذِينَ ارْتَدُّوا الْمُنَافِقُونَ، فَكَانُوا يَقُولُونَ لِلْمُجَاهِدِينَ مِنَ الْكُفَّارِ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَكَانُوا يُسِرُّونَ أَنَّهُمْ إِنْ غَلَبُوا انْقَلَبُوا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ [العنكبوت: ١٠] وقال تعالى: فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ ... سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ [الأحزاب: ١٥] ثم قال تعالى:
bilakis onun bir yalancı olduğu konusunda sizinle uyuşuyoruz; fakat peygamberliği, haşri (yeniden dirilişi) inkâr etmekte ve putları Allah’a ortak koşmakta sizinle uyuşmuyoruz' dedikleri anlamına geldiğini açıklıyoruz. Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmeyen kimse, başkasına iman etse bile kâfirdir. Hatta Hz. Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman etmeyen kimse, Allah’a da O'nun elçilerine de haşre de iman etmiş olmaz. Çünkü Allah haşri caiz/mümkün bir durum olarak haber verdiği gibi, Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini de caiz/mümkün bir durum olarak haber vermiştir. Dolayısıyla bir hususta Allah’ı tasdik etmeyen kimse, Allah’ın başka bir sözündeki yalanı nefyetmiş (O'na tam inanmış) olmaz; böylece haşri de peygamberlerden herhangi birinin elçiliğini de tasdik edip ona kesin inanmış (mukin) sayılmaz. Zira onları bilmenin yolu birdir. { الَّذِينَ كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ } 'Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlar' ifadesinden murat müşrikler ve münafıklardır. Yahudiler olduğu da söylenmiştir; zira Mekkeliler onlara: 'Muhammed'in çıkarılması, öldürülmesi ve ashabıyla savaşılması hususunda sizinle uyuşuyoruz' demişlerdi. Birinci görüş daha sahihtir; çünkü { كَرِهُوا مَا نَزَّلَ اللَّهُ } 'Allah'ın indirdiğinden hoşlanmadılar' sözü şayet Ehl-i Kitab'a isnad edilmiş olsaydı, Allah’ın indirdiği bazı şeylere tahsis edilmiş olurdu. Şayet müşriklere isnad edildiğini söylersek umumi olur; zira onlar Allah’ın indirdiğinden bütünüyle hoşlanmamış, peygamberlerin tamamını yalanlamış ve peygamberlik müessesesini kökten inkâr etmişlerdir. Âyetteki { سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } 'Bazı hususlarda size itaat edeceğiz' sözü ise; Hz. Muhammed ile ilgili olan hususlarda, yani ona iman etmeme konusunda iman etmeyiz, onu yalanlama konusunda sizin onu yalanladığınız gibi biz de yalanlarız ve onunla savaşma konusunda [size itaat ederiz]; Allah’a şirk koşma, putlardan O'na ortaklar edinme, haşri ve peygamberliği inkâr etme hususunda ise hayır, [buna uymayız] demektir. Âyetteki { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } 'Allah onların gizlediklerini bilir' kavline gelince; müfessirlerin çoğu: 'Bundan murat, onların bunu gizlice söylemiş olmalarıdır; Allah da bunu ifşa edip Peygamberine (aleyhisselâm) bildirmiştir' demiştir. Daha zahir olanı ise şöyle denilmesidir: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } 'Allah onların gizlediklerini bilir', yani kalplerinde bulunan Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) doğruluğuna dair bilgiyi bilir. Zira onlar kibirlenen, inatçı kimselerdi ve Allah’ın Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendi öz oğullarını tanıdıkları gibi tanıyorlardı. Bu kelime masdar olarak hemzenin kesresiyle { إِسْرَارَهُمْ } şeklinde de okunmuştur. Zikrettiğimiz mâna bu kıraate göre gayet açıktır; zira onlar Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) peygamberliğini içlerinde gizliyorlardı. 'Dinden dönenlerden murat münafıklardır' şeklindeki görüşümüze göre ise onlar, kâfirlerin mücahidlerine: 'Bazı işlerde size itaat edeceğiz' diyorlar ve şayet onlar galip gelirse onların tarafına geçeceklerini içlerinde gizliyorlardı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَئِنْ جاءَ نَصْرٌ مِنْ رَبِّكَ لَيَقُولُنَّ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ } [el-Ankebût 10] ve Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ ... سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ } [el-Ahzâb 19]. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٧]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 27]
فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧)
{ فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) } “Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını aldıkları zaman [halleri] nasıl olacak?”
اعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ [محمد: ٢٦] قَالَ فَهَبْ أَنَّهُمْ يُسِرُّونَ وَاللَّهُ لَا يُظْهِرُهُ الْيَوْمَ فَكَيْفَ يَبْقَى مَخْفِيًّا وَقْتَ وَفَاتِهِمْ، أَوْ نَقُولُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ وهب أنهم/ يختارون القتال لما فيه الضراب وَالطِّعَانُ، مَعَ أَنَّهُ مُفِيدٌ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا، إِنْ غَلَبُوا فَالْمَالُ فِي الْحَالِ وَالثَّوَابُ فِي الْمَآلِ، وَإِنْ غُلِبُوا فَالشَّهَادَةُ وَالسَّعَادَةُ، فَكَيْفَ حَالُهُمْ إِذَا ضَرَبَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ، وَعَلَى هَذَا فِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ الْقِتَالَ فِي الْحَالِ إِنْ أقدم الْمُبَارَزَةِ فَرُبَّمَا يَهْزِمُ الْخَصْمَ وَيُسَلِّمُ وَجْهَهُ وَقَفَاهُ، وَإِنْ لَمْ يَهْزِمْهُ فَالضَّرْبُ عَلَى وَجْهِهِ إِنْ ضبر وَثَبَتَ وَإِنْ لَمْ يَثْبُتْ وَانْهَزَمَ، فَإِنْ فَاتَ الْقَرْنُ فَقَدْ سَلَّمَ وَجْهَهُ وَقَفَاهُ وَإِنْ لَمْ يَفُتْهُ فَالضَّرْبُ عَلَى قَفَاهُ لَا غَيْرُ، وَيَوْمُ الْوَفَاةِ لَا نُصْرَةَ لَهُ وَلَا مَفَرَّ، فَوَجْهُهُ وَظَهْرُهُ مَضْرُوبٌ مَطْعُونٌ، فَكَيْفَ يَحْتَرِزُ عَنِ الْأَذَى ويختار العذاب الأكبر.
Bil ki Yüce Allah: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } [Muhammed 26] buyurunca, [sanki şöyle] buyurmuştur: 'Farzet ki onlar gizliyorlar ve Allah da bugün bunu açığa çıkarmıyor; peki onların vefatı vaktinde bu nasıl gizli kalacaktır?' Yahut deriz ki: Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } 'Allah onların gizlediklerini bilir'. Farzet ki onlar vurma ve kılıç/mızrak darbeleri içerdiği için savaşı / [terk etmeyi] seçiyorlar; halbuki [savaş] her iki halde de faydalıdır: Galip gelirlerse peşin olarak mal (ganimet), akıbette de sevap vardır; mağlup edilirlerse şehadet ve ebedî saadet vardır. O halde [melekler] onların yüzlerine ve arkalarına vurdukları zaman halleri nasıl olacak? Buna binaen âyette latif bir nükte vardır ki o da şudur: Dünyadaki savaşta kişi şayet mübarezeye (düelloya) atılırsa, belki hasmını hezimete uğratır ve hem yüzünü hem arkasını kurtarır. Eğer hasmını hezimete uğratamazsa; sabredip sebat gösterirse darbe yüzüne gelir; sebat göstermeyip hezimete uğrarsa, şayet hasmını geride bırakıp kaçarsa hem yüzünü hem arkasını kurtarmış olur; eğer hasmını geride bırakamazsa darbe sadece arkasına gelir. Vefat gününde ise onun için ne bir yardım ne de bir kaçış vardır; yüzü de arkası da vurulmuş ve darbe yemiştir. O halde nasıl eziyetten sakınıp en büyük azabı tercih etmektedirler?
[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٨]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 28]
ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨)
{ ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨) } “Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasından hoşlanmamaları sebebiyledir. Bu yüzden [Allah] onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ وَفِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى ذَكَرَ أَمْرَيْنِ: ضَرْبَ الْوَجْهِ، وَضَرْبَ الْأَدْبَارِ، وَذَكَرَ بَعْدَهُمَا أَمْرَيْنِ آخَرَيْنِ: اتِّبَاعُ مَا أسخط الله وكراهة رضوانه، فكأنه
Yüce Allah’ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ } “Bu, onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasından hoşlanmamaları sebebiyledir” buyruğuna gelince; bunda latif bir nükte vardır: Yüce Allah iki husus zikretmiştir: Yüze vurulması ve arkalara vurulması. Bunların ardından ise diğer iki hususu zikretmiştir: Allah’ı gazaplandıran şeylere tâbi olunması ve O’nun rızasından hoşlanılmaması. Sanki O
تَعَالَى قَابَلَ الْأَمْرَيْنِ فَقَالَ: يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ حَيْثُ أَقْبَلُوا عَلَى سُخْطِ اللَّهِ، فَإِنَّ الْمُتَّسِعَ لِلشَّيْءِ مُتَوَجِّهٌ إِلَيْهِ، وَيَضْرِبُونَ أَدْبَارَهُمْ لِأَنَّهُمْ تَوَلَّوْا عَمَّا فِيهِ رِضَا اللَّهِ، فَإِنَّ الْكَارِهَ لِلشَّيْءِ يَتَوَلَّى عَنْهُ، وَمَا أَسْخَطَ اللَّهَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: إِنْكَارُ الرَّسُولِ ﵊ وَرِضْوَانُهُ الْإِقْرَارُ بِهِ وَالْإِسْلَامُ الثَّانِي: الْكُفْرُ هُوَ مَا أَسْخَطَ الله والإيمان يرضنيه يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ [الزُّمَرِ: ٧] وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ إِلَى أَنْ قَالَ: رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ [الْبَيِّنَةِ: ٧، ٨] الثَّالِثُ: مَا أَسْخَطَ اللَّهَ تَسْوِيلُ الشَّيْطَانِ، وَرِضْوَانُ اللَّهِ التَّعْوِيلُ عَلَى الْبُرْهَانِ وَالْقُرْآنِ، فَإِنْ قِيلَ هُمْ مَا كَانُوا يَكْرَهُونَ رِضْوَانَ اللَّهِ، بَلْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ مَا نَحْنُ عَلَيْهِ فِيهِ رِضْوَانُ اللَّهِ، وَلَا نَطْلُبُ إِلَّا رِضَاءَ اللَّهِ، وَكَيْفَ لَا وَالْمُشْرِكُونَ بِإِشْرَاكِهِمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّا نَطْلُبُ رِضَاءَ اللَّهِ. كَمَا قَالُوا لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى [الزُّمَرِ: ٣] وَقَالُوا فَيَشْفَعُوا لَنا [الْأَعْرَافِ: ٥٣] فَنَقُولُ مَعْنَاهُ كَرِهُوا مَا فِيهِ رِضَاءُ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce [Allah] bu iki şeyi birbiriyle mukabele ederek şöyle buyurmuştur: Allah’ın gazabına yöneldikleri için yüzlerine vururlar; zira bir şeye meyledip yönelen kimse yüzüyle ona döner. Allah’ın rızasının bulunduğu şeyden yüz çevirdikleri için de arkalarına vururlar; zira bir şeyden hoşlanmayan kimse arkasını dönüp ondan uzaklaşır. { مَا أَسْخَطَ اللَّهَ } 'Allah'ı gazaplandıran şeyler' ifadesi birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Resûl'ü (aleyhisselâm) inkâr etmektir; O’nun rızvanı ise onu ikrar etmek ve İslâm'dır. İkincisi: Allah’ı gazaplandıran şey küfürdür, O’nu razı eden ise imandır. Buna Yüce Allah'ın şu kavli delalet eder: { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } [ez-Zümer 7]. Yüce Allah şöyle de buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } [el-Beyyine 7] âyetinden { رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } [el-Beyyine 8] kavline kadar. Üçüncüsü: Allah’ı gazaplandıran şey şeytanın süslemesi (tesvîli), Allah’ın rızvanı ise delile (bürhana) ve Kur'an'a dayanmaktır. Şayet: 'Onlar Allah’ın rızasından hoşnutsuz değillerdi; bilakis onlar: ‘Üzerinde bulunduğumuz şeyde Allah’ın rızası vardır, biz sadece Allah’ın rızasını talep ediyoruz’ diyorlardı. Nitekim müşrikler şirk koşmalarıyla birlikte: ‘Biz sadece Allah’ın rızasını arıyoruz’ diyerek: { لِيُقَرِّبُونا إِلَى اللَّهِ زُلْفى } [ez-Zümer 3] ve { فَيَشْفَعُوا لَنا } [el-A'râf 53] dememişler miydi?' denilirse, deriz ki: Bunun mânası; Yüce Allah'ın rızasının bulunduğu şeyden hoşlanmadılar, [demektir].
وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَلَمْ يَقُلْ: مَا أَرْضَى اللَّهَ وَذَلِكَ لِأَنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ سَابِقَةٌ، فَلَهُ رَحْمَةٌ ثَابِتَةٌ وَهِيَ مَنْشَأُ الرِّضْوَانِ، وَغَضَبُ اللَّهِ مُتَأَخِّرٌ فَهُوَ يَكُونُ عَلَى ذَنْبٍ، فَقَالَ: رِضْوانَهُ لِأَنَّهُ وَصْفٌ ثَابِتٌ لِلَّهِ سَابِقٌ، وَلَمْ يَقُلْ سَخَطَ اللَّهِ، بَلْ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ السَّخَطَ لَيْسَ ثُبُوتُهُ كَثُبُوتِ الرِّضْوَانِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ فِي اللِّعَانِ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ [النُّورِ: ٩] يُقَالُ: غَضَبَ اللَّهِ مُضَافًا لِأَنَّ لِعَانَهُ قَدْ سَبَقَ مُظْهِرُ الزِّنَا بِقَوْلِهِ وَأَيْمَانِهِ، وَقَبْلَهُ لَمْ يكن لله غضب، ورضوان اللَّهِ أَمْرٌ يَكُونُ مِنْهُ الْفِعْلُ، وَغَضَبُ اللَّهِ أَمْرٌ يَكُونُ مِنْ فِعْلِهِ، وَلْنَضْرِبْ لَهُ مِثَالًا: الْكَرِيمُ الَّذِي رُسِّخَ الْكَرَمُ فِي نَفْسِهِ يَحْمِلُهُ الْكَرَمُ عَلَى الْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ، فَإِذَا كَثُرَ مِنَ السيء الْإِسَاءَةُ فَغَضَبُهُ لَا لِأَمْرٍ يَعُودُ إِلَيْهِ، بَلْ غَضَبُهُ عَلَيْهِ يَكُونُ لِإِصْلَاحِ/ حَالَةٍ، وَزَجْرًا لِأَمْثَالِهِ عَنْ مِثْلِ فِعَالِهِ، فَيُقَالُ هُوَ كَانَ الْكَرِيمُ فكرمه لما فيه من الغريزة الحسنة، لَكِنَّ فُلَانًا أَغْضَبَهُ وَظَهَرَ مِنْهُ الْغَضَبُ، فَيَجْعَلُ الْغَضَبَ ظَاهِرًا مِنَ الْفِعْلِ، وَالْفِعْلَ الْحَسَنَ ظَاهِرًا مِنَ الْكَرَمِ، فَالْغَضَبُ فِي الْكَرِيمِ بَعْدَ فِعْلٍ، وَالْفِعْلُ مِنْهُ بَعْدَ كَرَمٍ، وَمِنْ هَذَا يُعْرَفُ لُطْفُ قَوْلِهِ مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ.
Bunda latif bir nükte vardır; o da Yüce Allah’ın { مَا أَرْضَى اللَّهَ } demeyip { مَا أَسْخَطَ اللَّهَ } buyurmasıdır. Bunun sebebi şudur: Allah’ın rahmeti öncedir; O’nun sabit bir rahmeti vardır ve bu rahmet rızvanın kaynağıdır. Allah’ın gazabı ise sonradandır; zira o bir günah üzerine vuku bulur. Bu sebeple Allah için sabit ve öncelikli bir vasıf olduğu için { رِضْوانَهُ } buyurmuştur; 'Allah’ın sehabı/öfkesi' demeyip { مَا أَسْخَطَ اللَّهَ } buyurması, gazabın sübutunun rızvanın sübutu gibi olmadığına bir işarettir. Bu mânadan dolayı liân konusunda kadın hakkında: { وَالْخامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْها إِنْ كانَ مِنَ الصَّادِقِينَ } [en-Nûr 9] buyurmuştur. { غَضَبَ اللَّهِ } şeklinde izafetle söylenmiştir; çünkü kocanın liânı, sözü ve yeminleriyle zinayı ortaya çıkararak öne geçmiştir; bundan önce ise kadın için Allah’ın bir gazabı söz konusu değildi. Allah’ın rızvanı, fiilin kendisinden neşet ettiği bir durumdur; Allah’ın gazabı ise [kulun] fiilinden neşet eden bir durumdur. Buna bir misal verelim: Cömertliği nefsinde kökleşmiş olan kerem sahibi kimseyi, bu cömertliği güzel fiillere sevk eder. Kötü kimseden kötülük çoğaldığında ise onun gazabı kendi şahsına dönen bir şey için değil, bilakis o kimsenin durumunu düzeltmek ve benzerlerinin onun yaptığı gibi yapmasını engellemek içindir. Dolayısıyla: 'O zaten kerim idi; onun cömertliği kendisinde bulunan güzel cibilliyetten/karakterdendir; lakin falan adam onu öfkelendirdi ve ondan gazap zahir oldu' denilir. Böylece gazap fiilden zahir olan bir şey kılınır; güzel fiil ise cömertlikten zahir olan bir şey kılınır. Kerim kimsede gazap bir fiilden sonradır; ondan sâdır olan [güzel] fiil ise keremden sonradır. İşte buradan { مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ } kavlinin letafeti anlaşılır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ حَيْثُ لَمْ يَطْلُبُوا إِرْضَاءَ اللَّهِ، وَإِنَّمَا طَلَبُوا إِرْضَاءَ الشَّيْطَانِ والأصنام.
Sonra Yüce Allah: { فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } buyurdu; zira onlar Allah’ın rızasını aramadılar, sadece şeytanın ve putların rızasını aradılar.
[سورة محمد (٤٧) : آية ٢٩]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 29]
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩)
{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩) } “Yoksa kalplerinde hastalık olanlar, Allah’ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar?”
هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى المنافقين وأَمْ تَسْتَدْعِي جُمْلَةً أُخْرَى اسْتِفْهَامِيَّةً إِذَا كَانَتْ لِلِاسْتِفْهَامِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ أَمْ إِذَا كَانَتْ مُتَّصِلَةً اسْتِفْهَامِيَّةً تَسْتَدْعِي سَبْقَ جُمْلَةٍ أُخْرَى اسْتِفْهَامِيَّةٍ، يُقَالُ أَزَيْدٌ فِي الدَّارِ أَمْ عَمْرٌو، وَإِذَا كَانَتْ مُنْقَطِعَةً لَا تَسْتَدْعِي ذَلِكَ، يُقَالُ إِنَّ هَذَا لَزَيْدٌ أَمْ عَمْرٌو، وَكَمَا يُقَالُ بَلْ عَمْرٌو، وَالْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّهَا مُنْقَطِعَةٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا اسْتِفْهَامِيَّةٌ، وَالسَّابِقُ مَفْهُومٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Bu, münafıklara bir işarettir. { أَمْ } edatı, şayet istifham için olursa başka bir istifham cümlesi gerektirir; çünkü { أَمْ } kelimesi muttasıl istifhamiyye olduğunda, kendisinden önce başka bir istifham cümlesinin geçmesini gerektirir. Nitekim 'Evdeki Zeyd midir yoksa Amr mı?' (e-Zeydün fi'd-dâri em Amr?) denilir. Şayet munkatıa olursa bunu gerektirmez; nitekim 'Şüphesiz bu Zeyd'dir, yoksa Amr mıdır?' (inne hâzâ le-Zeydün em Amr?) ve 'Bilakis Amr'dır' (bel Amr) denildiği gibi denilir. Müfessirler onun munkatıa olduğu görüşündedirler. İstifhamiyye olduğu ve önceki cümlenin de Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ } kavlinden anlaşıldığı söylenmesi de muhtemeldir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
أَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْ لَنْ يَعْلَمَ اللَّهُ إِسْرَارَهُمْ أَمْ حَسِبَ الْمُنَافِقُونَ أَنْ لَنْ يُظْهِرَهَا وَالْكُلُّ قَاصِرٌ، وإنما يعلمها ويظهرها، ويؤيد هذا أن المتقطعة لَا تَكَادُ تَقَعُ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ فَلَا يُقَالُ ابْتِدَاءً، بَلْ جَاءَ زَيْدٌ، وَلَا أَمْ جَاءَ عَمْرٌو، وَالْإِخْرَاجُ بِمَعْنَى الْإِظْهَارِ فَإِنَّهُ إِبْرَازٌ، وَالْأَضْغَانُ هِيَ الْحُقُودُ وَالْأَمْرَاضُ، وَاحِدُهَا ضِغْنٌ. ثُمَّ قال تعالى:
Kâfirler Allah'ın onların gizlediklerini bilmeyeceğini mi sandılar, yoksa münafıklar [Allah'ın] bunları açığa çıkarmayacağını mı sandılar? Oysa her iki [zan] da yetersizdir/yanılgıdır; zira [Allah] onları hem bilir hem de açığa çıkarır. Bunu, munkatıa olan [em edatının] sözün başında neredeyse hiç bulunmaması da destekler; nitekim söze başlarken ne 'Aksine Zeyd geldi' (Bel câe Zeyd) ne de 'Yoksa Amr mı geldi?' (Em câe Amr) denilir. İhrâc (إِخْرَاج) izhâr (açığa çıkarma) anlamındadır; zira o, ortaya koymaktır. Adğân (أَضْغَان) ise kinler ve hastalıklardır; tekili dığn (ضِغْن) kelimesidir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٠]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 30]
وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠)
{ وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠) } “Eğer dileseydik biz onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah amellerinizi bilir.”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } “Eğer dileseydik biz onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun ki sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah amellerinizi bilir.”
لَمَّا كَانَ مَفْهُومُ قَوْلِهِ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ [محمد: ٢٩] أَنَّ اللَّهَ يُظْهِرُ ضَمَائِرَهُمْ وَيُبْرِزُ سَرَائِرَهُمْ كَأَنَّ قَائِلًا قَالَ فَلِمَ لَمْ يُظْهِرْ فَقَالَ أَخَّرْنَاهُ لِمَحْضِ الْمَشِيئَةِ لَا لِخَوْفٍ مِنْهُمْ، كَمَا لَا تُفْشَى أَسْرَارُ الْأَكَابِرِ خَوْفًا مِنْهُمْ وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ أَيْ لَا مَانِعَ لَنَا وَالْإِرَاءَةُ بِمَعْنَى التعريف، وقوله لَتَعْرِفَنَّهُمْ لِزِيَادَةِ فَائِدَةٍ، وَهِيَ أَنَّ التَّعْرِيفَ قَدْ يُطْلَقُ وَلَا يَلْزَمُهُ الْمَعْرِفَةُ، يُقَالُ عَرَّفْتُهُ وَلَمْ يَعْرِفْ وفهمته ولم يفهم فقال هاهنا فَلَعَرَفْتَهُمْ يَعْنِي عَرَّفْنَاهُمْ تَعْرِيفًا تَعْرِفُهُمْ بِهِ، إِشَارَةٌ إِلَى قُوَّةِ التَّعْرِيفِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ فَلَعَرَفْتَهُمْ هِيَ الَّتِي تَقَعُ فِي جَزَاءِ لَوْ كَمَا فِي قَوْلِهِ لَأَرَيْناكَهُمْ أُدْخِلَتْ عَلَى الْمَعْرِفَةِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْمَعْرِفَةَ كَالْمُرَتَّبَةِ عَلَى الْمَشِيئَةِ كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَوْ نَشَاءُ لَعَرَفْتَهُمْ، لِيُفْهَمَ أَنَّ الْمَعْرِفَةَ غَيْرُ مُتَأَخِّرَةٍ عَنِ التَّعْرِيفِ فَتُفِيدُ تَأْكِيدَ التَّعْرِيفِ، أَيْ لَوْ نَشَاءُ لَعَرَّفْنَاكَ تَعْرِيفًا مَعَهُ الْمَعْرِفَةُ/ لَا بَعْدَهُ، وَأَمَّا اللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ كَأَنَّهُ قَالَ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ وَاللَّهِ، وَقَوْلُهُ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: فِي مَعْنَى الْقَوْلِ وَعَلَى هَذَا فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْقَوْلِ قَوْلُهُمْ أَيْ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ حَيْثُ يَقُولُونَ مَا مَعْنَاهُ النِّفَاقُ كَقَوْلِهِمْ حِينَ مَجِيءِ النَّصْرِ إِنَّا كُنَّا مَعَكُمْ، وَقَوْلُهُمْ لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ [الْمُنَافِقُونَ: ٨] وَقَوْلُهُمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَابِ: ١٣] وَغَيْرُ ذَلِكَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَوْلَ اللَّهِ ﷿ أَيْ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى حَيْثُ قَالَ مَا تَعْلَمُ مِنْهُ حَالَ الْمُنَافِقِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا [النُّورِ: ٦٢] وَقَوْلِهِ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَثَانِيهَا: فِي مَيْلِ الْقَوْلِ عَنِ الصَّوَابِ حَيْثُ قَالُوا مَا لَمْ يَعْتَقِدُوا، فَأَمَالُوا كَلَامَهُمْ حَيْثُ قَالُوا نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [الْمُنَافِقُونَ: ١] وَقَالُوا إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ [الْأَحْزَابِ: ١٣] ، وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ [الْأَحْزَابِ: ١٥] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ وَثَالِثُهَا: فِي لَحْنِ الْقَوْلِ أَيْ فِي الْوَجْهِ الْخَفِيِّ مِنَ الْقَوْلِ الَّذِي يَفْهَمُهُ النَّبِيُّ ﵇ وَلَا يَفْهَمُهُ غَيْرُهُ، وَهَذَا يَحْتَمِلُ أَمْرَيْنِ أَيْضًا وَالنَّبِيُّ ﵇ كَانَ يَعْرِفُ الْمُنَافِقَ وَلَمْ يَكُنْ يُظْهِرُ أَمْرَهُ إِلَى أَنَّ أَذِنَ اللَّهُ تَعَالَى لَهُ فِي إِظْهَارِ أَمْرِهِمْ وَمُنِعَ مِنَ الصَّلَاةِ عَلَى جَنَائِزِهِمْ وَالْقِيَامِ عَلَى قُبُورِهِمْ، وَأَمَّا قَوْلُهُ بِسِيماهُمْ فَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ شَاءَ لَجَعَلَ عَلَى وُجُوهِهِمْ عَلَامَةً أَوْ يَمْسَخُهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ [يس: ٦٧]
{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } [Muhammed 29] kavlinin mefhumu, Allah’ın onların iç dünyalarını açığa çıkaracağı ve sırlarını belirginleştireceği mânasına gelince; sanki birisi: 'O halde niçin açığa çıkarmadı?' demiş gibi oldu. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurdu: Biz bunu onlardan korktuğumuz için değil –nitekim büyüklerin sırları onlardan korkulduğu için ifşa edilmez– sırf meşietimiz (dilememiz) gereği erteledik. { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ } 'Eğer dileseydik biz onları sana gösterirdik', yani bizim için hiçbir engel yoktur. İrâe (gösterme), ta'rif (bildirme/tanıtma) mânasındadır. { لَتَعْرِفَنَّهُمْ } kavli ise ilave bir fayda içindir; o da şudur: Ta'rif (tanıtma) bazen mutlak olarak kullanılır ama onun peşinden ma'rifet (tanıma/bilme) gelmeyebilir. Nitekim 'Ona bildirdim ama bilmedi, ona anlattım ama anlamadı' denilir. Burada ise { فَلَعَرَفْتَهُمْ } buyurmuştur; yani onları kendisiyle tanıyacağın kuvvetli bir tanıtma ile sana tanıttık demektir ki bu, tanıtmanın gücüne bir işarettir. { فَلَعَرَفْتَهُمْ } kavlindeki lâm, tıpkı { لَأَرَيْناكَهُمْ } kavlinde olduğu gibi lev (لَوْ) edatının cevabında yer alan lâmdır. Tanımanın (ma'rifet) tanıtmadan (ta'rif) geri kalmadığının anlaşılması ve böylece ta'rifin pekiştirilmesini ifade etmesi için, ma'rifetin sanki meşiete terettüp ettiği gösterilmek üzere ma'rifet fiilinin üzerine dahil edilmiştir; sanki: 'Dileseydik sen onları hemen tanırdın' buyurmuştur; yani dileseydik sana öyle bir tanıtırdık ki tanıma onun / hemen peşinden değil onunla beraber olurdu. Yüce Allah'ın: { وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ } kavlindeki lâm ise mahzuf bir yeminin cevabıdır; sanki: 'Allah'a yemin olsun ki onları mutlaka tanırsın' buyurmuştur. Âyetteki { فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } kavlinde ise birkaç vecih vardır: Birincisi: Sözün mânasında [onları tanırsın demektir]. Buna göre 'söz'den muradın onların sözleri olması muhtemeldir; yani zafer geldiğinde 'Biz sizinle beraberdik' demeleri, { لَئِنْ رَجَعْنا إِلَى الْمَدِينَةِ لَيُخْرِجَنَّ } [el-Münâfikûn 8] sözleri ve { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } [el-Ahzâb 13] sözleri ile benzeri durumlarda mânası nifak olan sözler söyledikleri vakit, onların sözlerinin mânasından onları mutlaka tanırsın demektir. Sözden muradın Yüce Allah'ın sözü olması da muhtemeldir; yani Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِذا كانُوا مَعَهُ عَلى أَمْرٍ جامِعٍ لَمْ يَذْهَبُوا } [en-Nûr 62] ve { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ } [el-Enfâl 2] kavilleri ile benzerlerinde münafıkların halini kendisinden öğrendiğin şeyleri beyan ettiği Yüce Allah'ın sözünün mânasından onları mutlaka tanırsın demektir. İkincisi: Sözün doğru yoldan sapmasında (meylinde) [tanırsın demektir]; zira onlar inanmadıkları şeyleri söyleyerek { نَشْهَدُ إِنَّكَ لَرَسُولُ اللَّهِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِنَّكَ لَرَسُولُهُ وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ } [el-Münâfikûn 1] dediklerinde sözlerini eğip büktüler; keza { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } [el-Ahzâb 13] dediler, halbuki { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } [el-Ahzâb 15] idi. Üçüncüsü: { فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } yani Peygamber'in (aleyhisselâm) anlayıp başkasının anlamadığı sözün gizli yönünde [onları tanırsın demektir]. Bu da iki durumu muhtemeldir. Peygamber (aleyhisselâm) münafığı tanıyordu fakat Allah Teâlâ onların durumunu açığa vurmasına izin verinceye, cenaze namazlarını kılmaktan ve kabirleri başında durmaktan nehyedilinceye kadar onların durumunu açığa vurmuyordu. Âyetteki { بِسِيماهُمْ } kavline gelince; zahir olan şudur ki murat, Allah Teâlâ dileseydi onların yüzlerine bir işaret koyar veya Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ } [Yâsîn 67] buyurduğu gibi onları mesh eder (şekillerini değiştirir)di.
وَرُوِيَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْهُمْ أَصْبَحُوا وَعَلَى جِبَاهِهِمْ مَكْتُوبٌ هَذَا مُنَافِقٌ،
Onlardan bir grubun alınlarında 'Bu münafıktır' yazılı olarak sabahladıkları da rivayet edilmiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ وَعْدٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَبَيَانٌ لِكَوْنِ حَالِهِمْ عَلَى خِلَافِ حَالِ الْمُنَافِقِ، فَإِنَّ الْمُنَافِقَ كَانَ لَهُ قَوْلٌ بِلَا عَمَلٍ، وَالْمُؤْمِنُ كَانَ لَهُ عَمَلٌ وَلَا يَقُولُ بِهِ، وَإِنَّمَا قَوْلُهُ التَّسْبِيحُ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَقَوْلُهُ رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا [آلِ عِمْرَانَ: ١٩٣] وَكَانُوا يَعْمَلُونَ الصَّالِحَاتِ وَيَتَكَلَّمُونَ فِي السَّيِّئَاتِ مُسْتَغْفِرِينَ مُشْفِقِينَ، وَالْمُنَافِقُ كَانَ يَتَكَلَّمُ فِي الصَّالِحَاتِ كَقَوْلِهِ إِنَّا مَعَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٤] قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا [الْحُجُرَاتِ: ١٤] ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا [البقرة: ٨] ويعمل السيء فَقَالَ تَعَالَى اللَّهُ يَسْمَعُ أَقْوَالَهُمُ الْفَارِغَةَ وَيَعْلَمُ أعمالكم الصالحة فلا يضيع. ثم قال تعالى:
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } kavli müminler için bir vaad olup onların hallerinin münafığın halinin zıddı olduğunun beyanıdır. Zira münafığın amelsiz sözü vardı; müminin ise ameli vardı fakat bunu söz konusu etmezdi, onun sözü ancak tesbih idi. Buna Yüce Allah'ın şu kavli delalet eder: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } [el-Bakara 286] ve O'nun şu kavli: { رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَكَفِّرْ عَنَّا سَيِّئاتِنا } [Âl-i İmrân 193]. Onlar salih ameller işlerler, istiğfar edip korku içinde kalarak günahları hakkında konuşurlardı. Münafık ise { إِنَّا مَعَكُمْ } [el-Bakara 14], { قالَتِ الْأَعْرابُ آمَنَّا } [el-Hucurât 14] ve { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا } [el-Bakara 8] kavillerinde olduğu gibi güzel şeyler konuşur fakat kötü amel işlerdi. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Allah onların boş sözlerini işitir ve sizin salih amellerinizi bilir, binaenaleyh [amellerinizi] zayi etmez. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣١]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 31]
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١)
{ وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١) } “Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi mutlaka imtihan edeceğiz.”
أَيْ لَنَأْمُرَنَّكُمْ بِمَا لَا يَكُونُ مُتَعَيِّنًا لِلْوُقُوعِ، بَلْ بِمَا يَحْتَمِلُ الْوُقُوعَ وَيَحْتَمِلُ عَدَمَ الْوُقُوعِ كَمَا يَفْعَلُ الْمُخْتَبِرُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ أَيْ نَعْلَمُ الْمُجَاهِدِينَ مِنْ غَيْرِ الْمُجَاهِدِينَ وَيَدْخُلُ فِي عِلْمِ الشَّهَادَةِ فَإِنَّهُ تَعَالَى قَدْ عَلَّمَهُ عِلْمَ الْغَيْبِ وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا هُوَ التَّحْقِيقُ فِي الِابْتِلَاءِ، وَفِي قَوْلِهِ حَتَّى نَعْلَمَ وَقَوْلُهُ الْمُجاهِدِينَ أَيِ الْمُقْدِمِينَ عَلَى الْجِهَادِ وَالصَّابِرِينَ أَيِ الثَّابِتِينَ الَّذِينَ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ وقوله وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ يحتمل وجوها أحدها: قوله آمَنَّا [البقرة: ٨] لِأَنَّ الْمُنَافِقَ وُجِدَ مِنْهُ هَذَا الْخَبَرُ/ وَالْمُؤْمِنَ وُجِدَ مِنْهُ ذَلِكَ أَيْضًا، وَبِالْجِهَادِ يُعْلَمُ الصَّادِقُ مِنَ الْكَاذِبِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ، [الْحُجُرَاتِ: ١٥] وَثَانِيهَا:
Yani sınayan kimsenin yaptığı gibi, vuku bulması kesin olmayan, bilakis vuku bulması da bulmaması da muhtemel olan şeylerle size mutlaka emredeceğiz. Yüce Allah'ın: { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ } kavli; yani cihad edenleri cihad etmeyenlerden ayırt edip bilelim ve bu şehadet (görünen âlem) ilmine dahil olsun [demektir]. Zira Yüce Allah onu gayb ilmiyle zaten bilmiştir. Biz imtihan (ibtilâ) konusunda ve { حَتَّى نَعْلَمَ } kavlindeki hakikati daha önce zikretmiştik. Âyetteki { الْمُجاهِدِينَ } cihada atılanlar; { وَالصَّابِرِينَ } arkalarını dönmeyip sebat edenler demektir. { وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ } 'Haberlerinizi sınayalım' kavli ise birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: { آمَنَّا } [el-Bakara 8] 'İman ettik' sözleridir; zira münafıktan da / bu haber sadır olmuş, müminden de sadır olmuştur. Cihad ile doğru söyleyen yalancıdan ayırt edilir; nitekim Yüce Allah: { أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ } [el-Hucurât 15] buyurmuştur. İkincisi:
إِخْبَارُهُمْ مِنْ عَدَمِ التَّوْلِيَةِ فِي قَوْلِهِ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ [الْأَحْزَابِ: ١٥] إِلَى غَيْرِ ذلك، فالمؤمن وفى بعهده وقاتل مع أصحابه في سبيل الله كأنهم بنيان مرصوص وَالْمُنَافِقُ كَانَ كَالْهَبَاءِ يَنْزَعِجُ بِأَدْنَى صَيْحَةٍ وَثَالِثُهَا: الْمُؤْمِنُ كَانَ لَهُ أَخْبَارٌ صَادِقَةٌ مَسْمُوعَةٌ مِنَ النَّبِيِّ ﵇ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ [الفتح: ٢٧] ، لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] ، ونَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ
{ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } [el-Ahzâb 15] kavlinde ve benzerlerinde geçtiği üzere arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair verdikleri haberlerdir. Mümin ahdine vefa gösterdi ve Allah yolunda sanki kurşunla kaynatılmış bir bina gibi arkadaşlarıyla birlikte savaştı; münafık ise en ufak bir çığlıkla sarsılan toz zerreleri gibiydi. Üçüncüsü: Müminin Peygamber'den (aleyhisselâm) işitilen doğru haberleri vardı; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ } [el-Feth 27], { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [el-Mücâdele 21] ve { وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ }
[الصَّافَّاتِ: ١٧٣] وَلِلْمُنَافِقِ أَخْبَارٌ أَرَاجِيفُ كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ [الْأَحْزَابِ: ٦٠] فَعِنْدَ تَحَقُّقِ الْإِيجَافِ، يَتَبَيَّنُ الصِّدْقُ من الإرجاف. ثم قال تعالى:
[es-Sâffât 173]. Münafığın ise asılsız dedikoduları (erâcîf) vardı; nitekim Yüce Allah onlar hakkında: { وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ } [el-Ahzâb 60] buyurmuştur. İşte [savaş için] süratle harekete geçildiğinde doğru söz ile dedikodu birbirinden ayırt edilir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٢]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 32]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢) } “İnkâr edenler, Allah’ın yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet apaçık belli olduktan sonra Peygamber’e karşı gelenler Allah’a hiçbir zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır.”
وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ وَالثَّانِي: كُفَّارُ قُرَيْشٍ يَدُلُّ عَلَى الْأَوَّلِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Onlar Ehl-i Kitap olan Kurayza ve Nadîr'dir. İkincisi: Kureyş kâfirleridir. Birinciye Yüce Allah'ın şu kavli delalet eder:
مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى قِيلَ أَهْلُ الْكِتَابِ تَبَيَّنَ لَهُمْ صِدْقُ مُحَمَّدٍ ﵇، وَقَوْلُهُ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً تَهْدِيدٌ مَعْنَاهُ هُمْ يَظُنُّونَ أَنَّ ذَلِكَ الشِّقَاقَ مَعَ الرَّسُولِ وَهُمْ بِهِ يُشَاقُّونَهُ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلِ الشِّقَاقُ مَعَ اللَّهِ فَإِنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَا عَلَيْهِ إِلَّا الْبَلَاغُ فَإِنْ ضَرُّوا يَضُرُّوا الرُّسُلَ لَكِنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنْ أَنْ يَتَضَرَّرَ بِكُفْرِ كَافِرٍ وَفِسْقِ فَاسِقٍ، وَقَوْلُهُ وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ قَدْ عُلِمَ مَعْنَاهُ. فَإِنْ قِيلَ قَدْ تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَحْبَطَ أَعْمَالَهُمْ فَكَيْفَ يُحْبَطُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ؟ فَنَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلُهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ [محمد: ١] فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الْمُشْرِكُونَ، وَمِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ كَانُوا مُبْطِلِينَ، وَأَعْمَالُهُمْ كَانَتْ عَلَى غَيْرِ شَرِيعَةٍ، والمراد من الذين كفروا هاهنا أَهْلُ الْكِتَابِ وَكَانَتْ لَهُمْ أَعْمَالٌ قَبْلَ الرَّسُولِ فَأَحْبَطَهَا اللَّهُ تَعَالَى بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ وَلَا يَنْفَعُهُمْ إِيمَانُهُمْ بِالْحَشْرِ وَالرُّسُلِ وَالتَّوْحِيدِ، وَالْكَافِرُ الْمُشْرِكُ أُحْبِطَ عَمَلُهُ حَيْثُ لَمْ يَكُنْ عَلَى شَرْعٍ أَصْلًا وَلَا كَانَ مُعْتَرِفًا بِالْحَشْرِ الثَّانِي: هُوَ أن المراد بالأعمال هاهنا مَكَايِدُهُمْ فِي الْقِتَالِ وَذَلِكَ فِي تَحَقُّقٍ مِنْهُمْ وَاللَّهُ سَيُبْطِلُهُ حَيْثُ يَكُونُ النَّصْرُ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْمُرَادُ بِالْأَعْمَالِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ هُوَ مَا ظَنُّوهُ حسنة. ثم قال تعالى:
{ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } Ehl-i Kitab'a Hz. Muhammed'in (aleyhisselâm) doğruluğu apaçık belli oldu, denilmiştir. O'nun { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً } kavli bir tehdittir; mânası şudur: Onlar bu muhalefetin ve düşmanlığın sadece Peygamber'le olduğunu ve onunla çekiştiklerini zannederler; halbuki öyle değildir, bilakis bu düşmanlık Allah'adır. Zira Muhammed Allah'ın elçisidir, ona düşen sadece tebliğdir. Dolayısıyla bir zarar verirlerse peygamberlere verirler; ancak Allah, kâfirin küfründen ve fâsıkın fıskından zarar görmekten münezzehtir. O'nun { وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } kavlinin mânası ise zaten bilinmektedir. Şayet: 'Sûrenin başında Allah Teâlâ'nın onların amellerini boşa çıkardığı geçmişti; o halde gelecekte nasıl boşa çıkarılacaktır?' denilirse, deriz ki: Bunun cevabı iki vecihledir. Birincisi: Sûrenin başındaki { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } [Muhammed 1] kavlinden murat müşriklerdir; onlar işin başından beri bâtıl üzere idiler ve amelleri hiçbir şeriata dayanmıyordu. Buradaki inkâr edenlerden murat ise Ehl-i Kitap'tır; Peygamber'den önce onların birtakım amelleri vardı, Allah Teâlâ Peygamber'i yalanlamaları sebebiyle o amellerini boşa çıkarmıştır ve onların haşre, peygamberlere ve tevhide iman etmeleri kendilerine fayda vermez. Müşrik kâfirin ameli ise zaten hiçbir şeriata dayanmadığı ve haşri ikrar etmediği için boşa çıkarılmıştır. İkincisi: Buradaki amellerden murat, onların savaştaki hile ve tuzaklarıdır; bu onlar tarafından planlanmaktadır ve zafer müminlerin olduğunda Allah onu boşa çıkaracaktır. Sûrenin başındaki amellerden murat ise onların güzel sandıkları işlerdir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٣]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 33]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣) } “Ey iman edenler! Allah’a itaat edin, Peygamber’e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın.”
العطف هاهنا مِنْ بَابِ عَطْفِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ يُقَالُ اجْلِسْ وَاسْتَرِحْ وَقُمْ وَامْشِ لِأَنَّ طَاعَةَ/ اللَّهِ تُحْمَلُ عَلَى طَاعَةِ الرَّسُولِ، وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى الْعَمَلِ بَعْدَ حُصُولِ الْعِلْمِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلِمْتُمُ الْحَقَّ
Buradaki atıf, müsebbebin sebebe atfedilmesi kabilindendir; nitekim 'Otur ve dinlen', 'Kalk ve yürü' denilir; çünkü Allah'a itaat / Peygamber'e itaate sevk eder. Bu, ilim hâsıl olduktan sonraki amele bir işarettir; sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: 'Ey iman edenler! Hakkı bildiniz,
فَافْعَلُوا الْخَيْرَ، وَقَوْلُهُ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحُدُهَا: دُومُوا عَلَى مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ وَلَا تُشْرِكُوا فَتَبْطُلَ أَعْمَالُكُمْ، قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ [الزمر: ٦٥] الوجه الثاني: لا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ بِتَرْكِ طَاعَةِ الرَّسُولِ كَمَا أَبْطَلَ الْكِتَابِ أَعْمَالَهُمْ بِتَكْذِيبِ الرَّسُولِ وَعِصْيَانِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ إِلَى أَنْ قَالَ: أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ [الْحُجُرَاتِ: ٢] الثَّالِثُ: لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَةِ: ٢٦٤] كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٧] وَذَلِكَ أَنَّ مَنْ يَمُنُّ بِالطَّاعَةِ عَلَى الرَّسُولِ كَأَنَّهُ يَقُولُ هَذَا فَعَلْتُهُ لِأَجْلِ قَلْبِكَ، وَلَوْلَا رِضَاكَ بِهِ لَمَا فَعَلْتُ، وَهُوَ مُنَافٍ لِلْإِخْلَاصِ، وَاللَّهُ لَا يَقْبَلُ إِلَّا الْعَمَلَ الخالص. ثم قال تعالى:
artık hayrı işleyin.' O'nun { وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ } kavli birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Üzerinde bulunduğunuz hal üzere devam edin, şirk koşmayın ki amelleriniz boşa gitmesin. Nitekim Yüce Allah: { لَئِنْ أَشْرَكْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُكَ } [ez-Zümer 65] buyurmuştur. İkinci vecih: Tıpkı Ehl-i Kitab'ın Peygamber'i yalanlayıp ona isyan ederek amellerini boşa çıkardığı gibi, siz de Peygamber'e itaati terk ederek amellerinizi boşa çıkarmayın. Bunu Yüce Allah'ın şu kavli destekler: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْواتَكُمْ } âyetinden { أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ } [el-Hucurât 2] kavline kadar. Üçüncüsü: { لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [el-Bakara 264] kavlinde olduğu gibi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لَا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ } [el-Hucurât 17]. Bunun sebebi şudur: İtaatini Peygamber'in başına kakan kimse sanki: 'Bunu senin hatırın için yaptım, senin bundan hoşnutluğun olmasaydı yapmazdım' demiş gibi olur ki bu da ihlasa aykırıdır; Allah ise ancak ihlaslı ameli kabul eder. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٤]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 34]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah’ın yolundan alıkoyanlar, sonra da kâfir olarak ölenler var ya, Allah onları asla bağışlamayacaktır.”
بَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ وَمَا دُونَ ذَلِكَ يَغْفِرُهُ إِنْ شَاءَ حَتَّى لَا يَظُنَّ ظَانٌّ أَنَّ أَعْمَالَهُمْ وَإِنْ بَطَلَتْ لَكِنَّ فَضْلَ اللَّهِ بَاقٍ يَغْفِرُ لَهُمْ بِفَضْلِهِ، وَإِنْ لَمْ يَغْفِرْ لَهُمْ بِعَمَلِهِمْ. ثُمَّ قَالَ تعالى:
Hiçbir kimse; amelleri bâtıl olsa bile Allah'ın lütfu bakidir, amelleri sebebiyle onları bağışlamasa bile lütfuyla onları bağışlar diye zannetmesin diye, Allah'ın şirki bağışlamayacağını, bundan daha aşağı olan günahları ise dilediği takdirde bağışlayacağını beyan etti. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٥]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 35]
فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥)
{ فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥) } “Sakın gevşemeyin ve sizler üstün iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve O, amellerinizi asla eksiltmeyecektir.”
لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ عَمَلَ الْكَافِرِ الَّذِي لَهُ صُورَةُ الْحَسَنَاتِ مُحْبَطٌ، وَذَنْبَهُ الَّذِي هُوَ أَقْبَحُ السَّيِّئَاتِ غَيْرُ مَغْفُورٍ، بَيَّنَ أَنْ لَا حُرْمَةَ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، وَقَدْ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى بطاعة الرسول بقوله وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [النساء: ٥٩] وَأَمَرَ بِالْقِتَالِ بِقَوْلِهِ فَلا تَهِنُوا أَيْ لَا تَضْعُفُوا بَعْدَ مَا وُجِدَ السَّبَبُ فِي الْجِدِّ في الأمر والاجتهاد في الجهاد فقال فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَفِي الْآيَاتِ تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ يَقْتَضِي السَّعْيَ فِي الْقِتَالِ لِأَنَّ أَمْرَ اللَّهِ وَأَمْرَ الرَّسُولِ وَرَدَ بِالْجِهَادِ وَقَدْ أُمِرُوا بِالطَّاعَةِ، فَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَضْعُفَ الْمُكَلَّفُ وَلَا يَكْسَلَ وَلَا يَهِنَ وَلَا يَتَهَاوَنَ، ثُمَّ إِنَّ بَعْدَ الْمُقْتَضَى قَدْ يَتَحَقَّقُ مَانِعٌ وَلَا يَتَحَقَّقُ الْمُسَبِّبُ، وَالْمَانِعُ مِنَ الْقِتَالِ إِمَّا أُخْرَوِيٌّ وَإِمَّا دُنْيَوِيٌّ، فَذَكَرَ الْأُخْرَوِيَّ وَهُوَ أَنَّ الْكَافِرَ لَا حُرْمَةَ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ لَا عَمَلَ لَهُ فِي الدُّنْيَا وَلَا مَغْفِرَةَ لَهُ فِي الْآخِرَةِ، فَإِذَا وُجِدَ السَّبَبُ وَلَمْ يُوجَدِ الْمَانِعُ يَنْبَغِي أَنْ يَتَحَقَّقَ الْمُسَبِّبُ، وَلَمْ يُقَدِّمِ الْمَانِعَ الدُّنْيَوِيَّ عَلَى قَوْلِهِ فَلا تَهِنُوا إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْأُمُورَ الدُّنْيَوِيَّةَ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَكُونَ/ مَانِعَةً مِنَ الْإِتْيَانِ، فَلَا تَهِنُوا فَإِنَّ لَكُمُ النَّصْرَ، أَوْ عَلَيْكُمْ بِالْعَزِيمَةِ عَلَى تَقْدِيرِ الِاعْتِزَامِ لِلْهَزِيمَةِ.
Kâfirin güzel ameller suretindeki amelinin boşa çıkarıldığını ve en çirkin kötülük olan günahının bağışlanmayacağını beyan edince; onun dünyada da ahirette de hiçbir hürmetinin (değerinin) olmadığını beyan etti. Yüce Allah { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } [en-Nisâ 59] kavliyle Peygamber'e itaati emretmiş; işe sarılma ve cihada gayret gösterme sebebi hâsıl olduktan sonra { فَلا تَهِنُوا } yani gevşemeyin buyurarak savaşmayı emretmiştir. Dolayısıyla { فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ } buyurdu. Âyetlerde son derece güzel bir tertip vardır; çünkü O'nun { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } kavli savaş için gayret göstermeyi iktiza eder, zira Allah’ın emri de Resûl'ün emri de cihad doğrultusunda gelmiştir ve onlara itaat emredilmiştir. Bu da mükellefin zayıflık göstermemesini, tembellik etmemesini, gevşememesini ve hafife almamasını gerektirir. Sonra, gerektirici sebep (muktezî) bulunduktan sonra bir engel tahakkuk edebilir ve sebebe bağlı netice (müsebbeb) tahakkuk etmeyebilir. Savaştan alıkoyan engel ise ya uhrevîdir ya da dünyevîdir. [Cenâb-ı Hak] uhrevî olanı zikretti ki o da kâfirin dünyada ve ahirette hiçbir hürmetinin olmamasıdır; çünkü onun dünyada geçerli bir ameli, ahirette de mağfireti yoktur. Sebep bulunup engel bulunmayınca müsebbebin tahakkuk etmesi gerekir. Dünyevî engellerin [cihada] gelmeye engel / olmaması gerektiğine işaret etmek üzere, dünyevî engeli { فَلا تَهِنُوا } kavlinden önce zikretmedi. Dolayısıyla gevşemeyin, zira zafer sizindir; yahut hezimet ihtimali takdirinde dahi size düşen azim göstermektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ الْمَانِعُ الدُّنْيَوِيُّ مَعَ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ مَانِعًا لَيْسَ بِمَوْجُودٍ أَيْضًا حَيْثُ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَالْأَعْلَوْنَ وَالْمُصْطَفَوْنَ فِي الْجَمْعِ حَالَةَ الرَّفْعِ مَعْلُومُ الْأَصْلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْأَمْرَ كَيْفَ آلَ إِلَى هَذِهِ الصِّيغَةِ فِي التَّصْرِيفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَصْلَهُ فِي الْجَمْعِ الْمُوَافِقِ أَعْلِيُونَ وَمُصْطَفِيُونَ فَسُكِّنَتِ الْيَاءُ لِكَوْنِهَا حَرْفَ عِلَّةٍ فَتَحَرَّكَ مَا قَبْلَهَا وَالْوَاوُ كَانَتْ سَاكِنَةً فَالْتَقَى سَاكِنَانِ وَلَمْ يَكُنْ بُدٌّ مِنْ حَذْفِ أَحَدِهِمَا أَوْ تَحْرِيكِهِ وَالتَّحْرِيكُ كَانَ يُوقِعُ فِي الْمَحْذُورِ الَّذِي اجْتُنِبَ مِنْهُ فَوَجَبَ الْحَذْفُ، وَالْوَاوُ كَانَتْ فِيهِ لِمَعْنًى لَا يُسْتَفَادُ إِلَّا مِنْهَا وَهُوَ الْجَمْعُ فَأُسْقِطَتِ الْيَاءُ وَبَقِيَ أَعْلَوْنَ، وَبِهَذَا الدَّلِيلِ صَارَ فِي الْجَرِّ أَعْلَيْنَ وَمُصْطَفَيْنَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّهُ مَعَكُمْ هِدَايَةٌ وَإِرْشَادٌ يَمْنَعُ الْمُكَلَّفَ مِنَ الْإِعْجَابِ بِنَفْسِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ كَانَ ذَلِكَ سَبَبَ الِافْتِخَارِ فَقَالَ: وَاللَّهُ مَعَكُمْ يَعْنِي لَيْسَ ذَلِكَ مِنْ أَنْفُسِكُمْ بَلْ مِنَ اللَّهِ، أَوْ نَقُولُ لَمَّا قَالَ: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ فَكَانَ الْمُؤْمِنُونَ يَرَوْنَ ضَعْفَ أنفسهم وقتلهم مَعَ كَثْرَةِ الْكُفَّارِ وَشَوْكَتِهِمْ وَكَانَ يَقَعُ فِي نَفْسِ بَعْضِهِمْ أَنَّهُمْ كَيْفَ
Sonra Yüce Allah bundan sonra şöyle buyurdu: Dünyevî engel, engel olmaması gerektiği gibi esasen { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } 'Sizler en üstün iken' buyurulduğu üzere mevcut da değildir. el-A'levne (الْأَعْلَوْنَ) ve el-Mustafevne (الْمُصْطَفَوْنَ) kelimelerinin ref halinde çoğulunun aslı ve sarf ilminde bu kalıba nasıl dönüştüğü malumdur. Çünkü kurala uygun çoğuldaki aslı 'a'leyûne' (أَعْلِيُونَ) ve 'mustafeyûne' (مُصْطَفِيُونَ) idi. Yâ harfi illet harfi olduğu için sâkin kılındı ve kendisinden önceki harf harekeli oldu; vâv da sâkindi, böylece iki sâkin bir araya geldi (iltikâ-i sâkineyn). İkisinden birinin hazfedilmesi veya harekelenmesi zorunlu oldu. Harekelemek sakınılan mahzura düşürecekti; bu yüzden hazif vacip oldu. Vâv ise sadece kendisinden istifade edilen bir mâna, yani cem' (çoğulluk) için bulunmaktaydı; dolayısıyla yâ hazfedildi ve { أَعْلَوْنَ } kaldı. Bu delille cer halinde { أَعْلَيْنَ } ve { مُصْطَفَيْنَ } oldu. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ مَعَكُمْ } 'Allah sizinle beraberdir' kavli ise mükellefi kendini beğenmekten (ucubdan) meneden bir hidayet ve irşaddır. Zira Yüce Allah { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } buyurunca bu bir övünme sebebi olabilirdi; bu yüzden: { وَاللَّهُ مَعَكُمْ } buyurdu; yani bu üstünlük kendinizden değil, bilakis Allah’tandır. Yahut deriz ki: O, { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } buyurunca müminler kâfirlerin çokluğu ve gücü karşısında kendi nefislerinin zayıflığını ve öldürülmelerini görüyorlar ve bazılarının aklına onların nasıl
يَكُونُ لَهُمُ الْغَلَبَةُ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ مَعَكُمْ لَا يَبْقَى لَكُمْ شَكٌّ وَلَا ارْتِيَابٌ فِي أَنَّ الْغَلَبَةَ لَكُمْ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي [المجادلة: ٢١] وقوله إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ
galip geleceği geliyordu. Bunun üzerine [Allah]: 'Şüphesiz Allah sizinle beraberdir' buyurdu ki galibiyetin sizin olacağında hiçbir şüphe ve tereddüdünüz kalmasın. Bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي } [el-Mücâdele 21] ve O'nun şu kavli: { إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ }
[الصَّافَّاتِ: ١٧٣] وَقَوْلُهُ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَعْدٌ آخَرُ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ لَمَّا قَالَ إِنَّ اللَّهَ مَعَكُمْ، كَانَ فِيهِ أَنَّ النُّصْرَةَ بِاللَّهِ لَا بِكُمْ فَكَانَ الْقَائِلُ يَقُولُ لَمْ يَصْدُرْ مِنِّي عَمَلٌ لَهُ اعْتِبَارٌ فَلَا أَسْتَحِقُّ تَعْظِيمًا، فَقَالَ هُوَ يَنْصُرُكُمْ وَمَعَ ذَلِكَ لَا يَنْقُصُ مِنْ أَعْمَالِكُمْ شَيْئًا، وَيَجْعَلُ كَأَنَّ النُّصْرَةَ جُعِلَتْ بِكُمْ وَمِنْكُمْ فَكَأَنَّكُمْ مُسْتَقِلُّونَ فِي ذَلِكَ وَيُعْطِيكُمْ أَجْرَ الْمُسْتَبِدِّ، وَالتِّرَةُ النَّقْصُ، وَمِنْهُ الْمُوتِرُ كَأَنَّهُ نَقَصَ مِنْهُ مَا يَشْفَعُهُ، وَيَقُولُ عِنْدَ الْقِتَالِ إِنْ قُتِلَ مِنَ الْكَافِرِينَ أَحَدٌ فَقَدْ وُتِرُوا فِي أَهْلِهِمْ وَعَمَلِهِمْ حَيْثُ نَقَصَ عَدَدُهُمْ وَضَاعَ عَمَلُهُمْ، وَالْمُؤْمِنُ إِنْ قُتِلَ فَإِنَّمَا يَنْقُصُ مِنْ عَدَدِهِ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْ عَمَلِهِ، وَكَيْفَ وَلَمْ يَنْقُصْ مِنْ عَدَدِهِ أَيْضًا، فَإِنَّهُ حَيٌّ مرزوق، فرح بما هو إليه مسوق. ثم قال تعالى:
[es-Sâffât 173]. O'nun { وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ } kavli ise başka bir vaaddir. Çünkü Allah: 'Şüphesiz Allah sizinle beraberdir' buyurunca, bunda yardımın sizinle değil Allah ile olduğu mânası vardı. Dolayısıyla birisi: 'Benden kayda değer bir amel sâdır olmadı ki bir tazimi hak edeyim' diyebilirdi. Bunun üzerine [Allah] buyurdu ki: O size yardım eder; bununla beraber amellerinizden hiçbir şeyi eksiltmez ve sanki yardım sizinle ve sizden yapılmış gibi kılar; sanki siz bu hususta müstakilmişsiniz gibi size tam hak sahibi olan kimsenin ecri gibi ecir verir. Tire (التِّرَةُ) eksiltmektir; nitekim tek kılan (el-mûtir) da sanki kendisini çift kılacak şeyi eksiltmiş gibidir. Savaş esnasında şöyle denilir: Kâfirlerden biri öldürüldüğünde, sayıları azaldığı ve amelleri zayi olduğu için hem aileleri hem de amelleri hususunda zarara uğramış/eksiltilmişlerdir. Mümin öldürüldüğünde ise ancak [dünyadaki] sayısından eksilme olur, amelinden eksilme olmaz. Kaldı ki onun sayısından da eksilmiş olmaz; zira o diridir, rızıklandırılmaktadır ve kendisine sevk edildiği nimetle sevinç içindedir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٦]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 36]
إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ (٣٦)
{ إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ (٣٦) } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir. Eğer iman eder ve sakınırsanız, [Allah] size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı [tamamen vermenizi] istemez.”
زِيَادَةٌ فِي التَّسْلِيَةِ يَعْنِي كَيْفَ تَمْنَعُكَ الدُّنْيَا مِنْ طَلَبِ الْآخِرَةِ بِالْجِهَادِ، وَهِيَ لَا تَفُوتُكَ لِكَوْنِكَ مَنْصُورًا غَالِبًا، وَإِنْ فَاتَتْكَ فَعَمَلُكَ غَيْرُ مُوتَرٍ، فَكَيْفَ وَمَا يَفُوتُكَ، فَإِنْ فَاتَ فَائِتٌ وَلَمْ يُعَوَّضْ لَا يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَلْتَفِتَ إِلَيْهَا لِكَوْنِهَا لَعِبًا وَلَهْوًا، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ مِرَارًا أَنَّ اللَّعِبَ/ مَا تَشْتَغِلُ بِهِ وَلَا يَكُونُ فِيهِ ضَرُورَةٌ فِي الْحَالِ وَلَا مَنْفَعَةٌ فِي الْمَآلِ، ثُمَّ إِنِ استعمله الإنسان ولم يشتغله عَنْ غَيْرِهِ، وَلَمْ يَثْنِهِ عَنْ أَشْغَالِهِ الْمُهِمَّةِ فَهُوَ لَعِبٌ وَإِنْ شَغَلَهُ وَدَهَشَهُ عَنْ مُهِمَّاتِهِ فهو لهو، ولهذا يقال ملاهي لِآلَاتِ الْمَلَاهِي لِأَنَّهَا مَشْغَلَةٌ عَنِ الْغَيْرِ، وَيُقَالُ لِمَا دُونَهُ لَعِبٌ كَاللَّعِبِ بِالشِّطْرَنْجِ وَالْحَمَامِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَقَوْلُهُ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ إِعَادَةٌ لِلْوَعْدِ وَالْإِضَافَةُ لِلتَّعْرِيفِ، أَيِ الْأَجْرُ الَّذِي وَعَدَكُمْ بِقَوْلِهِ أَجْرٍ كَرِيمٍ [يس: ١١] وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [هود: ١١] وَأَجْرٌ عَظِيمٌ [آل عمران: ١٧٢] وقوله وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنَّ الْجِهَادَ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ إِنْفَاقٍ، فَلَوْ قَالَ قَائِلٌ أَنَا لَا أُنْفِقُ مَالِي، فَيُقَالُ لَهُ اللَّهُ لا يسئلكم مَالَكُمْ فِي الْجِهَاتِ الْمُعَيَّنَةِ مِنَ الزَّكَاةِ وَالْغَنِيمَةِ وأموال المصالح فيها تَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ مِنَ الْمَالِ لَا تُرَاعُونَ بِإِخْرَاجِهِ وَثَانِيهَا: الْأَمْوَالُ لِلَّهِ وَهِيَ فِي أَيْدِيكُمْ عَارِيَةٌ وَقَدْ طَلَبَ مِنْكُمْ أَوْ أَجَازَ لَكُمْ فِي صَرْفِهَا فِي جِهَةِ الْجِهَادِ فَلَا مَعْنَى لِبُخْلِكُمْ بِمَالِهِ، وَإِلَى هَذَا إِشَارَةٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الْحَدِيدِ: ١٠] أَيِ الْكُلُّ لِلَّهِ وَثَالِثُهَا: لَا يَسْأَلُكُمْ أَمْوَالَكُمْ كُلَّهَا، وَإِنَّمَا يَسْأَلُكُمْ شَيْئًا يَسِيرًا مِنْهَا وَهُوَ رُبْعُ الْعُشْرِ، وَهُوَ قَلِيلٌ جِدًّا لِأَنَّ الْعُشْرَ هُوَ الْجُزْءُ الْأَقَلُّ إذ ليس دونه جزء آخر وَلَيْسَ اسْمًا مُفْرَدًا، وَأَمَّا الْجُزْءُ مِنْ أَحَدَ عَشَرَ وَمِنِ اثْنَيْ عَشَرَ وَ [إِلَى] مِائَةِ جُزْءٍ لَمَّا لَمْ يَكُنْ مُلْتَفَتًا إِلَيْهِ لَمْ يُوضَعْ لَهُ اسْمٌ مُفْرَدٌ.
[Bu âyet] teselliyi artırmadır; yani sen yardıma mazhar olup galip geldiğin için elinden kaçmayacak olan, elinden kaçsa bile amelin eksiltilmeyecek olan dünya, seni cihad ile ahireti talep etmekten nasıl alıkoyabilir? Kaldı ki elinden kaçan bir şey de yoktur; şayet kaçan bir şey olup yerine bir karşılık verilmese bile, oyun ve eğlence olduğu için ona iltifat etmemen gerekir. Oyun (la'ib) ve eğlence (lehv) hakkında defalarca zikrettik ki: Oyun (la'ib), / meşgul olduğun ve peşin olarak bir zarureti, gelecekte de bir faydası olmayan şeydir. Sonra eğer insan onu kullanır da onu başka şeylerden alıkoymaz ve önemli işlerinden çevirmezse bu oyundur; şayet onu meşgul edip önemli işlerinden gafil kılarsa bu eğlencedir (lehv). Bu yüzden çalgı aletlerine 'melâhi' denilir; çünkü onlar insanı başka şeylerden meşgul eder. Bundan daha aşağısına ise satranç ve güvercinle oynamak gibi 'oyun' (la'ib) denilir; bunu defalarca zikretmiştik. Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } kavli ise vaadin tekrarıdır; [ecirlerin size] izafeti marife kılmak (belirginleştirmek) içindir; yani O'nun: { أَجْرٍ كَرِيمٍ } [Yâsîn 11], { وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } [Hûd 11] ve { وَأَجْرٌ عَظِيمٌ } [Âl-i İmrân 172] kavilleriyle size vadettiği ecirdir. O'nun: { وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ } kavli ise birkaç vechi muhtemeldir: Birincisi: Cihad için mutlaka infak gereklidir; şayet birisi: 'Ben malımı infak etmem' derse ona şöyle denilir: Allah zekât, ganimet ve kamu menfaatleri malları gibi muayyen cihetlerde malınızı istemez; o cihetlerde ihtiyacınız olan malı vermekten dolayı sıkıntıya sokulmazsınız. İkincisi: Mallar Allah’ındır ve ellerinizde emanettir; O sizden bunu talep etmiş veya cihad cihetine harcamanıza izin vermiştir; binaenaleyh O’nun malında cimrilik etmenizin bir anlamı yoktur. Yüce Allah'ın şu kavliyle buna işaret edilmektedir: { وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلَّهِ مِيراثُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [el-Hadîd 10]; yani hepsi Allah’ındır. Üçüncüsü: Mallarınızın tamamını sizden istemez; sizden ancak onun çok az bir kısmını, yani kırkta birini (öşrün dörtte birini) ister. Bu ise pek azdır; çünkü öşür (onda bir) en az cüzdür, zira ondan aşağı başka bir cüz ve müstakil bir isim yoktur. On birde bir, on ikide bir ve yüze kadar olan cüzlere gelince; pek dikkate alınmadığı için onlara müstakil bir isim konulmamıştır.
ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يُوجِبْ ذَلِكَ فِي رَأْسِ الْمَالِ بَلْ أَوْجَبَ ذَلِكَ فِي الرِّبْحِ الَّذِي هُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَعَطَائِهِ، وَإِنْ كَانَ رَأْسُ الْمَالِ أَيْضًا كَذَلِكَ لَكِنَّ هَذَا الْمَعْنَى فِي الرِّبْحِ أَظْهَرُ، وَلَمَّا كَانَ الْمَالُ مِنْهُ مَا يُنْفَقُ لِلتِّجَارَةِ فِيهِ وَمِنْهُ مَا لَا يُنْفَقُ، وَمَا أُنْفِقَ مِنْهُ لِلتِّجَارَةِ أَحَدُ قِسْمَيْهِ وَهُوَ يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ فِيهِ رَابِحَةً، وَيَحْتَمِلُ أَنْ لَا تَكُونَ رَابِحَةً فَصَارَ الْقِسْمُ الْوَاحِدُ قِسْمَيْنِ فَصَارَ فِي التَّقْدِيرِ كَانَ الرِّبْحُ فِي رُبْعِهِ فَأَوْجَبَ [رُبْعَ] عُشْرِ الَّذِي فِيهِ الرِّبْحُ وَهُوَ عُشْرٌ فَهُوَ رُبْعُ الْعُشْرِ وَهُوَ الْوَاجِبُ، فَعُلِمَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَسْأَلُكُمْ أَمْوَالَكُمْ وَلَا الكثير منه. ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ bunu ana parada (sermayede) vacip kılmamış, bilakis Allah’ın lütfu ve ihsanı olan kârda vacip kılmıştır; her ne kadar sermaye de böyle olsa bile bu mâna kârda daha açıktır. Mal ticaret için harcanan ve harcanmayan kısımlardan oluştuğu için, ticaret için harcanan kısım iki kısımdan biridir ve onda ticaretin kârlı olması da kârsız olması da muhtemeldir. Böylece tek kısım iki kısım haline gelmiş ve takdirde sanki kâr onun dörtte birinde olmuş gibi kabul edilmiştir; böylece kârın bulunduğu kısmın onda birinin [dörtte birini] farz kılmıştır ki o da onda birdir; işte o da kırkta birdir (rüb'u'l-usr) ve vacip olan budur. Böylece anlaşılmıştır ki Allah sizden mallarınızı ve onun çoğunu istemez. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٧]
[Muhammed Sûresi (47) : Âyet 37]
إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ (٣٧)
{ إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } (37) “Eğer O, sizden onları isteyip de sizi zorlasaydı, cimrilik ederdiniz ve [bu da] kinlerinizi ortaya çıkarırdı.”
الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَيُحْفِكُمْ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْإِحْفَاءَ يَتْبَعُ السُّؤَالَ بَيَانًا لِشُحِّ الْأَنْفُسِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَطْفَ بِالْوَاوِ قَدْ يَكُونُ لِلْمِثْلَيْنِ وَبِالْفَاءِ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْمُتَعَاقِبَيْنِ أَوْ مُتَعَلِّقَيْنِ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ الْإِحْفَاءَ يَقَعُ عَقِيبَ السُّؤَالِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ بِمُجَرَّدِ السُّؤَالِ لَا يُعْطِي شَيْئًا وَقَوْلُهُ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ يَعْنِي مَا طَلَبَهَا وَلَوْ طَلَبَهَا وَأَلَحَّ عَلَيْكُمْ فِي الطلب لبخلتم، كَيْفَ وَأَنْتُمْ تَبْخَلُونَ بِالْيَسِيرِ لَا تَبْخَلُونَ بِالْكَثِيرِ وَقَوْلُهُ وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ يَعْنِي بِسَبَبِهِ فَإِنَّ الطَّالِبَ وَهُوَ النَّبِيُّ ﷺ وَأَصْحَابُهُ يَطْلُبُونَكُمْ وَأَنْتُمْ لِمَحَبَّةِ الْمَالِ وَشُحِّ الْأَنْفُسِ تَمْتَنِعُونَ فيفضي إلى القتال وتظهر به الضغائن/ ثم قال تعالى:
{ فَيُحْفِكُمْ } kavlindeki fâ (ف), nefislerin cimriliğini açıklamak üzere ısrarla istemenin (ihfâ) talebi hemen takip ettiğine işaret etmek içindir. Çünkü vâv ile atıf bazen iki denk şey için olur; fâ ile atıf ise ancak peş peşe gelen veya biri diğerine bağlı olan iki şey için olur. Sanki Allah Teâlâ, ısrarla istemenin talebin hemen ardından vuku bulduğunu beyan etmiştir; çünkü insan sırf talep edilmekle bir şey vermez. O'nun: { تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } kavli; yani O sizden [bütün mallarınızı] istemedi, şayet isteseydi ve talepte size ısrar etseydi cimrilik ederdiniz, [demektir]. Nasıl olmasın ki siz az olan şeyde cimrilik ediyorsunuz da çok olanda mı cimrilik etmeyeceksiniz! O'nun: { وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ } kavli; yani bu sebeple [kinlerinizi çıkarır demektir]. Çünkü talep eden kişi -ki o Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbıdır- sizden ister, siz ise mal sevgisi ve nefislerin cimriliği sebebiyle vermekten imtina edersiniz; bu da savaşa yol açar ve bununla kinler ortaya çıkar. / Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:
[سورة محمد (٤٧) : آية ٣٨]
[Muhammed Sûresi (47) : Âyet 38]
ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ (٣٨)
{ ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } (38) “İşte sizler, Allah yolunda infak etmeye çağrılan kimselersiniz. Buna rağmen içinizden cimrilik edenler vardır. Kim cimrilik ederse, ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, siz ise muhtaçsınız. Eğer [haktan] yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.”
[يَعْنِي] قَدْ طَلَبْتُ مِنْكُمُ الْيَسِيرَ فَبَخِلْتُمْ فَكَيْفَ لَوْ طَلَبْتُ مِنْكُمُ الْكُلَّ وَقَوْلُهُ هؤُلاءِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ.
[Yani] 'Sizden az olanı istedim de cimrilik ettiniz; ya sizden tamamını isteseydim nasıl olurdu!' O'nun { هؤُلاءِ } kavli iki vechi muhtemeldir:
أَحَدُهُمَا: أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً كَأَنَّهُ قَالَ: أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ الله وثانيهما: هؤُلاءِ وحدها خبر أنتم كَمَا يُقَالُ أَنْتَ هَذَا تَحْقِيقًا لِلشُّهْرَةِ وَالظُّهُورِ أَيْ ظَهَرَ أَثَرُكُمْ بِحَيْثُ لَا حَاجَةَ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْكُمْ بِأَمْرٍ مُغَايِرٍ ثُمَّ يَبْتَدِئُ تُدْعَوْنَ وَقَوْلُهُ تُدْعَوْنَ أَيْ إِلَى الْإِنْفَاقِ إِمَّا فِي سَبِيلِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْجِهَادِ، وَإِمَّا فِي صَرْفِهِ إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ مِنْ إِخْوَانِكُمْ، وَبِالْجُمْلَةِ فَفِي الْجِهَتَيْنِ تَخْذِيلُ الْأَعْدَاءِ وَنُصْرَةُ الْأَوْلِيَاءِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ الْبُخْلَ ضَرَرٌ عَائِدٌ إِلَيْهِ فَلَا تَظُنُّوا أَنَّهُمْ لَا يُنْفِقُونَهُ عَلَى غَيْرِهِمْ بَلْ لَا يُنْفِقُونَهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ فَإِنَّ من يبخل بأجرة الطبيب وثمن الداء وَهُوَ مَرِيضٌ فَلَا يَبْخَلُ إِلَّا عَلَى نَفْسِهِ، ثُمَّ حَقَّقَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى مَالِكُمْ وَأَتَمَّهُ بِقَوْلِهِ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ حَتَّى لَا تَقُولُوا إِنَّا أَيْضًا أَغْنِيَاءُ عَنِ الْقِتَالِ، وَدَفْعِ حَاجَةِ الْفُقَرَاءِ فَإِنَّهُمْ لَا غِنَى لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، أَمَّا فِي الدُّنْيَا فَلِأَنَّهُ لَوْلَا الْقِتَالُ لَقُتِلُوا، فَإِنَّ الْكَافِرَ إِنْ يَغْزُ يُغْزَ، وَالْمُحْتَاجُ إِنْ لَمْ يَدْفَعْ حَاجَتَهُ يَقْصِدْهُ، لَا سِيَّمَا أَبَاحَ الشَّارِعُ لِلْمُضْطَرِّ ذَلِكَ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ فَظَاهِرٌ فَكَيْفَ لا يكون فقيرا وهو موقوف مسؤول يوم لا ينفع مال ولا بنون.
Birincisi: [İsmi] mevsûl olmasıdır; sanki şöyle demiştir: 'Sizler, Allah yolunda infak etmeye çağrılan şu kimselersiniz.' İkincisi: Şöhret ve belirginliği teyit etmek amacıyla 'Sen busun' denildiği gibi, { هؤُلاءِ } kelimesinin tek başına { أنتم } zamirinin haberi (yüklemi) olmasıdır; yani eseriniz öyle ortaya çıkmıştır ki sizden başka bir şeyle haber vermeye gerek kalmamıştır. Sonra { تُدْعَوْنَ } kelimesiyle [yeni bir cümleye] başlanır. O'nun: { تُدْعَوْنَ } kavli; yani ya cihad ile Allah Teâlâ yolunda ya da din kardeşlerinizden hak sahiplerine harcamak suretiyle infaka [çağrılıyorsunuz, demektir]. Hülasa her iki cihette de düşmanları hezimete uğratma ve dostlara yardım etme vardır; { فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ } [fakat içinizden cimrilik edenler vardır]. Sonra bu cimriliğin zararının kendisine döneceğini beyan etti; dolayısıyla onların başkalarına infak etmediklerini sanmayınız, bilakis kendi nefislerine infak etmemektedirler. Zira hasta iken tabip ücretinde ve ilacın bedelinde cimrilik eden kimse, ancak kendi aleyhine cimrilik etmiş olur. Sonra bunu { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ } kavliyle pekiştirdi; [yani] sizin malınıza muhtaç değildir. 'Biz de savaştan ve fakirlerin ihtiyacını gidermekten müstağniyiz (ihtiyaçsızız)' demeyesiniz diye bunu { وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } kavliyle tamamladı; zira onların dünyada da ahirette de bundan müstağni olmaları mümkün değildir. Dünyaya gelince; çünkü savaş olmasaydı öldürülürlerdi, zira kâfir savaşa çıkarsa savaşa maruz kalır; muhtaç olan da ihtiyacı karşılanmazsa ona yönelir, nitekim Şâri' (kanun koyucu) muztar olana buna ruhsat vermiştir. Ahirete gelince, bu açıktır; malın ve evlatların fayda vermediği günde [hesap için] durdurulmuş ve sorgulanmakta olan kimse nasıl fakir (muhtaç) olmaz!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ بَيَانُ التَّرْتِيبِ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } “Eğer [haktan] yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir kavim getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar.” [Buradaki] tertibin beyanı iki vecihledir:
أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ ذَكَرَهُ بَيَانًا لِلِاسْتِغْنَاءِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ [إِبْرَاهِيمَ: ١٩] وَقَدْ ذَكَرَ أَنَّ هَذَا تَقْرِيرٌ بَعْدَ التَّسْلِيمِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: اللَّهُ غَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِ بِأَسْرِهِ فَلَا حَاجَةَ لَهُ إِلَيْكُمْ. فَإِنْ كَانَ ذَاهِبٌ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّ مُلْكَهُ بِالْعَالَمِ وَجَبَرُوتَهُ يَظْهَرُ بِهِ وَعَظَمَتَهُ بِعِبَادِهِ، فَنَقُولُ هَبْ أَنَّ هَذَا الْبَاطِلَ حَقٌّ لَكِنَّكُمْ غَيْرُ مُتَعَيِّنِينَ لَهُ، بَلِ اللَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَنْ يَخْلُقَ خَلْقًا غَيْرَكُمْ يَفْتَخِرُونَ بِعِبَادَتِهِ، وَعَالَمًا غَيْرَ هَذَا يَشْهَدُ بِعَظَمَتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ وَثَانِيهِمَا:
Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } [İbrâhîm 19] “Eğer dilerse sizi yok eder ve yepyeni bir yaratılmış topluluk getirir” buyurduğu gibi, bunu ganî (ihtiyaçsız) olduğunu beyan etmek için zikretmiştir. Bunun teslimden (farazi kabulden) sonra bir takrir olduğunu belirtmiştir; sanki Allah Teâlâ şöyle demektedir: Allah bütün âlemden müstağnidir, O'nun size ihtiyacı yoktur. Şayet birisi O'nun mülkünün âlemle [var olduğunu], ceberutunun onunla tecelli ettiğini ve azametinin kullarıyla olduğunu zannediyorsa, biz deriz ki: Farz edelim ki bu batıl düşünce doğru olsun, fakat bunun için siz şart ve muayyen değilsiniz; bilakis Allah, O'na kulluk etmekle iftihar eden sizden başka yaratılmışlar ve O'nun azametine ve kibriyasına şahitlik eden bundan başka bir âlem yaratmaya kâdirdir. İkincisi:
أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْأُمُورَ وَأَقَامَ عَلَيْهَا الْبَرَاهِينَ وَأَوْضَحَهَا بِالْأَمْثِلَةِ قَالَ إِنْ أَطَعْتُمْ فَلَكُمْ أُجُورُكُمْ وَزِيَادَةٌ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا لَمْ يَبْقَ لَكُمْ إِلَّا الْإِهْلَاكُ فَإِنَّ مَا مِنْ نَبِيٍّ أَنْذَرَ قَوْمَهُ وَأَصَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِهِ إِلَّا وَقَدْ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ بِالْإِهْلَاكِ وَطَهَّرَ اللَّهُ الْأَرْضَ مِنْهُمْ وَأَتَى بِقَوْمٍ آخَرِينَ طَاهِرِينَ، وَقَوْلُهُ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ فِيهِ مَسْأَلَةٌ نَحْوِيَّةٌ يَتَبَيَّنُ مِنْهَا فَوَائِدَ عَزِيزَةً وَهِيَ: / أَنَّ النُّحَاةَ قَالُوا: يَجُوزُ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ بِالْوَاوِ وَالْفَاءِ وَثُمَّ، الجزم والرفع جميعا، قال الله تعالى هاهنا وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ بِالْجَزْمِ، وَقَالَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ١١١] بِالرَّفْعِ بِإِثْبَاتِ النُّونِ وَهُوَ مَعَ الجواز،
Allah Teâlâ işleri beyan edip üzerlerine deliller ikame edince ve onları misallerle açıklığa kavuşturunca: 'Şayet itaat ederseniz mükâfatlarınız ve fazlası sizindir; eğer yüz çevirirseniz sizin için helak edilmekten başka bir şey kalmaz' buyurmuştur. Zira kavmini uyaran ve onların yalanlamakta ısrar ettiği hiçbir peygamber yoktur ki onlar hakkında helak sözü hak olmuş olmasın; Allah yeryüzünü onlardan temizlemiş ve tertemiz başka bir kavim getirmiştir. O'nun: { ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } kavlinde kendisinden pek değerli faydaların açığa çıktığı nahivsel bir mesele vardır, o da şudur: / Nahivciler (dilbilgiciler), şartın cevabına vâv, fâ ve sümme ile atfedilen [fiilde] hem cezm hem de ref'in caiz olduğunu söylemişlerdir. Allah Teâlâ burada cezm ile: { وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } buyurmuş, başka bir yerde ise nûn harfinin sübutu ile ref olarak: { وَإِنْ يُقاتِلُوكُمْ يُوَلُّوكُمُ الْأَدْبارَ ثُمَّ لَا يُنْصَرُونَ } [Âl-i İmrân 111] “Eğer sizinle savaşırlarsa arkalarını dönüp kaçarlar, sonra kendilerine yardım da edilmez” buyurmuştur. Bu [iki kullanımın] caiz oluşuyla birlikte,
ففيه تدقيق: وهو أن هاهنا لَا يَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِالتَّوَلِّي لِأَنَّهُمْ إِنْ لَمْ يَتَوَلَّوْا يَكُونُونَ مِمَّنْ يَأْتِي بِهِمُ اللَّهُ عَلَى الطَّاعَةِ وَإِنْ تَوَلَّوْا لَا يَكُونُونَ مِثْلَهُمْ لِكَوْنِهِمْ عَاصِينَ، كَوْنُ مَنْ يَأْتِي بِهِمْ مُطِيعِينَ، وَأَمَّا هُنَاكَ سَوَاءٌ قَاتَلُوا أَوْ لَمْ يُقَاتِلُوا لَا يُنْصَرُونَ، فَلَمْ يَكُنْ لِلتَّعْلِيقِ هُنَاكَ وَجْهٌ فَرُفِعَ بالابتداء، وهاهنا جُزِمَ لِلتَّعْلِيقِ.
bunda ince bir nükte vardır: O da şudur: Buradaki [ifade] yüz çevirmeye bağlı değildir; zira onlar şayet yüz çevirmezlerse Allah'ın itaat üzere getireceği kimselerden olurlar; eğer yüz çevirirlerse, kendileri asi iken [Allah'ın] getireceği kimseler itaatkâr oldukları için onlar gibi olmazlar. Oradaki [ayete] gelince; onlar savaşsalar da savaşmasalar da kendilerine yardım edilmez. Dolayısıyla orada [şarta] bağlamanın (talikin) bir vechi yoktu, bu yüzden ibtida (yeni cümle başlangıcı) sebebiyle merfû kılınmıştır; burada ise [şarta] bağlı olduğu için meczum kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ فِي الْوَصْفِ وَلَا فِي الْجِنْسِ وَهُوَ لَائِقٌ الْوَجْهُ الثَّانِي: وَفِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: قَوْمٌ مِنَ الْعَجَمِ ثَانِيهَا: قَوْمٌ مِنْ فَارِسَ
O'nun: { ثُمَّ لَا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ } kavli iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Muradın ne sıfatta ne de cinste 'sonra sizin gibi olmazlar' olmasıdır ki bu münasiptir. İkinci vecih: Bunda da [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Acemlerden (Arap olmayanlardan) bir kavimdir. İkincisi: Farslardan bir kavimdir.
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ سُئِلَ عَمَّنْ يُسْتَبْدَلُ بِهِمْ إِنْ تَوَلَّوْا وَسَلْمَانُ إِلَى جَنْبِهِ فَقَالَ: «هَذَا وَقَوْمُهُ» ثُمَّ قَالَ: «لَوْ كَانَ الْإِيمَانُ مَنُوطًا بِالثُّرَيَّا لَنَالَهُ رِجَالٌ مِنْ فَارِسَ»
Rivayet edildiğine göre Selmân yanı başındayken Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yüz çevirdikleri takdirde yerlerine getirilecek olanların kimler olduğu sorulmuş, o da: «Bu ve kavmidir» buyurmuş, sonra da şöyle buyurmuştur: «Eğer iman Süreyyâ [yıldızına] asılı olsaydı, Fars'tan bazı adamlar ona mutlaka ulaşıp onu elde ederlerdi.»
وَثَالِثُهَا: قَوْمٌ مِنَ الْأَنْصَارِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Üçüncüsü: Ensardan bir kavimdir. En doğrusunu Allah bilir.
وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى خَيْرِ خَلْقِهِ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَعِتْرَتِهِ وَآلِ بَيْتِهِ أَجْمَعِينَ وَسَلَّمَ تَسْلِيمًا كَثِيرًا آمين.
Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun; O'nun salâtı ve pek çok selâmı, yaratılmışların en hayırlısı olan Nebî Muhammed'e, onun âline, ashâbına, ıtretine (soyuna) ve bütün Ehl-i Beyti'ne olsun. Âmîn.