فَخَلَطُوا عِنْدَ ذَلِكَ طَعَامَهُمْ/ بِطَعَامِهِمْ وَشَرَابَهُمْ بِشَرَابِهِمْ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الصَّحِيحُ
Bunun üzerine [Müslümanlar] yiyeceklerini onların yiyecekleriyle, içeceklerini de onların içecekleriyle karıştırdılar. Müfessirler dediler ki: Sahih olan,
أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنْ غَطَفَانَ، كَانَ مَعَهُ مَالٌ كَثِيرٌ لِابْنِ أَخٍ لَهُ يَتِيمٍ، فَلَمَّا بَلَغَ طَلَبَ الْمَالَ فَمَنَعَهُ عَمُّهُ، فَتَرَاجَعَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَلَمَّا سَمِعَهَا الْعَمُّ قَالَ:
bu ayetin Gatafân kabilesinden bir adam hakkında inmiş olmasıdır. Onun yanında yetim erkek kardeşinin oğluna ait çokça mal vardı. Çocuk bülûğa erdiğinde malı istedi, fakat amcası ona vermedi. Bunun üzerine meseleyi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e arz ettiler ve bu ayet indi. Amca bunu işitince şöyle dedi:
أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَ، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الْحُوبِ الْكَبِيرِ، وَدَفَعَ مَالَهُ إِلَيْهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ وَيُطِعْ رَبَّهُ هَكَذَا فَإِنَّهُ يَحُلُّ دَارَهُ»
"Allah'a itaat ettik ve Resûl'e itaat ettik. Büyük günahtan Allah'a sığınırız" ve malını ona teslim etti. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim nefsinin cimriliğinden korunur ve Rabbine böyle itaat ederse, O'nun yurduna yerleşir» buyurdu;
أَيْ جَنَّتَهُ،
yani O'nun cennetine.
فَلَمَّا قَبَضَ الصَّبِيُّ مَالَهُ أَنْفَقَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «ثَبَتَ الْأَجْرُ وَبَقِيَ الْوِزْرُ» فَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ عَرَفْنَا أَنَّهُ ثَبَتَ الْأَجْرُ، فَكَيْفَ بَقِيَ الْوِزْرُ وَهُوَ يُنْفِقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟
Çocuk malını teslim alınca onu Allah yolunda harcadı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ecri sabit oldu, günahı ise baki kaldı» buyurdu. Dediler ki: "Ey Allah'ın Resûlü, ecrin sabit olduğunu anladık, fakat o Allah yolunda harcarken günah nasıl baki kaldı?"
فَقَالَ: ثَبَتَ أَجْرُ الْغُلَامِ وَبَقِيَ الْوِزْرُ عَلَى وَالِدِهِ.
Bunun üzerine: "Çocuğun ecri sabit oldu, günah ise [müşrik ölen] babasının üzerine kaldı" buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ السَّفِيهَ، لَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ بَعْدَ الْخَمْسِ وَالْعِشْرِينَ، قَالَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ مُطْلَقٌ يَتَنَاوَلُ السَّفِيهَ أُونِسَ مِنْهُ الرُّشْدُ أَوْ لَمْ يُؤْنَسْ تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ قَبْلَ الْخَمْسِ وَالْعِشْرِينَ سَنَةً لِاتِّفَاقِ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّ إِينَاسَ الرُّشْدِ قَبْلَ بُلُوغِ هَذَا السِّنِّ، شَرْطٌ فِي وُجُوبِ دَفْعِ الْمَالِ إِلَيْهِ، وَهَذَا الْإِجْمَاعُ لَمْ يُوجَدْ بَعْدَ هَذَا السِّنِّ، فَوَجَبَ إِجْرَاءُ الْأَمْرِ بَعْدَ هَذَا السِّنِّ عَلَى حُكْمِ ظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Beşinci Mesele: Ebû Bekir er-Râzî bu ayetle, yirmi beş yaşından sonra sefih üzerine hacir konulamayacağına delil getirmiştir. Dedi ki: Çünkü { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” buyruğu mutlaktır; kendisinde rüşt görülmüş olsun veya görülmemiş olsun sefihi de kapsar. Bu yaşa ulaşmadan önce rüştün görülmesinin malı ona teslim etmenin vücubunda şart olduğuna dair âlimlerin ittifakından dolayı yirmi beş yaşından önce bu mutlak hükümle amel terk edilmiştir. Bu icmâ ise bu yaştan sonrası için mevcut değildir; dolayısıyla bu yaştan sonra meselenin bu ayetin zahir hükmü üzere cereyan etmesi vacip olmuştur.
أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ: بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ عَامَّةٌ، لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْيَتَامَى فِيهَا جُمْلَةً، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَيَّزُوا بَعْدَ ذَلِكَ
Bizim mezhep arkadaşlarımız [Şâfiîler] buna şöyle cevap vermişlerdir: Bu ayet âmmdır (geneldir); çünkü Allah Teâlâ burada yetimleri toptan zikretmiştir. Sonra onlar bundan sonra,
بِقَوْلِهِ: وَابْتَلُوا الْيَتامى [النِّسَاءِ: ٦] وَبِقَوْلِهِ: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ [النِّسَاءِ: ٥] حَرَّمَ بِهَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ إِيتَاءَهُمْ أَمْوَالَهُمْ إِذَا كَانُوا سُفَهَاءَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَاصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.
{ وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” [Nisâ: 6] ve { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } “Mallarınızı sefihlere vermeyin” [Nisâ: 5] buyruklarıyla ayırt edilmişlerdir. Bu iki ayetle, sefih oldukları takdirde mallarının kendilerine verilmesini haram kılmıştır. Şüphe yok ki hâs (özel hüküm), âmm (genel hüküm) üzerine takdim edilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ } “Kötüyü iyi ile değiştirmeyin” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَلَا تَتَبَدَّلُوا، أَيْ وَلَا تَسْتَبْدِلُوا، وَالتَّفَعُّلُ بِمَعْنَى الِاسْتِفْعَالِ غَيْرُ عَزِيزٍ، وَمِنْهُ التَّعَجُّلُ بِمَعْنَى الِاسْتِعْجَالِ، وَالتَّأَخُّرُ بِمَعْنَى الِاسْتِئْخَارِ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: يُقَالُ: تَبَدَّلَ الشَّيْءَ بِالشَّيْءِ إِذَا أَخَذَهُ مَكَانَهُ.
Birinci Mesele: el-Keşşâf sahibi dedi ki: { وَلَا تَتَبَدَّلُوا }, yani "değiştirmeyin" (ve lâ testebdilû) demektir. Tef‘il babının istif‘âl manasında gelmesi nâdir değildir; isti‘câl manasında taaccül ve isti'hâr manasında teahhur kelimeleri de bundandır. Vâhidî rahimehullâh ise şöyle demiştir: Bir şeyi onun yerine aldığında "tebeddele'ş-şey'e bi'ş-şey'" denir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ هَذَا التَّبَدُّلِ وُجُوهٌ:
İkinci Mesele: Bu değişimin (tebeddül) tefsirinde birkaç vecih vardır:
الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: لَا تَسْتَبْدِلُوا الْحَرَامَ وَهُوَ مَالُ الْيَتَامَى، بِالْحَلَالِ وَهُوَ مَالُكُمُ الَّذِي أُبِيحَ لَكُمْ مِنَ الْمَكَاسِبِ وَرِزْقِ اللَّهِ الْمَبْثُوثِ فِي الْأَرْضِ، فَتَأْكُلُوهُ مَكَانَهُ. الثَّانِي: لَا تَسْتَبْدِلُوا الْأَمْرَ الْخَبِيثَ، وَهُوَ اخْتِزَالُ أَمْوَالِ الْيَتَامَى، بِالْأَمْرِ الطَّيِّبِ وَهُوَ حِفْظُهَا وَالتَّوَرُّعُ مِنْهَا وَهُوَ قَوْلُ الْأَكْثَرِينَ إِنَّهُ كَانَ وَلِيَّ الْيَتِيمِ يَأْخُذُ الْجَيِّدَ مِنْ مَالِهِ وَيَجْعَلُ مَكَانَهُ الدُّونَ، يَجْعَلُ الزَّائِفَ بَدَلَ الْجَيِّدِ، وَالْمَهْزُولَ بَدَلَ السَّمِينِ، وَطَعَنَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي هَذَا الْوَجْهِ، فَقَالَ: لَيْسَ هَذَا بِتَبَدُّلٍ إِنَّمَا هُوَ تَبْدِيلٌ إِلَّا أَنْ يُكَارِمَ صَدِيقًا لَهُ فَيَأْخُذَ مِنْهُ عَجْفَاءَ مَكَانَ سَمِينَةٍ مِنْ مَالِ الصَّبِيِّ. الرَّابِعُ: / هُوَ أَنَّ هَذَا التَّبَدُّلَ مَعْنَاهُ: أَنْ يَأْكُلُوا مَالَ الْيَتِيمِ سَلَفًا مَعَ الْتِزَامِ بَدَلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ، وَفِي هَذَا يَكُونُ مُتَبَدِّلًا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ.
Birinci vecih: Ferrâ ve Zeccâc dediler ki: Haram olan yetimlerin malını, kazançlardan ve Allah'ın yeryüzüne yaydığı rızıktan size mubah kılınan helal malınızla değiştirip onun yerine [yetim malını] yemeyin. İkincisi: Kötü bir iş olan yetimlerin mallarını gasbetmeyi, iyi bir iş olan onları korumak ve onlardan sakınmak ile değiştirmeyin. Çoğunluğun görüşü [olan üçüncüsü] ise şudur: Yetimin velisi, onun malından iyi olanı alır ve yerine düşüğünü koyardı; iyinin yerine kalp olanı, semizin yerine zayıf olanı koyardı. el-Keşşâf sahibi bu veche itiraz edip şöyle demiştir: "Bu tebeddül değil, ancak tebdildir; meğerki bir dostuna cömertlik edip çocuğun malından semiz olanın yerine ondan zayıf olanı almış olsun." Dördüncüsü: Bu değişimin manası, yetimin malını sonradan bedelini ödemeyi taahhüt ederek peşinen yemeleridir; bu durumda kötü olanı iyi olanla değiştirmiş olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ وَلَا تَضُمُّوا أَمْوَالَهُمْ إِلَى أَمْوَالِكُمْ فِي الْإِنْفَاقِ حتى تفرقوا بين أموالكم وأموالهم في حل الِانْتِفَاعِ بِهَا. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ «إِلَى» بِمَعْنَى «مَعَ» قَالَ تَعَالَى: مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٢] أَيْ مَعَ اللَّهِ، وَالْأَوَّلُ: أَصَحُّ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ } “Onların mallarını kendi mallarınıza [katarak] yemeyin” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun manası, harcamada onlardan yararlanmanın helalliği hususunda kendi mallarınız ile onların mallarını birbirinden ayırıncaya kadar onların mallarını kendi mallarınıza katmayın, demektir. İkincisi: "İlâ" edatının "maa" (birlikte/ile) manasında olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { مَنْ أَنْصارِي إِلَى اللَّهِ } “Allah yolunda benim yardımcılarım kimdir?” [Âl-i İmrân: 52] yani "Allah ile beraber" buyurmuştur. Birinci [vecih] daha sahihtir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ ذَكَرَ الْأَكْلَ، فَالْمُرَادُ بِهِ التَّصَرُّفُ لِأَنَّ أَكْلَ مَالِ الْيَتِيمِ كَمَا يَحْرُمُ، فَكَذَا سَائِرُ التَّصَرُّفَاتِ الْمُهْلِكَةِ لِتِلْكَ الْأَمْوَالِ مُحَرَّمَةٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ فِي الْمَالِ مَا لَا يَصِحُّ أَنْ يُؤْكَلَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ التَّصَرُّفُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْأَكْلَ لِأَنَّهُ مُعْظَمُ مَا يَقَعُ لِأَجْلِهِ التَّصَرُّفُ.
Bil ki Allah Teâlâ her ne kadar yemeyi zikretmişse de bundan maksat [genel olarak] tasarrufta bulunmaktır. Çünkü yetim malını yemek haram olduğu gibi, o malları helak eden diğer bütün tasarruflar da haramdır. Bunun delili, malın içinde yenmesi mümkün olmayan şeylerin de bulunmasıdır. Böylece maksadın tasarruf olduğu sabit olur. Yemeyi zikretmesi ise tasarrufun en çok kendisi için yapıldığı gaye olmasındandır.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَرَّمَ عَلَيْهِمْ أَكْلَ أَمْوَالِ الْيَتَامَى ظُلْمًا فِي الْآيَةِ الْأُولَى الْمُتَقَدِّمَةِ دَخَلَ فِيهَا أَكْلُهَا وَحْدَهَا وَأَكْلُهَا مَعَ غَيْرِهَا، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي إِعَادَةِ النَّهْيِ عَنْ أَكْلِهَا مَعَ أَمْوَالِهِمْ؟
Eğer: "Allah Teâlâ geçen ilk ayette yetimlerin mallarını zulümle yemeyi onlara haram kılınca, bunun içine tek başına yemek de başkasıyla birlikte yemek de girmiştir. O halde onların mallarıyla birlikte yemeyi yasaklamayı tekrarlamanın faydası nedir?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّهُمْ إِذَا كَانُوا مُسْتَغْنِينَ عَنْ أَمْوَالِ الْيَتَامَى بِمَا رَزَقَهُمُ اللَّهُ مِنْ حَلَالٍ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ يَطْمَعُونَ فِي أَمْوَالِ الْيَتَامَى، كَانَ الْقُبْحُ أَبْلَغَ وَالذَّمُّ أَحَقَّ.
Deriz ki: Çünkü onlar Allah'ın kendilerine helalden rızık olarak verdiği şeylerle yetimlerin mallarına muhtaç olmadıkları halde, yine de yetimlerin mallarına göz diktiklerinde çirkinlik daha büyük, kınanma da daha müstahak olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَرَّفَ الْخَلْقَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّ أَكْلَ مَالِ الْيَتِيمِ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ الْمُحَرَّمَةِ إِثْمٌ عَظِيمٌ فَقَالَ:
Bil ki Allah Teâlâ bundan sonra kullarına, yetim malını haram kılınan bütün cihetlerden yemenin büyük bir günah olduğunu bildirmiş ve şöyle buyurmuştur:
إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْكِنَايَةُ تَعُودُ إِلَى الْأَكْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَأْكُلُوا دَلَّ عَلَى الْأَكْلِ وَالْحُوبُ الْإِثْمُ الْكَبِيرُ.
{ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } “Şüphesiz bu büyük bir günahtır”. Vâhidî rahimehullâh dedi ki: Zamir yemeye dönmektedir; çünkü { وَلا تَأْكُلُوا } buyruğu yemeye delalet etmektedir. Hûb ise büyük günah demektir.
قَالَ ﵊: «إِنَّ طَلَاقَ أَمِّ أَيُّوبَ لَحُوبٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Ümmü Eyyûb'un boşanması muhakkak büyük bir günahtır» buyurmuştur.
وَكَذَلِكَ الْحَوْبُ وَالْحَابُ ثَلَاثُ لُغَاتٍ فِي الِاسْمِ وَالْمَصْدَرِ قَالَ الْفَرَّاءُ: الْحَوْبُ لِأَهْلِ الْحِجَازِ، وَالْحَابُ لِتَمِيمٍ، وَمَعْنَاهُ الْإِثْمُ
Aynı şekilde havb ve hâb kelimeleri isim ve mastarda üç ayrı lehçedir. Ferrâ dedi ki: Havb Hicaz ehlinin, hâb ise Temîm kabilesinin lehçesidir; manası da günahtır.
قَالَ ﵊: «رَبِّ تَقَبَّلْ تَوْبَتِي وَاغْسِلْ حَوْبَتِي»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Rabbim! Tövbemi kabul et ve günahımı yıka» buyurmuştur.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْحَوْبُ وَالْحَابُ كَالْقَوْلِ وَالْقَالِ. قَالَ الْقَفَّالُ: وَكَأَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ مِنَ التَّحَوُّبِ وَهُوَ التَّوَجُّعُ، فَالْحُوبُ هُوَ ارْتِكَابُ مَا يَتَوَجَّعُ الْمُرْتَكِبُ مِنْهُ، وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: الْحَوْبُ بِفَتْحِ الْحَاءِ مَصْدَرٌ، وَالْحُوبُ بِالضَّمِّ الِاسْمُ، وَالْحَوْبَةُ، الْمَرَّةُ الْوَاحِدَةُ، ثُمَّ يَدْخُلُ
el-Keşşâf sahibi dedi ki: el-Havb ve el-hâb, el-kavl ve el-kâl gibidir. Kaffâl dedi ki: Kelimenin aslı sanki sızlanmak/acı çekmek manasındaki tehavvübdendir. Buna göre hûb, işleyenin kendisinden dolayı acı çekeceği şeyi işlemesidir. Basralılar ise şöyle demiştir: Hâ harfinin fethasıyla el-havb mastardır, damme ile el-hûb isimdir, el-havbe ise bir defayı ifade eder (ism-i merredir). Sonra,
بَعْضُهَا فِي الْبَعْضِ كَالْكَلَامِ فَإِنَّهُ اسْمٌ، ثُمَّ يُقَالُ: قَدْ كَلَّمْتُهُ كَلَامًا فَيَصِيرُ مَصْدَرًا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ الْحَسَنُ حَوْبًا، وَقُرِئَ: حَابًا.
bunlar birbirinin yerine kullanılır; tıpkı kelâm kelimesinin isim olup sonra "ona bir kelâm konuştum" (kellemtühû kelâmen) denilerek mastar olması gibi. el-Keşşâf sahibi dedi ki: Hasan [el-Basrî] "havben", [bir kıraatte de] "hâben" şeklinde okumuştur.
[سورة النساء (٤) : آية ٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 3]
وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلاَّ تَعُولُوا (٣)
{ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلاَّ تَعُولُوا (٣) } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın. Şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler [ile yetinin]. Bu, haksızlık etmemenize (veya geçim sıkıntısına düşmemenize) daha yakındır” (3).
[في قوله تَعَالَى وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنَ النَّوْعِ الثَّانِي مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي ذَكَرَهَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ حُكْمُ الْأَنْكِحَةِ وَفِي/ الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” buyruğu hakkında]: Bil ki bu, O'nun bu surede zikrettiği hükümlerin ikinci türündendir ki o da nikâhların hükmüdür. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْإِقْسَاطُ الْعَدْلُ، يُقَالُ أَقْسَطَ الرَّجُلُ إِذَا عَدَلَ، قَالَ اللَّهُ تَعَالَى:
Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh dedi ki: İksât (إِقْسَاط), adalet demektir. Kişi adil davrandığında "aksata'r-racül" denir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ [الْحُجُرَاتِ: ٩] وَالْقِسْطُ الْعَدْلُ وَالنَّصَفَةُ، قَالَ تَعَالَى: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ [النِّسَاءِ: ١٣٥] قَالَ الزَّجَّاجُ: وَأَصْلُ قَسَطَ وَأَقْسَطَ جَمِيعًا مِنَ الْقِسْطِ وَهُوَ النَّصِيبُ، فَإِذَا قَالُوا: قَسَطَ بِمَعْنَى جَارَ أَرَادُوا أَنَّهُ ظَلَمَ صَاحِبَهُ فِي قِسْطِهِ الَّذِي يُصِيبُهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ قَالُوا: قَاسَطْتُهُ إِذَا غَلَبْتَهُ عَلَى قِسْطِهِ، فَبُنِيَ قَسَطَ عَلَى بِنَاءِ ظَلَمَ وَجَارَ وَغَلَبَ، وَإِذَا قَالُوا أَقْسَطَ فَالْمُرَادُ أَنَّهُ صَارَ ذَا قِسْطٍ عَدْلٍ، فَبُنِيَ عَلَى بِنَاءِ أَنْصَفَ إِذَا أَتَى بِالنِّصْفِ وَالْعَدْلِ فِي قَوْلِهِ وَفِعْلِهِ وَقَسْمِهِ.
{ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ } “Adaletli davranın. Şüphesiz Allah adil olanları sever” [Hucurât: 9]. Kıst (قِسْط) ise adalet ve insaftır. Allah Teâlâ: { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } “Adaleti titizlikle ayakta tutanlar olun” [Nisâ: 135] buyurmuştur. Zeccâc dedi ki: Kasata (قَسَطَ) ve aksata (أَقْسَطَ) kelimelerinin her ikisinin aslı da pay/hisse manasındaki kıst (قِسْط) kelimesindendir. Zulmetti manasında "kasata" dediklerinde, arkadaşına ona düşen payında haksızlık ettiğini kastederler. Görmez misin ki bir kimsenin payını zorla aldığında "kâsattühû" demişlerdir. Böylece "kasata"; zulmetti, haksızlık etti ve galip geldi kalıbında kurulmuştur. "Aksata" dediklerinde ise maksat, adil bir pay sahibi oldu demektir; sözünde, fiilinde ve taksiminde insaf ve adaleti getirdiğinde söylenen "ensafe" (insaf etti) kalıbında kurulmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا شَرْطٌ وَقَوْلُهُ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ جَزَاءٌ، وَلَا بُدَّ مِنْ بَيَانِ أَنَّهُ كَيْفَ يَتَعَلَّقُ هَذَا الْجَزَاءُ بِهَذَا الشَّرْطِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:
İkinci Mesele: Bil ki { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا } buyruğu şart, { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } buyruğu ise cezadır (şartın cevabıdır). Bu cevabın bu şarta nasıl bağlandığının açıklanması gerekir. Müfessirlerin bunda birkaç vechi vardır: Birincisi:
رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعَائِشَةَ: مَا مَعْنَى قَوْلِ اللَّهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَقَالَتْ: يَا ابْنَ أُخْتِي هِيَ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ وَلِيِّهَا فَيَرْغَبُ فِي مَالِهَا وَجَمَالِهَا، إِلَّا أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَنْكِحَهَا بِأَدْنَى مِنْ صَدَاقِهَا، ثُمَّ إِذَا تَزَوَّجَ بِهَا عَامَلَهَا مُعَامَلَةً رَدِيئَةً لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهَا مَنْ يَذُبُّ عَنْهَا وَيَدْفَعُ شَرَّ ذَلِكَ الزَّوْجِ عَنْهَا، فَقَالَ تَعَالَى: وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ تَظْلِمُوا الْيَتَامَى عِنْدَ نِكَاحِهِنَّ فَانْكِحُوا مِنْ غَيْرِهِنَّ مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ، قَالَتْ عَائِشَةُ ﵂: ثُمَّ إِنَّ النَّاسَ اسْتَفْتَوْا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِيهِنَّ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ قالت: وقوله تَعَالَى: وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ قَالَتْ: وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ [النِّسَاءِ: ١٢٧] الْمُرَادُ مِنْهُ هَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا.
Urve'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: Âişe'ye: "Allah'ın: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } 'Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız...' buyruğunun manası nedir?" diye sordum. O şöyle dedi: "Ey kız kardeşimin oğlu! Bu, velisinin terbiyesi altında bulunan ve velisinin malına ve güzelliğine rağbet ettiği yetim kızdır. Ancak veli onu mehrinden daha azıyla nikâhlamak ister; sonra onunla evlendiğinde, onu savunacak ve o kocanın kötülüğünü ondan defedecek kimsesi olmadığını bildiği için ona kötü davranır. İşte Yüce Allah: 'Eğer yetimlerle evlendiğinizde onlara haksızlık etmekten korkarsanız, onların dışındaki kadınlardan size helal olanları nikâhlayın' buyurmuştur." Âişe radıyallâhu anhâ dedi ki: Sonra insanlar bu ayetten sonra onlar hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e fetva sordular; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: Onlar hakkında ve kitapta size okunan yetim kadınlar hakkında fetvayı Allah veriyor” ayetini indirdi. [Âişe] dedi ki: Allah Teâlâ'nın: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ } “ve kitapta size okunan yetim kadınlar hakkında” [Nisâ: 127] buyruğundan maksat işte bu ayettir ki o da: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا } “Eğer adaleti sağlayamamaktan korkarsanız” buyruğudur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ: أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَةُ الْمُتَقَدِّمَةُ فِي الْيَتَامَى وَمَا فِي أَكْلِ أَمْوَالِهِمْ مِنَ الْحُوبِ الْكَبِيرِ، خَافَ الْأَوْلِيَاءُ أَنْ يَلْحَقَهُمُ الْحُوبُ بِتَرْكِ الْإِقْسَاطِ فِي حُقُوقِ الْيَتَامَى، فَتَحَرَّجُوا مِنْ وَلَايَتِهِمْ، وَكَانَ الرَّجُلُ مِنْهُمْ رُبَّمَا كَانَ تَحْتَهُ الْعَشْرُ مِنَ الْأَزْوَاجِ وَأَكْثَرُ، فَلَا يَقُومُ بِحُقُوقِهِنَّ وَلَا يَعْدِلُ بَيْنَهُنَّ، فَقِيلَ لَهُمْ: إِنْ خِفْتُمْ تَرْكَ الْعَدْلِ فِي حُقُوقِ الْيَتَامَى فَتَحَرَّجْتُمْ مِنْهَا، فَكُونُوا خَائِفِينَ من ترك العدل من النساء، فقالوا عَدَدَ الْمَنْكُوحَاتِ، لِأَنَّ مَنْ تَحَرَّجَ مِنْ ذَنْبٍ أَوْ تَابَ عَنْهُ وَهُوَ مُرْتَكِبٌ لِمِثْلِهِ فَكَأَنَّهُ غَيْرُ مُتَحَرِّجٍ.
Ayetin tevilinde ikinci vecih: Yetimler ve onların mallarını yemenin büyük bir günah olduğu hakkındaki önceki ayet inince, veliler yetimlerin haklarında adaleti terk etmek suretiyle günaha girmekten korktular ve onların velayetini üstlenmekten çekindiler. Onlardan bir adamın nikâhı altında bazen on veya daha fazla kadın bulunurdu da onların haklarını yerine getirmez ve aralarında adaletli davranmazdı. Onlara şöyle denildi: Eğer yetimlerin haklarında adaleti terk etmekten korkup bundan çekindiyseniz, kadınlar hakkında da adaleti terk etmekten korkun ve nikâhlanan kadınların sayısını azaltın; çünkü bir günahtan çekinen veya ondan tövbe edip de benzerini işlemeye devam eden kimse sanki hiç çekinmemiş gibidir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي التَّأْوِيلِ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَحَرَّجُونَ مِنْ وَلَايَةِ الْيَتَامَى فَقِيلَ: إِنْ خِفْتُمْ فِي حَقِّ الْيَتَامَى فَكُونُوا خَائِفِينَ مِنَ الزِّنَا، فَانْكِحُوا مَا حَلَّ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ وَلَا تَحُومُوا حَوْلَ الْمُحَرَّمَاتِ.
Tevilde üçüncü vecih: Onlar yetimlerin velayetinden çekiniyorlardı. Bunun üzerine şöyle denildi: Eğer yetimlerin hakkı konusunda [günaha girmekten] korkuyorsanız, zinadan da korkun; kadınlardan size helal olanları nikâhlayın ve haramların etrafında dolaşmayın.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي التَّأْوِيلِ: مَا رُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ أَنَّهُ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ عِنْدَهُ النِّسْوَةُ وَيَكُونُ/ عِنْدَهُ الْأَيْتَامُ، فَإِذَا أَنْفَقَ مَالَ نَفْسِهِ عَلَى النِّسْوَةِ وَلَمْ يَبْقَ لَهُ مَالٌ وَصَارَ مُحْتَاجًا، أَخَذَ فِي إِنْفَاقِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى عَلَيْهِنَّ فَقَالَ تَعَالَى:
Tevilde dördüncü vecih: İkrime'den rivayet edilen şu sözdür: Bir adamın yanında birçok kadın ve yetimler bulunurdu. Kendi malını kadınlara harcayıp malı kalmayınca ve muhtaç duruma düşünce, yetimlerin mallarını o kadınlara harcamaya başlardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ:
وَإِنْ خفتم ألّا تقسطوا في أموال الْيَتَامَى عِنْدَ كَثْرَةِ الزَّوْجَاتِ فَقَدْ حَظَرْتُ عَلَيْكُمْ أَنْ لَا تَنْكِحُوا أَكْثَرَ مِنْ أَرْبَعٍ
"Eğer eşlerin çokluğu sebebiyle yetimlerin mallarında adaletsizlik yapmaktan korkarsanız, dörtten fazlasını nikâhlamayı size yasakladım"
كَيْ يَزُولَ هَذَا الْخَوْفُ، فَإِنْ خِفْتُمْ فِي الْأَرْبَعِ أَيْضًا فَوَاحِدَةً، فَذَكَرَ الطَّرَفَ الزَّائِدَ وَهُوَ الْأَرْبَعُ، وَالنَّاقِصَ وَهُوَ الْوَاحِدَةُ، وَنَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى مَا بَيْنَهُمَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ خِفْتُمْ مِنَ الْأَرْبَعِ فَثَلَاثٌ، فَإِنْ خِفْتُمْ فَاثْنَتَانِ، فَإِنْ خِفْتُمْ فَوَاحِدَةٌ، وَهَذَا الْقَوْلُ أَقْرَبُ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى خَوَّفَ مِنَ الْإِكْثَارِ مِنَ النِّكَاحِ بِمَا عَسَاهُ يَقَعُ مِنَ الْوَلِيِّ مِنَ التَّعَدِّي فِي مَالِ الْيَتِيمِ لِلْحَاجَةِ إِلَى الْإِنْفَاقِ الْكَثِيرِ عِنْدَ التَّزَوُّجِ بالعدد الكثير.
buyurdu, tâ ki bu korku ortadan kalksın. Eğer dörtte de [adaletsizlikten] korkarsanız bir tane [ile yetinin]. Böylece en üst sınırı yani dördü ve en alt sınırı yani biri zikretmiş, bununla ikisi arasındakilere dikkat çekmiştir. Sanki Allah Teâlâ: "Eğer dörtten korkarsanız üç, korkarsanız iki, korkarsanız bir" demiştir. Bu görüş [gerçeğe] daha yakındır; sanki Allah Teâlâ, çok sayıda kadınla evlenildiğinde fazla harcama ihtiyacından dolayı veliden yetim malına tecavüz vuku bulabileceği endişesiyle çok evlenmekten korkutmuştur.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا.
Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } “Sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın. Şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler [ile yetinin]. Bu, haksızlık etmemenize (veya geçim sıkıntısına düşmemenize) daha yakındır” buyruğuna gelince;
فَفِيهِ مَسَائِلُ:
bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَصْحَابُ الظَّاهِرِ: النِّكَاحُ وَاجِبٌ وَتَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ فَانْكِحُوا أَمْرٌ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَتَمَسَّكَ الشَّافِعِيُّ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٥] إِلَى قَوْلِهِ: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ فَحَكَمَ تَعَالَى بِأَنَّ تَرْكَ النِّكَاحِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ خَيْرٌ مِنْ فِعْلِهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ بِمَنْدُوبٍ، فَضْلًا عَنْ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ وَاجِبٌ.
Birinci Mesele: Zâhirîler nikâhın vacip olduğunu söylemiş ve bu ayete tutunmuşlardır. Çünkü { فَانْكِحُوا } “nikâhlayın” buyruğu bir emirdir ve emrin zahiri vücub içindir. Şâfiî ise nikâhın vacip olmadığını beyan hususunda Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz [mümin cariyelerden alsın]” [Nisâ: 25] ayetinden { ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ } “Bu, içinizden günaha düşmekten korkan kimse içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır” kavline kadar olan kısmına tutunmuştur. Zira Allah Teâlâ bu durumda nikâhı terk etmenin onu yapmaktan daha hayırlı olduğuna hükmetmiştir. Bu da onun vacip olduğunu söylemek şöyle dursun, mendup bile olmadığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: مَا طابَ وَلَمْ يَقُلْ: مَنْ طَابَ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ أَرَادَ بِهِ الْجِنْسَ تَقُولُ: مَا عِنْدَكَ؟ فَيَقُولُ رَجُلٌ أَوِ امْرَأَةٌ، وَالْمَعْنَى مَا ذَلِكَ الشَّيْءُ الَّذِي عِنْدَكَ، وَمَا تِلْكَ الْحَقِيقَةُ الَّتِي عِنْدَكَ، وَثَانِيهَا: أَنَّ (مَا) مَعَ مَا بَعْدَهُ فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، وَتَقْدِيرُهُ: فَانْكِحُوا الطَّيِّبَ مِنَ النِّسَاءِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ «مَا» وَ «مَنْ» رُبَّمَا يَتَعَاقَبَانِ. قَالَ تَعَالَى: وَالسَّماءِ وَما بَناها [الشَّمْسِ: ٥] وَقَالَ: وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ [الْكَافِرُونَ: ٢] وَحَكَى أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ: سُبْحَانَ مَا سَبَّحَ لَهُ الرَّعْدُ، وَقَالَ: فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ [النُّورِ: ٤٥] وَرَابِعُهَا: إِنَّمَا ذَكَرَ «مَا» تَنْزِيلًا لِلْإِنَاثِ مَنْزِلَةَ غَيْرِ الْعُقَلَاءِ. وَمِنْهُ: قَوْلُهُ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج: ٣٠] .
İkinci Mesele: { مَنْ طَابَ } demeyip { مَا طابَ } buyurmasının birkaç sebebi vardır: Birincisi: Bununla cinsi kastetmiştir. Nitekim "Yanında ne (mâ) var?" dersin; o da "Bir adam veya bir kadın" der. Mana: "Yanındaki o şey nedir ve yanındaki o hakikat nedir?" demektir. İkincisi: "Mâ" edatı sonrasıyla birlikte mastar takdirindedir; takdiri de: "Kadınların hoş/helal olanını nikâhlayın" şeklindedir. Üçüncüsü: "Mâ" ile "men" bazen birbirinin yerine geçer. Nitekim Allah Teâlâ: { وَالسَّماءِ وَما بَناها } “Göğe ve onu bina edene” [Şems: 5] ve { وَلا أَنْتُمْ عابِدُونَ مَا أَعْبُدُ } “Siz de benim kulluk ettiğime kulluk edici değilsiniz” [Kâfirûn: 2] buyurmuştur. Ebû Amr b. el-Alâ da: "Gök gürültüsünün kendisini tesbih ettiğini tenzih ederim" (Sübhâne mâ sebbeha lehü'r-ra'd) sözünü nakletmiştir. Allah Teâlâ: { فَمِنْهُمْ مَنْ يَمْشِي عَلى بَطْنِهِ } “Onlardan kimi karnı üzerinde yürür” [Nûr: 45] buyurmuştur. Dördüncüsü: Kadınları gayriakil (akıl sahibi olmayanlar) konumuna indirgediği için "mâ" zikretmiştir. Nitekim { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Ancak eşleri veya sahip oldukları cariyeler müstesna” [Meâric: 30] buyruğu da bundandır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ مَا طابَ لَكُمْ أَيْ مَا حَلَّ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ لِأَنَّ مِنْهُنَّ مَنْ يَحْرُمُ نِكَاحُهَا، وَهِيَ الْأَنْوَاعُ الْمَذْكُورَةُ فِي قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٣] وَهَذَا عِنْدِي فِيهِ نَظَرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: فَانْكِحُوا أَمْرُ إِبَاحَةٍ. فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: مَا طابَ لَكُمْ أَيْ مَا حَلَّ لَكُمْ لَنَزَلَتِ الْآيَةُ مَنْزِلَةَ مَا يُقَالُ: أَبَحْنَا لَكُمْ نِكَاحَ مَنْ يَكُونُ نِكَاحُهَا مُبَاحًا لَكُمْ: وَذَلِكَ يُخْرِجُ الْآيَةَ عَنِ الْفَائِدَةِ، وَأَيْضًا فَبِتَقْدِيرِ أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ تَصِيرُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، لِأَنَّ أَسْبَابَ الْحِلِّ وَالْإِبَاحَةِ لَمَّا لَمْ تَكُنْ مَذْكُورَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ صَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً لَا مَحَالَةَ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الطَّيِّبَ عَلَى اسْتِطَابَةِ النَّفْسِ وَمَيْلِ الْقَلْبِ، كَانَتِ الْآيَةُ عَامًّا دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ مَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ الْإِجْمَالِ وَالتَّخْصِيصِ كَانَ رَفْعُ الْإِجْمَالِ أَوْلَى، لِأَنَّ الْعَامَّ الْمَخْصُوصَ حُجَّةٌ فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ، وَالْمُجْمَلُ لَا يَكُونُ حُجَّةً أَصْلًا.
Üçüncü Mesele: Vâhidî ve el-Keşşâf sahibi şöyle demişlerdir: { مَا طابَ لَكُمْ } buyruğu, yani kadınlardan "size helal olanlar" demektir; zira onlardan nikâhlanması haram olanlar da vardır ki bunlar { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ } “Size analarınız, kızlarınız... haram kılındı” [Nisâ: 23] ayetinde zikredilen sınıflardır. Bana göre bunda bir inceleme payı (nazar) vardır. Şöyle ki: Biz { فَانْكِحُوا } “nikâhlayın” buyruğunun ibaha (mubahlık bildiren) bir emir olduğunu açıklamıştık. Şayet { مَا طابَ لَكُمْ } sözünden maksat "size helal olanlar" olsaydı, ayet: "Nikâhı size mubah olan kimseyi nikâhlamayı size mubah kıldık" denilmesi mesabesine inerdi ki bu da ayeti faydadan (anlamlı bir hükümden) çıkarır. Ayrıca ayetin onların zikrettiği manaya hamledilmesi takdirinde ayet mücmel hale gelir; çünkü helallik ve ibaha sebepleri bu ayette zikredilmediğinden ayet kaçınılmaz olarak mücmel olur. Fakat tayyib kelimesini nefsin hoşlanması ve kalbin meyletmesi manasına hamledersek ayet, tahsise uğramış bir âmm (genel lafız) olur. Fıkıh usulünde ise icmâl (kapalılık) ile tahsis karşı karşıya geldiğinde icmâlin giderilmesinin daha evla olduğu sabittir; çünkü tahsis edilmiş âmm, tahsis mahalli dışındaki yerlerde hüccettir; mücmel ise asla hüccet olamaz.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ مَعْنَاهُ: اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، وَثَلَاثًا ثَلَاثًا، وَأَرْبَعًا أَرْبَعًا، وَهُوَ غَيْرُ مُنْصَرِفٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اجْتَمَعَ فِيهَا أَمْرَانِ: الْعَدْلُ وَالْوَصْفُ، أَمَّا الْعَدْلُ فَلِأَنَّ الْعَدْلَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنَّكَ تَذْكُرُ كَلِمَةً وَتُرِيدُ بِهَا كَلِمَةً أُخْرَى، كَمَا تَقُولُ: عُمَرُ وزفر وتريد به عامراً وزافرا، فكذا هاهنا تُرِيدُ بِقَوْلِكَ: مَثْنَى: ثِنْتَيْنِ ثِنْتَيْنِ فَكَانَ مَعْدُولًا، وَأَمَّا أَنَّهُ وَصْفٌ، فَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ [فَاطِرٍ: ١] وَلَا شَكَّ أنه وصف.
Dördüncü Mesele: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } ibaresinin manası: ikişer ikişer, üçer üçer ve dörder dörderdir. Bu kelimeler gayrimunsarıftır (tenvin ve kesre almaz) ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunlarda iki illet toplanmıştır: Adl ve vasıf. Adle gelince; çünkü adl, bir kelimeyi zikredip onunla başka bir kelimeyi kastetmendir; nitekim Ömer ve Züfer deyip bununla Âmir ve Zâfir'i kastetmen gibidir. Burada da { مَثْنَى } sözünle ikişer ikişer demeyi kastediyorsun; dolayısıyla ma'dûldur (dönüştürülmüştür). Vasıf olmasına delil ise Yüce Allah'ın: { أُولِي أَجْنِحَةٍ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “İkişer, üçer ve dörder kanatlı” [Fâtır: 1] buyruğudur; şüphe yok ki bu bir vasıftır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْأَسْمَاءَ غَيْرُ مُنْصَرِفَةٍ أَنَّ فِيهَا عَدْلَيْنِ لِأَنَّهَا مَعْدُولَةٌ عَنْ أُصُولِهَا كَمَا بَيَّنَّاهُ، وَأَيْضًا أَنَّهَا مَعْدُولَةٌ عَنْ تَكَرُّرِهَا فَإِنَّكَ لَا تُرِيدُ بِقَوْلِكَ: مَثْنَى ثِنْتَيْنِ فَقَطْ، بَلْ ثِنْتَيْنِ ثِنْتَيْنِ، فَإِذَا قُلْتَ: جَاءَنِي اثْنَانِ أَوْ ثَلَاثَةٌ كَانَ غَرَضُكَ الْإِخْبَارَ عَنْ مَجِيءِ هَذَا الْعَدَدِ فَقَطْ، أَمَّا إِذَا قُلْتَ: جَاءَنِي الْقَوْمُ مَثْنَى أَفَادَ أَنَّ تَرْتِيبَ مَجِيئِهِمْ وَقَعَ اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ حَصَلَ فِي هَذِهِ الْأَلْفَاظِ نَوْعَانِ مِنَ الْعَدَدِ فَوَجَبَ أَنْ يُمْنَعَ مِنَ الصَّرْفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا اجْتَمَعَ فِي الِاسْمِ سَبَبَانِ أَوْجَبَ ذَلِكَ مَنْعُ الصَّرْفِ، لِأَنَّهُ يَصِيرُ لِأَجْلِ ذَلِكَ نَائِبًا مِنْ جِهَتَيْنِ فَيَصِيرُ مُشَابِهًا لِلْفِعْلِ فَيَمْتَنِعُ صَرْفُهُ، وَكَذَا إِذَا حَصَلَ فِيهِ الْعَدْلُ مِنْ جِهَتَيْنِ فَوَجَبَ أَنْ يُمْنَعَ صَرْفُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu isimlerin gayrimunsarıf olduğunu beyanda ikinci vecih: Bunlarda iki adl bulunmasıdır. Çünkü açıkladığımız üzere bunlar hem asıllarından ma'dûldur hem de tekrarlarından ma'dûldur. Zira sen "mesnâ" sözünle sadece ikiyi değil, ikişer ikişer manasını kastedersin. Nitekim "Bana iki veya üç kişi geldi" dediğinde amacın sadece bu sayının gelişini haber vermektir. Fakat "Topluluk bana mesnâ (ikişer ikişer) geldi" dediğinde, onların geliş düzeninin ikişer ikişer vuku bulduğunu ifade eder. Böylece bu lafızlarda iki türlü adl (dönüşüm) meydana geldiği sabit olur ve gayrimunsarıf olması vacip olur. Çünkü bir isimde iki sebep bir araya geldiğinde bu, gayrimunsarıf olmayı gerektirir; zira isim bu sebeple iki yönden nâib (ikincil) duruma düşer ve fiile benzer, böylece tenvin alması engellenir. Aynı şekilde onda iki yönden adl meydana gelince de gayrimunsarıf olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَهْلُ التَّحْقِيقِ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ لَا يَتَنَاوَلُ الْعَبِيدَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخِطَابَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ إِنْسَانًا مَتَى طَابَتْ لَهُ امْرَأَةٌ قَدَرَ عَلَى نِكَاحِهَا، وَالْعَبْدُ لَيْسَ كَذَلِكَ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَتَمَكَّنُ مِنَ النِّكَاحِ إِلَّا بِإِذْنِ مَوْلَاهُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ [النَّحْلِ: ٧٥] فَقَوْلُهُ: لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ يَنْفِي كَوْنَهُ مُسْتَقِلًّا بِالنِّكَاحِ، وَأَمَّا الْخَبَرُ
Beşinci Mesele: Tahkik ehli âlimler dediler ki: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikâhlayın” buyruğu köleleri kapsamaz. Çünkü bu hitap, ancak bir kadın hoşuna gittiğinde onu nikâhlamaya güç yetiren kimseyi kapsar; köle ise böyle değildir; nitekim efendisinin izni olmadan evlenmeye güç yetiremez. Kur'an ve hadis de buna delalet eder. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “Allah hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi” [Nahl: 75] ayetidir; buradaki { لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ } “hiçbir şeye gücü yetmeyen” ifadesi onun nikâhta bağımsız olmasını nefyeder. Hadise gelince;
فَقَوْلُهُ ﵊: «أَيُّمَا عَبْدٍ تَزَوَّجَ بِغَيْرِ إِذْنِ مَوْلَاهُ فَهُوَ عَاهِرٌ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Hangi köle efendisinin izni olmadan evlenirse o zânidir» buyruğudur.
فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ/ هَذِهِ الْآيَةَ لَا يَنْدَرِجُ فِيهَا الْعَبْدُ.
Zikrettiğimiz delillerle bu ayetin kapsamına kölenin girmediği sabit olmuştur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: ذَهَبَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ إِلَى أَنَّ نِكَاحَ الْأَرْبَعِ مَشْرُوعٌ لِلْأَحْرَارِ دُونَ الْعَبِيدِ، وَقَالَ مَالِكٌ: يَحِلُّ لِلْعَبْدِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْأَرْبَعِ وَتَمَسَّكَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ.
Bu mukaddimeyi anladıysan deriz ki: Fakihlerin çoğu, dört kadınla evlenmenin kölelere değil hür kimselere meşru olduğu görüşüne varmıştır. Mâlik ise bu ayetin zahirine dayanarak kölenin de dört kadınla evlenmesinin helal olduğunu söylemiştir.
وَالْجَوَابُ الَّذِي يُعْتَمَدُ عَلَيْهِ: أَنَّ الشَّافِعِيَّ احْتَجَّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْأَحْرَارِ بِوَجْهَيْنِ آخَرَيْنِ سِوَى مَا ذَكَرْنَاهُ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَهَذَا لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْأَحْرَارِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاءِ: ٤] وَالْعَبْدُ لَا يَأْكُلُ مَا طَابَتْ عَنْهُ نَفْسُ امْرَأَتِهِ مِنَ الْمَهْرِ، بَلْ يَكُونُ لِسَيِّدِهِ قَالَ مَالِكٌ: إِذَا وَرَدَ عُمُومَانِ مُسْتَقِلَّانِ، فَدُخُولُ التَّقْيِيدِ فِي الْأَخِيرِ لَا يُوجِبُ دُخُولَهُ فِي السَّابِقِ.
Güvenilir cevap şudur: Şâfiî, bu ayetin hürlere mahsus olduğuna zikrettiğimizin dışında iki vecihle daha delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ bu ayetin ardından: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler [ile yetinin]” buyurmuştur; bu ise ancak hürler için söz konusudur. İkincisi: Allah Teâlâ: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer mehirlerinden bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa onu afiyetle, rahatça yiyin” [Nisâ: 4] buyurmuştur. Köle ise karısının gönül rızasıyla mehirden bağışladığı şeyi yiyemez (mülk edinemez), bilakis o efendisinin olur. Mâlik demiştir ki: Bağımsız iki umumî nas varid olduğunda, sonrakine kaydın girmesi öncekine de girmesini gerektirmez.
أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِأَنَّ هَذِهِ الْخِطَابَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ وَرَدَتْ مُتَوَالِيَةً عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ فَلَمَّا عُرِفَ فِي بَعْضِهَا اخْتِصَاصُهَا بِالْأَحْرَارِ عُرِفَ أَنَّ الْكُلَّ كَذَلِكَ، وَمِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ عَلِمَ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ مُتَنَاوِلٌ لِلْعَبِيدِ إِلَّا أَنَّهُمْ خَصَّصُوا هَذَا الْعُمُومَ بِالْقِيَاسِ، قَالُوا: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ لِلرِّقِّ تَأْثِيرًا فِي نُقْصَانِ حُقُوقِ النِّكَاحِ، كَالطَّلَاقِ وَالْعِدَّةِ، وَلَمَّا كَانَ الْعَدَدُ مِنْ حُقُوقِ النِّكَاحِ وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ لِلْعَبْدِ نِصْفُ مَا لِلْحُرِّ، وَالْجَوَابُ الْأَوَّلُ أَوْلَى وَأَقْوَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Şâfiî radıyallâhu anh şöyle cevap vermiştir: Bu ayetlerdeki bu hitaplar birbiri ardınca tek bir tertip üzere gelmiştir; dolayısıyla bazısının hürlere mahsus olduğu anlaşılınca hepsinin böyle olduğu anlaşılır. Fakihlerden bazıları ise bu ayetin zahirinin köleleri de kapsadığını kabul etmiş, ancak bu umumu kıyasla tahsis etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Köleliğin; talak ve iddet gibi nikâh haklarının eksilmesinde etkili olduğu hususunda icmâ etmiş bulunuyoruz. [Evlenilebilecek kadın] sayısı da nikâh haklarından olduğuna göre, köle için hürre tanınanın yarısının olması vacip olur. Birinci cevap daha evla ve daha kuvvetlidir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: ذَهَبَ قوم سدى إِلَى أَنَّهُ يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِأَيِّ عَدَدٍ أُرِيدَ، وَاحْتَجُّوا بِالْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَدْ تَمَسَّكُوا بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قوله: فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ إِطْلَاقٌ فِي جَمِيعِ الْأَعْدَادِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا عَدَدَ إِلَّا وَيَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهُ مِنْهُ، وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَكَانَ دَاخِلًا. وَالثَّانِي:
Altıncı Mesele: Başıboş (süddâ) bir topluluk, istenilen herhangi bir sayıda evlenmenin caiz olduğu görüşüne varmış, Kur'an ve hadisle delil getirmişlerdir. Kur'an'a gelince; bu ayete üç vecihten tutunmuşlardır: Birincisi: { فَانْكِحُوا ما طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikâhlayın” buyruğu bütün sayılarda mutlaklıktır; nitekim kendisinden istisna edilmesi sahih olmayan hiçbir sayı yoktur. İstisnanın hükmü ise o olmasaydı dahil olacak olanı [kapsam dışına] çıkarmaktır. İkincisi:
أَنَّ قَوْلَهُ: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ لَا يَصْلُحُ تَخْصِيصًا لِذَلِكَ الْعُمُومِ، لِأَنَّ تَخْصِيصَ بَعْضِ الْأَعْدَادِ بِالذِّكْرِ لَا يَنْفِي ثُبُوتَ الْحُكْمِ فِي الْبَاقِي، بَلْ نَقُولُ: إِنَّ ذِكْرَ هَذِهِ الْأَعْدَادِ يَدُلُّ عَلَى رَفْعِ الْحَرَجِ وَالْحَجْرِ مُطْلَقًا، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ لِوَلَدِهِ: افْعَلْ مَا شِئْتَ اذْهَبْ إِلَى السُّوقِ وَإِلَى الْمَدِينَةِ وَإِلَى الْبُسْتَانِ، كَانَ تَنْصِيصًا فِي تَفْوِيضِ زِمَامِ الْخِيَرَةِ إِلَيْهِ مُطْلَقًا، وَرَفْعِ الْحَجْرِ وَالْحَرَجِ عَنْهُ مُطْلَقًا، وَلَا يَكُونُ ذَلِكَ تَخْصِيصًا لِلْإِذْنِ بِتِلْكَ الْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ، بَلْ كَانَ إذنا في المذكور وغيره فكذا هاهنا، وَأَيْضًا فَذِكْرُ جَمِيعِ الْأَعْدَادِ مُتَعَذَّرٌ، فَإِذَا ذَكَرَ بَعْضَ الْأَعْدَادِ بَعْدَ قَوْلِهِ:
{ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } buyruğu bu umumi hükmü tahsis etmeye elverişli değildir. Çünkü sayıların bir kısmının zikredilerek tahsis edilmesi, geri kalan sayılarda hükmün sabit olmasını nefyetmez. Bilakis biz deriz ki: Bu sayıların zikredilmesi, sıkıntının ve kısıtlamanın (hacr) mutlak olarak kaldırıldığına delalet eder. Nitekim bir kimse çocuğuna: "Dilediğini yap; çarşıya, şehre, bahçeye git" dese, bu [söz], tercih dizginini mutlak olarak ona havale etmeye ve kısıtlama ile sıkıntıyı mutlak olarak üzerinden kaldırmaya dair açık bir nass (ifade) olur. Bu söz, iznin sadece zikredilen o şeylere tahsis edildiği anlamına gelmez, bilakis zikredilene de başkasına da izin verilmiş olur. İşte burada da durum böyledir. Ayrıca bütün sayıların zikredilmesi imkânsızdır; dolayısıyla:
فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ كَانَ ذَلِكَ تَنْبِيهًا عَلَى حُصُولِ الْإِذْنِ فِي جَمِيعِ الْأَعْدَادِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْوَاوَ لِلْجَمْعِ الْمُطْلَقِ فَقَوْلُهُ: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ يُفِيدُ حِلَّ هَذَا الْمَجْمُوعِ، وَهُوَ يُفِيدُ تِسْعَةً، بَلِ الْحَقُّ أَنَّهُ يُفِيدُ ثَمَانِيَةَ عَشَرَ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَثْنَى لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ اثْنَيْنِ فَقَطْ، بَلْ عَنِ اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْبَقِيَّةِ. وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ أَنَّهُ ﷺ مَاتَ عَنْ/ تِسْعٍ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَمَرَنَا بِاتِّبَاعِهِ فَقَالَ: فَاتَّبِعُوهُ وَأَقَلُّ مَرَاتِبِ الْأَمْرِ الْإِبَاحَةُ. الثَّانِي: أَنَّ سُنَّةَ الرحل طَرِيقَتُهُ، وَكَانَ التَّزَوُّجُ بِالْأَكْثَرِ مِنَ الْأَرْبَعِ طَرِيقَةُ الرَّسُولِ ﵊، فَكَانَ ذَلِكَ سَنَةً لَهُ، ثُمَّ
{ فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ } “Kadınlardan sizin için uygun olanları nikâhlayın” buyruğundan sonra sayıların bir kısmını zikretmesi, bütün sayılarda iznin hâsıl olduğuna dikkat çekmek içindir. Üçüncüsü: [Aralardaki] vav (وَ) harfi mutlak cem' (birliktelik) içindir; binaenaleyh O'nun: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } buyruğu bu toplamın helalliğini ifade eder, bu da dokuzu bildirir. Hatta doğru olan şudur ki bu, on sekizi ifade eder. Zira { مَثْنَى } kelimesi sadece iki demek değil, ikişer ikişer demektir. Diğerleri hakkındaki söz de böyledir. Hadise gelince, bu iki vecihtendir: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in dokuz [kadın] nikâhı altındayken vefat ettiği tevatürle sabittir. Sonra Allah Teâlâ: { فَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” buyurarak bize ona tabi olmayı emretmiştir; emrin en alt mertebesi ise mubahlıktır. İkincisi: Kişinin sünneti onun yoludur. Dört kadından fazlasıyla evlenmek de Resûl aleyhisselâm'ın yolu idi; binaenaleyh bu onun için bir sünnet idi. Sonra
إِنَّهُ ﵇ قَالَ: «فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِي فَلَيْسَ مِنِّي»
O aleyhisselâm: "Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir" buyurmuştur.
فَظَاهِرُ هَذَا الْحَدِيثِ يَقْتَضِي تَوَجُّهَ اللَّوْمِ عَلَى مَنْ تَرَكَ التَّزَوُّجَ بِأَكْثَرَ مِنَ الْأَرْبَعَةِ، فَلَا أَقَلَّ مِنْ أَنْ يُثْبِتَ أَصْلَ الْجَوَازِ.
Bu hadisin zahiri, dörtten fazlasıyla evlenmeyi terk eden kimseye kınamanın yönelmesini gerektirir. [Böyle olmasa bile] en azından asıl cevazı (hükmün caiz olduğunu) sabit kılar.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُعْتَمَدَ الْفُقَهَاءِ فِي إِثْبَاتِ الْحَصْرِ عَلَى أَمْرَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْخَبَرُ، وَهُوَ مَا
Bil ki fakihlerin [dörtle] sınırlandırmayı (hasrı) ispat etmede dayanakları iki husustur: Birincisi: Hadistir; o da
رُوِيَ أَنَّ غَيْلَانَ أَسْلَمَ وَتَحْتَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ، فَقَالَ الرَّسُولُ ﷺ: أَمْسِكْ أَرْبَعًا وَفَارِقْ بَاقِيَهُنَّ،
Gaylân'ın nikâhı altında on kadın varken Müslüman olduğu ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Dört tanesini tut, geri kalanlarından ayrıl" buyurduğu rivayetidir.
وَرُوِيَ أَنَّ نَوْفَلَ بْنَ مُعَاوِيَةَ أَسْلَمَ وَتَحْتَهُ خَمْسُ نِسْوَةٍ فَقَالَ ﵇: «أَمْسِكْ أَرْبَعًا وَفَارِقْ وَاحِدَةً» .
Yine Nevfel b. Muâviye'nin nikâhı altında beş kadın varken Müslüman olduğu ve Peygamber aleyhisselâm'ın: "Dört tanesini tut, birinden ayrıl" buyurduğu rivayet edilmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ ضَعِيفٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ لَمَّا دَلَّ عَلَى عَدَمِ الْحَصْرِ بِهَذَا الْخَبَرِ كَانَ ذَلِكَ نَسْخًا لِلْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْخَبَرَ وَاقِعَةُ حَالٍ، فَلَعَلَّهُ ﵊ إِنَّمَا أَمَرَهُ بِإِمْسَاكِ أَرْبَعٍ وَمُفَارَقَةِ الْبَوَاقِي لِأَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَرْبَعَةِ وَبَيْنَ الْبَوَاقِي غَيْرُ جَائِزٍ، إِمَّا بِسَبَبِ النَّسَبِ، أَوْ بِسَبَبِ الرَّضَاعِ، وبالجملة فلهذا الِاحْتِمَالُ قَائِمٌ فِي هَذَا الْخَبَرِ فَلَا يُمْكِنُ نَسْخُ الْقُرْآنِ بِمِثْلِهِ.
Bil ki bu yol (delillendirme) iki vecihten dolayı zayıftır: Birincisi: Kur'an [zahiren] sınırlandırma olmadığına delalet etmişken bu haberle sınırlandırma getirmek, Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesi olur ki bu caiz değildir. İkincisi: Bu haber bir vakıa-i hâldir (özel bir olaya aittir). Belki de o aleyhisselâm'ın ona dört tanesini tutmasını ve geri kalanlardan ayrılmasını emretmesi; o dördü ile geri kalanlar arasını [aynı anda nikâhta] birleştirmenin nesep sebebiyle yahut süt emme sebebiyle caiz olmamasından ötürüdür. Hülâsa bu ihtimal mezkûr haberde mevcut olduğu için onun benzeriyle Kur'an'ın neshedilmesi mümkün değildir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: وَهُوَ إِجْمَاعُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الزِّيَادَةُ عَلَى الْأَرْبَعِ وَهَذَا هُوَ الْمُعْتَمَدُ، وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يَنْسَخُ وَلَا يُنْسَخُ، فَكَيْفَ يُقَالُ: الْإِجْمَاعُ نَسَخَ هَذِهِ الْآيَةَ. الثَّانِي: أَنَّ فِي الْأُمَّةِ أَقْوَامًا شُذَّاذًا لَا يَقُولُونَ بِحُرْمَةِ الزِّيَادَةِ عَلَى الْأَرْبَعِ، وَالْإِجْمَاعُ مَعَ مُخَالَفَةِ الْوَاحِدِ وَالِاثْنَيْنِ لَا يَنْعَقِدُ.
İkinci yol: İslâm beldelerindeki fakihlerin dörtten fazlasının caiz olmadığı hususundaki icmâıdır ki itimat edilen de budur. Bunda iki soru (itiraz) vardır: Birincisi: İcmâ nesh etmez ve neshedilmez; o halde "İcmâ bu ayeti nesh etti" nasıl denilebilir? İkincisi: Ümmet içinde dörtten fazlasının haram olduğunu söylemeyen şâz (aykırı) topluluklar vardır; bir iki kişinin muhalefeti varken de icmâ gerçekleşmez.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: الْإِجْمَاعُ يَكْشِفُ عَنْ حُصُولِ النَّاسِخِ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ، وَعَنِ الثَّانِي، أَنَّ مُخَالِفَ هَذَا الْإِجْمَاعِ مِنْ أَهْلِ الْبِدْعَةِ فَلَا عِبْرَةَ بِمُخَالَفَتِهِ.
Birinciye cevap: İcmâ, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında nâsihin (hükmü kaldıran delilin) gerçekleşmiş olduğunu ortaya çıkarır (keşfeder). İkinciye [cevap]: Bu icmâa muhalif olanlar bidat ehlindendir; dolayısıyla onların muhalefetine itibar edilmez.
فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ عَلَى مَا قُلْتُمْ فَكَانَ الْأَوْلَى عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: مَثْنَى أَوْ ثُلَاثَ أَوْ رُبَاعَ، فَلِمَ جَاءَ بِوَاوِ الْعَطْفِ دُونَ «أَوْ» ؟
Eğer: "Durum dediğiniz gibi ise bu takdire göre: { مَثْنَى أَوْ ثُلَاثَ أَوْ رُبَاعَ } [İkişer veya üçer veya dörder] denilmesi daha evla olurdu. O halde niçin 'ev' (أَوْ / veya) yerine atıf vâv'ı getirilmiştir?" denilirse,
قُلْنَا: لَوْ جَاءَ بِكَلِمَةِ «أَوْ» لَكَانَ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا عَلَى أَحَدِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُمْ أَنْ يَجْمَعُوا بَيْنَ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، بِمَعْنَى أَنَّ بَعْضَهُمْ يَأْتِي بِالتَّثْنِيَةِ، وَالْبَعْضَ الْآخَرَ بِالتَّثْلِيثِ وَالْفَرِيقَ الثَّالِثَ بِالتَّرْبِيعِ، فَلَمَّا ذَكَرَهُ بِحَرْفِ الْوَاوِ أَفَادَ ذَلِكَ أَنَّهُ يَجُوزُ لِكُلِّ طَائِفَةٍ أَنْ يَخْتَارُوا قِسْمًا مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، وَنَظِيرُهُ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلَ لِلْجَمَاعَةِ: اقْتَسَمُوا هَذَا الْمَالَ وَهُوَ أَلْفٌ، دِرْهَمَيْنِ دِرْهَمَيْنِ، وَثَلَاثَةً ثَلَاثَةً، وَأَرْبَعَةً أَرْبَعَةً، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَجُوزُ لِبَعْضِهِمْ أَنْ يَأْخُذَ دِرْهَمَيْنِ دِرْهَمَيْنِ، وَلِبَعْضٍ/ آخَرِينَ أَنْ يَأْخُذُوا ثَلَاثَةً ثَلَاثَةً، وَلِطَائِفَةٍ ثَالِثَةٍ أَنْ يَأْخُذُوا أَرْبَعَةً أَرْبَعَةً، فَكَذَا هاهنا الْفَائِدَةُ فِي تَرْكِ «أَوْ» وَذِكْرِ الْوَاوِ مَا ذَكَرْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Deriz ki: Eğer 'ev' (أَوْ) kelimesi getirilseydi, bu ancak bu kısımlardan yalnızca birisi üzere cevaz bulunduğunu ve bu kısımların arasını cem'etmelerinin -yani bazısının ikişer, diğer bazısının üçer, üçüncü grubun ise dörder almasının- kendilerine caiz olmadığını iktiza ederdi. Vâv harfi ile zikredilince bu, her bir taifenin bu kısımlardan bir kısmı seçmesinin caiz olduğunu ifade etti. Bunun bir benzeri, bir adamın bir topluluğa: "Bin [dirhem] olan bu malı ikişer ikişer, üçer üçer ve dörder dörder aranızda taksim edin" demesidir ki bununla kastedilen, bazılarının ikişer ikişer, diğer bazılarının üçer üçer, üçüncü bir grubun da dörder dörder almasının caiz olduğudur. İşte burada da 'ev' edatının terk edilip vâv'ın zikredilmesindeki faide bahsettiğimiz husustur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ مَحَلُّهُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ مِمَّا طَابَ، تَقْدِيرُهُ: فَانْكِحُوا الطَّيِّبَاتِ لَكُمْ مَعْدُودَاتٍ هَذَا الْعَدَدَ، ثِنْتَيْنِ ثِنْتَيْنِ، وَثَلَاثًا ثَلَاثًا، وَأَرْبَعًا أَرْبَعًا.
Yedinci Mesele: { مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } ifadesinin iraptaki yeri, { مَا طَابَ } lafzından hâl olmak üzere mansubdur. Takdiri şöyledir: Kadınlardan sizin için uygun ve helal olanları bu sayıda sayılmış olarak ikişer ikişer, üçer üçer ve dörder dörder nikâhlayın.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “Şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyeler [ile yetinin]” buyruğu.
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى: فَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لَا تَعْدِلُوا بَيْنَ هَذِهِ الْأَعْدَادِ كَمَا خِفْتُمْ تَرْكَ الْعَدْلِ فِيمَا فَوْقَهَا، فَاكْتَفُوا بِزَوْجَةٍ وَاحِدَةٍ أَوْ بِالْمَمْلُوكَةِ، سَوَّى فِي السُّهُولَةِ وَالْيُسْرِ بَيْنَ الْحُرَّةِ الْوَاحِدَةِ وَبَيْنَ الْإِمَاءِ مِنْ غَيْرِ حَصْرٍ، وَلَعَمْرِي إنهن أقل تبعة وأخف مؤنة من المهائر، لا عليك أكثرت منهن أَمْ أَقْلَلْتَ، عَدَلْتَ بَيْنَهُنَّ فِي الْقَسْمِ أَمْ لَمْ تَعْدِلْ، عَزَلْتَ عَنْهُنَّ أَمْ لَمْ تَعْزِلْ.
Birinci Mesele: Anlam şöyledir: Eğer bunların üzerindeki [sayılarda] adaleti terk etmekten korktuğunuz gibi bu sayılar arasında da adalet yapamamaktan korkarsanız, tek bir eşle yahut cariye ile yetinin. [Cenâb-ı Hak] kolaylık ve rahatlık hususunda tek bir hür kadın ile sayısız cariyeleri eşit tutmuştur. Ömrüme yemin olsun ki onlar (cariyeler), mehirli hür kadınlara kıyasla külfeti daha az ve masrafı daha hafiftir; onları çok tutmuşsun az tutmuşsun, aralarında gece taksiminde adalet yapmışsın yapmamışsın, onlardan azil yapmışsın yapmamışsın sana bir sorumluluk yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قُرِئَ فَواحِدَةً بِنَصْبِ التَّاءِ وَالْمَعْنَى: فَالْتَزِمُوا أَوْ فَاخْتَارُوا وَاحِدَةً وَذَرُوا الْجَمْعَ رَأْسًا، فَإِنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ يَدُورُ مَعَ الْعَدْلِ، فَأَيْنَمَا وَجَدْتُمُ الْعَدْلَ فَعَلَيْكُمْ بِهِ، وَقُرِئَ فَواحِدَةً بِالرَّفْعِ وَالتَّقْدِيرُ: فَكَفَتْ وَاحِدَةٌ، أَوْ فَحَسْبُكُمْ وَاحِدَةٌ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ.
İkinci Mesele: { فَواحِدَةً } kelimesi tâ (ة) harfinin nasbıyla okunmuştur. Anlamı şudur: Bir taneye bağlanın veya bir taneyi seçin ve birden fazlasını (cem'i) tamamen bırakın. Zira bütün iş adalet etrafında döner; dolayısıyla nerede adaleti bulursanız ona sarılın. { فَواحِدَةٌ } şeklinde ref' ile de okunmuştur; takdiri: "Bir tanesi yeterlidir" veya "Bir tanesi yahut sağ ellerinizin malik oldukları size kâfidir" şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِلشَّافِعِيِّ ﵀ أَنْ يَحْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ الِاشْتِغَالَ بِنَوَافِلِ الْعِبَادَاتِ أَفْضَلُ مِنَ النِّكَاحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَيَّرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ التَّزَوُّجِ بِالْوَاحِدَةِ وَبَيْنَ التَّسَرِّي، وَالتَّخْيِيرُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ مُشْعِرٌ بِالْمُسَاوَاةِ بَيْنَهُمَا فِي الْحِكْمَةِ الْمَطْلُوبَةِ، كَمَا إِذَا قَالَ الطَّبِيبُ: كُلِ التُّفَّاحَ أَوِ الرُّمَّانَ، فَإِنَّ ذَلِكَ يُشْعِرُ بِكَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا قَائِمًا مُقَامَ الْآخَرِ فِي تَمَامِ الْغَرَضِ، وَكَمَا أَنَّ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى هَذِهِ التَّسْوِيَةِ، فَكَذَلِكَ الْعَقْلُ يَدُلُّ عَلَيْهَا، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ هُوَ السَّكَنُ وَالِازْدِوَاجُ وَتَحْصِينُ الدِّينِ وَمَصَالِحُ الْبَيْتِ، وَكُلُّ ذَلِكَ حَاصِلٌ بِالطَّرِيقَيْنِ، وَأَيْضًا إِنْ فَرَضْنَا الْكَلَامَ فِيمَا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَمْلُوكَةً ثُمَّ أَعْتَقَهَا وَتَزَوَّجَ بِهَا، فَهَهُنَا يَظْهَرُ جِدًّا حُصُولُ الِاسْتِوَاءِ بَيْنَ التَّزَوُّجِ وَبَيْنَ التَّسَرِّي، وَإِذَا ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ التَّزَوُّجَ وَالتَّسَرِّيَ مُتَسَاوِيَانِ. فَنَقُولُ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنَّوَافِلِ أَفْضَلُ مِنَ التَّسَرِّي فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَفْضَلَ مِنَ النِّكَاحِ لِأَنَّ الزائد على أحد المتساويين يكون زائد عَلَى الْمُسَاوِي الثَّانِي لَا مَحَالَةَ.
Üçüncü Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in nâfile ibadetlerle meşgul olmanın evlenmekten daha faziletli olduğunu beyan etmede bu ayetle delil getirmesi mümkündür. Zira Allah Teâlâ bu ayette bir kadınla evlenmek ile câriye edinmek (teserrî) arasında muhayyer bırakmıştır. İki şey arasında muhayyer bırakmak ise istenilen hikmette bu ikisi arasında eşitlik bulunduğunu hissettirir; nitekim bir tabip: "Elma veya nar ye" dediğinde, bu [söz] her birinin asıl maksadın gerçekleşmesinde diğerinin yerine geçtiğini hissettirir. Ayet bu eşitliğe delalet ettiği gibi akıl da buna delalet eder; çünkü maksat sükûnet, eşleşme, dinin korunması ve ev işlerinin görülmesidir ve bunların hepsi her iki yolla da hâsıl olur. Ayrıca söz konusu durumun kadının cariye olup sonra adamın onu azat edip onunla evlenmesi hali olduğunu farz etsek, bu durumda evlenmek ile teserrî arasındaki eşitliğin hâsıl olduğu pek açık şekilde ortaya çıkar. Bu ayetle evlenmek ile cariye edinmenin eşit olduğu sabit olunca şöyle deriz: Nâfilelerle meşgul olmanın teserrîden daha faziletli olduğu hususunda icmâ etmişizdir; dolayısıyla evlenmekten de daha faziletli olması vacip olur. Çünkü eşit olan iki şeyden birinden üstün olan, şüphesiz diğer eşit olandan da üstün olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.
Sonra Allah Teâlâ: { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } “Bu, haksızlık etmemenize (veya aile yükünüzün artmamasına) daha yakındır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır.
المسألة الأولى: المراد من الأدنى هاهنا الْأَقْرَبُ، وَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ أَقْرَبُ مِنْ أَنْ لَا تَعُولُوا وَحَسُنَ حَذْفُ «مِنْ» لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ.
Birinci Mesele: Buradaki el-Ednâ (الْأَدْنَى) kelimesinden murat en yakın olandır. Takdiri şöyledir: "Bu, haksızlık etmemenize en yakın olandır." Sözün buna delalet etmesinden dolayı "min" (مِنْ) edatının hazfedilmesi güzel olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي تَفْسِيرِ أَلَّا تَعُولُوا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ: لَا تَجُورُوا وَلَا تَمِيلُوا، / وَهَذَا هُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدَ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَرُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا،
İkinci Mesele: { أَلَّا تَعُولُوا } ifadesinin tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: Anlamı: "Haksızlık etmemeniz ve [adaletten] sapmamanızdır." Müfessirlerin çoğuna göre tercih edilen görüş budur ve bu, merfû olarak da rivayet edilmiştir.
رَوَتْ عَائِشَةُ ﵂ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي قَوْلِهِ: ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا قَالَ: (لَا تَجُورُوا) وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى «أَنْ لَا تَمِيلُوا»
Âişe radıyallâhu anhâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } ayeti hakkında: "Haksızlık etmemenizdir" buyurduğunu rivayet etmiştir. Başka bir rivayette ise: "[Haktan] sapmamanızdır" buyurmuştur.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: كِلَا اللَّفْظَيْنِ مَرْوِيٌّ، وَأَصْلُ الْعَوْلِ الْمَيْلُ يُقَالُ: عَالَ الْمِيزَانُ عَوْلًا، إِذَا مَالَ، وَعَالَ الْحَاكِمُ فِي حُكْمِهِ إِذَا جَارَ، لِأَنَّهُ إِذَا جَارَ فَقَدْ مَالَ. وَأَنْشَدُوا لِأَبِي طَالِبٍ.
Vâhidî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Her iki lafız da rivayet edilmiştir. el-Avlü (الْعَوْل) kelimesinin aslı eğrilmek ve sapmaktır (meyl). Terazi saptığı zaman "âle'l-mîzânü avlen" (عَالَ الْمِيزَانُ عَوْلًا) denir. Hâkim hükmünde haksızlık ettiğinde "âle'l-hâkimü fî hükmihî" (عَالَ الْحَاكِمُ فِي حُكْمِهِ) denir, çünkü haksızlık ettiğinde adaletten sapmış olur. Ebû Tâlib'in şu beytini inşad etmişlerdir:
بِمِيزَانِ قِسْطٍ لَا يَغُلُّ شَعِيرَةً ... وَوَزَّانِ صِدْقٍ وَزْنُهُ غَيْرُ عَائِلِ
Bir arpa tanesini bile eksiltmeyen adalet terazisiyle... / Tartısı asla şaşmayan dürüst bir tartıcı ile.
وَرُوِيَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا حَكَمَ عَلَيْهِ حَاكِمٌ، فَقَالَ لَهُ: أَتَعُولُ عَلَيَّ، وَيُقَالُ: عَالَتِ الْفَرِيضَةُ إِذَا زَادَتْ سِهَامُهَا، وَقَدْ أَعَلْتُهَا أَنَا إِذَا زِدْتَ فِي سِهَامِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهَا إِذَا زَادَتْ سِهَامُهَا فَقَدْ مَالَتْ عَنِ الِاعْتِدَالِ فَدَلَّتْ هَذِهِ الِاشْتِقَاقَاتُ عَلَى أَنَّ أَصْلَ هَذَا اللَّفْظِ الْمَيْلُ، ثُمَّ اخْتُصَّ بِحَسَبِ الْعُرْفِ بِالْمَيْلِ إِلَى الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ. فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ.
Rivayet edildiğine göre bir bedevî aleyhine bir hâkim hüküm vermiş, bedevî de ona: "Bana haksızlık mı ediyorsun (a-teûlü aleyye)?" demiştir. [Miras payları] arttığında "âleti'l-ferîzatu" (عَالَتِ الْفَرِيضَةُ) denir. Sen paylarını artırdığın zaman da "kad a'leltühâ enâ" (قَدْ أَعَلْتُهَا أَنَا) denir. Bilinmektedir ki payları arttığında dengeden sapmış olur. Dolayısıyla bu iştikaklar (türemeler), bu lafzın aslının meyl (sapma) olduğuna, sonra da örf bakımından zulme ve haksızlığa meyletmeye tahsis edildiğine delalet etmiştir. Çoğunluğun benimsediği bu vechin açıklanması hakkındaki söz işte budur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمُرَادُ أَنْ لَا تَفْتَقِرُوا، يُقَالُ: رَجُلٌ عَائِلٌ أَيْ فَقِيرٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا قَلَّ عِيَالُهُ قَلَّتْ نَفَقَاتُهُ، وَإِذَا قَلَّتْ نَفَقَاتُهُ لَمْ يَفْتَقِرْ.
İkinci Veçhe: Bazıları: Muradı "fakir düşmemenizdir" demişlerdir. Fakir adama "raculün âilün" (رَجُلٌ عَائِلٌ) yani fakir denir. Bunun sebebi şudur: Kişinin çoluk çocuğu (iyâli) az olunca masrafları azalır, masrafları azalınca da fakirleşmez.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: نُقِلَ عَنِ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا مَعْنَاهُ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تَكْثُرَ عِيَالُكُمْ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ: وَقَدْ خَطَّأَهُ النَّاسُ فِي ذَلِكَ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ لَا خِلَافَ بَيْنَ السَّلَفِ وَكُلِّ مَنْ رَوَى تَفْسِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ مَعْنَاهُ: أَنْ لَا تَمِيلُوا وَلَا تَجُورُوا، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ خَطَأٌ فِي اللُّغَةِ لِأَنَّهُ لَوْ قِيلَ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تُعِيلُوا لَكَانَ ذَلِكَ مُسْتَقِيمًا، فَأَمَّا تَفْسِيرُ تَعُولُوا بِتُعِيلُوا فَإِنَّهُ خَطَأٌ فِي اللُّغَةِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الزَّوْجَةَ الْوَاحِدَةَ أَوْ مِلْكَ الْيَمِينِ وَالْإِمَاءَ فِي الْعِيَالِ. بِمَنْزِلَةِ النِّسَاءِ، وَلَا خِلَافَ أَنَّ لَهُ أَنْ يَجْمَعَ مِنَ الْعَدَدِ مَنْ شَاءَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ كَثْرَةَ الْعِيَالِ. وَزَادَ صَاحِبُ النَّظْمِ فِي الطَّعْنِ وَجْهًا رَابِعًا، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ: فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً وَلَمْ يَقُلْ أَنْ تَفْتَقِرُوا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ مَعْطُوفًا عَلَى هَذَا الشَّرْطِ، وَلَا يَكُونُ جَوَابُهُ إِلَّا بِضِدِّ الْعَدْلِ، وَذَلِكَ هُوَ الْجَوْرُ لَا كَثْرَةُ الْعِيَالِ. وَأَنَا أَقُولُ:
Üçüncü Veçhe: Şâfiî radıyallâhu anh'den: { ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } ifadesinin manasının: "Bu, çoluk çocuğunuzun çoğalmamasına daha yakındır" şeklinde olduğu nakledilmiştir. Ebû Bekir er-Râzî, Ahkâmü'l-Kur'ân'da şöyle demiştir: İnsanlar bu hususta onu üç vecihten hatalı bulmuşlardır: Birincisi: Selef ve bu ayetin tefsirini rivayet eden herkes arasında, bunun manasının "[haktan] sapmamanız ve haksızlık etmemeniz" olduğu hususunda ihtilaf yoktur. İkincisi: Bu lügatte bir hatadır; zira: "Zâlike ednâ en lâ tu'îlû" (ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تُعِيلُوا) denilseydi bu doğru olurdu. Fakat 'teûlû' (تَعُولُوا) fiilini 'tu'îlû' (تُعِيلُوا) ile tefsir etmek lügatte bir hatadır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ tek eşi veya sağ ellerin malik olduğu cariyeleri zikretmiştir; cariyeler ise aile nüfusunda (iyâlde) hür kadınlar gibidir. Kişinin mülk-i yemîn ile dilediği kadar sayıyı bir arada bulundurabileceğinde ihtilaf yoktur; böylece anladık ki murat çoluk çocuğun çokluğu değildir. Nazm sahibi (Cürcânî) de ta'n (itiraz) hususunda dördüncü bir vecih eklemiş ve şöyle demiştir: Allah Teâlâ ayetin başında: { فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً } “Şayet adaletli davranamayacağınızdan korkarsanız bir tane [ile yetinin]” buyurmuş, "fakirleşmenizden [korkarsanız]" dememiştir; dolayısıyla cevabın bu şarta matuf olması vacip olur. Onun cevabı ise adaletin zıddından başkası olamaz; o da çoluk çocuğun çokluğu değil, haksızlıktır (cevr). Ben ise derim ki:
أَمَّا السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ عَنِ الشَّافِعِيِّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ أَنَّهُ طَعَنَ فِي قَوْلِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ: أَنْ لَا تَجُورُوا وَلَا تَمِيلُوا، وَلَكِنَّهُ ذَكَرَ فِيهِ وَجْهًا آخَرَ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ إِذَا ذَكَرُوا وَجْهًا فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَذَلِكَ لَا يَمْنَعُ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنِ اسْتِخْرَاجِ وَجْهٍ آخَرَ فِي تَفْسِيرِهَا، وَلَوْلَا جَوَازُ ذَلِكَ وَإِلَّا لَصَارَتِ الدَّقَائِقُ الَّتِي اسْتَنْبَطَهَا الْمُتَأَخِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ مَرْدُودَةً بَاطِلَةً، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يَقُولُهُ إِلَّا مُقَلِّدُ خَلَفٍ، وَأَيْضًا: فَمَنِ الَّذِي/ أَخْبَرَ الرَّازِيَّ أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ الَّذِي ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَذْكُرْهُ وَاحِدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ، وَمِنَ الْمَشْهُورِ أَنَّ طَاوُسًا كَانَ يَقْرَأُ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تُعِيلُوا، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ كَانُوا قَدْ جَعَلُوا هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةً، فَبِأَنْ يَجْعَلُوهُ تَفْسِيرًا كَانَ أَوْلَى، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ شِدَّةُ جَهْلِ الرَّازِيِّ فِي هَذَا الطَّعْنِ.
Birinci soruya (itiraza) gelince: Bu son derece çürüktür. Şöyle ki: Şâfiî rahmetullâhi aleyh'in, müfessirlerin ayetin manasının "haksızlık etmemeniz ve adaletten sapmamanız" olduğu yönündeki sözlerine ta'n ettiği (karşı çıktığı) nakledilmemiştir; bilakis o bu hususta başka bir vecih zikretmiştir. Usûl-i fıkıhta sabittir ki mütekaddimûn (önceki âlimler) ayetin tefsirinde bir vecih zikrettiklerinde, bu durum müteahhirûnun (sonraki âlimlerin) onun tefsirinde başka bir vecih çıkarmasına engel teşkil etmez. Eğer bu caiz olmasaydı, müteahhirûnun Allah'ın kelamının tefsirinde istinbat ettiği inceliklerin merdûd ve bâtıl olması gerekirdi. Malumdur ki bunu ancak sonrakileri körü körüne taklit eden bir mukallit söyler. Ayrıca Râzî'ye, Şâfiî'nin zikrettiği bu vechi sahabe ve tâbiînden hiçbir kimsenin zikretmediğini kim haber vermiştir? Biz bunu nasıl söylemeyiz ki Tâvûs'un: "Zâlike ednâ en lâ tu'îlû" (ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تُعِيلُوا) şeklinde okuduğu meşhurdur. Mütekaddimûnun bu vechi bir kırâat kıldıkları sabit olduğuna göre, onu tefsir kılmaları evleviyetle geçerlidir. Bu vecihlerle Râzî'nin bu itirazındaki cehaletinin şiddeti sabit olmuştur.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَنَقُولُ: إِنَّكَ نَقَلْتَ هَذِهِ اللَّفْظَةَ فِي اللُّغَةِ عَنِ الْمُبَرِّدِ، لَكِنَّكَ بِجَهْلِكَ وَحِرْصِكَ عَلَى الطَّعْنِ فِي رُؤَسَاءِ الْمُجْتَهِدِينَ وَالْأَعْلَامِ، وَشِدَّةِ بَلَادَتِكَ، مَا عَرَفْتَ أَنَّ هَذَا الطَّعْنَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْمُبَرِّدُ فَاسِدٌ، وَبَيَانُ فَسَادِهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُقَالُ: عَالَتِ الْمَسْأَلَةُ إِذَا زَادَتْ سِهَامُهَا وكثرة، وَهَذَا الْمَعْنَى قَرِيبٌ مِنَ الْمَيْلِ لِأَنَّهُ إِذَا مَالَ فَقَدْ كَثُرَتْ جِهَاتُ الرَّغْبَةِ وَمُوجِبَاتُ الْإِرَادَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ لَا تُكْثِرُوا، وَإِذَا لَمْ تُكْثِرُوا لَمْ يَقَعِ الْإِنْسَانُ فِي الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ لِأَنَّ مَطِيَّةَ الْجَوْرِ وَالظُّلْمِ هِيَ الْكَثْرَةُ وَالْمُخَالَطَةُ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَرْجِعُ هَذَا التَّفْسِيرُ إِلَى قَرِيبٍ مِنَ التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ الَّذِي اخْتَارَهُ الْجُمْهُورُ.
İkinci soruya gelince: Deriz ki: Sen bu lafzı lügatte el-Müberred'den naklettin. Fakat sen cehaletin, müctehidlerin önderlerine ve büyük ilim adamlarına ta'n etme hırsın ve şiddetli anlayışsızlığın sebebiyle Müberred'in zikrettiği bu itirazın fasit olduğunu anlayamadın. Onun fasit oluşunun beyanı birkaç vecihtendir: Birincisi: Miras meselesinin payları arttığında ve çoğaldığında "âleti'l-mes'eletü" (عَالَتِ الْمَسْأَلَةُ) denir. Bu mana sapmaya (meyl) yakındır; çünkü [bir tarafa] saptığında arzu yönleri ve iradeyi gerektiren sebepler çoğalmış olur. Durum böyle olunca ayetin manası: "Bu, çoğaltmamanıza daha yakındır" şeklinde olur. Çoğaltmadığınız takdirde ise insan haksızlığa ve zulme düşmez; zira haksızlığın ve zulmün bineği çokluk ve [insanlarla gereğinden fazla] içli dışlı olmaktır. Bu yolla mezkûr tefsir, cumhurun tercih ettiği birinci tefsire yakın bir manaya dönmüş olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا قَالَ: فُلَانٌ طَوِيلُ النِّجَادِ كَثِيرُ الرَّمَادِ، فَإِذَا قِيلَ لَهُ مَا مَعْنَاهُ؟ حَسُنَ أَنْ يُقَالَ:
İkinci Veçhe: Bir insan: "Filan kimsenin kılıç bağı uzundur, külü çoktur" dese ve ona: "Bunun manası nedir?" diye sorulsa, şöyle denilmesi güzel olur:
مَعْنَاهُ أَنَّهُ طَوِيلُ الْقَامَةِ كَثِيرُ الضِّيَافَةِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ تَفْسِيرَ طَوِيلُ النِّجَادِ هُوَ أَنَّهُ طَوِيلُ الْقَامَةِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ هُوَ هَذَا الْمَعْنَى. وَهَذَا الْكَلَامُ تُسَمِّيهِ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ التَّعْبِيرَ عَنِ الشَّيْءِ بِالْكِنَايَةِ وَالتَّعْرِيضِ، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى الشَّيْءِ بِذِكْرِ لَوَازِمِهِ، فَهَهُنَا كَثْرَةُ الْعِيَالِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِلْمَيْلِ وَالْجَوْرِ، وَالشَّافِعِيُّ ﵁ جَعَلَ كَثْرَةَ الْعِيَالِ كِنَايَةً عَنِ الْمَيْلِ وَالْجَوْرِ، لَمَّا أَنَّ كَثْرَةَ الْعِيَالِ لَا تَنْفَكُّ عَنِ الْمَيْلِ وَالْجَوْرِ، فَجَعَلَ هَذَا تَفْسِيرًا لَهُ لَا عَلَى سَبِيلِ الْمُطَابَقَةِ بَلْ عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ وَالِاسْتِلْزَامِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ مَشْهُورَةٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَالشَّافِعِيُّ لَمَّا كَانَ مُحِيطًا بِوُجُوهِ أَسَالِيبِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ اسْتَحْسَنَ ذِكْرَ هَذَا الْكَلَامِ، فَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ لَمَّا كَانَ بَلِيدَ الطَّبْعِ بَعِيدًا عَنْ أَسَالِيبِ كَلَامِ الْعَرَبِ، لَا جَرَمَ لَمْ يَعْرِفِ الْوَجْهَ الْحَسَنَ فِيهِ.
"Bunun manası onun boyunun uzun, misafirperverliğinin çok olduğudur." Bundan maksat, 'kılıç bağının uzun olmasının' tefsirinin bizzat 'boyunun uzun olması' demek olduğu değildir; bilakis maksat o sözden kastedilenin bu mana olduğudur. Bu sözü beyân âlimleri bir şeyi kinâye ve ta'riz yoluyla ifade etmek olarak isimlendirirler. Bunun hâsılı tek bir esasa döner ki o da bir şeye onun lâzımlarını (ayrılmaz vasıflarını) zikrederek işaret etmektir. İşte burada da çoluk çocuğun çokluğu, haktan sapmayı ve haksızlığı gerekli kılıcıdır (müstelzimdir). Şâfiî radıyallâhu anh çoluk çocuğun çokluğunu haktan sapmaktan ve haksızlıktan kinaye kılmıştır; zira çoluk çocuğun çokluğu sapmaktan ve haksızlıktan ayrı kalmaz. Dolayısıyla bunu onun için mutâbakat (birebir örtüşme) yoluyla değil, kinaye ve istilzam yoluyla bir tefsir kılmıştır. Bu ise Allah'ın Kitabı'nda pek meşhur bir yöntemdir. Şâfiî Arap kelamının üslup vecihlerini kuşatmış olduğu için bu ifadeyi zikretmeyi güzel görmüştür. Ebû Bekir er-Râzî'ye gelince; tabiatı kıt, Arap kelamının üsluplarından uzak olduğu için, elbette bundaki güzel vechi anlayamamıştır.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَهُوَ أَنَّ هَذَا التَّفْسِيرَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِكَ: عَالَ الرَّجُلُ عِيَالَهُ
Üçüncü Veçhe: el-Keşşâf sahibinin zikrettiği husustur; o da bu tefsirin senin "âle'r-raculü ıyâlehû
يَعُولُهُمْ كَقَوْلِهِمْ: مَانَهُمْ يَمُونُهُمْ إِذَا أَنْفَقَ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ مَنْ كَثُرَ عِيَالُهُ لَزِمَهُ أَنْ يَعُولَهُمْ، وَفِي ذَلِكَ مَا تَصْعُبُ عَلَيْهِ الْمُحَافَظَةُ عَلَى حُدُودِ الْوَرَعِ وَكَسْبِ الْحَلَالِ وَالرِّزْقِ الطَّيِّبِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ الَّذِي ذَكَرَهُ إِمَامُ الْمُسْلِمِينَ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَأَنَّ الطَّعْنَ لَا يَصْدُرُ إِلَّا عَنْ كَثْرَةِ الْغَبَاوَةِ وَقِلَّةِ الْمَعْرِفَةِ.
ye'ûlühüm" (عَالَ الرَّجُلُ عِيَالَهُ يَعُولُهُمْ) sözünden alınmış olmasıdır; nitekim onların onlara infak ettiğinde "mânehüm yemûnühüm" (مَانَهُمْ يَمُونُهُمْ) demeleri gibidir. Zira çoluk çocuğu çok olan kimseye onlara bakmak (infak etmek) lâzım gelir; bunda ise verâ sınırlarını, helal kazancı ve tayyib rızkı muhafaza etmesi kendisine zorlaşır. Bu vecihlerle sabit olmuştur ki Müslümanların imamı Şâfiî radıyallâhu anh'in zikrettiği görüş son derece güzeldir ve [ona] ta'n etmek ancak ahmaklığın çokluğundan ve marifetin azlığından kaynaklanır.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ قَوْلُهُ: إِنَّ كَثْرَةَ الْعِيَالِ لَا تَخْتَلِفُ بِأَنْ تكون المرأة زوجة أو/ مملوكة فَجَوَابُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَفَّالُ ﵁، وَهُوَ أَنَّ الْجَوَارِيَ إِذَا كَثُرْنَ فَلَهُ أَنْ يُكَلِّفَهُنَّ الْكَسْبَ، وَإِذَا اكْتَسَبْنَ أَنْفَقْنَ عَلَى أَنْفُسِهِنَّ وَعَلَى مَوْلَاهُنَّ أَيْضًا، وَحِينَئِذٍ تَقِلُّ الْعِيَالُ أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْمَرْأَةُ حُرَّةً لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَظَهَرَ الْفَرْقُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ مَمْلُوكَةً فَإِذَا عَجَزَ الْمَوْلَى عَنِ الْإِنْفَاقِ عَلَيْهَا بَاعَهَا وَتَخَلَّصَ مِنْهَا، أَمَّا إِذَا كَانَتْ حُرَّةً فَلَا بُدَّ لَهُ مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَيْهَا، وَالْعُرْفُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الزَّوْجَ مَا دَامَ يُمْسِكُ الزَّوْجَةَ فَإِنَّهَا لَا تُطَالِبُهُ بِالْمَهْرِ، فَإِذَا حَاوَلَ طَلَاقَهَا طَالَبَتْهُ بِالْمَهْرِ فَيَقَعُ الزَّوْجُ فِي الْمِحْنَةِ.
Üçüncü soruya, yani onun: "Kadının nikâhlı eş veya cariye olması bakımından çoluk çocuğun çokluğu fark etmez" sözüne gelince; bunun cevabı iki vecihtendir: Birincisi: el-Kaffâl radıyallâhu anh'in zikrettiği husustur; o da şudur: Cariyeler çoğaldığında [efendisi] onlara kazanç sağlamayı teklif edebilir; kazandıkları zaman da hem kendi nefislerine hem de efendilerine infak ederler. O vakit çoluk çocuk yükü azalır. Kadın hür olduğunda ise durum böyle değildir; böylece fark ortaya çıkmıştır. İkincisi: Kadın cariye olduğunda, efendisi ona infak etmekten aciz kalırsa onu satar ve ondan kurtulur. Kadın hür olduğunda ise ona infak etmesi kaçınılmazdır. Örf de göstermektedir ki koca hanımını nikâhında tuttuğu müddetçe kadın ondan mehrini talep etmez; onu boşamaya kalkıştığında ise mehri talep eder ve koca sıkıntıya düşer.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الرَّابِعُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْجُرْجَانِيُّ صَاحِبُ النَّظْمِ، فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي وَهُوَ أَنَّ الْوَجْهَ الَّذِي ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ أَرْجَحُ، لِأَنَّهُ لَوْ حُمِلَ عَلَى الْجَوْرِ لَكَانَ تَكْرَارًا لِأَنَّهُ فُهِمَ ذَلِكَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَلْزَمِ التَّكْرَارُ فَكَانَ أَوْلَى. الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لَكِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ التَّفْسِيرَ الَّذِي ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ رَاجِعٌ عِنْدَ التَّحْقِيقِ إِلَى ذِكْرِ التَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ، لَكِنْ عَلَى سَبِيلِ الْكِنَايَةِ وَالتَّعْرِيضِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَقَدْ زَالَ هَذَا السُّؤَالُ، فَهَذَا تَمَامُ الْبَحْثِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَبِاللَّهِ التوفيق.
Dördüncü soruya, yani Nazm sahibi el-Cürcânî'nin zikrettiğine gelince; buna cevap iki vecihtendir: Birincisi: Kādî'nin zikrettiği husustur; o da Şâfiî'nin zikrettiği vechin daha racih olduğudur. Zira bu [ifade] haksızlığa (cevr) hamledilseydi tekrar olurdu; çünkü bu mana O'nun: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا } buyruğundan zaten anlaşılmıştır. Şâfiî'nin zikrettiğine hamlettiğimizde ise tekrar gerekmez; binaenaleyh daha evla olur. İkincisi: Şöyle deriz: Durumun sizin dediğiniz gibi olduğunu farz edelim; ancak biz Şâfiî'nin zikrettiği tefsirin tahkik edildiğinde kinaye ve ta'riz yoluyla birinci tefsiri zikretmeye raci olduğunu açıkladık. Durum böyle olunca bu soru ortadan kalkmıştır. Bu makamdaki incelemenin tamamı budur. Başarı Allah'tandır.
[سورة النساء (٤) : آية ٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 4]
وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً (٤)
{ وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً (٤) } “Kadınlara mehirlerini bir bağış (ve gönül hoşluğuyla verilmesi gereken bir farz) olarak verin. Eğer mehirlerinden bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa onu afiyetle, rahatça yiyin.” (4)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً } buyruğu hakkında] Âyette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَآتُوا النِّساءَ خِطَابٌ لِمَنْ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا خِطَابٌ لِأَوْلِيَاءِ النِّسَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا تُعْطِي النِّسَاءَ مِنْ مُهُورِهِنَّ شَيْئًا، وَلِذَلِكَ كَانُوا يَقُولُونَ لِمَنْ وُلِدَتْ لَهُ بِنْتٌ: هَنِيئًا لَكَ النَّافِجَةُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّكَ تَأْخُذُ مَهْرَهَا إِبِلًا فَتَضُمُّهَا إِلَى إِبِلِكَ فَتَنْفُجُ مَالَكَ أَيْ تُعَظِّمُهُ، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: النَّافِجَةُ مَا يَأْخُذُهُ الرَّجُلُ مِنَ الْحُلْوَانِ إِذَا زَوَّجَ ابْنَتَهُ، فَنَهَى اللَّهُ تَعَالَى عَنْ ذَلِكَ، وَأَمَرَ بِدَفْعِ الْحَقِّ إِلَى أَهْلِهِ، وَهَذَا قَوْلُ الْكَلْبِيِّ وَأَبِي صَالِحٍ وَاخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ.
Birinci Mesele: O'nun: { وَآتُوا النِّساءَ } “Kadınlara verin” buyruğu kime hitaptır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu hitap kadınların velilerinedir. Zira Araplar Câhiliye döneminde kadınlara mehirlerinden hiçbir şey vermezlerdi. Bundan dolayı kızı doğan kimseye: "Nâfican kutlu olsun" derlerdi. Bunun manası şudur: Sen onun mehrini deve olarak alıp kendi develerine katacaksın, böylece malını çoğaltıp (tenfücü) büyüteceksin. İbnü'l-A'râbî şöyle demiştir: en-Nâfice (النَّافِجَة), bir adamın kızını evlendirdiği zaman aldığı bahşiştir (hulvân). Allah Teâlâ bundan nehyetmiş ve hakkın ehline teslim edilmesini emretmiştir. Bu; Kelbî ve Ebû Sâlih'in kavli, Ferrâ ve İbn Kuteybe'nin de tercihidir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْخِطَابَ لِلْأَزْوَاجِ أُمِرُوا بِإِيتَاءِ النِّسَاءَ مُهُورَهُنَّ، وَهَذَا قَوْلُ: عَلْقَمَةَ وَالنَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ وَاخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ، قال لأنه لا ذكر للأولياء هاهنا، وَمَا قَبْلَ هَذَا خِطَابٌ لِلنَّاكِحِينَ وَهُمُ الْأَزْوَاجُ.
İkinci Görüş: Hitap kocalara yöneliktir; kadınlara mehirlerini vermeleri emredilmiştir. Bu; Alkame, en-Nehaî ve Katâde'nin görüşü olup ez-Zeccâc'ın da tercihidir. [Zeccâc] şöyle demiştir: Çünkü burada velilerin zikri geçmemektedir. Bundan önceki kısım ise evlenenlere yani kocalara yönelik bir hitaptır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِيتَاءِ الْمُنَاوَلَةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ الِالْتِزَامَ، قَالَ تَعَالَى: حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ [التَّوْبَةِ: ٢٩] وَالْمَعْنَى حَتَّى يُضَمَّنُوهَا وَيَلْتَزِمُوهَا، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْأَوَّلِ كَأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِدَفْعِ الْمُهُورِ الَّتِي قَدْ سَمَّوْهَا لَهُنَّ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي: / كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ الْفُرُوجَ لَا تُسْتَبَاحُ إِلَّا بِعِوَضٍ يَلْزَمُ سَوَاءً سُمِّيَ ذَلِكَ أَوْ لَمْ يُسَمَّ، إِلَّا مَا خُصَّ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فِي الْمَوْهُوبَةِ، ثُمَّ قَالَ ﵀: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ جَامِعًا لِلْوَجْهَيْنِ مَعًا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: el-Kaffâl rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Verme (îtâ) kelimesinden muradın elden teslim etmek olması muhtemel olduğu gibi, iltizam etmek (üstlenip borçlanmak) olması da muhtemeldir. Allah Teâlâ: { حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ } “Kendi elleriyle cizyeyi verinceye kadar” [Tevbe: 29] buyurmuştur; manası, onu garanti edip üstleninceye kadardır. Bu birinci veche göre sanki murat, kadınlar için belirlemiş oldukları mehirleri ödemelerinin emredilmiş olmasıdır. İkinci takdire göre ise murat; hibe edilen kadın hususunda Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilen hariç olmak üzere, ister belirlenmiş olsun ister belirlenmemiş olsun, cinsel birlikteliğin ancak bağlayıcı olan bir bedel karşılığında helal kılınabileceğidir. Sonra [Kaffâl] rahmetullâhi aleyh demiştir ki: Sözün her iki vechi birlikte kapsaması da caizdir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : صَدُقاتِهِنَّ مُهُورَهُنَّ، وَفِي حَدِيثِ شُرَيْحٍ: قَضَى ابْنُ عباس
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sadukâtihinne (صَدُقاتِهِنَّ), mehirleri demektir. Şüreyh hadisinde: İbn Abbas
لَهَا بِالصَّدُقَةِ وَقَرَأَ صَدْقَاتِهِنَّ بِفَتْحِ الصَّادِ وَسُكُونِ الدال على تخفيف صدقاتهن وصدقاتهن بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الدَّالِ جَمْعَ صُدْقَةٍ، وَقُرِئَ صُدُقَتَهُنَّ بِضَمِّ الصَّادِ وَالدَّالِ عَلَى التَّوْحِيدِ وَهُوَ مُثَقَّلُ صُدْقَةٍ كَقَوْلِهِ فِي ظُلْمَةٍ: ظُلُمَةٌ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: مَوْضُوعُ ص د ق عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ لِلْكَمَالِ وَالصِّحَّةِ، فَسُمِّيَ الْمَهْرُ صَدَاقًا وَصَدُقَةً لِأَنَّ عَقْدَ النِّكَاحِ بِهِ يَتِمُّ وَيَكْمُلُ.
onun lehine saduka ile hükmetti [şeklinde geçmiştir]. [İbn Abbas] bunu, "sadukâtihinne"nin tahfifi olarak sâd'ın fethası ve dâl'ın sükûnu ile "sadkātihinne" (صَدْقَاتِهِنَّ) şeklinde okumuştur. Yine sudka (صُدْقَة) kelimesinin çoğulu olarak sâd'ın zammı ve dâl'ın sükûnu ile "sudkātihinne" (صُدْقَاتِهِنَّ) okunmuştur. Tekil olarak sâd ve dâl'ın zammı ile "sudukatehünne" (صُدُقَتَهُنَّ) şeklinde de okunmuştur ki bu, tıpkı zulme (ظُلْمَة) kelimesinde 'zulüme' (ظُلُمَة) denilmesi gibi sudka'nın müsakkel (harekeli) halidir. Vâhidî şöyle demiştir: S-D-K (ص د ق) kökü bu tertip üzere kemal ve sıhhat için konulmuştur. Mehre sadâk (صَدَاق) ve saduka (صَدُقَة) denilmiştir; çünkü nikâh akdi onunla tamamlanır ve kemale erer.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَفْسِيرِ النِّحْلَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ زَيْدٍ: فَرِيضَةً، وَإِنَّمَا فَسَّرُوا النِّحْلَةَ بِالْفَرِيضَةِ، لِأَنَّ النِّحْلَةَ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهَا الدِّيَانَةُ وَالْمِلَّةُ وَالشِّرْعَةُ وَالْمَذْهَبُ، يُقَالُ: فُلَانٌ يَنْتَحِلُ كَذَا إِذَا كَانَ يَتَدَيَّنُ بِهِ، وَنِحْلَتُهُ كَذَا أَيْ دِينُهُ وَمَذْهَبُهُ، فَقَوْلُهُ: آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً أَيْ آتُوهُنَّ مُهُورَهُنَّ، فَإِنَّهَا نِحْلَةٌ أَيْ شَرِيعَةٌ وَدِينٌ وَمَذْهَبٌ وَمَا هُوَ دِينٌ وَمَذْهَبٌ فَهُوَ فَرِيضَةٌ. الثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ: نِحْلَةٌ أَيْ عَطِيَّةٌ وَهِبَةٌ، يُقَالُ: نَحَلْتُ فُلَانًا شَيْئًا أَنْحَلُهُ نِحْلَةً وَنُحْلًا، قَالَ الْقَفَّالُ: وَأَصْلُهُ إضافة الشيء إلى غير من هوله، يُقَالُ: هَذَا شِعْرٌ مَنْحُولٌ، أَيْ مُضَافٌ إِلَى غَيْرِ قَائِلِهِ، وَانْتَحَلْتُ كَذَا إِذَا ادَّعَيْتَهُ وَأَضَفْتَهُ إِلَى نَفْسِكَ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالْمَهْرُ عَطِيَّةٌ مِمَّنْ؟ فِيهِ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ عَطِيَّةٌ مِنَ الزَّوْجِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الزَّوْجَ لَا يَمْلِكُ بَدَلَهُ شَيْئًا لِأَنَّ الْبُضْعَ فِي مِلْكِ الْمَرْأَةِ بَعْدَ النِّكَاحِ كَهُوَ قَبْلَهُ، فَالزَّوْجُ أَعْطَاهَا الْمَهْرَ وَلَمْ يَأْخُذْ مِنْهَا عِوَضًا يَمْلِكُهُ، فَكَانَ فِي مَعْنَى النِّحْلَةِ الَّتِي لَيْسَ بِإِزَائِهَا بَدَلٌ، وَإِنَّمَا الَّذِي يَسْتَحِقُّهُ الزَّوْجُ مِنْهَا بِعَقْدِ النِّكَاحِ هُوَ الِاسْتِبَاحَةُ لَا الْمِلْكُ، وَقَالَ آخَرُونَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى جَعَلَ مَنَافِعَ النِّكَاحِ مِنْ قَضَاءِ الشَّهْوَةِ وَالتَّوَالُدِ مُشْتَرَكًا بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، ثُمَّ أَمَرَ الزَّوْجَ بِأَنْ يُؤْتِيَ الزَّوْجَةَ الْمَهْرَ فَكَانَ ذَلِكَ عَطِيَّةً مِنَ اللَّهِ ابْتِدَاءً.
Dördüncü Mesele: en-Nıhle (النِّحْلَة) kelimesinin tefsirinde vecihler vardır: Birincisi: İbn Abbas, Katâde, İbn Cüreyc ve İbn Zeyd: "Farz olarak" demişlerdir. Onların nıhleyi farz olarak tefsir etmeleri şundandır: Çünkü lügatte nıhle; diyanet, millet, şeriat ve mezhep manasına gelir. Bir kimse bir şeye inandığı (dini kıldığı) zaman: "Filan kişi şunu benimsiyor/din ediniyor (yentehılü kezâ)" denir; onun dini ve mezhebi anlamına "nihletühû kezâ" denir. Binaenaleyh O'nun: { آتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً } buyruğu; onlara mehirlerini verin, zira o bir nihledir yani bir şeriat, din ve mezheptir, din ve mezhep olan şey ise farzdır demektir. İkincisi: Kelbî: "Nıhle; atiyye ve hibedir (karşılıksız bağıştır)" demiştir. Bir kimseye bir şeyi karşılıksız verdiğinde: "Nehaltü fülânen şey'en enhalühû nıhleten ve nuhlen" (نَحَلْتُ فُلَانًا شَيْئًا أَنْحَلُهُ نِحْلَةً وَنُحْلًا) denir. Kaffâl demiştir ki: Bunun aslı, bir şeyi sahibi olmayana nispet etmektir. Şairi belli olmayan/başkasına mal edilen şiire "şi'run menhûlün" (شِعْرٌ مَنْحُولٌ) denir. Bir şeyi iddia edip kendine mal ettiğinde "intehaltü kezâ" (انْتَحَلْتُ كَذَا) denir. Bu görüşe göre mehir kimden bir bağıştır? Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Kocadan bir bağıştır; zira koca onun karşılığında [mülk edinilecek] hiçbir şeye mâlik olmaz; çünkü kadının cinselliği (bud') nikâhtan sonra da tıpkı öncesinde olduğu gibi kadının mülkiyetindedir. Dolayısıyla koca ona mehri vermiş ve ondan mülk edineceği bir ivaz (bedel) almamıştır; bu sebeple karşılığında bedel bulunmayan nıhle (hibe) hükmünde olmuştur. Kocanın nikâh akdi ile kadından hak kazandığı şey mülkiyet değil, sadece istibâhadır (faydalanmanın helal olmasıdır). Diğerleri ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ şehvetin giderilmesi ve çocuk sahibi olunması gibi nikâh menfaatlerini karı koca arasında ortak kılmış, sonra da kocaya kadına mehir vermesini emretmiştir; binaenaleyh bu, başlangıçta Allah'tan bir bağış olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ النِّحْلَةِ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: مَعْنَى قَوْلِهِ نِحْلَةً أَيْ عَنْ طِيبِ نَفْسٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النِّحْلَةَ فِي اللُّغَةِ الْعَطِيَّةُ مِنْ غَيْرِ أَخْذِ عِوَضٍ، كَمَا يَنْحَلُ الرَّجُلُ لِوَلَدِهِ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ، وَمَا أُعْطِيَ مِنْ غَيْرِ طَلَبِ عِوَضٍ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ طِيبِ النَّفْسِ، فَأَمَرَ اللَّهُ بِإِعْطَاءِ مُهُورِ النِّسَاءِ مِنْ غَيْرِ مُطَالَبَةٍ مِنْهُنَّ وَلَا مُخَاصَمَةٍ، لِأَنَّ مَا يُؤْخَذُ بِالْمُحَاكَمَةِ لَا يُقَالُ لَهُ نِحْلَةٌ.
Nıhle tefsirinde üçüncü görüş: Ebû Ubeyde demiştir ki: O'nun { نِحْلَةً } buyruğunun manası: "Gönül hoşluğuyla" demektir. Zira lügatte nıhle, tıpkı kişinin çocuğuna malından bir şey hibe etmesi gibi ivaz (karşılık) almaksızın yapılan bağıştır. Karşılık talep edilmeksizin verilen şey ise ancak gönül hoşluğuyla olur. Allah Teâlâ, kadınların bir talebi ve bir çekişmesi olmaksızın mehirlerinin verilmesini emretmiştir; çünkü mahkemeleşerek alınan şeye nıhle denmez.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِنْ حَمَلْنَا النِّحْلَةَ عَلَى الدِّيَانَةِ فَفِي انْتِصَابِهَا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، وَالْمَعْنَى آتَوهُنَّ مُهُورَهُنَّ دِيَانَةً. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الصَّدُقَاتِ أَيْ دِينًا مِنَ اللَّهِ شَرَعَهُ وَفَرَضَهُ، وَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَا النِّحْلَةَ عَلَى الْعَطِيَّةِ فَفِي انْتِصَابِهَا أَيْضًا وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ نَصْبٌ/ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النِّحْلَةَ وَالْإِيتَاءَ بِمَعْنَى الْإِعْطَاءِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَانْحَلُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً أَيْ أَعْطُوهُنَّ مُهُورَهُنَّ عَنْ طِيبَةِ أَنْفُسِكُمْ.
Beşinci Mesele: Eğer nıhleyi diyanete hamledersek, onun mensub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; anlamı: "Onlara mehirlerini dini bir vazife olarak (diyâneten) verin" şeklindedir. İkincisi: Sadukāt lafzından hâl olmasıdır; yani "Allah'tan meşru kıldığı ve farz kıldığı bir din olarak [verin]" demektir. Şayet nıhleyi bağışa (atiyyeye) hamledersek, onun mensub olmasında yine iki vecih vardır: Birincisi: Masdar olarak mensub olmasıdır. Zira nıhle ve îtâ bağışlama/verme manasındadır. Sanki: "Kadınlara mehirlerini bir hibe olarak hibe edin" yani gönül hoşluğunuzla mehirlerini onlara verin denilmiştir.
وَالثَّانِي: أَنَّهَا نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، ثُمَّ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى الْحَالِ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ أَيْ آتُوهُنَّ صَدُقَاتِهِنَّ نَاحِلِينَ طَيِّبِي النُّفُوسِ بِالْإِعْطَاءِ. وَالثَّانِي: عَلَى الْحَالِ مِنَ الصَّدُقَاتِ، أَيْ مَنْحُولَةً مُعْطَاةً عَنْ طِيبَةِ الْأَنْفُسِ.
İkincisi: Hâl olarak mensub olmasıdır. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Muhataplardan hâl olmasıdır; yani "Onlara mehirlerini, vermekten dolayı gönlü hoş bağışlayıcılar olarak verin" demektir. İkincisi: Sadukāt lafzından hâl olmasıdır; yani "Gönül hoşluğuyla hibe edilmiş ve verilmiş olarak [verin]" demektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: الْخَلْوَةُ الصَّحِيحَةُ تُقَرِّرُ الْمَهْرَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا تُقَرِّرُهُ احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذَا النَّصَّ يَقْتَضِي إِيجَابَ إِيتَاءِ الْمَهْرِ بِالْكُلِّيَّةِ مُطْلَقًا، تُرِكَ الْعَمَلُ بِهِ فِيمَا إِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْمَسِيسُ وَلَا الْخَلْوَةُ، فَعِنْدَ حُصُولِهِمَا وَجَبَ الْبَقَاءُ عَلَى مُقْتَضَى الْآيَةِ.
Altıncı Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh: "Sahih halvet mehri kesinleştirir (mütekarrir kılar)" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise: "Onu kesinleştirmez" demiştir. Ebû Hanîfe kendi kavlinin sıhhatine bu ayetle delil getirmiştir. Zira bu nass, mehrin tamamının mutlak olarak verilmesinin vücubunu gerektirmektedir. Zifaf ve halvetin gerçekleşmediği durumda [özel nassla] bunun gereği terk edilmiştir; her ikisi hâsıl olduğunda ise ayetin muktezası üzere kalmak vacip olmuştur.
أَجَابَ أَصْحَابُنَا بِأَنَّ هَذِهِ عَامَّةٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ فِيهَا إِلَّا نِصْفُ الْمَهْرِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ خَاصَّةٌ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْخَاصَّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ.
Bizim arkadaşlarımız (Şâfiîler) şöyle cevap vermişlerdir: Bu [ayet] âmdır (geneldir). Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ } “Kendilerine mehir tayin edip de temas etmeden onları boşarsanız tayin ettiğinizin yarısı [onlarındır]” [Bakara: 237] buyruğu ise orada mehrin ancak yarısının vacip olduğuna delalet etmektedir. Bu ayet hastır (özeldir); şüphe yok ki has olan, âmdan önce gelir (tahsis eder).
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } “Eğer mehirlerinden bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa onu afiyetle, rahatça yiyin” buyruğu.