اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِإِيتَائِهِنَّ صَدُقَاتِهِنَّ عَقَّبَهُ بِذِكْرِ جَوَازِ قَبُولِ إِبْرَائِهَا وَهِبَتِهَا لَهُ، لِئَلَّا يَظُنَّ أَنَّ عَلَيْهِ إِيتَاءَهَا مَهْرَهَا وَإِنْ طَابَتْ نَفْسُهَا بِتَرْكِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ onlara [kadınların] mehirlerini vermelerini emredince, kadının mehri bağışlamasını ve ibra etmesini kabul etmenin caiz olduğunu hemen ardından zikretti; ta ki kadın kendi gönül rızasıyla mehri bıraksa bile kocanın onu mutlaka vermek zorunda olduğu zannedilmesin. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: نَفْسًا: نَصْبٌ عَلَى التَّمْيِيزِ وَالْمَعْنَى: طَابَتْ أَنْفُسُهُنَّ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنَ الصَّدَاقِ بِنَقْلِ الْفِعْلِ مِنَ الْأَنْفُسِ إِلَيْهِنَّ، فَخَرَجَتِ النَّفْسُ مُفَسِّرَةً كَمَا قَالُوا: أَنْتَ حَسَنٌ وَجْهًا، وَالْفِعْلُ فِي الْأَصْلِ لِلْوَجْهِ، فَلَمَّا حُوِّلَ إِلَى صَاحِبِ الْوَجْهِ خَرَجَ الْوَجْهُ مُفَسِّرًا لِمَوْقِعِ الْفِعْلِ، وَمِثْلُهُ: قَرَرْتُ بِهِ عَيْنًا وَضِقْتُ بِهِ ذَرْعًا.
Birinci Mesele: { نَفْسًا } lafzı temyiz olarak mensubdur. Manası: Fiil nefislerden kadınlara nakledilerek “Onların nefisleri mehirden bir şey hususunda size hoşnut oldu” demektir. Tıpkı: “Sen yüzce güzelsin (yüzün güzeldir)” sözlerinde olduğu gibi { النَّفْسُ } lafzı [kapallığı] açıklayıcı (müfessir) olarak gelmiştir. Aslında fiil yüze aittir; yüzün sahibine aktarılınca yüz kelimesi fiilin mahallini açıklayıcı olarak gelmiştir. Bunun benzeri: “Onunla gözüm aydın oldu” ve “Ondan dolayı takatim daraldı (gücüm yetmedi)” ifadeleridir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا وَحَّدَ النَّفْسَ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ بَيَانُ مَوْقِعِ الْفِعْلِ، وَذَلِكَ يَحْصُلُ بِالْوَاحِدِ وَمِثْلُهُ عِشْرُونَ دِرْهَمًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَوْ جُمِعَتْ كَانَ صَوَابًا كَقَوْلِهِ: بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا [الْكَهْفِ: ١٠٣] .
İkinci Mesele: { النَّفْسَ } lafzının tekil getirilmesinin sebebi, onunla fiilin mahallinin beyan edilmesinin kastedilmesidir; bu da tekil ile hasıl olur. Bunun benzeri “yirmi dirhem” [ifadesindeki dirhem lafzı]dır. Ferrâ şöyle demiştir: Çoğul getirilseydi de Allah Teâlâ'nın: { بِالْأَخْسَرِينَ أَعْمالًا } “Amelleri bakımından en çok hüsrana uğrayanlar” [Kehf: 103] buyruğunda olduğu gibi doğru olurdu.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنْ: فِي قَوْلِهِ: مِنْهُ لَيْسَ لِلتَّبْعِيضِ، بَلْ لِلتَّبْيِينِ وَالْمَعْنَى عَنْ شَيْءٍ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ الَّذِي هُوَ مَهْرٌ كَقَوْلِهِ: فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ [الْحَجِّ: ٣٠] وَذَلِكَ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَوْ طَابَتْ نَفْسُهَا عَنْ جَمِيعِ الْمَهْرِ حَلَّ لِلزَّوْجِ أَنْ يَأْخُذَهُ بِالْكُلِّيَّةِ.
Üçüncü Mesele: Ayetteki { مِنْهُ } ifadesinde yer alan { مِنْ } edatı teb'îz (kısmilik) için değil, tebyîn (açıklama) içindir. Manası: Allah Teâlâ'nın: { فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الْأَوْثانِ } “O pis putlardan kaçının” [Hac: 30] buyruğunda olduğu gibi “mehir olan bu cinsten bir şeyden” demektir. Zira kadın mehrin tamamını gönül hoşluğuyla bağışlasa, kocanın onu bütünüyle alması helal olur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مِنْهُ: أَيْ مِنَ الصَّدُقَاتِ أَوْ مِنْ ذلك وهو كقوله تعالى: قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ/ ذلِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥] بَعْدَ ذِكْرِ الشَّهَوَاتِ. وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا قَالَ رُؤْبَةُ:
Dördüncü Mesele: { مِنْهُ } yani mehirlerden veya “ondan” demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın şehevâtı (arzu edilen şeyleri) zikrettikten sonraki: { قُلْ أَأُنَبِّئُكُمْ بِخَيْرٍ مِنْ ذلِكُمْ } “De ki: Size bunlardan daha hayırlısını haber vereyim mi?” [Âl-i İmrân: 15] buyruğu gibidir. Rivayet edildiğine göre Ru'be:
فِيهَا خُطُوطٌ مِنْ سَوَادٍ وَبَلَقْ ... كَأَنَّهُ فِي الْجِلْدِ تَوْلِيعُ الْبَهَقْ
“Onda siyah ve beyaz çizgiler vardır... Sanki o derideki alaca hastalığının yayılması gibidir” [beytini okuduğunda],
فَقِيلَ لَهُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ «كَأَنَّهُ» إِنْ عَادَ إِلَى الْخُطُوطِ كَانَ يَجِبُ أَنْ تَقُولَ: كَأَنَّهَا، وَإِنْ عَادَ إِلَى السَّوَادِ وَالْبَلَقِ كَانَ يَجِبُ أَنْ تَقُولَ: كَأَنَّهُمَا، فَقَالَ: أَرَدْتُ كَأَنَّ ذَاكَ، وَفِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ الصَّدُقَاتِ فِي مَعْنَى الصَّدَاقِ لِأَنَّكَ لَوْ قُلْتَ: وَآتُوا النِّسَاءَ صَدَاقَهُنَّ لَكَانَ الْمَقْصُودُ حَاصِلًا، وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ الْفَائِدَةَ فِي تَذْكِيرِ الضَّمِيرِ أَنْ يَعُودَ ذَلِكَ إِلَى بَعْضِ الصَّدَاقِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَرْغِيبُهَا فِي أَنْ لَا تَهَبَ إِلَّا بَعْضَ الصَّدَاقِ.
Kendisine: “{ كَأَنَّهُ } sözündeki zamir şayet çizgilere dönüyorsa { كَأَنَّهَا }, şayet siyah ve beyaza dönüyorsa { كَأَنَّهُمَا } demen gerekirdi” denildi. O da: “Ben 'sanki şu durum' [demeyi] kastettim” dedi. Bunda başka bir vecih daha vardır: { الصَّدُقَاتِ } lafzı tekil olan { الصَّدَاقِ } manasındadır; zira sen “Kadınlara mehirlerini verin” desen maksat hasıl olurdu. Üçüncü bir vecih de şudur: Zamirin müzekker kılınmasındaki fayda, onun mehrin bir kısmına dönmesidir. Bundan maksat ise kadını mehrin tamamını değil sadece bir kısmını bağışlamaya teşvik etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ: فَإِنْ وَهَبْنَ لَكُمْ شَيْئًا مِنَ الصَّدَاقِ عَنْ طِيبَةِ النَّفْسِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ السَّبَبُ فِيهِ شَكَاسَةُ أَخْلَاقِكُمْ مَعَهُنَّ، أَوْ سُوءُ مُعَاشَرَتِكُمْ مَعَهُنَّ، فَكُلُوهُ وَأَنْفِقُوهُ، وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى ضِيقِ الْمَسْلَكِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَوُجُوبِ الِاحْتِيَاطِ، حَيْثُ بَنَى الشَّرْطَ عَلَى طِيبِ النَّفْسِ فَقَالَ: فَإِنْ طِبْنَ وَلَمْ يَقُلْ: فَإِنْ وَهَبْنَ أَوْ سَمَحْنَ، إِعْلَامًا بِأَنَّ الْمُرَاعَى هُوَ تَجَافِي نَفْسِهَا عَنِ الْمَوْهُوبِ طَيِّبَةً.
Beşinci Mesele: Ayetin manası şudur: Şayet onlar, sebebi sizin onlara karşı huysuzluğunuz veya kötü muameleniz olmaksızın, kendi gönül hoşluklarıyla mehirden bir şeyi size bağışlarlarsa onu yiyin ve harcayın. Ayette bu hususta yolun darlığına ve ihtiyatlı davranmanın gerekliliğine delil vardır; zira şartı gönül hoşluğuna bağlayarak { فَإِنْ طِبْنَ } buyurmuş, { فَإِنْ وَهَبْنَ } (eğer bağışlarlarsa) veya { سَمَحْنَ } (cömertlik ederlerse) dememiştir. Bu da gözetilmesi gereken şeyin, kadının bağışlanan şeyden gönül hoşluğuyla feragat etmesi olduğunu bildirmek içindir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْهَنِيءُ وَالْمَرِيءُ: صِفَتَانِ مِنْ هَنُؤَ الطَّعَامُ وَمَرُؤَ، إِذَا كَانَ سَائِغًا لَا تَنْغِيصَ فِيهِ، وَقِيلَ:
Altıncı Mesele: { الْهَنِيءُ } ve { الْمَرِيءُ } kelimeleri; yiyecek boğazdan rahat geçen ve bir sıkıntı vermeyen türden olduğunda kullanılan “henue't-taâm” ve “merue” fiillerinden türemiş iki sıfattır. Şöyle de denilmiştir:
الْهَنِيءُ مَا يَسْتَلِذُّهُ الْآكِلُ، وَالْمَرِيءُ مَا يَحْمَدُ عَاقِبَتَهُ، وَقِيلَ: مَا يَنْسَاغُ فِي مَجْرَاهُ، وَقِيلَ لِمَدْخَلِ الطَّعَامِ مِنَ الْحُلْقُومِ إِلَى فَمِ الْمَعِدَةِ: الْمَرِيءُ لِمُرُوءِ الطَّعَامِ فِيهِ وَهُوَ انْسِيَاغُهُ. وَحَكَى الْوَاحِدِيُّ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ أَصْلَ الْهَنِيءِ مِنَ الْهَنَاءِ وَهُوَ مُعَالَجَةُ الْجَرَبِ بِالْقَطْرَانِ، فَالْهَنِيءُ شِفَاءٌ مِنَ الْجَرَبِ، قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: الْمَعْنَى أَنَّهُنَّ إِذَا وَهَبْنَ مُهُورَهُنَّ مِنْ أَزْوَاجِهِنَّ عَنْ طِيبَةِ النَّفْسِ لَمْ يَكُنْ عَلَى الْأَزْوَاجِ فِي ذَلِكَ تَبِعَةٌ لَا فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَهُوَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّحْلِيلِ، وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْإِبَاحَةِ وَإِزَالَةِ التَّبِعَةِ.
Henî', yiyenin lezzet aldığı şeydir; merî' ise sonu övülen (kolay sindirilen) şeydir. Boğazdan akıp giden şey olduğu da söylenmiştir. Yemeğin geçtiği yer olan gırtlaktan mide ağzına kadar olan kısma, yemeğin oradan akıp gitmesi sebebiyle { الْمَرِيءُ } (yemek borusu) denmiştir. Vâhidî bazılarından şöyle nakletmiştir: Henî' kelimesinin aslı { الْهَنَاءِ } lafzındandır; o da uyuzun katranla tedavi edilmesidir. Dolayısıyla henî', uyuzdan şifa bulmaktır. Müfessirler şöyle demişlerdir: Ayetin manası; kadınlar mehirlerini gönül hoşluğuyla kocalarına bağışladıklarında, bundan dolayı kocalar üzerine ne dünyada ne de ahirette hiçbir sorumluluk (vebal) yoktur. Özetle bu ifade, helal kılmaktan, mubah kılmada mübalağadan ve sorumluluğu kaldırmaktan ibarettir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: هَنِيئاً مَرِيئاً وَصْفٌ لِلْمَصْدَرِ، أَيْ أَكْلًا هَنِيئًا مَرِيئًا، أَوْ حَالٌ مِنَ الضَّمِيرِ أَيْ كُلُوهُ وَهُوَ هَنِيءٌ مَرِيءٌ، وَقَدْ يُوقَفُ عَلَى قَوْلِهِ: فَكُلُوهُ ثُمَّ يُبْتَدَأُ بِقَوْلِهِ: هَنِيئاً مَرِيئاً عَلَى الدُّعَاءِ وَعَلَى أَنَّهُمَا صِفَتَانِ أُقِيمَتَا مَقَامَ الْمَصْدَرَيْنِ كَأَنَّهُ قِيلَ: هَنَأَ مرأ.
Yedinci Mesele: Ayetteki { هَنِيئاً مَرِيئاً } ifadesi masdarın sıfatıdır; yani “afiyet ve kolaylıkla yiyiş olarak [yiyin]” demektir veya zamirden hâldir; yani “onu afiyetli ve sindirimi kolay olduğu halde yiyin” demektir. Bazen de { فَكُلُوهُ } buyruğunda durulur, sonra dua makamında olarak ve iki masdar yerine geçen iki sıfat kabul edilerek { هَنِيئاً مَرِيئاً } sözüyle başlanır; sanki “Afiyet ve şifa olsun” denilmiş gibi olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أُمُورٍ: مِنْهَا: أَنَّ الْمَهْرَ لَهَا وَلَا حَقَّ لِلْوَلِيِّ فِيهِ، وَمِنْهَا جَوَازُ هِبَتِهَا الْمَهْرَ لِلزَّوْجِ، وَجَوَازُ أَنْ يَأْخُذَهُ الزَّوْجُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً يَدُلُّ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ، وَمِنْهَا جَوَازُ هِبَتِهَا الْمَهْرَ قَبْلَ الْقَبْضِ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمْ يفرق بين الحالتين.
Sekizinci Mesele: Bu ayet birkaç hususa delalet etmiştir: Bunlardan biri, mehrin kadına ait olduğu ve velinin onda hiçbir hakkının bulunmadığıdır. Bir diğeri, kadının mehri kocasına bağışlamasının ve kocanın da onu almasının caiz olduğudur; zira { فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } buyruğu her iki manaya da delalet eder. Bir diğeri ise kadının mehrini kabzetmeden (teslim almadan) önce de bağışlamasının caiz olduğudur; zira Allah Teâlâ iki durum arasında bir ayrım yapmamıştır.
وهاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً يَتَنَاوَلُ مَا إِذَا كَانَ الْمَهْرُ عَيْنًا، أَمَّا إِذَا كَانَ دَيْنًا/ فَالْآيَةُ غَيْرُ مُتَنَاوِلَةٍ لَهُ، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ لِمَا فِي الذِّمَّةِ: كُلْهُ هَنِيئًا مَرِيئًا.
Burada bir inceleme (araştırma) vardır: { فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } buyruğu mehrin ayn (belirli bir mal) olması durumunu kapsar; fakat zimmette bir borç (deyn) olması durumunu bu ayet kapsamaz; zira zimmette olan şey için “Onu afiyetle, rahatça yiyin” denilmez.
قُلْنَا: الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً لَيْسَ نَفْسَ الْأَكْلِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ حِلُّ التَّصَرُّفَاتِ، وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَكْلَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ مُعْظَمَ الْمَقْصُودِ مِنَ الْمَالِ إِنَّمَا هُوَ الْأَكْلُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النِّسَاءِ: ١٠] وَقَالَ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [البقرة: ١٨٨] .
Biz deriz ki: { فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً } buyruğundan maksat bizzat yeme fiili değil, tasarrufların helal olmasıdır. Yeme fiilinin tahsis edilerek zikredilmesi, maldan en büyük maksadın yemek olmasından ötürüdür. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” [Nisâ: 10] ve: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” [Bakara: 188] buyruklarıdır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: قَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: إِنْ وَهَبَتْ ثُمَّ طَلَبَتْ بَعْدَ الْهِبَةِ عُلِمَ أَنَّهَا لَمْ تَطِبْ عَنْهُ نَفْسًا، وَعَنِ الشَّعْبِيِّ: أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ مَعَ زَوْجِهَا شُرَيْحًا فِي عَطِيَّةٍ أَعْطَتْهَا إِيَّاهُ وَهِيَ تَطْلُبُ الرُّجُوعَ فَقَالَ شُرَيْحٌ: رُدَّ عَلَيْهَا، فَقَالَ الرَّجُلُ أَلَيْسَ قَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ فَقَالَ: لَوْ طَابَتْ نَفْسُهَا عَنْهُ لَمَا رَجَعَتْ فِيهِ.
Dokuzuncu Mesele: Bazı ilim adamları şöyle demiştir: Kadın bağışta bulunur da bağıştan sonra [verdiğini] geri isterse, onun bunu gönül hoşluğuyla vermediği anlaşılır. Şa'bî'den nakledildiğine göre: Bir kadın kocasıyla birlikte, kocasına yaptığı bir bağış hususunda ve ondan dönmeyi talep ederek Şüreyh'e geldi. Şüreyh: “[Bağışı] ona geri ver” dedi. Adam: “Allah Teâlâ { فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ } 'Eğer bir kısmını gönül hoşluğuyla bağışlarlarsa...' buyurmadı mı?” deyince, Şüreyh: “Eğer gönlü hoş olsaydı ondan dönmek istemezdi” dedi.
وَرُوِيَ عَنْهُ أَيْضًا: أُقِيلُهَا فِيمَا وَهَبَتْ وَلَا أُقِيلُهُ لِأَنَّهُنَّ يُخْدَعْنَ، وَحُكِيَ أَنَّ رَجُلًا مِنْ آلِ أَبِي مَعِيطٍ أَعْطَتْهُ امْرَأَتُهُ أَلْفَ دِينَارٍ صَدَاقًا كَانَ لَهَا عَلَيْهِ، فَلَبِثَ شَهْرًا ثُمَّ طَلَّقَهَا، فَخَاصَمَتْهُ إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ، فَقَالَ الرَّجُلُ: أَعْطَتْنِي طَيِّبَةً بِهِ نَفْسُهَا، فَقَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ: فَإِنَّ الْآيَةَ الَّتِي بَعْدَهَا فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً ارْدُدْ عَلَيْهَا. وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى قُضَاتِهِ: إِنَّ النِّسَاءَ يُعْطِينَ رَغْبَةً وَرَهْبَةً، فَأَيُّمَا امْرَأَةٍ أَعْطَتْهُ ثُمَّ أَرَادَتْ أَنْ تَرْجِعَ فَذَلِكَ لَهَا والله أعلم.
Yine ondan şöyle rivayet edilmiştir: “Kadının bağışladığı şeyde bağıştan dönmesini kabul ederim, fakat erkeğinkini kabul etmem; çünkü kadınlar aldatılırlar.” Anlatıldığına göre Ebû Muayt ailesinden bir adama, karısı kocası üzerindeki alacağı olan bin dinar mehri bağışladı. Adam bir ay bekledikten sonra kadını boşadı. Kadın adamı Abdülmelik b. Mervân'a şikayet etti. Adam: “Gönül hoşluğuyla bana verdi” deyince, Abdülmelik: “Ondan sonraki ayet { فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً } 'Ondan hiçbir şey almayın' buyurmaktadır; onu kadına geri ver!” dedi. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu teâlâ anh'tan da kadılarına şöyle yazdığı rivayet edilmiştir: “Kadınlar arzu ve korku sebebiyle bağışlarlar. Hangi kadın bağışta bulunur da sonra dönmek isterse bu onun hakkıdır.” En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 5]
وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٥)
{ وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “Allah'ın sizin için geçim vesilesi kıldığı mallarınızı aklı ermezlere (sefihlere) vermeyin; onlarla kendilerini rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin.” (5)
[في قوله تَعَالَى وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّالِثُ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ.
[Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } buyruğu hakkında:] Bil ki bu, bu surede zikredilen hükümlerin üçüncü türüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنِّي وَإِنْ كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ بِإِيتَاءِ الْيَتَامَى أَمْوَالَهُمْ وَبِدَفْعِ صَدُقَاتِ النِّسَاءِ إِلَيْهِنَّ، فَإِنَّمَا قُلْتُ ذَلِكَ إِذَا كَانُوا عَاقِلِينَ بَالِغِينَ مُتَمَكِّنِينَ مِنْ حِفْظِ أَمْوَالِهِمْ، فَأَمَّا إِذَا كَانُوا غَيْرَ بَالِغِينَ، أَوْ غَيْرَ عُقَلَاءَ، أَوْ إِنْ كَانُوا بَالِغِينَ عُقَلَاءَ إِلَّا أَنَّهُمْ كَانُوا سُفَهَاءَ مُسْرِفِينَ، فَلَا تَدْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَأَمْسِكُوهَا لِأَجْلِهِمْ إِلَى أَنْ يَزُولَ عَنْهُمُ السَّفَهُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ الِاحْتِيَاطُ فِي حِفْظِ أَمْوَالِ الضُّعَفَاءِ وَالْعَاجِزِينَ.
Bil ki bu ayetin kendisinden önceki ayetle irtibatı şöyledir: Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Ben her ne kadar yetimlere mallarını vermenizi ve kadınların mehirlerini kendilerine ödemenizi emrettiysem de, bunu ancak onlar akıllı, bülûğa ermiş ve mallarını korumaya muktedir oldukları takdirde söyledim. Fakat bülûğa ermemiş veya akıllı değillerse yahut bülûğa ermiş akıllı kimseler olsalar bile sefih ve müsrif iseler mallarını onlara vermeyin; sefihlikleri zail oluncaya kadar onlar adına o malları tutun.” Bütün bunlardan maksat, zayıf ve aciz kimselerin mallarını korumada ihtiyatlı davranmaktır.
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا خِطَابُ الْأَوْلِيَاءِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَيُّهَا الْأَوْلِيَاءُ لَا تُؤْتُوا الَّذِينَ يَكُونُونَ تَحْتَ وِلَايَتِكُمْ وَكَانُوا سُفَهَاءَ أَمْوَالَهُمْ. وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ خِطَابُ الْأَوْلِيَاءِ قَوْلُهُ: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَأَيْضًا فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَحْسُنُ تَعَلُّقُ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا كَمَا قَرَّرْنَاهُ.
Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Ayetin velilere hitap olmasıdır. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Ey veliler! Velayetiniz altında bulunan ve sefih olan kimselere mallarını vermeyin.” Bunun velilere bir hitap olduğuna delil, O'nun: { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } buyruğudur. Ayrıca bu görüşe göre ayetin önceki ayetle irtibatı da açıkladığımız şekilde güzel oturmaktadır.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ كَانَ يَجِبُ أَنْ يُقَالَ: وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَهُمْ، فَلِمَ قَالَ أَمْوَالَكُمْ؟
Şayet: “Bu veche göre 'Sefihlere onların mallarını vermeyin' denilmesi gerekirdi; niçin 'mallarınızı' demiştir?” denilirse,
قُلْنَا: فِي الْجَوَابِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ الْمَالَ إِلَيْهِمْ لَا لِأَنَّهُمْ مَلَكُوهُ، لَكِنْ مِنْ حَيْثُ مَلَكُوا التَّصَرُّفَ فِيهِ، وَيَكْفِي فِي حُسْنِ الْإِضَافَةِ أَدْنَى سَبَبٍ، الثَّانِي: إِنَّمَا حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ إِجْرَاءً لِلْوَحْدَةِ بِالنَّوْعِ مَجْرَى الْوَحْدَةِ بِالشَّخْصِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ [التَّوْبَةِ: ١٢٨] وَقَوْلِهِ: أَوْ ما
Cevaben deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ malı onların mülkü olduğu için değil, onda tasarruf yetkisine sahip oldukları cihetle onlara izafe etmiştir. İzafetin güzelliği için en küçük bir sebep dahi yeterlidir. İkincisi: Bu izafet, tür birliğini şahıs birliği yerine koymak suretiyle güzel olmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ جاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } “Andolsun, size kendi içinizden bir peygamber gelmiştir” [Tevbe: 128] buyruğu ve O'nun: { أَوْ ما
مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ
{ مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } “ellerinizin sahip olduğu [cariyeler]”
[النساء: ٣٦] وقوله: فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ وَقَوْلُهُ: ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ:
“yahut sahip olduğunuz cariyeler” [Nisâ: 36] buyruğu ile O'nun: { فَاقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Nefislerinizi öldürün” ve: { ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ
٨٥] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ مَا كَانَ يَقْتُلُ نَفْسَهُ، وَلَكِنْ كَانَ بَعْضُهُمْ يَقْتُلُ بَعْضًا، وَكَانَ الكل من نوع واحد، فكذا هاهنا الْمَالُ شَيْءٌ يَنْتَفِعُ بِهِ نَوْعُ الْإِنْسَانِ وَيَحْتَاجُ إِلَيْهِ. فَلِأَجْلِ هَذِهِ الْوَحْدَةِ النَّوْعِيَّةِ حَسُنَتْ إِضَافَةُ أَمْوَالِ السُّفَهَاءِ إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ.
} “Sonra sizler öyle kimselersiniz ki birbirinizi öldürüyorsunuz” [Bakara: 85] buyruklarıdır. Bilinmektedir ki onlardan bir kimse kendi nefsini öldürmüyor, bilakis bir kısmı diğerini öldürüyordu ve hepsi tek bir türdendi. İşte burada da durum böyledir; mal, insan türünün faydalandığı ve ihtiyaç duyduğu bir şeydir. Dolayısıyla bu türsel birlikten ötürü sefihlerin mallarının velilerine izafe edilmesi güzel olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ خِطَابُ الْآبَاءِ فَنَهَاهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ أَوْلَادُهُمْ سُفَهَاءَ لَا يَسْتَقِلُّونَ بِحِفْظِ الْمَالِ وَإِصْلَاحِهِ أَنْ يَدْفَعُوا أَمْوَالَهُمْ أَوْ بَعْضَهَا إِلَيْهِمْ، لِمَا كَانَ فِي ذَلِكَ مِنَ الْإِفْسَادِ، فَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ إِضَافَةُ الْأَمْوَالِ إِلَيْهِمْ حَقِيقَةً، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ الْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ الْحَثَّ عَلَى حِفْظِ الْمَالِ وَالسَّعْيَ فِي أَنْ لَا يَضِيعَ وَلَا يَهْلِكَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ جَمِيعَ أَمْوَالِهِ وَيُهْلِكَهَا، وَإِذَا قَرُبَ أَجَلُهُ فَإِنَّهُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُوصِيَ بِمَالِهِ إِلَى أَمِينٍ يَحْفَظُ ذَلِكَ الْمَالَ عَلَى وَرَثَتِهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَرْجَحُ لِوَجْهَيْنِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّرْجِيحِ أَنَّ ظَاهِرَ النَّهْيِ لِلتَّحْرِيمِ، وَأَجْمَعَتِ الْأُمَّةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ أَنْ يَهَبَ مِنْ أَوْلَادِهِ الصِّغَارِ وَمِنَ النِّسْوَانِ مَا شَاءَ مِنْ مَالِهِ، وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ يَحْرُمُ عَلَى الْوَلِيِّ أَنْ يَدْفَعَ إِلَى السُّفَهَاءِ أَمْوَالَهُمْ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لَا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ الثَّانِي وَاللَّهُ أَعْلَمُ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الْوَصِيَّةَ بِالْأَيْتَامِ أَشْبَهُ، لِأَنَّ الْمَرْءَ مُشْفِقٌ بِطَبْعِهِ عَلَى وَلَدِهِ، فَلَا يَقُولُ لَهُ إِلَّا الْمَعْرُوفَ، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ إِلَى هَذِهِ الْوَصِيَّةِ مَعَ الْأَيْتَامِ الْأَجَانِبِ، وَلَا يَمْتَنِعُ أَيْضًا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ. قَالَ الْقَاضِي:
İkinci Görüş: Bu ayet babalara bir hitaptır. Çocukları malı korumaktan ve onu idare etmekten aciz sefihler olduğunda, bunda bir ifsâd (ziyan) bulunması sebebiyle Allah Teâlâ mallarını veya mallarının bir kısmını onlara vermelerini babalara yasaklamıştır. Bu veche göre malların onlara izafe edilmesi hakiki anlamdadır. Bu görüşe göre ayetten maksat, malı korumaya, onun zayi ve telef olmaması için gayret göstermeye teşvik etmektir. Bu da kişinin bütün mallarını yiyip telef etme hakkı olmadığına delalet eder; eceli yaklaştığında ise o malı mirasçıları lehine koruyacak güvenilir bir kimseye malını vasiyet etmesi gerekir. Birinci görüşün iki vecihten dolayı daha racih olduğunu belirtmiştik. Bu tercihe delalet eden hususlardan biri de nehyin zahirinin haramlık bildirmesidir; ümmet ise kişinin küçük çocuklarına ve kadınlara malından dilediğini bağışlamasının haram olmadığı üzerinde icma etmiştir. Yine velinin sefihlere mallarını vermesinin haram olduğu hususunda da icma etmişlerdir. Durum böyle olunca ayeti bu ikinci görüşe değil, birinci görüşe hamletmek vacip olmuştur; en doğrusunu Allah bilir. İkincisi: Ayetin sonunda { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } buyurmuştur; şüphe yok ki bu vasiyet yetimlere daha uygundur, zira kişi fıtratı gereği çocuğuna şefkatlidir ve ona ancak güzel söz söyler. Bu vasiyete ancak yabancı yetimler söz konusu olduğunda ihtiyaç duyulur. Ayeti her iki veche hamletmek de mümkündür. Kādî şöyle demiştir:
هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي حَمْلَ قَوْلِهِ: أَمْوالَكُمُ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ جَمِيعًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ قَوْلَهُ:
“Bu uzaktır; çünkü { أَمْوالَكُمُ } buyruğunu hem hakikate hem de mecaza birlikte hamletmeyi gerektirir.” Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: O'nun:
أَمْوالَكُمُ يُفِيدُ كَوْنَ تِلْكَ الْأَمْوَالِ مُخْتَصَّةً بِهِمُ اخْتِصَاصًا يُمْكِنُهُ التَّصَرُّفُ فِيهَا، ثُمَّ إن هذا الِاخْتِصَاصَ حَاصِلٌ فِي الْمَالِ الَّذِي يَكُونُ مَمْلُوكًا لَهُ، وَفِي الْمَالِ الَّذِي يَكُونُ مَمْلُوكًا لِلصَّبِيِّ، إِلَّا أَنَّهُ يَجِبُ تَصَرُّفُهُ، فَهَذَا التَّفَاوُتُ وَاقِعٌ فِي مَفْهُومٍ خَارِجٍ مِنَ الْمَفْهُومِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ قَوْلِهِ: / أَمْوالَكُمُ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَبْعُدْ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِمَا مِنْ حَيْثُ إِنَّ اللَّفْظَ أَفَادَ مَعْنًى وَاحِدًا مُشْتَرِكًا بَيْنَهُمَا.
{ أَمْوالَكُمُ } buyruğu, o malların onda tasarrufta bulunabilmesine imkan veren bir tahsisle kendilerine ait olmasını ifade eder. Sonra bu tahsis, kişinin kendi mülkü olan malda da çocuğun mülkü olup tasarrufu [veliye] vacip olan malda da mevcuttur. Dolayısıyla bu farklılık, { أَمْوالَكُمُ } buyruğundan anlaşılan mefhumun dışındaki harici bir mefhumda gerçekleşmektedir. Durum böyle olunca lafzın her ikisine de hamledilmesi uzak değildir; zira lafız ikisi arasında müşterek olan tek bir mana ifade etmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي الْمُرَادِ بِالسُّفَهَاءِ أَوْجُهًا: الْأَوَّلُ: قَالَ مجاهد وجويبر عن الضحاك السفهاء هاهنا النِّسَاءُ سَوَاءً كُنَّ أَزْوَاجًا أَوْ أُمَّهَاتٍ أَوْ بَنَاتٍ. وَهَذَا مَذْهَبُ ابْنِ عُمَرَ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا مَا
İkinci Mesele: Sefihlerden kastedilen hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Mücâhid ve Dahhâk'tan rivayetle Cüveybir; buradaki sefihlerin, ister eş, ister anne, ister kız çocuğu olsunlar kadınlar olduğunu söylemişlerdir. Bu İbn Ömer'in de mezhebidir. Şunun rivayet edilmesi de buna delalet eder:
رَوَى أَبُو أُمَامَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «أَلَا إِنَّمَا خُلِقَتِ النَّارُ لِلسُّفَهَاءِ يَقُولُهَا ثَلَاثًا أَلَا وَإِنَّ السُّفَهَاءَ النِّسَاءُ إِلَّا امْرَأَةً أَطَاعَتْ قَيِّمَهَا» .
Ebû Ümâme'nin rivayetine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Haberiniz olsun ki cehennem sefihler için yaratılmıştır -bunu üç kere söyledi.- Haberiniz olsun ki sefihler, yöneticisine (kocasına) itaat eden kadın müstesna, kadınlardır.»
فَإِنْ قِيلَ: لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ النِّسَاءَ لَقَالَ: السَّفَائِهَ أَوِ السَّفِيهَاتِ فِي جَمْعِ السَّفِيهَةِ نَحْوُ غَرَائِبَ وَغَرِيبَاتٍ فِي جَمْعِ الْغَرِيبَةِ.
Şayet: “Eğer sefihlerden maksat kadınlar olsaydı, tıpkı { الْغَرِيبَةِ } kelimesinin çoğulunun { غَرَائِبَ } ve { غَرِيبَاتٍ } gelmesi gibi, { السَّفِيهَةِ } kelimesinin çoğulu olarak { السَّفَائِهَ } veya { السَّفِيهَاتِ } derdi” denilirse,
أَجَابَ الزَّجَّاجُ: بِأَنَّ السُّفَهَاءَ فِي جَمْعِ السَّفِيهَةِ جَائِزٌ كَمَا أَنَّ الْفُقَرَاءَ فِي جَمْعِ الْفَقِيرَةِ جَائِزٌ.
Zeccâc şöyle cevap vermiştir: { السَّفِيهَةِ } kelimesinin çoğulunda { السُّفَهَاءَ } denilmesi caizdir; tıpkı { الْفَقِيرَةِ } kelimesinin çoğulunda { الْفُقَرَاءَ } denilmesinin caiz olduğu gibi.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ الزُّهْرِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: عَنَى بِالسُّفَهَاءِ هاهنا السُّفَهَاءَ مِنَ الْأَوْلَادِ، يَقُولُ: لَا تُعْطِ مَالَكَ الَّذِي هُوَ قِيَامُكَ، وَلَدَكَ السَّفِيهَ فَيُفْسِدَهُ.
İkinci Görüş: Zührî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Burada sefihlerle çocuklardan sefih olanları kastetmiştir. Yani: “Senin geçim vesilen olan malını, telef etsin diye sefih çocuğuna verme” demektedir.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِالسُّفَهَاءِ هُمُ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ فِي قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَقَتَادَةَ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالُوا إِذَا عَلِمَ الرَّجُلُ أَنَّ امْرَأَتَهُ سَفِيهَةٌ مُفْسِدَةٌ، وَأَنَّ وَلَدَهُ سَفِيهٌ مُفْسِدٌ فَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يُسَلِّطَ وَاحِدًا مِنْهُمَا عَلَى مَالِهِ فَيُفْسِدَهُ.
Üçüncü Görüş: İbn Abbâs, Hasan, Katâde ve Saîd b. Cübeyr'in kavline göre sefihlerden maksat kadınlar ve çocuklardır. Onlar şöyle demişlerdir: Kişi karısının sefih ve telef edici olduğunu, çocuğunun da sefih ve telef edici olduğunu bilirse, telef etsinler diye hiçbirini malına musallat etmemelidir.
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّفَهَاءِ كُلُّ مَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ عَقْلٌ يَفِي بِحِفْظِ الْمَالِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ وَالْأَيْتَامُ وكل من كان موصوفاً بهذه الصدفة، وَهَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّ التَّخْصِيصَ بِغَيْرِ دَلِيلٍ لَا يَجُوزُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي
Dördüncü Görüş: Sefihlerden maksat, malı korumaya yetecek aklı bulunmayan herkestir. Kadınlar, çocuklar, yetimler ve bu sıfatla vasıflanan herkes buna dahildir. Bu görüş daha evladır; zira delilsiz tahsis caiz değildir. Biz daha önce
سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّ السَّفَهَ خِفَّةُ الْعَقْلِ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْفَاسِقُ سَفِيهًا لِأَنَّهُ لَا وَزْنَ لَهُ عِنْدَ أَهْلِ الدِّينِ وَالْعِلْمِ، وَيُسَمَّى النَّاقِصُ الْعَقْلِ سَفِيهًا لِخِفَّةِ عَقْلِهِ.
Bakara Suresi'nde sefehin akıl hafifliği (akıl noksanlığı) olduğunu zikretmiştik. Bundan dolayı din ve ilim ehli katında bir ağırlığı bulunmadığı için fâsıka sefih denmiştir; aklı noksan olan kimseye de aklının hafifliğinden ötürü sefih denilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ لَيْسَ السَّفَهُ فِي هَؤُلَاءِ صِفَةَ ذَمٍّ، وَلَا يُفِيدُ مَعْنَى الْعِصْيَانِ لِلَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا سُمُّوا سُفَهَاءَ لِخِفَّةِ عُقُولِهِمْ وَنُقْصَانِ تَمْيِيزِهِمْ عَنِ الْقِيَامِ بِحِفْظِ الْأَمْوَالِ.
Üçüncü Mesele: Bunlar hakkındaki sefeh (sefihlik) bir yergi sıfatı değildir ve Allah Teâlâ'ya isyan manasını da ifade etmez. Onlara ancak akıllarının hafifliği ve malları koruyup idare etmekteki temyizlerinin noksanlığı sebebiyle sefihler denilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُكَلَّفِينَ فِي مَوَاضِعَ مِنْ كِتَابِهِ بِحِفْظِ الْأَمْوَالِ، قَالَ تَعَالَى: وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ [الْإِسْرَاءِ: ٢٦، ٢٧] وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٢٩] وَقَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا [الْفُرْقَانِ: ٦٧] وَقَدْ رَغَّبَ اللَّهُ فِي حِفْظِ الْمَالِ فِي آيَةِ الْمُدَايَنَةِ حَيْثُ أَمَرَ بِالْكِتَابَةِ وَالْإِشْهَادِ وَالرَّهْنِ، وَالْعَقْلُ أَيْضًا يُؤَيِّدُ ذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَكُنْ فَارِغَ الْبَالِ لَا يُمْكِنُهُ الْقِيَامُ بِتَحْصِيلِ مَصَالِحِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَلَا يَكُونُ فَارِغَ الْبَالِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْمَالِ لِأَنَّ بِهِ يَتَمَكَّنُ مَنْ جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، فَمَنْ أَرَادَ الدُّنْيَا بِهَذَا الْغَرَضِ كَانَتِ الدُّنْيَا فِي حَقِّهِ مِنْ أَعْظَمِ الْأَسْبَابِ الْمُعِينَةِ لَهُ عَلَى اكْتِسَابِ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ، أَمَّا/ مَنْ أَرَادَهَا لِنَفْسِهَا وَلِعَيْنِهَا كَانَتْ مِنْ أَعْظَمِ الْمُعَوِّقَاتِ عَنْ كَسْبِ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ.
Dördüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Kitabı'nın birçok yerinde mükelleflere malları korumayı emretmiştir. Allah Teâlâ: { وَلا تُبَذِّرْ تَبْذِيراً إِنَّ الْمُبَذِّرِينَ كانُوا إِخْوانَ الشَّياطِينِ } “Saçıp savurma! Zira saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir” [İsrâ: 26-27] buyurmuştur. Yine Allah Teâlâ: { وَلا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَلا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُوراً } “Elini boynuna asılmış kılma (cimri olma), onu büsbütün de açıp saçma; sonra kınanmış ve pişman bir halde oturup kalırsın” [İsrâ: 29] ve O: { وَالَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَلَمْ يَقْتُرُوا } “Onlar harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik yaparlar” [Furkān: 67] buyurmuştur. Allah Teâlâ borçlanma (müdayene) ayetinde yazmayı, şahit tutmayı ve rehin almayı emrederek malı korumaya teşvik etmiştir. Akıl da bunu destekler; çünkü insan zihnen rahat ve meşguliyetsiz olmadıkça dünya ve ahiret maslahatlarını elde etmeye güç yetiremez; zihin rahatlığı da ancak mal vasıtasıyla olur. Çünkü mal ile menfaatleri celbetmek ve zararları defetmek mümkün olur. Kim dünyayı bu gayeyle isterse, dünya onun hakkında ahiret saadetini kazanmasına yardım eden en büyük sebeplerden biri olur. Dünyayı sırf kendisi ve bizzat zatı için isteyen kimse için ise o, ahiret saadetini kazanmaktan alıkoyan en büyük engellerden biri olur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً مَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ قِيَامُكُمْ وَلَا مَعَاشُكُمْ إِلَّا بِهَذَا الْمَالِ، فَلَمَّا كَانَ الْمَالُ سَبَبًا لِلْقِيَامِ وَالِاسْتِقْلَالِ سَمَّاهُ بِالْقِيَامِ إِطْلَاقًا لِاسْمِ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ عَلَى سَبِيلِ الْمُبَالَغَةِ، يَعْنِي كَانَ هَذَا الْمَالُ نَفْسَ قِيَامِكُمْ وَابْتِغَاءَ مَعَاشِكُمْ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَمًا وَقَدْ يُقَالُ: هَذَا قَيِّمٌ وَقِيَمٌ، كَمَا قَالَ: دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ [الْأَنْعَامِ: ١٦١] وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ (قِوَامًا) بِالْوَاوِ، وَقِوَامُ الشَّيْءِ مَا يُقَامُ بِهِ كَقَوْلِكَ: مِلَاكُ الْأَمْرِ لِمَا يُمْلَكُ بِهِ.
Beşinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } buyruğunun manası: Sizin ayakta kalmanız ve geçiminiz ancak bu malla hasıl olur demektir. Mal, ayakta kalmanın ve bağımsızlığın sebebi olunca mübalağa yoluyla sebebe müsebbebin (sonucun) adını vererek ona { الْقِيَامِ } demiştir; yani sanki bu mal bizzat sizin ayakta kalışınız ve maişetinizin aranışıdır. Nâfi ve İbn Âmir { الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَمًا } şeklinde okumuşlardır. Nitekim O'nun: { دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ } “Doğru bir din olan İbrahim'in milletine...” [En'âm: 161] buyruğunda olduğu gibi “Bu kayyimdir ve kıyemdir” denilebilir. Abdullah b. Ömer vâv ile { قِوَامًا } şeklinde okumuştur. Bir şeyin kıvâmı, onunla ayakta durulan şeydir; tıpkı bir şeyin idare edildiği vasıtaya “işin milâkı (esası)” demen gibidir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْبَالِغُ إِذَا كَانَ مُبَذِّرًا لِلْمَالِ مُفْسِدًا لَهُ يُحْجَرُ عَلَيْهِ وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ سَفِيهٌ، فَوَجَبَ أَنْ يُحْجَرَ عَلَيْهِ، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ سَفِيهٌ، لِأَنَّ السَّفِيهَ فِي اللُّغَةِ، هُوَ مَنْ خَفَّ وَزْنُهُ. وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ كَانَ مُبَذِّرًا لِلْمَالِ مُفْسِدًا لَهُ مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ لَهُ فِي الْقَلْبِ وَقْعٌ عِنْدَ الْعُقَلَاءِ، فَكَانَ خَفِيفَ الْوَزْنِ عِنْدَهُمْ، فَوَجَبَ أَنْ يُسَمَّى بِالسَّفِيهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَزِمَ انْدِرَاجُهُ تَحْتَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ.
Altıncı Mesele: Şâfiî rahimehullâh: “Bâliğ olan kimse malı saçıp savuruyor ve onu telef ediyorsa hacir altına alınır (kısıtlanır)” demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: “Hacir altına alınmaz” demiştir. Şâfiî'nin delili: O kimsenin sefih olması ve dolayısıyla hacir altına alınmasının vacip oluşudur. Onun sefih olduğunu söylememizin sebebi şudur: Zira dilde sefih, ağırlığı hafif olan kimsedir. Şüphe yok ki hiçbir fayda olmaksızın malı saçıp savuran ve onu telef eden kimsenin akıllılar katında kalpte bir ağırlığı ve saygınlığı olmaz; dolayısıyla onların nezdinde hafif siklet kalır ve ona sefih denilmesi vacip olur. Bu sabit olunca onun Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ } buyruğunun altına dahil olması zorunlu olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً.
Sonra Allah Teâlâ: { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } “Onlarla kendilerini rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَى عَنْ إِيتَاءِ الْمَالِ السَّفِيهَ أَمَرَ بَعْدَ ذَلِكَ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ: وَارْزُقُوهُمْ وَمَعْنَاهُ: وَأَنْفِقُوا عَلَيْهِمْ وَمَعْنَى الرِّزْقِ مِنَ الْعِبَادِ هُوَ الْإِجْرَاءُ الْمُوَظَّفُ لِوَقْتٍ مَعْلُومٍ يُقَالُ: فُلَانٌ رَزَقَ عِيَالَهُ أَيْ أَجْرَى عَلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا قَالَ: فِيها وَلَمْ يَقُلْ: مِنْهَا لِئَلَّا يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا بِأَنْ يَجْعَلُوا بَعْضَ أَمْوَالِهِمْ رِزْقًا لَهُمْ، بَلْ أَمَرَهُمْ أَنْ يَجْعَلُوا أَمْوَالَهُمْ مَكَانًا لِرِزْقِهِمْ بِأَنْ يَتَّجِرُوا فِيهَا وَيُثَمِّرُوهَا فَيَجْعَلُوا أَرْزَاقَهُمْ مِنَ الْأَرْبَاحِ لَا مِنْ أُصُولِ الْأَمْوَالِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَاكْسُوهُمْ وَالْمُرَادُ ظَاهِرٌ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً.
Bil ki Allah Teâlâ sefihe malı vermeyi yasaklayınca bundan sonra üç şeyi emretmiştir: Birincisi: { وَارْزُقُوهُمْ } buyruğudur; bunun manası: “Onlara nafaka verin” demektir. Kullar cihetinden rızkın manası, belirli bir vakit için tayin edilmiş tahsisattır (nafakadır). “Filan kimse ailesini rızıklandırdı” denir, yani onlara nafaka bağladı demektir. Mallarının bir kısmını onlar için doğrudan rızık kılmalarını emretmiş olmasın diye { مِنْهَا } (ondan) dememiş, bilakis mallarını onlar için rızık mahalli kılmalarını, yani o mallarla ticaret yapıp nemalandırmalarını, rızıklarını da ana paradan değil kârlardan karşılamalarını emretmek üzere { فِيها } (onlarda / onlar vasıtasıyla) buyurmuştur. İkincisi: { وَاكْسُوهُمْ } buyruğudur ki murat açıktır. Üçüncüsü: { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً } buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَمَرَ بِذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْلَ الْجَمِيلَ يُؤَثِّرُ فِي الْقَلْبِ فَيُزِيلُ السَّفَهَ، أَمَّا خِلَافُ الْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ فَإِنَّهُ يَزِيدُ السَّفِيهَ سَفَهًا وَنُقْصَانًا.
Bil ki Allah Teâlâ'nın bunu emretmesinin sebebi; güzel sözün kalpte tesir edip sefihliği gidermesidir. Maruf olan sözün zıddı ise sefihin sefihliğini ve noksanlığını artırır.
وَالْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ وُجُوهًا. أَحَدُهَا: قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَمُجَاهِدٌ: إِنَّهُ الْعُدَّةُ الْجَمِيلَةُ مِنَ الْبِرِّ وَالصِّلَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُوَ مِثْلُ أَنْ يَقُولَ: إِذَا رَبِحْتُ فِي سُفْرَتِي هَذِهِ فَعَلْتُ بِكَ مَا أَنْتَ أَهْلُهُ، وَإِنْ
Müfessirler kavl-i marufun (güzel sözün) tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İbn Cüreyc ve Mücâhid: “O, iyilik ve sıla kabilinden güzel vaattir” demişlerdir. İbn Abbâs: “Bu, kişinin 'Bu yolculuğumda kâr edersem sana layık olduğun muameleyi yaparım; şayet
غَنِمْتُ فِي غَزَاتِي أَعْطَيْتُكَ، وَثَانِيهَا: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّهُ الدُّعَاءُ مِثْلُ أَنْ يَقُولَ: عَافَانَا اللَّهُ وَإِيَّاكَ بَارَكَ اللَّهُ فِيكَ، وَبِالْجُمْلَةِ كُلُّ مَا سَكَنَتْ إِلَيْهِ النُّفُوسُ وَأَحَبَّتْهُ مِنْ قَوْلٍ وَعَمِلَ فَهُوَ مَعْرُوفٌ وَكُلُّ مَا أَنْكَرَتْهُ وَكَرِهَتْهُ وَنَفَرَتْ مِنْهُ فَهُوَ مُنْكَرٌ، وَثَالِثُهَا: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى عَلِّمُوهُمْ مَعَ إِطْعَامِكُمْ وَكُسْوَتِكُمْ إِيَّاهُمْ أَمْرَ دِينِهِمْ مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، وَرَابِعُهَا: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ/ هُوَ أَنَّهُ إِنْ كَانَ الْمُوَلَّى عَلَيْهِ صَبِيًّا، فَالْوَلِيُّ يُعَرِّفُهُ أَنَّ الْمَالَ مَالُهُ وَهُوَ خَازِنٌ لَهُ، وَأَنَّهُ إِذَا زَالَ صِبَاهُ فَإِنَّهُ يَرُدُّ الْمَالَ إِلَيْهِ، ونظيره هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ [الضُّحَى:
bu gazamda ganimet elde edersem sana veririm' demesi gibidir” demiştir. İkincisi: İbn Zeyd: “O, kişinin 'Allah bize de sana da afiyet versin, Allah seni mübarek kılsın' demesi gibi duadır” demiştir. Özetle, söz ve amelden nefislerin sükûnet bulduğu ve sevdiği her şey maruftur; yadırgadığı, kerih gördüğü ve nefret ettiği her şey de münkerdir. Üçüncüsü: Zeccâc: “Manası; onları yedirip giydirmenizle birlikte ilim ve amele dair dinlerinin işlerini de kendilerine öğretin demektir” demiştir. Dördüncüsü: Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Maruf söz; şayet vesayet altındaki kimse çocuk ise velinin ona malın kendi malı olduğunu, kendisinin ise onun için bir bekçi (muhafız) olduğunu, çocukluğu sona erdiğinde malı kendisine iade edeceğini bildirmesidir. Bu ayetin bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ
٩] مَعْنَاهُ لَا تُعَاشِرْهُ بِالتَّسَلُّطِ عَلَيْهِ كَمَا تُعَاشِرُ الْعَبِيدَ، وَكَذَا قَوْلُهُ: وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً [الْإِسْرَاءِ: ٢٨] وَإِنْ كَانَ الْمُوَلَّى عَلَيْهِ سَفِيهًا وَعَظَهُ وَنَصَحَهُ وَحَثَّهُ عَلَى الصَّلَاةِ، وَرَغَّبَهُ فِي تَرْكِ التَّبْذِيرِ وَالْإِسْرَافِ، وَعَرَّفَهُ أَنَّ عَاقِبَةَ التَّبْذِيرِ الْفَقْرُ وَالِاحْتِيَاجُ إِلَى الْخَلْقِ إِلَى مَا يُشْبِهُ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْكَلَامِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أحسن من سائر الوجوه التي حكيناها.
} “Öyleyse yetimi sakın ezme!” [Duhâ: 9] buyruğudur; bunun manası: “Kölelerle muaşeret ettiğin gibi ona tahakküm kurarak muaşeret etme” demektir. Yine O'nun: { وَإِمَّا تُعْرِضَنَّ عَنْهُمُ ابْتِغاءَ رَحْمَةٍ مِنْ رَبِّكَ تَرْجُوها فَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا مَيْسُوراً } “Rabbinden umduğun bir rahmeti beklemek için onlardan yüz çevirmek zorunda kalırsan, o zaman kendilerine gönül alıcı bir söz söyle” [İsrâ: 28] buyruğu da böyledir. Şayet vesayet altındaki kimse sefih ise veli ona vaaz eder, nasihatte bulunur, namaza teşvik eder, saçıp savurmayı ve israfı bırakmaya yönlendirir; saçıp savurmanın sonunun fakirlik ve insanlara muhtaç olmak olduğunu ve buna benzer sözleri ona bildirir. Bu vecih, naklettiğimiz diğer vecihlerden daha güzeldir.
[سورة النساء (٤) : آية ٦]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 6]
وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً (٦)
{ وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Yetimleri nikâh çağına gelinceye kadar deneyin. Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz mallarını kendilerine verin; büyüyecekler de [mallarını alacaklar] diye o malları israfla ve tez elden yemeyin. Zengin olan iffetli davransın (yetim malından uzak dursun), fakir olan da meşru ölçüde yesin. Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun. Hesap görücü olarak Allah yeter.” (6)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ مِنْ قَبْلُ بِدَفْعِ مَالِ الْيَتِيمِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ [النساء: ٢] بَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَتَى يُؤْتِيهِمْ أَمْوَالَهُمْ، فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ وَشَرَطَ فِي دَفْعِ أَمْوَالِهِمْ إِلَيْهِمْ شَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا: بُلُوغُ النِّكَاحِ، وَالثَّانِي: إِينَاسُ الرُّشْدِ، وَلَا بُدَّ مِنْ ثُبُوتِهِمَا حَتَّى يَجُوزَ دَفْعُ مَالِهِمْ إِلَيْهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً } “Yetimleri nikâh çağına gelinceye kadar deneyin. Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz...” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ daha önce: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” [Nisâ: 2] buyruğuyla yetimin malının kendisine verilmesini emredince, bu ayetle mallarının kendilerine ne zaman verileceğini açıklamış, bu ayeti zikretmiş ve mallarının kendilerine teslim edilmesi hususunda iki şart koşmuştur: Birincisi: Nikâh çağına ulaşmaları (bülûğ), ikincisi: Rüşdün (olgunluğun) görülmesidir. Mallarının kendilerine verilmesinin caiz olması için bu iki şartın gerçekleşmesi şarttır. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: تَصَرُّفَاتُ الصَّبِيِّ الْعَاقِلِ الْمُمَيِّزِ بِإِذْنِ الْوَلِيِّ صَحِيحَةٌ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ: غَيْرُ صَحِيحَةٍ، احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ:
Birinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: Akıllı ve temyiz kudretine sahip çocuğun velisinin izniyle yaptığı tasarruflar geçerlidir. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh ise: “Geçerli değildir” demiştir. Ebû Hanîfe görüşüne bu ayeti delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ'nın:
وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ يَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الِابْتِلَاءَ إِنَّمَا يَحْصُلُ قَبْلَ الْبُلُوغِ، وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِابْتِلَاءِ اخْتِبَارُ حَالِهِ فِي أَنَّهُ هَلْ لَهُ تَصَرُّفٌ صَالِحٌ لِلْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَهَذَا الِاخْتِبَارُ إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا أَذِنَ لَهُ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْمَعْنَى نَفْسَ الِاخْتِبَارِ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي الِاخْتِبَارِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ الِاسْتِثْنَاءُ، يُقَالُ: وَابْتَلُوا الْيَتَامَى إِلَّا فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ/ لَدَخَلَ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَابْتَلُوا الْيَتامى أَمْرٌ لِلْأَوْلِيَاءِ بِأَنْ يَأْذَنُوا لَهُمْ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ قَبْلَ الْبُلُوغِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي صِحَّةَ تَصَرُّفَاتِهِمْ.
{ وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ } “Yetimleri nikâh çağına gelinceye kadar deneyin” buyruğu, bu denemenin ancak bülûğdan önce gerçekleşmesini gerektirir. Bu denemeden maksat, alım satım yapmaya elverişli bir tasarrufunun olup olmadığını tespit etmek üzere durumunu sınamaktır. Bu sınama ise ancak ona alım satım hususunda izin verilmesiyle gerçekleşir. Bu mana bizzat denemenin kendisi olmasa bile, istisnanın sahih olması deliliyle denemenin kapsamına dahildir; nitekim: “Alım satım müstesna yetimleri deneyin” denilebilir. İstisnanın hükmü ise, şayet istisna olmasaydı / kapsama girecek olan şeyi dışarıda bırakmaktır. Böylece Allah Teâlâ'nın: { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” buyruğunun, bülûğdan önce alım satım yapmaları için velilere verilmiş bir izin emri olduğu sabit olmuştur; bu da onların tasarruflarının geçerli olmasını gerektirir.
أَجَابَ الشَّافِعِيُّ ﵁ بِأَنْ قَالَ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَابْتَلُوا الْيَتامى الْإِذْنَ لَهُمْ فِي التَّصَرُّفِ حَالَ الصِّغَرِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَإِنَّمَا أَمَرَ بِدَفْعِ الْمَالِ إِلَيْهِمْ بَعْدَ الْبُلُوغِ وَإِينَاسِ الرُّشْدِ، وَإِذَا ثَبَتَ بِمُوجِبِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ دَفْعُ الْمَالِ إِلَيْهِ حَالَ الصِّغَرِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ تَصَرُّفُهُ حَالَ الصِّغَرِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا دَلَالَةُ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ، وَأَمَّا الَّذِي احْتَجُّوا بِهِ، فَجَوَابُهُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الِابْتِلَاءِ اخْتِبَارُ عَقْلِهِ وَاسْتِبْرَاءُ حَالِهِ، فِي أَنَّهُ هَلْ لَهُ فَهْمٌ وَعَقْلٌ وَقُدْرَةٌ فِي مَعْرِفَةِ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَذَلِكَ إِذَا بَاعَ الْوَلِيَّ وَاشْتَرَى بِحُضُورِ الصَّبِيِّ، ثُمَّ يَسْتَكْشِفُ مِنَ الصَّبِيِّ أَحْوَالَ ذَلِكَ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَمَا فِيهِمَا مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ وَلَا شَكَّ أَنَّ بِهَذَا الْقَدْرِ يَحْصُلُ الِاخْتِبَارُ وَالِابْتِلَاءُ، وَأَيْضًا: هَبْ أَنَّا سَلَّمْنَا أَنَّهُ يَدْفَعُ إِلَيْهِ شَيْئًا لِيَبِيعَ أَوْ يَشْتَرِيَ، فَلِمَ قُلْتَ إِنَّ هَذَا الْقَدْرَ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ، بَلْ إِذَا بَاعَ وَاشْتَرَى وَحَصَلَ بِهِ اخْتِبَارُ عَقْلِهِ، فَالْوَلِيُّ بَعْدَ ذَلِكَ يُتَمِّمُ الْبَيْعَ وَذَلِكَ الشِّرَاءَ، وَهَذَا مُحْتَمَلٌ واللَّه أعلم.
Şâfiî radıyallâhu anh şöyle cevap vermiştir: { وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” buyruğundan maksat, küçüklük hâlinde onlara tasarruf izni vermek değildir. Zira Allah Teâlâ bundan sonra: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz mallarını kendilerine verin” buyurmuştur. O, malın kendilerine teslim edilmesini ancak bülûğdan ve rüşdün görülmesinden sonra emretmiştir. Bu ayetin gereğince küçüklük hâlinde çocuğa malın teslim edilmesinin caiz olmadığı sabit olunca, aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı için küçüklük hâlinde tasarrufunun da caiz olmaması gerekir. Zikrettiğimiz üzere bu ayetin Şâfiî'nin görüşüne delaleti sabit olmuştur. Onların getirdiği delile gelince, cevabı şudur: Denemekten maksat, menfaat ve zararları bilme konusunda bir anlayışının, aklının ve kudretinin olup olmadığını anlamak üzere aklını sınamak ve durumunu araştırmaktır. Bu da velinin çocuğun huzurunda alım satım yapması, sonra da bu alım satımın durumunu, içerdiği menfaat ve zararları çocuktan sorup öğrenmesiyle olur. Şüphesiz bu kadarıyla da sınama ve deneme hâsıl olur. Ayrıca, velinin satması veya satın alması için çocuğa bir şey verdiğini kabul etsek bile, bu kadarlık bir durumun yapılan alım satımın geçerli olduğuna delalet ettiğini nereden çıkarıyorsunuz? Bilakis çocuk alıp sattığında ve bununla aklı sınandığında veli bundan sonra o satımı ve o alımı bizzat kendisi tamamlar. Bu da muhtemeldir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُرَادُ مِنْ بُلُوغِ النِّكَاحِ هُوَ الِاحْتِلَامُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ [النور: ٥٩] وَهُوَ فِي قَوْلِ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ عِبَارَةٌ عَنِ الْبُلُوغِ مَبْلَغَ الرِّجَالِ الَّذِي عِنْدَهُ يَجْرِي عَلَى صَاحِبِهِ الْقَلَمُ وَيَلْزَمُهُ الْحُدُودُ وَالْأَحْكَامُ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ الِاحْتِلَامُ بُلُوغَ النِّكَاحِ لِأَنَّهُ إِنْزَالُ الْمَاءِ الدَّافِقِ الَّذِي يَكُونُ فِي الْجِمَاعِ.
İkinci Mesele: Nikâh çağına ulaşmaktan kasıt, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا بَلَغَ الْأَطْفالُ مِنْكُمُ الْحُلُمَ } “İçinizdeki çocuklar bülûğ çağına (ihtilam olma çağına) erdikleri zaman...” [Nûr: 59] buyruğunda zikredilen ihtilamdır. Bu durum fakihlerin çoğunun görüşüne göre, kişinin mükellef kılındığı, had cezalarının ve hükümlerin kendisine bağlayıcı hâle geldiği rical (ergenlik) derecesine ulaşmasından ibarettir. İhtilama “nikâh çağına ulaşmak” denmesinin sebebi, onun cinsel ilişkide meydana gelen fışkıran meninin çıkması olmasındandır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْبُلُوغِ عَلَامَاتٌ خَمْسَةٌ: مِنْهَا ثَلَاثَةٌ مُشْتَرَكَةٌ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ، وَهُوَ الِاحْتِلَامُ وَالسِّنُّ الْمَخْصُوصُ، وَنَبَاتُ الشَّعْرِ الخشن على العانة، واثنان منها مُخْتَصَّانِ بِالنِّسَاءِ، وَهُمَا: الْحَيْضُ وَالْحَبَلُ.
Bil ki bülûğun beş alameti vardır: Bunlardan üçü erkekler ve kadınlar arasında ortaktır; onlar ihtilam, belirli yaş ve avret bölgesinde sert kılların bitmesidir. İki alamet ise kadınlara mahsustur; onlar da hayız ve hamileliktir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَمَّا إِينَاسُ الرُّشْدِ فَلَا بُدَّ فِيهِ مِنْ تَفْسِيرِ الْإِينَاسِ وَمِنْ تَفْسِيرِ الرُّشْدِ، أَمَّا الْإِينَاسُ فَقَوْلُهُ:
Üçüncü Mesele: Rüşdün görülmesine (înâs-ı rüşd) gelince, bu hususta hem “înâs” hem de “rüşd” kelimelerinin açıklanması gerekir. Înâsa gelince; Allah Teâlâ'nın:
آنَسْتُمْ أَيْ عَرَفْتُمْ وَقِيلَ: رَأَيْتُمْ، وَأَصْلُ الْإِينَاسِ فِي اللُّغَةِ الْإِبْصَارُ، وَمِنْهُ قَوْلِهِ: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا [الْقَصَصِ: ٢٩] وَأَمَّا الرُّشْدُ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ الرُّشْدَ الَّذِي لَا تَعَلُّقَ لَهُ بِصَلَاحِ مَالِهِ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ هَذَا مُرَادًا، وَهُوَ أَنْ يَعْلَمَ أَنَّهُ مُصْلِحٌ لِمَا لَهُ حَتَّى لَا يَقَعَ مِنْهُ إِسْرَافٌ وَلَا يَكُونَ بِحَيْثُ يَقْدِرُ الْغَيْرُ عَلَى خَدِيعَتِهِ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يُضَمُّ إِلَيْهِ الصَّلَاحُ فِي الدِّينِ؟ فَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁ لَا بُدَّ مِنْهُ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ هُوَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ أَهْلَ اللُّغَةِ قَالُوا: الرُّشْدُ هُوَ إِصَابَةُ الْخَيْرِ، وَالْمُفْسِدُ فِي دِينِهِ لَا يَكُونُ مُصِيبًا لِلْخَيْرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الرُّشْدَ نَقِيضُ/ الْغَيِّ قَالَ تَعَالَى: قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] والغني هُوَ الضَّلَالُ وَالْفَسَادُ وَقَالَ تَعَالَى: وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى [طه: ١٢١] فَجَعَلَ الْعَاصِيَ غَوِيًّا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرُّشْدَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا مَعَ الصَّلَاحِ فِي الدِّينِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [هُودٍ: ٩٧] نَفْيُ الرُّشْدِ عَنْهُ لِأَنَّهُ مَا كَانَ يُرَاعِي مَصَالِحَ الدِّينِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ آنَسْتُمْ } “Görürseniz” buyruğu, “öğrendiniz, bildiniz” demektir; “gördünüz” anlamına geldiği de söylenmiştir. Înâs (إِينَاس) kelimesinin aslı dilde görmektir. Allah Teâlâ'nın: { آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا } “Tûr tarafında bir ateş gördü” [Kasas: 29] buyruğundaki kullanımı da bu kabildendir. Rüşde gelince, bundan maksadın malının ıslahıyla ilgisi olmayan bir rüşd olmadığı malumdur; bilakis kastedilenin bu olması şarttır; o da israfa kaçmaması ve başkalarının onu aldatamayacağı bir konumda olması için malını iyi yönettiğinin bilinmesidir. Sonra bunun yanında dinde salahın (dindarlığın) da eklenip eklenmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Şâfiî radıyallâhu anh'a göre bu şarttır; Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre ise muteber değildir. Birinci görüş daha evladır; buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Dil ehli “Rüşd, hayra isabet etmektir; dininde fesat çıkaran ise hayra isabet etmiş olamaz” demiştir. İkincisi: Rüşd, gayyın (azgınlığın ve sapıklığın) zıddıdır. / Allah Teâlâ: { قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ } “Doğruluk sapıklıktan iyice ayrılmıştır” [Bakara: 256] buyurmuştur. Gayy ise dalalet ve fesattır. Yine Allah Teâlâ: { وَعَصى آدَمُ رَبَّهُ فَغَوى } “Âdem Rabbine isyan etti de şaşırdı (yolunu kaybetti)” [Tâhâ: 121] buyurmuş ve asi olanı gavî (yolunu şaşırmış) kılmıştır. Bu da rüşdün ancak dinde salah ile birlikte gerçekleşebileceğine delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri doğru ve isabetli değildi” [Hûd: 97] buyurmuştur. Dinin gereklerini gözetmediği için ondan rüşd nefyedilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فَائِدَةُ هَذَا الِاخْتِلَافِ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵀ يَرَى الْحَجْرَ عَلَى الْفَاسِقِ، وَأَبُو حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَرَاهُ.
Bunu öğrendiğine göre deriz ki: Bu ihtilafın faydası şudur: Şâfiî rahimehullâh fâsık üzerine hacir konulmasını (tasarruftan menedilmeyi) kabul eder, Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise bunu kabul etmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا بَلَغَ غَيْرَ رَشِيدٍ فَإِنَّهُ لَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ مَالُهُ، ثُمَّ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ مَالُهُ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسًا وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَإِذَا بَلَغَ ذَلِكَ دُفِعَ إِلَيْهِ مَالُهُ عَلَى كُلِّ حَالٍ، وَإِنَّمَا اعْتَبَرَ هَذَا السِّنَّ لِأَنَّ مُدَّةَ بُلُوغِ الذَّكَرِ عِنْدَهُ بِالسِّنِّ ثَمَانِيَ عَشْرَةَ سَنَةً، فَإِذَا زَادَ عَلَيْهِ سَبْعَ سِنِينَ وَهِيَ مُدَّةٌ مُعْتَبَرَةٌ فِي تَغَيُّرِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ
Dördüncü Mesele: Reşid olmadan bülûğa eren kimseye malının teslim edilmeyeceği hususunda ittifak etmişlerdir. Bundan sonra Ebû Hanîfe'ye göre yirmi beş yaşına ulaşıncaya kadar malı kendisine verilmez; bu yaşa ulaştığında ise her halükarda malı kendisine teslim edilir. Bu yaşı muteber saymasının sebebi, onun nezdinde erkeğin yaş ile bülûğ süresinin on sekiz yıl olmasıdır. Buna, insanın hallerinin değişmesinde muteber bir süre olan yedi yıl eklendiğinde—
لِقَوْلِهِ ﵊: «مُرُوهُمْ بِالصَّلَاةِ لِسَبْعٍ»
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Çocuklarınıza yedi yaşında namazı emrediniz» buyruğundan ötürü—
فَعِنْدَ ذَلِكَ تَمَّتِ الْمُدَّةُ الَّتِي يُمْكِنُ فِيهَا حُصُولُ تَغَيُّرِ الْأَحْوَالِ، فَعِنْدَهَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ مَالُهُ، أُونِسَ مِنْهُ الرُّشْدُ أَوْ لَمْ يُؤْنَسْ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَا يُدْفَعُ إِلَيْهِ أَبَدًا إِلَّا بِإِينَاسِ الرُّشْدِ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٌ رَحِمَهُمَا اللَّهُ.
İşte bu durumda hallerin değişmesinin mümkün olduğu süre tamamlanmış olur. Bu vakitte kendisinde rüşd görülsün veya görülmesin malı kendisine teslim edilir. Şâfiî radıyallâhu anh ise: “Rüşdü görülmedikçe asla malı kendisine verilmez” demiştir; bu aynı zamanda Ebû Yûsuf ve Muhammed'in rahimehumallâh da görüşüdür.
احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ لِأَبِي حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: لَا شَكَّ أَنَّ اسْمَ الرُّشْدِ وَاقِعٌ عَلَى الْعَقْلِ فِي الْجُمْلَةِ، وَاللَّهُ تَعَالَى شَرَطَ رُشْدًا مُنَكَّرًا وَلَمْ يَشْتَرِطْ سَائِرَ ضُرُوبِ الرُّشْدِ، فَاقْتَضَى ظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّهُ لَمَّا حَصَلَ الْعَقْلُ فَقَدْ حَصَلَ مَا هُوَ الشَّرْطُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَيَلْزَمُ جَوَازَ دَفْعِ الْمَالِ إِلَيْهِ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً، فَوَجَبَ الْعَمَلُ بِمُقْتَضَى الْآيَةِ فِيمَا زَادَ عَلَى خَمْسٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Ebû Bekir er-Râzî bu ayetle Ebû Hanîfe lehine delil getirerek şöyle demiştir: “Şüphesiz rüşd ismi genel olarak akla delalet eder. Allah Teâlâ belirsiz (nekre) bir rüşdü şart koşmuş, rüşdün diğer bütün çeşitlerini şart koşmamıştır. Ayetin zahiri, akıl hâsıl olduğunda bu ayette zikredilen şartın gerçekleşmiş olduğunu gerektirir; bu durumda yirmi beş yaşından küçük olanlarda bununla amel etmeyi terk etmek caiz olsa da, yirmi beş yaşından büyük olanlarda ayetin gereğiyle amel etmek vacip olur.” Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: Allah Teâlâ:
وَابْتَلُوا الْيَتامى وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُرَادَ ابْتِلَاؤُهُمْ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِمَصَالِحِ حِفْظِ الْمَالِ، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فِي حِفْظِ الْمَالِ وَضَبْطِ مَصَالِحِهِ، فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ ذَلِكَ تَفَكَّكَ النَّظْمُ وَلَمْ يَبْقَ لِلْبَعْضِ تَعَلُّقٌ بِالْبَعْضِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا عَلِمْنَا أَنَّ الشَّرْطَ الْمُعْتَبَرَ فِي الْآيَةِ هُوَ حُصُولُ الرُّشْدِ فِي رِعَايَةِ مَصَالِحِ الْمَالِ، وَعِنْدَ هَذَا سَقَطَ اسْتِدْلَالُ أَبِي بَكْرٍ الرَّازِيِّ، بَلْ تَنْقَلِبُ هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلًا عَلَيْهِ لِأَنَّهُ جَعَلَ رِعَايَةَ مَصَالِحِ الْمَالِ شَرْطًا فِي جَوَازِ دَفْعِ الْمَالِ إِلَيْهِ، فَإِذَا كَانَ هَذَا الشَّرْطُ مَفْقُودًا بَعْدَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ
{ وَابْتَلُوا الْيَتامى } “Yetimleri deneyin” buyurmuştur; maksadın malı koruma maslahatları konusunda onları denemek olduğu şüphesizdir. Sonra da: { فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً فَادْفَعُوا } “Eğer onlarda bir olgunlaşma (rüşd) görürseniz mallarını kendilerine verin” buyurmuştur. Kastedilenin: “Eğer onlarda malı koruma ve maslahatlarını idare etme konusunda bir olgunlaşma görürseniz” olması zorunludur. Zira eğer kastedilen bu olmasaydı, sözün nizamı bozulur ve kısımların birbirleriyle irtibatı kalmazdı. Bu sabit olunca anladık ki ayette muteber olan şart, malın maslahatlarını gözetme hususunda rüşdün hâsıl olmasıdır. Bu durumda Ebû Bekir er-Râzî'nin istidlali düşmüş olur; bilakis bu ayet onun aleyhine bir delile dönüşür. Çünkü ayet, malın maslahatlarını gözetmeyi malın kendisine teslim edilmesinin caiz olmasında bir şart kılmıştır. Bu şart yirmi beş
سَنَةً، وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ دَفْعُ الْمَالِ إِلَيْهِ، وَالْقِيَاسُ الْجَلِيُّ أَيْضًا يُقَوِّي الِاسْتِدْلَالَ بِهَذَا النَّصِّ، لِأَنَّ الصَّبِيَّ إِنَّمَا مُنِعَ مِنْهُ الْمَالُ لِفِقْدَانِ الْعَقْلِ الْهَادِي إِلَى كَيْفِيَّةِ حِفْظِ الْمَالِ وَكَيْفِيَّةِ الِانْتِفَاعِ بِهِ، فَإِذَا كَانَ هَذَا الْمَعْنَى حَاصِلًا فِي الشَّبَابِ وَالشَّيْخِ كَانَ فِي حُكْمِ الصَّبِيِّ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا وَجْهَ لِقَوْلِ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ إِذَا بَلَغَ خَمْسًا وَعِشْرِينَ سَنَةً دُفِعُ إِلَيْهِ مَالُهُ وَإِنْ لَمْ يُؤْنَسْ مِنْهُ الرُّشْدُ.
yaşından sonra da bulunmadığında, malın ona teslim edilmesinin caiz olmaması gerekir. Açık kıyas da bu nass ile istidlal etmeyi kuvvetlendirir; çünkü çocuğun maldan menedilme sebebi, malı nasıl koruyacağını ve ondan nasıl faydalanacağını gösteren aklın bulunmayışıdır. Bu mana gençte ve yaşlıda da mevcut olduğunda o kimse çocuk hükmünde olur. Böylece: “Yirmi beş yaşına ulaştığında kendisinde rüşd görülmese bile malı ona verilir” diyen kimsenin sözünün hiçbir dayanağı olmadığı sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِذَا بَلَغَ رَشِيدًا ثُمَّ تَغَيَّرَ وَصَارَ سَفِيهًا حُجِرَ عَلَيْهِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ وَلَا يُحْجَرُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَقَدْ مَرَّتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً [النساء:
Beşinci Mesele: Çocuk reşid olarak bülûğa erer de sonra değişip sefih olursa, Şâfiî'ye göre hacir altına alınır; Ebû Hanîfe'ye göre ise hacir altına alınmaz. Bu mesele Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُؤْتُوا السُّفَهاءَ أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً } “Allah'ın sizin için geçim kaynağı kıldığı mallarınızı aklı ermezlere (sefilere) vermeyin” [Nisâ:
٥] وَالْقِيَاسُ الْجَلِيُّ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ إِذَا بَلَغَ غَيْرَ رَشِيدٍ لَمْ يُدْفَعْ إِلَيْهِ مَالُهُ، وَإِنَّمَا لَمْ يُدْفَعْ إِلَيْهِ مَالُهُ لِئَلَّا يَصِيرَ الْمَالُ ضَائِعًا فَيَكُونَ بَاقِيًا مُرْصَدًا لِيَوْمِ حَاجَتِهِ، وَهَذَا الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي السَّفَهِ الطَّارِئِ، فَوَجَبَ اعْتِبَارُهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
5] ayetinde geçmişti. Açık kıyas da buna delalet eder; çünkü bu ayet, çocuk reşid olmadan bülûğa erdiğinde malının kendisine verilmeyeceğine delalet etmektedir. Malının ona verilmemesi, malın zayi olmaması ve ihtiyaç duyacağı güne kadar korunup kalması içindir. Bu mana sonradan ortaya çıkan sefihlikte de mevcuttur; dolayısıyla muteber sayılması vacip olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْفَائِدَةُ فِي تَنْكِيرِ الرُّشْدِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الْمُعْتَبَرَ هُوَ الرُّشْدُ فِي التَّصَرُّفِ وَالتِّجَارَةِ، أَوْ عَلَى أَنَّ الْمُعْتَبَرَ هُوَ حُصُولُ طَرَفٍ مِنَ الرُّشْدِ وَظُهُورِ أَثَرٍ مِنْ آثَارِهِ حَتَّى لَا يُنْتَظَرَ بِهِ تَمَامُ الرُّشْدِ.
Altıncı Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Rüşd kelimesinin nekre (belirsiz) kılınmasındaki fayda; muteber olanın tasarruf ve ticaretteki rüşd olduğuna ya da muteber olanın rüşdden bir payın hâsıl olması ve eserlerinden bir eserin ortaya çıkması olduğuna, dolayısıyla rüşdün tam kemale ermesinin beklenmeyeceğine dikkat çekmektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَإِنْ أَحَسْتُمْ، بِمَعْنَى أَحْسَسْتُمْ قَالَ:
Yedinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbn Mes‘ûd (فَإِنْ أَحَسْتُمْ) lafzını, (أَحْسَسْتُمْ) [hissettiğinizde] manasında okumuştur. Şair şöyle demiştir:
أَحَسْنَ بِهِ فَهُنَّ إِلَيْهِ شُوسُ
“Onu hissettiler de ona karşı yan bakışlı oldular.”
وَقُرِئَ رَشَدًا بِفَتْحَتَيْنِ وَرُشُدًا بِضَمَّتَيْنِ.
Bu kelime iki fetha ile (رَشَدًا) ve iki damme ile (رُشُدًا) şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الشَّرْطَيْنِ أَعْنِي الْبُلُوغَ وَإِينَاسَ الرُّشْدِ يَجِبُ دَفْعُ الْمَالِ إِلَيْهِمْ، وَإِنَّمَا لَمْ يَذْكُرْ تَعَالَى مَعَ هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ كَمَالَ الْعَقْلِ، لِأَنَّ إِينَاسَ الرُّشْدِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا مَعَ الْعَقْلِ لِأَنَّهُ أَمْرٌ زَائِدٌ عَلَى الْعَقْلِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Mallarını kendilerine verin” buyurmuştur. Kastedilen, iki şartın yani bülûğ ve rüşdün görülmesinin hâsıl olması durumunda malların kendilerine verilmesinin vacip olduğudur. Allah Teâlâ'nın bu iki şartla birlikte aklın kemalini zikretmemesi, rüşdün görülmesinin ancak akıl ile birlikte hâsıl olabilmesindendir; zira o, akla zait bir durumdur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا أَيْ مُسْرِفِينَ وَمُبَادِرِينَ كِبَرِهِمْ أَوْ لِإِسْرَافِكُمْ وَمُبَادَرَتِكُمْ كِبَرَهُمْ تُفَرِّطُونَ فِي إِنْفَاقِهَا وَتَقُولُونَ: نُنْفِقُ كَمَا نَشْتَهِي قَبْلَ أَنْ يَكْبُرَ الْيَتَامَى فَيَنْزِعُوهَا مِنْ أَيْدِينَا، ثُمَّ قَسَمَ الْأَمْرَ بَيْنَ أَنْ يَكُونَ الْوَصِيُّ غَنِيًّا وَبَيْنَ أَنْ يَكُونَ فَقِيرًا فَقَالَ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: اسْتَعَفَّ عَنِ الشَّيْءِ وَعَفَّ إِذَا امْتَنَعَ مِنْهُ وَتَرَكَهُ، وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : اسْتَعَفَّ أَبْلَغُ مِنْ عَفَّ كَأَنَّهُ طَالَبَ زِيَادَةَ الْعِفَّةِ وَقَالَ: وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ وَاخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ الْوَصِيَّ هَلْ لَهُ أَنْ يَنْتَفِعَ بِمَالِ الْيَتِيمِ؟ وَفِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَقْوَالٌ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ له أن يأخذ بقدر ما يحتاج إليه مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ وَبِقَدْرِ أَجْرِ عَمَلِهِ، وَاحْتَجَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً مُشْعِرٌ بِأَنَّ لَهُ أَنْ يَأْكُلَ بِقَدَرِ الْحَاجَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَقَوْلُهُ: وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ نَهْيَ الْوَصِيِّ الْغَنِيِّ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِمَالِ نَفْسِهِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ نَهْيُهُ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِمَالِ الْيَتِيمِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ إِذْنًا لِلْوَصِيِّ فِي أَنْ يَنْتَفِعَ بِمَالِ الْيَتِيمِ بِمِقْدَارِ الْحَاجَةِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى / ظُلْماً [النِّسَاءِ: ١٠] وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ مَالَ الْيَتِيمِ قَدْ يُؤْكَلُ ظُلْمًا وَغَيْرَ ظُلْمٍ، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً فَائِدَةٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ لِلْوَصِيِّ الْمُحْتَاجِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ، وَرَابِعُهَا: مَا
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } “Büyüyecekler de [mallarını alacaklar] diye o malları israfla ve tez elden yemeyin” buyurmuştur. Yani israf edenler ve büyüyecekler diye acele edenler olarak ya da israfınız ve acele etmeniz sebebiyle onları harcamakta aşırıya kaçarak: “Yetimler büyüyüp malları elimizden almadan önce dilediğimiz gibi harcayalım” demeyin. Sonra işi vasinin zengin olması ile fakir olması arasında taksim ederek: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } “Zengin olan iffetli davransın (yetim malından uzak dursun)” buyurdu. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: İste‘affe ani'ş-şey'i (اسْتَعَفَّ عَنِ الشَّيْءِ) ve ‘affe (عَفَّ), o şeyden kaçındı ve onu terk etti demektir. el-Keşşâf sahibi ise: “İste‘affe lafzı ‘affe lafzından daha mübalağalıdır, sanki iffette ziyadelik talep etmiştir” demiştir. Devamında: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Fakir olan da meşru ölçüde yesin” buyurmuştur. Âlimler vasinin yetimin malından faydalanma hakkının olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu meselede birtakım görüşler vardır: Birincisi: Yetimin malından ihtiyacı miktarınca ve emeğinin karşılığı kadar alma hakkı vardır. Bu görüşü savunanlar birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً } “İsrafla yemeyin” buyruğu, ihtiyaç nispetinde yeme hakkının bulunduğunu hissettirir. İkincisi: O: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } “Zengin olan iffetli davransın, fakir olan da meşru ölçüde yesin” buyurmuştur. O'nun: { وَمَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ } buyruğundan maksat, zengin vasinin kendi malından faydalanmasını nehyetmek değil, yetimin malından faydalanmasını nehyetmektir. Durum böyle olunca: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } buyruğunun da vasiye yetimin malından ihtiyacı miktarınca faydalanması için verilmiş bir izin olması gerekir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” [Nisâ: 10] / buyruğudur. Bu, yetimin malının zulüm yoluyla da zulüm dışı yolla da yenebileceğine delildir. Şayet böyle olmasaydı: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } buyruğunun bir faydası kalmazdı. Bu da muhtaç durumdaki vasinin onun malından maruf ölçüde yeme hakkı olduğuna delalet eder. Dördüncüsü ise:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ: إِنَّ تَحْتَ حِجْرِي يَتِيمًا أَآكُلُ مِنْ مَالِهِ؟ قَالَ: بِالْمَعْرُوفِ غَيْرَ مُتَأَثِّلٍ مَالًا وَلَا وَاقٍ مَالَكَ بماله،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu hadistir: Bir adam ona: “Korumam altında bir yetim var, onun malından yiyebilir miyim?” diye sordu. Buyurdu ki: «Mal biriktirmeksizin ve kendi malını onun malıyla korumaksızın maruf ölçüde [yiyebilirsin].»
قَالَ: أَفَأَضْرِبُهُ؟ قَالَ: مِمَّا كُنْتَ ضَارِبًا مِنْهُ وَلَدَكَ،
Adam: “Onu terbiye için dövebilir miyim?” dedi. Buyurdu ki: «Kendi çocuğunu neyden ötürü dövüyorsan ondan ötürü [dövebilirsin].»
وَخَامِسُهَا: مَا رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ كَتَبَ إِلَى عَمَّارٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُثْمَانَ بْنِ حُنَيْفٍ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ أَمَّا بَعْدُ: فَإِنِّي رَزَقْتُكُمْ كُلَّ يَوْمٍ شَاةً شَطْرُهَا لِعَمَّارٍ، وَرُبُعُهَا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، وَرُبُعُهَا لِعُثْمَانَ، أَلَا وَإِنِّي قَدْ أَنْزَلْتُ نَفْسِي وَإِيَّاكُمْ مِنْ مَالِ اللَّهِ بِمَنْزِلَةِ وَلِيِّ مَالِ الْيَتِيمِ: مَنْ كانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ، وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ وَلِيَّ يَتِيمٍ قَالَ لَهُ: أَفَأَشْرَبُ مِنْ لَبَنِ إِبِلِهِ؟ قَالَ: إِنْ كُنْتَ تَبْغِي ضَالَّتَهَا وَتَلُوطُ حَوْضَهَا وَتَهْنَأُ جَرْبَاهَا وَتَسْقِيهَا يَوْمَ وِرْدِهَا، فَاشْرَبْ غَيْرَ مُضِرٍّ بِنَسْلٍ، وَلَا نَاهِكٍ فِي الْحَلْبِ وَعَنْهُ أَيْضًا: يَضْرِبُ بِيَدِهِ مَعَ أَيْدِيهِمْ فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ وَلَا يَلْبَسْ عِمَامَةً فَمَا فَوْقَهَا، وَسَادِسُهَا:
Beşincisi: Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'ın Ammâr, İbn Mes‘ûd ve Osmân b. Huneyf'e şöyle yazdığı rivayet edilmiştir: “Selam üzerinize olsun. İmdi; size her gün bir koyun tayin ettim; onun yarısı Ammâr'a, dörtte biri Abdullah b. Mes‘ûd'a, dörtte biri de Osmân'adır. Bilin ki ben kendimi ve sizi Allah'ın malı hususunda yetim malının velisi konumuna koydum: Zengin olan iffetli davransın, fakir olan da meşru ölçüde yesin.” İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bir yetim velisi ona: “Onun devesinin sütünden içebilir miyim?” diye sordu. Dedi ki: “Şayet kaybolanını arıyor, havuzunu sıvıyor, uyuz olanını katranlıyor ve su gününde onu suluyorsan; nesline zarar vermeksizin ve sağımda aşırıya kaçmaksızın iç!” Yine ondan: “Onların elleriyle birlikte elini [yemeğe] uzatsın, maruf ölçüde yesin fakat sarık ve daha üstün bir giysi giymesin” rivayeti nakledilmiştir. Altıncısı:
أَنَّ الْوَصِيَّ لَمَّا تَكَفَّلَ بِإِصْلَاحِ مُهِمَّاتِ الصَّبِيِّ وَجَبَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنْ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ مَالِهِ بِقَدْرِ عَمَلِهِ قِيَاسًا عَلَى السَّاعِي فِي أَخْذِ الصَّدَقَاتِ وَجَمْعِهَا، فَإِنَّهُ يُضْرَبُ لَهُ فِي تلك الصدقات بسهم، فكذا هاهنا، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْقَوْلِ.
Vasi çocuğun mühim işlerini ıslah etmeyi üstlendiğinde, zekatları toplayıp biriktirmek için çalışan zekat memuruna (âmile) kıyasla yaptığı iş nispetinde onun malından yeme imkânına sahip olması gerekir. Zira zekat memuruna o sadakalardan bir pay verilir; burada da durum böyledir. İşte bu görüşün açıklaması budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ له أن يأخذ بقدر ما يحتاج إليه مِنْ مَالِ الْيَتِيمِ قَرْضًا، ثُمَّ إِذَا أَيْسَرَ قَضَاهُ، وَإِنْ مَاتَ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى الْقَضَاءِ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٍ وَأَبِي الْعَالِيَةِ، وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَبَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ خَصَّ هَذَا الْإِقْرَاضَ بِأُصُولِ الْأَمْوَالِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ وَغَيْرِهَا، فَأَمَّا التَّنَاوُلُ مِنْ أَلْبَانِ الْمَوَاشِي وَاسْتِخْدَامِ الْعَبِيدِ وَرُكُوبِ الدَّوَابِّ، فَمُبَاحٌ لَهُ إِذَا كَانَ غَيْرَ مُضِرٍّ بِالْمَالِ، وَهَذَا قَوْلُ أَبِي الْعَالِيَةِ وَغَيْرِهِ، وَاحْتَجُّوا بِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَحَكَمَ فِي الْأَمْوَالِ بِدَفْعِهَا إِلَيْهِمْ.
İkinci Görüş: Vasinin yetimin malından ihtiyacı miktarınca borç (karz) olarak alma hakkı vardır; durumu düzeldiğinde onu öder, şayet ödemeye güç yetiremeden ölürse üzerine bir sorumluluk yoktur. Bu görüş Saîd b. Cübeyr, Mücâhid ve Ebu'l-Âliye'nin görüşüdür; İbn Abbâs'tan gelen rivayetlerin çoğu da bu yöndedir. İlim ehlinden bazıları bu borçlanmayı altın, gümüş ve benzeri nakit/ana mallarla sınırlandırmışlardır. Hayvanların sütlerinden yararlanmak, köleleri hizmette kullanmak ve binek hayvanlarına binmek ise mala zarar vermediği takdirde ona mübahtır. Bu, Ebu'l-Âliye ve başkalarının görüşüdür. Onlar Allah Teâlâ'nın: { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman” buyurarak malların tamamının kendilerine verilmesine hükmetmesini delil getirmişlerdir.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: الَّذِي نَعْرِفُهُ مِنْ مَذْهَبِ أَصْحَابِنَا أَنَّهُ لَا يَأْخُذُ عَلَى سَبِيلِ الْقَرْضِ وَلَا عَلَى سَبِيلِ الِابْتِدَاءِ، سَوَاءً كَانَ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا. وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِآيَاتٍ: مِنْهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ إلى قوله: إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً [النساء: ٢] وَمِنْهَا: قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً [النِّسَاءِ: ١٠] وَمِنْهَا: قَوْلُهُ: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ [النِّسَاءِ:
Üçüncü Görüş: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Ashabımızın mezhebinden bildiğimiz husus şudur: İster zengin ister fakir olsun, ne borç yoluyla ne de karşılıksız olarak hiçbir şey alamaz. Bu görüşüne birtakım ayetleri delil getirmiştir: Bunlardan biri Allah Teâlâ'nın: { وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } buyruğundan: { إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } [Nisâ: 2] buyruğuna kadar olan kısmıdır. Diğeri: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına sadece ateş doldururlar ve çılgın bir ateşe gireceklerdir” [Nisâ: 10] buyruğudur. Bir diğeri: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “Yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız...” [Nisâ:
١٢٧] وَمِنْهَا: قَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ [الْبَقَرَةِ: ١٨٨] قَالَ: فَهَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ حَاصِرَةٌ لِمَالِ الْيَتِيمِ عَلَى وَصِيِّهِ فِي حَالِ الْغِنَى وَالْفَقْرِ، وَقَوْلُهُ: وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ مُتَشَابِهٌ مُحْتَمِلٌ فَوَجَبَ رَدُّهُ لِكَوْنِهِ مُتَشَابِهًا إلى تلك المحكمات، وعندي أن هذه الآيات لَا تَدُلُّ عَلَى مَا ذَهَبَ الرَّازِيُّ/ إِلَيْهِ. أما قوله:
127] buyruğudur. Bir diğeri ise: { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” [Bakara: 188] buyruğudur. [Râzî] demiştir ki: “Bu ayet zenginlik ve fakirlik durumunda yetimin malını vasisine yasaklayan muhkem bir hükümdür. Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ كانَ فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ } buyruğu ise müteşabih ve ihtimallidir; binaenaleyh müteşabih olması sebebiyle bu muhkem ayetlere irca edilmesi zorunludur.” Bana göre ise bu ayetler Râzî'nin vardığı / sonuca delalet etmez. Allah Teâlâ'nın:
وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ فَهُوَ عَامٌّ وَهَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي نَحْنُ فِيهَا خَاصَّةٌ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ. وَقَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً فَهُوَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ هَذِهِ الْوَاقِعَةَ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ أَكْلَ الْوَصِيِّ مِنْ مَالِ الصَّبِيِّ بِالْمَعْرُوفِ ظُلْمٌ، وَهَلِ النِّزَاعُ إِلَّا فِيهِ، وَهُوَ الْجَوَابُ بِعَيْنِهِ عَنْ قوله: وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ أما قوله: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ فَهُوَ إِنَّمَا يَتَنَاوَلُ مَحَلَّ النِّزَاعِ لَوْ ثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْأَكْلَ لَيْسَ بِقِسْطٍ، وَالنِّزَاعُ لَيْسَ إِلَّا فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كَلَامَهُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ سَاقِطٌ رَكِيكٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
{ وَآتُوا الْيَتامى أَمْوالَهُمْ } “Yetimlere mallarını verin” buyruğuna gelince; o umumidir, içinde bulunduğumuz bu ayet ise hususidir; hususi olan ise umumi olandan önce gelir. O'nun: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler...” buyruğu ise, ancak vasinin çocuğun malından maruf ölçüde yemesinin zulüm olduğu sabit olursa bu hadiseyi kapsar; oysa ihtilaf zaten bunun kendisindedir! { وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ } “Mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin” buyruğu için de verilecek cevap tamamen aynıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “Yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız...” buyruğuna gelince; bu da ancak bu yemenin adalet (kıst) olmadığı sabit olursa ihtilaf mahallini kapsar; oysa ihtilaf zaten bunun kendisindedir. Böylece onun bu konudaki sözünün temelsiz ve çürük olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da onlara karşı şahit tutun” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْوَصِيَّ إِذَا دَفَعَ الْمَالَ إِلَى الْيَتِيمِ بَعْدَ صَيْرُورَتِهِ بَالِغًا، فَإِنَّ الْأَوْلَى وَالْأَحْوَطَ أَنْ يُشْهِدَ عَلَيْهِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْيَتِيمَ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ بَيِّنَةٌ بِقَبْضِ الْمَالِ كَانَ أَبْعَدَ مِنْ أَنْ يَدَّعِيَ مَا لَيْسَ لَهُ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْيَتِيمَ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى الدَّعْوَى الْكَاذِبَةِ أَقَامَ الْوَصِيُّ الشَّهَادَةَ عَلَى أَنَّهُ دَفَعَ مَالَهُ إِلَيْهِ. ثَالِثُهَا: أَنْ تَظْهَرَ أَمَانَةُ الْوَصِيِّ وَبَرَاءَةُ سَاحَتِهِ، وَنَظِيرُهُ
Bil ki ümmet, yetim bülûğa erdikten sonra vasi malı ona teslim ettiğinde, birkaç vecihten ötürü şahit tutmasının daha evla ve daha ihtiyatlı olduğu konusunda icma etmiştir: Birincisi: Yetim malı teslim aldığına dair aleyhinde bir delil bulunduğunda, hakkı olmayan bir şeyi iddia etmekten daha uzak durur. İkincisi: Yetim asılsız bir iddiaya kalkışırsa, vasi malı ona teslim ettiğine dair şahitliği ortaya koyar. Üçüncüsü: Vasinin emaneti ve beraat-i zimmeti (aklanması) açığa çıkar. Bunun bir benzeri de,
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَلْيُشْهِدْ ذَوَيْ عَدْلٍ وَلَا يَكْتُمْ وَلَا يُغَيِّبْ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kim bir buluntu mal (lukata) bulursa, iki adil şahit tutsun; onu gizlemesin ve saklamasın» buyruğudur.
فَأَمَرَهُ بِالْإِشْهَادِ لِتَظْهَرَ أَمَانَتُهُ وَتَزُولَ التُّهْمَةُ عَنْهُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْإِجْمَاعِ وَالْمَعْقُولِ أَنَّ الْأَحْوَطَ هُوَ الْإِشْهَادُ.
Güvenilirliğinin ortaya çıkması ve üzerinden töhmetin kalkması için ona şahit tutmayı emretmiştir. Böylece zikrettiğimiz icma ve akli delillerle sabit olmuştur ki ihtiyatlı olan şahit tutmaktır.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْوَصِيَّ إِذَا ادَّعَى بَعْدَ بُلُوغِ الْيَتِيمِ أَنَّهُ قَدْ دَفَعَ الْمَالَ إِلَيْهِ هَلْ هُوَ مُصَدَّقٌ؟ وَكَذَلِكَ لَوْ قَالَ: أَنْفَقْتُ
Yetim bülûğa erdikten sonra vasi malı ona teslim ettiğini iddia ettiğinde, onun sözünün tasdik edilip edilmeyeceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Aynı şekilde: “Küçüklüğünde
عَلَيْهِ فِي صِغَرِهِ هَلْ هُوَ مُصَدَّقٌ؟ قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: لَا يُصَدَّقُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَأَصْحَابُهُ: يُصَدَّقُ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّ قَوْلَهُ: فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ أَمْرٌ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ الْوُجُوبُ، وَأَيْضًا قَالَ الشَّافِعِيُّ: الْقَيِّمُ غَيْرُ مُؤْتَمَنٍ مِنْ جِهَةِ الْيَتِيمِ، وَإِنَّمَا هُوَ مُؤْتَمَنٌ مِنْ جِهَةِ الشَّرْعِ، وَطَعَنَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي هَذَا الْكَلَامِ مَعَ السَّفَاهَةِ الشَّدِيدَةِ وَقَالَ: لَوْ كَانَ مَا ذَكَرَهُ عِلَّةً لَنَفْيِ التَّصْدِيقِ لَوَجَبَ أَنْ لَا يُصَدَّقَ الْقَاضِي إِذَا قَالَ لِلْيَتِيمِ: قَدْ دَفَعْتُ إِلَيْكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتَمِنْهُ، وَكَذَلِكَ يَلْزَمُهُ أَنْ يَقُولَ فِي الْأَبِ إِذَا قَالَ بَعْدَ بُلُوغِ الصَّبِيِّ: قَدْ دَفَعْتُ مَالَكَ إِلَيْكَ أَنْ لَا يُصَدَّقَ لِأَنَّهُ لَمْ يَأْتَمِنْهُ، وَيَلْزَمُهُ أَيْضًا أَنْ يُوجِبَ الضَّمَانَ عَلَيْهِمْ إِذَا تَصَادَقُوا بَعْدَ الْبُلُوغِ أَنَّهُ قَدْ هَلَكَ لِأَنَّهُ أَمْسَكَ مَالَهُ مِنْ غَيْرِ ائْتِمَانٍ لَهُ عَلَيْهِ، فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّ قَوْلَكَ هَذَا لَبَعِيدٌ عَنْ مَعَانِي الْفِقْهِ، أَمَّا النَّقْضُ بِالْقَاضِي فَبَعِيدٌ، لِأَنَّ الْقَاضِيَ حَاكِمٌ فَيَجِبُ إِزَالَةُ التُّهْمَةِ عَنْهُ لِيَصِيرَ قَضَاؤُهُ نَافِذًا، وَلَوْلَا ذَلِكَ لَتَمَكَّنَ كُلُّ مَنْ قَضَى الْقَاضِي عَلَيْهِ بِأَنْ يَنْسُبَهُ إِلَى الْكَذِبِ وَالْمَيْلِ وَالْمُدَاهَنَةِ، وَحِينَئِذٍ يَحْتَاجُ الْقَاضِي إِلَى قَاضٍ آخَرَ، وَيَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي وَصِيِّ الْيَتِيمِ، وَأَمَّا الْأَبُ فَالْفَرْقُ ظَاهِرٌ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ شَفَقَتَهُ أَتَمُّ مِنْ شَفَقَةِ الْأَجْنَبِيِّ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ قِلَّةِ التُّهْمَةِ فِي حَقِّ الْأَبِ قِلَّتُهَا فِي حَقِّ الْأَجْنَبِيِّ، وَأَمَّا إِذَا تَصَادَقُوا بَعْدَ/ الْبُلُوغِ أَنَّهُ قَدْ هَلَكَ فَنَقُولُ: إِنْ كَانَ قَدِ اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ هَلَكَ لِسَبَبِ تَقْصِيرِهِ فَهَهُنَا يَلْزَمُهُ الضَّمَانُ، أَمَّا إِذَا اعْتَرَفَ بِأَنَّهُ هَلَكَ لَا بِتَقْصِيرِهِ، فَهَهُنَا يَجِبُ أَنْ يُقْبَلَ قَوْلُهُ، وَإِلَّا لَصَارَ ذَلِكَ مَانِعًا لِلنَّاسِ مِنْ قَبُولِ الْوَصَايَةِ، فَيَقَعُ الْخَلَلُ فِي هَذَا الْمُهِمِّ الْعَظِيمِ، فَأَمَّا الْإِشْهَادُ عِنْدَ الرَّدِّ إِلَيْهِ بَعْدَ الْبُلُوغِ فَإِنَّهُ لَا يُفْضِي إِلَى هَذِهِ الْمَفْسَدَةِ فَظَهَرَ الْفَرْقُ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا الْفَرْقَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْيَتِيمَ حَصَلَ فِي حَقِّهِ مَا يُوجِبُ التُّهْمَةَ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى جَرَيَانِ الْعَادَةِ بِكَثْرَةِ إِقْدَامِ الْوَلِيِّ عَلَى ظُلْمِ الْأَيْتَامِ وَالصِّبْيَانِ، وَإِذَنْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَأَكُّدِ مُوجِبَاتِ التُّهْمَةِ فِي حَقِّ وَلِيِّ الْيَتِيمِ.
onun için harcadım” dese sözünün tasdik edilip edilmeyeceği de tartışılmıştır. Mâlik ve Şâfiî: “Tasdik edilmez” demiş; Ebû Hanîfe ve ashabı ise: “Tasdik edilir” demişlerdir. Şâfiî bu ayeti delil getirmiştir; zira Allah Teâlâ'nın: { فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı şahit tutun” buyruğu bir emirdir ve emrin zahiri vücub ifade eder. Ayrıca Şâfiî şöyle demiştir: Kayyım (vasi) yetim tarafından güvenilmiş (mü'temen) biri değildir; o ancak şeriat cihetinden güvenilmiş bir kimsedir. Ebû Bekir er-Râzî ise şiddetli bir seviyesizlikle bu söze itiraz etmiş ve şöyle demiştir: “Şayet onun zikrettiği husus tasdikin nefyedilmesinin gerekçesi olsaydı, kadı yetime: ‘Malını sana teslim ettim’ dediğinde tasdik edilmemesi gerekirdi; çünkü yetim kadıyı emin kılmamıştır. Aynı şekilde çocuk bülûğa erdikten sonra baba: ‘Malını sana teslim ettim’ dediğinde de tasdik edilmemesi gerekirdi; çünkü çocuk babayı emin kılmamıştır. Ayrıca bülûğdan sonra malın helak olduğu hususunda birbirlerini tasdik etseler bile, ona güven duyulmaksızın malını elinde tuttuğu için vasilere tazmin yüklemesi gerekirdi.” Ona şöyle denir: Senin bu sözün fıkhın inceliklerinden uzaktır. Kadı üzerinden yapılan nakz (çürütme) tutarsızdır; zira kadı bir hâkimdir ve hükmünün geçerli olması için üzerindeki töhmetin kaldırılması vaciptir. Şayet böyle olmasaydı, kadının aleyhine hüküm verdiği herkes onu yalana, tarafgirliğe ve müdahaneye nispet etme imkânı bulurdu; o zaman da kadı başka bir kadıya muhtaç olurdu ve teselsül gerekirdi. Malumdur ki bu mana yetimin vasisinde mevcut değildir. Babaya gelince; aradaki fark iki vecihten ötürü açıktır: Birincisi: Babanın şefkati yabancı birinin şefkatinden daha tamdır; babanın hakkındaki töhmetin azlığından yabancı hakkındaki töhmetin de az olması gerekmez. Bülûğdan sonra / malın telef olduğu hususunda uyuşmalarına gelince; deriz ki: Şayet kendi kusuru sebebiyle telef olduğunu itiraf etmişse, bu durumda tazmin gerekir. Ancak kusuru olmaksızın telef olduğunu bildirmişse, burada sözünün kabul edilmesi vaciptir; aksi takdirde bu durum insanların vasi olmayı kabul etmelerine engel olur ve bu büyük maslahatta aksaklık meydana gelir. Bülûğdan sonra malı iade ederken şahit tutmaya gelince, bu böyle bir mefsedete yol açmaz; dolayısıyla fark açıkça ortaya çıkmıştır. Bu farkı teyit eden hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın bu ayetten önce yetim hakkında töhmeti gerektiren şu buyruğunu zikretmiş olmasıdır: { وَلا تَأْكُلُوها إِسْرافاً وَبِداراً أَنْ يَكْبَرُوا } “Büyüyecekler de [mallarını alacaklar] diye o malları israfla ve tez elden yemeyin.” Bu durum, velinin yetimlere ve çocuklara zulmetmeye yeltenmesinin çokça vaki olduğu yönündeki adetin cereyan ettiğine delalet eder. Dolayısıyla bu ayet, yetim velisi hakkındaki töhmet gerekçelerinin kesinliğine delalet etmiştir.
ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا أَشْعَرَ ذَلِكَ بِأَنَّ الْغَرَضَ مِنْهُ رِعَايَةُ جَانِبِ الصَّبِيِّ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا يَتَمَكَّنُ مِنِ ادِّعَاءِ دَفْعِ الْمَالِ إِلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ حُضُورِ الشَّاهِدِ، صَارَ ذَلِكَ مَانِعًا لَهُ مِنَ الظُّلْمِ وَالْبَخْسِ وَالنُّقْصَانِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَأَشْهِدُوا كَمَا أَنَّهُ يَجِبُ لِظَاهِرِ الْإِيجَابِ، فَكَذَلِكَ يَجِبُ أَنَّ الْقَرَائِنَ وَالْمَصَالِحَ تَقْتَضِي الْإِيجَابَ، ثُمَّ قَالَ هَذَا الرَّازِيُّ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُصَدَّقٌ فِيهِ بِغَيْرِ إِشْهَادٍ، اتِّفَاقُ الْجَمِيعِ عَلَى أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِحِفْظِهِ وَإِمْسَاكِهِ عَلَى وَجْهِ الْأَمَانَةِ حَتَّى يُوصِلَهُ إِلَى الْيَتِيمِ فِي وَقْتِ اسْتِحْقَاقِهِ، فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْوَدَائِعِ وَالْمُضَارِبَاتِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مُصَدَّقًا عَلَى الرَّدِّ كَمَا يُصَدَّقُ عَلَى رَدِّ الْوَدِيعَةِ، فَيُقَالُ لَهُ: أَمَّا الْفَرْقُ بَيْنَ هَذِهِ الصُّورَةِ وَصُورَةِ الْوَدِيعَةِ فَقَدْ ذَكَرَهُ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ، وَاعْتِرَاضُكَ عَلَى ذَلِكَ الْفَرْقِ قَدْ سَبَقَ إِبْطَالُهُ، وَأَيْضًا فَعَادَتُكَ تَرْكُ الِالْتِفَاتِ إِلَى كِتَابِ اللَّهِ لِقِيَاسٍ رَكِيكٍ تَتَخَيَّلُهُ، وَمِثْلُ هَذَا الْفِقْهِ مُسَلَّمٌ لَكَ، وَلَا يَجِبُ الْمُشَارَكَةُ فِيهِ مَعَكَ وَبِاللَّهِ التَّوْفِيقُ.
Sonra bunun ardından: { فَإِذا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوالَهُمْ فَأَشْهِدُوا } “Mallarını kendilerine teslim ettiğiniz zaman da şahit tutun” buyurması, bundaki maksadın çocuğun tarafını gözetmek olduğunu hissettirmiştir; çünkü vasi ancak şahit huzurunda malı ona teslim ettiğini iddia edebilirse, bu durum onu zulümden, haksızlıktan ve eksiltmekten alıkoyar. Durum böyle olunca bildik ki Allah Teâlâ'nın: { فَأَشْهِدُوا } buyruğu, lafzın zahirinin vücub ifade etmesi sebebiyle vacip olduğu gibi, aynı şekilde karinelerin ve maslahatların da vücubu gerektirmesi sebebiyle vaciptir. Sonra bu Râzî şöyle demiştir: “Şahit tutmaksızın onun sözünün tasdik edileceğine delil; hak ettiği vakitte yetime ulaştırıncaya kadar malı korumakla ve emanet olarak tutmakla emrolunduğu hususundaki icmadır; dolayısıyla o, emanetler (vedîalar) ve mudarabeler konumundadır; bu sebeple tıpkı emaneti iade ettiğinde tasdik edildiği gibi iade hususunda da sözünün tasdik edilmesi vacip olur.” Ona şöyle denir: Bu sure ile emanet suresi arasındaki farkı Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh zikretmiştir ve senin bu farka yaptığın itirazın geçersizliği daha önce açıklanmıştır. Ayrıca senin âdetin, zihninde kurduğun çürük bir kıyas uğruna Allah'ın Kitabı'na iltifatı terk etmektir. Böyle bir fıkıh anlayışı sana kalsın; seninle onda ortak olmak gerekmez. Muvaffakiyet Allah'tandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ وَالْأَزْهَرِيُّ: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْحَسِيبُ بِمَعْنَى الْمُحَاسِبِ، وَأَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْكَافِي، فَمِنَ الْأَوَّلِ قَوْلُهُمْ لِلرَّجُلِ لِلتَّهْدِيدِ: حَسْبُهُ اللَّهُ وَمَعْنَاهُ يُحَاسِبُهُ اللَّهُ عَلَى مَا يَفْعَلُ مِنَ الظُّلْمِ، وَنَظِيرُ قَوْلِنَا الْحَسِيبُ بِمَعْنَى الْمُحَاسِبِ، قَوْلُنَا الشَّرِيبُ بِمَعْنَى الْمُشَارِبِ، وَمِنَ الثَّانِي قَوْلُهُمْ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَكَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } “Hesap görücü olarak Allah yeter” buyurmuştur. İbnu'l-Enbârî ve Ezherî şöyle demişlerdir: “Hasîb (حَسِيب) lafzının muhâsib (hesap sorucu) manasında olması da, kâfî (yetici) manasında olması da muhtemeldir. Birinci manaya göre; tehdit amacıyla bir adama söylenen: ‘Hasbuhullâh’ (Allah ona hesap sorucudur) sözü bu kabildendir; anlamı: ‘Yaptığı zulümden ötürü Allah ona hesap sorar’ demektir. Hasîb kelimesinin muhâsib anlamına gelmesinin benzeri, şerîb kelimesinin müşârib (birlikte içen) anlamına gelmesidir. İkinci manaya göre ise Arapların:
حَسِيبُكَ اللَّهُ أَيْ كَافِيكَ اللَّهُ.
‘Hasbükellâh’ yani ‘Allah sana kafidir (yeter)’ sözü bu kabildendir.”
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا وَعِيدٌ لِوَلِيِّ الْيَتِيمِ وَإِعْلَامٌ لَهُ أَنَّهُ تَعَالَى يَعْلَمُ بَاطِنَهُ كَمَا يَعْلَمُ ظَاهِرَهُ لِئَلَّا يَنْوِيَ أَوْ يَعْمَلَ فِي مَالِهِ مَا لَا يَحِلُّ، وَيَقُومَ بِالْأَمَانَةِ التَّامَّةِ فِي ذَلِكَ إِلَى أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ مَالُهُ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلٌ سَوَاءً فَسَّرْنَا الْحَسِيبَ بِالْمُحَاسِبِ أَوْ بِالْكَافِي.
Bil ki bu, yetim velisi için bir tehdit ve Allah Teâlâ'nın onun zahirini bildiği gibi batınını da bildiğini, dolayısıyla onun malı hakkında helal olmayan bir şeyi niyet etmemesini veya yapmamasını, malı ona ulaşıncaya kadar bu hususta tam bir emanetle hareket etmesini bildiren bir ikazdır. Biz ister Hasîb kelimesini muhâsib ile, istersek kâfî ile tefsir edelim bu maksat hâsıl olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْبَاءَ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكَفى بِرَبِّكَ [الْإِسْرَاءِ: ٦٥] فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ زَائِدَةٌ، هكذا نقله الواحدي عن الزجاج وحَسِيباً نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ أَيْ كَفَى اللَّهُ حَالَ كونه محاسبا، وحال كونه كافيا.
Bil ki Kur'an'ın tamamında Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِاللَّهِ } “Allah yeter” ve { وَكَفى بِرَبِّكَ } “Rabbin yeter” [İsrâ: 65] buyruklarındaki ba (بِ) harfi zaiddir (pekiştirme içindir); bunu Vâhidî, Zeccâc'dan böyle nakletmiştir. { حَسِيباً } kelimesi ise hâl olarak mensubdur; yani Allah Teâlâ hesap sorucu olarak da kâfi olarak da yeter demektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٧]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 7]
لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (٧)
{ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından —az olsun çok olsun— farz kılınmış bir pay olarak kadınlara da bir pay vardır.” (7)
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الرَّابِعُ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْمَوَارِيثِ وَالْفَرَائِضِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, bu surede zikredilen hükümlerin dördüncü türüdür; o da miraslar ve feraiz ile ilgili olandır. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ
Birinci Mesele: Bu ayetin nüzul sebebi hakkındadır:
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ أَوْسَ بْنَ ثَابِتٍ الْأَنْصَارِيَّ تُوُفِّيَ عَنْ ثَلَاثِ بَنَاتٍ وَامْرَأَةٍ، فَجَاءَ رَجُلَانِ مِنْ بَنِي عَمِّهِ وَهُمَا وَصِيَّانِ لَهُ يُقَالُ لَهُمَا: سُوَيْدٌ، وَعَرْفَجَةُ وَأَخَذَا مَالَهُ. فَجَاءَتِ امْرَأَةُ أَوْسٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَذَكَرَتِ الْقِصَّةَ، وَذَكَرَتْ أَنَّ الْوَصِيَّيْنِ مَا دَفَعَا إِلَيَّ بَنَاتِهِ شَيْئًا مِنَ الْمَالِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ «ارْجِعِي إِلَى بَيْتِكَ حَتَّى أَنْظُرَ مَا يُحْدِثُ اللَّهُ فِي أَمْرِكِ» فَنَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ هَذِهِ الْآيَةُ، وَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ لِلرِّجَالِ نَصِيبًا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبًا، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنِ الْمِقْدَارَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَأَرْسَلَ الرَّسُولُ ﷺ إِلَى الْوَصِيَّيْنِ وَقَالَ: «لَا تَقْرَبَا مِنْ مَالِ أَوْسٍ شَيْئًا» ثُمَّ نَزَلَ بَعْدُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ [النِّسَاءِ: ١١] وَنَزَلَ فَرْضُ الزَّوْجِ وَفَرْضُ الْمَرْأَةِ، فَأَمَرَ الرَّسُولُ ﵊ الْوَصِيَّيْنِ أَنْ يَدْفَعَا إِلَى الْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَيُمْسِكَا نَصِيبَ الْبَنَاتِ، وَبَعْدَ ذَلِكَ أَرْسَلَ ﵊ إِلَيْهِمَا أَنِ ادْفَعَا نَصِيبَ بَنَاتِهَا إِلَيْهَا فَدَفَعَاهُ إِلَيْهَا،
İbn Abbâs şöyle demiştir: Evs b. Sâbit el-Ensârî geride üç kız çocuğu ve bir hanım bırakarak vefat etti. Amcasının oğullarından ve onun vasisi olan Süveyd ve Arfece adında iki adam gelip onun malını aldılar. Bunun üzerine Evs'in hanımı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek durumu anlattı ve iki vasinin kızlarına o maldan hiçbir şey vermediğini söyledi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Evine dön, bakalım Allah senin durumun hakkında ne hüküm verecek» buyurdu. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu ayet indi ve erkeklere de kadınlara da bir pay olduğunu bildirdi; fakat Allah Teâlâ bu ayette miktarı beyan etmedi. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem o iki vasiye haber gönderip: «Evs'in malına hiçbir şekilde yaklaşmayın» buyurdu. Daha sonra: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder...” [Nisâ: 11] ayeti indi; kocanın farz payı ve kadının farz payı nazil oldu. Bunun üzerine Resûl aleyhisselâm iki vasiye kadına sekizde bir payı vermelerini, kızların payını ise tutmalarını emretti. Bundan sonra aleyhisselâm o ikisine kızlarının payını da anneye teslim etmelerini bildirdi, onlar da teslim ettiler.
فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي سَبَبِ النُّزُولِ.
İşte nüzul sebebi hakkındaki açıklama budur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَالْأَطْفَالَ، وَيَقُولُونَ لَا يَرِثُ إِلَّا مَنْ طَاعَنَ بِالرِّمَاحِ وَذَادَ عَنِ الْحَوْزَةِ وَحَازَ الْغَنِيمَةَ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْإِرْثَ غَيْرُ مُخْتَصٍّ بِالرِّجَالِ، بَلْ هُوَ أَمْرٌ مُشْتَرَكٌ فِيهِ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هَذَا الْقَدْرَ، ثُمَّ ذَكَرَ التَّفْصِيلَ بَعْدَ ذَلِكَ وَلَا يَمْتَنِعُ إِذَا كَانَ لِلْقَوْمِ عَادَةٌ فِي تَوْرِيثِ الْكِبَارِ دُونَ الصِّغَارِ وَدُونَ النِّسَاءِ، أَنْ يَنْقُلَهُمْ ﷾ عَنْ تِلْكَ الْعَادَةِ قَلِيلًا قَلِيلًا عَلَى التَّدْرِيجِ، لِأَنَّ الِانْتِقَالَ عَنِ الْعَادَةِ شَاقٌّ ثَقِيلٌ عَلَى الطَّبْعِ، فَإِذَا كَانَ دُفْعَةً عَظُمَ وَقْعُهُ عَلَى الْقَلْبِ، وَإِذَا كَانَ عَلَى التَّدْرِيجِ سَهُلَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْمُجْمَلَ أَوَّلًا، ثُمَّ أَرْدَفَهُ بِالتَّفْصِيلِ.
İkinci Mesele: Câhiliye ehli kadınlara ve çocuklara miras vermezler ve: “Mızrak sallayan, yurdu savunan ve ganimeti elde eden kimseden başkası mirasçı olamaz” derlerdi. Allah Teâlâ mirasın yalnızca erkeklere mahsus olmadığını, bilakis erkekler ile kadınlar arasında ortak bir hak olduğunu beyan etti. Bu ayette bu kadarlık kısmı zikretmiş, sonra bundan sonra tafsilatı açıklamıştır. Bir kavmin kadınları ve çocukları dışarıda bırakıp sadece yetişkin erkekleri mirasçı kılma adeti varken, Allah Teâlâ'nın onları bu adetten derece derece, azar azar döndürmesi imkânsız değildir. Çünkü adeti terk etmek nefse ağır ve zor gelir; şayet birdenbire olsaydı kalbe tesiri büyük olurdu, tedricen olduğunda ise kolaylaşır. İşte bu hikmetten ötürü Allah Teâlâ önce bu mücmel hükmü zikretmiş, ardından da onu tafsilat ile peş peşe getirmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَوْرِيثِ ذَوِي الْأَرْحَامِ قَالَ: / لِأَنَّ الْعَمَّاتِ وَالْخَالَاتِ والأخوال وَأَوْلَادَ الْبَنَاتِ مِنَ الْأَقْرَبِينَ، فَوَجَبَ دُخُولُهُمْ تَحْتَ قَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ قَدْرَ ذَلِكَ النَّصِيبِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، إِلَّا أَنَّا نُثْبِتُ كَوْنَهُمْ مُسْتَحِقِّينَ لِأَصِلِ النَّصِيبِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَأَمَّا الْمِقْدَارُ فَنَسْتَفِيدُهُ مِنْ سَائِرِ الدَّلَائِلِ.
Üçüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî zevi'l-erhâmın (akrabaların) mirasçı kılınmasına bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demiştir: / “Çünkü halalar, teyzeler, dayılar ve kız çocuklarının evlatları en yakın akrabalardandır (akrabîn); dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır; ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından kadınlara da bir pay vardır” buyruğunun altına girmeleri vaciptir. Bu husustaki en nihai durum, o payın miktarının bu ayette zikredilmemiş olmasıdır; şu kadar var ki biz onların asıl paya müstahak olduklarını bu ayetle sabit kılıyoruz, miktara gelince onu da diğer delillerden öğreniriz.”