وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ نَصِيباً مَفْرُوضاً أَيْ نَصِيبًا مُقَدَّرًا، وَبِالْإِجْمَاعِ لَيْسَ لِذَوِي الْأَرْحَامِ نَصِيبٌ مُقَدَّرٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُمْ لَيْسُوا دَاخِلِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَثَانِيهِمَا: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْأَقْرَبِينَ، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ ذَوِي الْأَرْحَامِ مِنَ الْأَقْرَبِينَ؟ وَتَحْقِيقُهُ أَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَقْرَبِينَ مَنْ كَانَ أَقْرَبَ مِنْ شَيْءٍ آخَرَ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ مَنْ كَانَ أَقْرَبَ مِنْ جَمِيعِ الْأَشْيَاءِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَقْتَضِي دُخُولَ أَكْثَرِ الْخَلْقِ فِيهِ، لِأَنَّ كُلَّ إِنْسَانٍ لَهُ نَسَبٌ مَعَ غَيْرِهِ إِمَّا بِوَجْهٍ قَرِيبٍ أَوْ بِوَجْهٍ بَعِيدٍ، وَهُوَ الِانْتِسَابُ إِلَى آدَمَ ﵇،
Bizim [Şâfiî] âlimlerimiz buna iki yönden cevap vermişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ ayetin sonunda: { نَصِيباً مَفْرُوضاً } “belirlenmiş bir pay olarak” yani takdir edilmiş/ölçüsü tayin edilmiş bir pay buyurmuştur. İcma ile sabittir ki zevi'l-erhâm için takdir edilmiş/belirli bir pay yoktur. Böylece onların bu ayetin kapsamına girmediği sabit olmuştur. İkincisi: Bu ayet en yakın akrabalara (akrabîn) mahsustur; öyleyse zevi'l-erhâmın en yakın akrabalardan olduğunu nereden çıkardınız? Bunun açıklaması şudur: "Akrabîn" ifadesinden kastedilen ya başka bir şeyden daha yakın olan kimsedir ya da her şeyden en yakın olan kimsedir. Birincisi bâtıldır; zira bu durum insanların çoğunun bu kapsama girmesini gerektirir. Çünkü her insanın bir başkasıyla ya yakın ya da uzak bir şekilde bir nesep bağı vardır ki o da Âdem aleyhisselâm'a nispet edilmektir.
وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ هُوَ أَقْرَبَ إِلَيْهِ مِنْ وَلَدِهِ، فَيَلْزَمُ دُخُولُ كُلِّ الْخَلْقِ فِي هَذَا النَّصِّ وَهُوَ بَاطِلٌ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الِاحْتِمَالُ وَجَبَ حَمْلُ النَّصِّ عَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْأَقْرَبِينَ مَنْ كَانَ أَقْرَبَ النَّاسِ إِلَيْهِ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا الْوَالِدَانِ وَالْأَوْلَادُ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا النَّصَّ لَا يَدْخُلُ فِيهِ ذَوُو الْأَرْحَامِ، لَا يُقَالُ: لَوْ حَمَلْنَا الْأَقْرَبِينَ عَلَى الْوَالِدَيْنِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، لِأَنَّا نَقُولُ: الْأَقْرَبُ جِنْسٌ يَنْدَرِجُ تَحْتَهُ نَوْعَانِ: الْوَالِدُ وَالْوَلَدُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْوَالِدَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْأَقْرَبِينَ، فَيَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ ذَكَرَ النَّوْعَ، ثُمَّ ذَكَرَ الْجِنْسَ فَلَمْ يَلْزَمِ التَّكْرَارُ.
Ve o kimsenin, kendi çocuğundan daha yakın olması kaçınılmazdır; bu durumda bütün insanların bu nassın kapsamına girmesi gerekir ki bu bâtıldır. Bu ihtimal bâtıl olunca nassın ikinci ihtimale hamledilmesi zorunlu olur; o da "akrabîn"den maksadın, insana insanların en yakını olan kimse olmasıdır. Bu da ancak ana-baba ve çocuklardır. Böylece bu nassın kapsamına zevi'l-erhâmın girmediği sabit olmuştur. "Eğer akrabîni ana-babaya hamledersek tekrar gerekir" denilemez; çünkü biz deriz ki: Akrab (en yakın), altında iki nevi bulunan bir cinstir: Ana-baba ve çocuk. Böylece Allah Teâlâ'nın önce ana-babayı, sonra akrabîni (en yakınları) zikrettiği sabit olmuştur; dolayısıyla mana, [Allah'ın] önce nevi, sonra cinsi zikrettiği şeklinde olur ve tekrar gerekmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: نَصِيباً فِي نَصْبِهِ وَجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ نَصْبٌ عَلَى الِاخْتِصَاصِ بِمَعْنَى أَعْنِي نَصِيبًا مَفْرُوضًا مَقْطُوعًا وَاجِبًا، وَالثَّانِي: يَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ انْتِصَابَ الْمَصْدَرِ، لِأَنَّ النَّصِيبَ اسْمٌ فِي مَعْنَى الْمَصْدَرِ كَأَنَّهُ قِيلَ: قَسَمًا وَاجِبًا، كَقَوْلِهِ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ [التوبة: ٦٠، النِّسَاءِ: ١١] أَيْ قِسْمَةً مَفْرُوضَةً.
Dördüncü Mesele: { نَصِيباً } kelimesinin mansub oluşunda (üstün okunmasında) vecihler vardır: Birincisi: "Belirlenmiş, kesinleşmiş ve farz kılınmış bir payı kastediyorum" anlamında ihtisas üzere mansubdur. İkincisi: Mastar olarak nasbedilmesi caizdir; çünkü nasîb, mastar anlamında bir isimdir. Sanki: "Farz kılınmış bir taksim ile" denilmiş gibidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } [Tevbe 60, Nisâ 11] “Allah'tan bir farz olarak” yani taksim edilmiş bir farz buyruğu gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَصْلُ الْفَرْضِ الْحَزُّ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ الْحَزُّ الَّذِي فِي سِيَةِ الْقَوْسِ فَرْضًا، وَالْحَزُّ الَّذِي فِي الْقِدَاحِ يُسَمَّى أَيْضًا فَرْضًا، وَهُوَ عَلَامَةٌ لَهَا تُمَيِّزُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ غَيْرِهَا، وَالْفُرْضَةُ الْعَلَامَةُ فِي مَقْسِمِ الْمَاءِ، يَعْرِفُ بِهَا كُلُّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ مِنَ الشُّرْبِ، فَهَذَا هُوَ أَصْلُ الْفَرْضِ فِي اللُّغَةِ، ثُمَّ إِنَّ أَصْحَابَ أَبِي حَنِيفَةَ خَصَّصُوا لَفْظَ الْفَرْضِ بِمَا عُرِفَ وَجُوبُهُ بِدَلِيلٍ قَاطِعٍ، وَاسْمَ الْوُجُوبِ بِمَا عُرِفَ وَجُوبُهُ بِدَلِيلٍ مَظْنُونٍ، قَالُوا: لِأَنَّ الْفَرْضَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَزِّ وَالْقَطْعِ، وَأَمَّا الْوُجُوبُ فَإِنَّهُ عِبَارَةٌ عَنِ السُّقُوطِ، يُقَالُ: وَجَبَتِ الشَّمْسُ إِذَا سَقَطَتْ، وَوَجَبَ الْحَائِطُ إِذَا سَقَطَ، وَسَمِعْتُ وَجْبَةً يَعْنِي سَقْطَةً قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها [الْحَجِّ: ٣٦] يَعْنِي سَقَطَتْ، فَثَبَتَ أَنَّ الْفَرْضَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَزِّ وَالْقَطْعِ، وَأَنَّ الْوُجُوبَ عِبَارَةٌ عَنِ السُّقُوطِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَأْثِيرَ الْحَزِّ وَالْقَطْعِ أَقْوَى وَأَكْمَلُ مِنْ تَأْثِيرِ السُّقُوطِ. / فَلِهَذَا السَّبَبِ خَصَّصَ أَصْحَابُ أَبِي حنيفة لفظة الْفَرْضِ بِمَا عُرِفَ وَجُوبُهُ بِدَلِيلٍ قَاطِعٍ، وَلَفْظَ الْوُجُوبِ بِمَا عُرِفَ وَجُوبُهُ بِدَلِيلٍ مَظْنُونٍ.
Beşinci Mesele: Farz (الْفَرْض) kelimesinin asıl anlamı çentik açmak, yontup kesmektir. Bundan dolayı yayın kiriş takılan ucundaki çentiğe farz denilmiştir. Kumar/kur'a oklarındaki çentiğe de farz denir; bu, oklar arasında diğerlerinden ayırt edici bir işarettir. Furza ise suyun taksim edildiği yerdeki işarettir; hak sahibi herkes içme hakkını onunla bilir. İşte kelimenin dildeki asıl anlamı budur. Sonra Ebû Hanîfe'nin ashabı, "farz" lafzını vücûbiyeti kesin delille (kat'î) bilinen şeylere, "vâcip" ismini ise vücûbiyeti zannî delille bilinen şeylere tahsis etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü farz, çentik açmak ve kesip ayırmaktan ibarettir; vücûb ise düşmekten ibarettir. Nitekim güneş battığında/düştüğünde vecebeti'ş-şems, duvar yıkılıp düştüğünde vecebe'l-hâit denir; düşme sesi için de semî'tu vecheten (bir düşme sesi duydum) denir. Allah Teâlâ da: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } [Hac 36] “Yanları yere düştüğü (canları çıktığı) zaman” yani düştüğü zaman buyurmuştur. Böylece farzın çentik açıp kesmekten, vücûbun ise düşmekten ibaret olduğu sabit olmuştur. Şüphe yok ki çentik açıp kesmenin tesiri, düşmenin tesirinden daha güçlü ve daha tamdır. / İşte bu sebepten ötürü Ebû Hanîfe'nin ashabı, farz lafzını vücûbiyeti kat'î delille bilinen şeylere, vücûb lafzını ise vücûbiyeti zannî delille bilinen şeylere tahsis etmişlerdir.
إِذَا عرفت هذا فنقول: هذا الذي قرروه يقتضي عَلَيْهِمْ بِأَنَّ الْآيَةَ مَا تَنَاوَلَتْ ذَوِي الْأَرْحَامِ لِأَنَّ تَوْرِيثَ ذَوِي الْأَرْحَامِ لَيْسَ مِنْ بَابِ مَا عُرِفَ بِدَلِيلٍ قَاطِعٍ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ، فَلَمْ يَكُنْ تَوْرِيثُهُمْ فَرْضًا، وَالْآيَةُ إِنَّمَا تَنَاوَلَتِ التَّوْرِيثَ الْمَفْرُوضَ، فَلَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَا تناولت ذوي الأرحام، والله أعلم.
Bunu bildiğinde deriz ki: Onların bu ortaya koyduğu kural, ayetin zevi'l-erhâmı kapsamadığı hususunda kendi aleyhlerine bir delil teşkil eder. Çünkü ümmetin icmaıyla zevi'l-erhâmın mirasçı kılınması kat'î bir delille bilinen konulardan değildir; dolayısıyla onların mirasçılığı bir farz olmamıştır. Oysa ayet ancak farz kılınmış mirasçılığı kapsamaktadır. Bu durumda bu ayetin zevi'l-erhâmı kapsamadığına kesin olarak hükmetmek gerekir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 8]
وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨)
{ وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى وَالْيَتامى وَالْمَساكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً (٨) } “Miras taksiminde hısımlar, yetimler ve yoksullar da hazır bulunursa, onlara da ondan bir şeyler verin ve onlara güzel söz söyleyin.”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ لَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَيِّ قِسْمَةٍ هِيَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى حصل لِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ النِّسَاءَ أُسْوَةُ الرِّجَالِ فِي أَنَّ لَهُنَّ حَظًّا مِنَ الْمِيرَاثِ، وَعَلِمَ تَعَالَى أَنَّ فِي الْأَقَارِبِ مَنْ يَرِثُ وَمَنْ لَا يَرِثُ، وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ إِذَا حَضَرُوا وَقْتَ الْقِسْمَةِ، فَإِنْ تُرِكُوا مَحْرُومِينَ بِالْكُلِّيَّةِ ثَقُلَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ، فَلَا جَرَمَ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُدْفَعَ إِلَيْهِمْ شَيْءٌ عِنْدَ الْقِسْمَةِ حَتَّى يَحْصُلَ الْأَدَبُ الْجَمِيلُ وَحُسْنُ الْعِشْرَةِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا، فَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَنْدُوبٌ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالْوُجُوبِ، فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي أُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْوَارِثُ إِنْ كَانَ كَبِيرًا وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَرْضَخَ لِمَنْ حَضَرَ الْقِسْمَةَ شَيْئًا مِنَ الْمَالِ بِقَدْرِ مَا تَطِيبُ نَفْسُهُ بِهِ، وَإِنْ كَانَ صَغِيرًا وَجَبَ عَلَى الْوَلِيِّ إِعْطَاؤُهُمْ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنْ كَانَ الْوَارِثُ كَبِيرًا، وَجَبَ عَلَيْهِ الْإِعْطَاءُ مِنْ ذَلِكَ الْمَالِ، وإن
Birinci Mesele: Bil ki [Allah Teâlâ'nın]: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ } “Taksimde hazır bulunursa” buyruğunda bunun hangi taksim olduğuna dair bir açıklama yoktur. İşte bu sebepten dolayı bu hususta müfessirler arasında farklı görüşler ortaya çıkmıştır: Birincisi: Allah Teâlâ önceki ayette kadınların mirastan bir pay sahibi olma konusunda erkeklerle eşit olduğunu zikredince ve akrabalar arasında mirasçı olanlar ile mirasçı olmayanların bulunduğunu, mirasçı olmayanların taksim vaktinde hazır bulunduklarında şayet tamamen mahrum bırakılırlarsa bunun kendilerine ağır geleceğini bildiğinden; güzel bir ahlak ve iyi bir geçim hasıl olsun diye taksim esnasında onlara bir şey verilmesini emretmiştir. Sonra bu görüşü benimseyenler ihtilaf etmişlerdir: Onlardan kimi bunun vâcip olduğunu, kimi de mendup olduğunu söylemiştir. Vâcip olduğunu söyleyenler ise birkaç hususta ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Onlardan bir kısmı şöyle demiştir: Mirasçı eğer yetişkin ise, taksimde hazır bulunan kimseye gönlünün razı olacağı miktarda maldan bir şey vermesi (radh) vâciptir; eğer mirasçı küçük ise, velinin onlara bu maldan vermesi vâciptir. Kimi de şöyle demiştir: Eğer mirasçı yetişkin ise, o maldan vermesi vâciptir; şayet
كَانَ صَغِيرًا وَجَبَ عَلَى الْوَلِيِّ أَنْ يَعْتَذِرَ إِلَيْهِمْ، وَيَقُولَ: إِنِّي لَا أَمَلِكُ هَذَا الْمَالَ إِنَّمَا هُوَ لِهَؤُلَاءِ الضُّعَفَاءِ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ مَا عَلَيْهِمْ مِنَ الْحَقِّ، وَإِنْ يَكْبَرُوا فَسَيَعْرِفُونَ حَقَّكُمْ، فَهَذَا هُوَ الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ، وَثَانِيهَا: قَالَ الْحَسَنُ وَالنَّخَعِيُّ: هَذَا الرَّضْخُ مُخْتَصٌّ بِقِسْمَةِ الْأَعْيَانِ، فَإِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى قِسْمَةِ الْأَرَضِينَ وَالرَّقِيقِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ، قَالَ لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا، مِثْلُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: ارْجِعُوا بَارَكَ اللَّهُ فِيكُمْ، وَثَالِثُهَا: قَالُوا: مِقْدَارُ مَا يَجِبُ فِيهِ الرَّضْخُ شَيْءٌ قَلِيلٌ، وَلَا تَقْدِيرَ/ فِيهِ بِالْإِجْمَاعِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ عَلَى تَقْدِيرِ وُجُوبِ هَذَا الْحُكْمِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي رِوَايَةِ عَطَاءٍ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، وَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالضَّحَّاكِ وَقَالَ فِي رِوَايَةِ عِكْرِمَةَ: الْآيَةُ مَحْكَمَةٌ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ وَهُوَ مَذْهَبُ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ وَإِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ وَالشَّعْبِيِّ وَالزُّهْرِيِّ وَمُجَاهِدٍ وَالْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، فَهَؤُلَاءِ كَانُوا يُعْطُونَ مَنْ حَضَرَ شَيْئًا مِنَ التَّرِكَةِ. رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ قَسَمَ مِيرَاثَ أَبِيهِ وَعَائِشَةُ حَيَّةٌ، فَلَمْ يَتْرُكْ فِي الدَّارِ أَحَدًا إِلَّا أَعْطَاهُ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ، فَهَذَا كُلُّهُ تَفْصِيلُ قَوْلِ مَنْ قَالَ بِأَنَّ هَذَا الْحُكْمَ ثَبَتَ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ ثَبَتَ عَلَى سَبِيلِ النَّدْبِ وَالِاسْتِحْبَابِ، لَا عَلَى سَبِيلِ الْفَرْضِ وَالْإِيجَابِ، وَهَذَا النَّدْبُ أَيْضًا إِنَّمَا يَحْصُلُ إِذَا كَانَتِ الْوَرَثَةُ كِبَارًا، أَمَّا إِذَا كَانُوا صِغَارًا فَلَيْسَ إِلَّا الْقَوْلُ الْمَعْرُوفُ، وَهَذَا الْمَذْهَبُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ فُقَهَاءُ الْأَمْصَارِ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِهَؤُلَاءِ حَقٌّ مُعَيَّنٌ لَبَيَّنَ اللَّهُ تَعَالَى قَدْرَ ذَلِكَ الْحَقِّ كَمَا فِي سَائِرِ الْحُقُوقِ، وَحَيْثُ لَمْ يُبَيِّنْ عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ، وَلِأَنَّ ذَلِكَ لَوْ كَانَ وَاجِبًا لَتَوَفَّرَتِ الدَّوَاعِي عَلَى نَقْلِهِ لِشِدَّةِ حِرْصِ الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ عَلَى تَقْدِيرِهِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ لَنُقِلَ عَلَى سَبِيلِ التَّوَاتُرِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ.
küçük ise, velinin onlardan özür dilemesi ve şöyle demesi vâciptir: “Ben bu mala sahip değilim, bu mal ancak üzerlerindeki hakkı idrak edemeyen bu zayıf [yetim]lerindir; büyüdüklerinde sizin hakkınızı tanıyacaklardır.” İşte maruf (meşhur) olan görüş budur. İkincisi: Hasan ve en-Nehaî şöyle demiştir: Bu bağış (radh), menkul malların (a'yân) taksimine mahsustur. İş arazilerin, kölelerin ve benzeri şeylerin taksimine geldiğinde ise onlara: “Dönün, Allah sizi mübarek kılsın” demesi gibi güzel bir söz (kavl-i maruf) söyler. Üçüncüsü: Şöyle demişlerdir: Verilmesi vâcip olan bağışın miktarı az bir şeydir ve bu hususta icma ile belirli bir ölçü yoktur. / Dördüncüsü: Bu hükmün vâcip olduğu takdirde, bu ayet mensuhtur. Atâ'nın rivayetinde İbn Abbâs şöyle demiştir: “Bu ayet ferâiz (miras) ayetiyle neshedilmiştir.” Bu, Saîd b. el-Müseyyeb ve ed-Dahhâk'ın da görüşüdür. İkrime'nin rivayetinde ise [İbn Abbâs]: “Ayet muhkemdir, mensuh değildir” demiştir ki bu, Ebû Mûsâ el-Eş'arî, İbrâhim en-Nehaî, eş-Şa'bî, ez-Zührî, Mücâhid, el-Hasan ve Saîd b. Cübeyr'in mezhebidir; bunlar [taksimde] hazır bulunan kimseye terekeden bir şey verirlerdi. Rivayet edildiğine göre Abdurrahman b. Ebî Bekir es-Sıddîk'ın oğlu Abdullah, Âişe hayatta iken babasının mirasını taksim etti ve evde bulunan hiç kimseyi boş geçmeyip herkese bir şey verdi ve bu ayeti okudu. İşte bütün bunlar, bu hükmün vücûb yoluyla sabit olduğunu söyleyenlerin görüşünün tafsilatıdır. Onlardan kimi de bunun farz ve icap yoluyla değil, nedb ve istihbap yoluyla sabit olduğunu söylemiştir. Bu nedb de ancak vârislerin yetişkin olması halinde geçerlidir; şayet küçük iseler, güzel söz söylemekten başka bir şey yoktur. Şehirlerin fukahasının üzerinde bulunduğu mezhep de budur. Onlar şu delili ileri sürmüşlerdir: Şayet bu kimselerin belirli bir hakkı olsaydı, Allah Teâlâ diğer haklarda olduğu gibi bu hakkın miktarını da beyan ederdi; açıklamadığına göre bunun vâcip olmadığını anlarız. Ayrıca bu vâcip olsaydı, fakirlerin ve miskinlerin bunun miktarını belirlemeye olan aşırı hırslarından dolayı bunu nakletme sebepleri çoğalırdı; böyle olsaydı mütevâtir yolla nakledilirdi. Durum böyle olmadığına göre vâcip olmadığını anlarız.
الْقَوْلُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقِسْمَةِ الْوَصِيَّةُ، فَإِذَا حَضَرَهَا مَنْ لَا يَرِثُ مِنَ الْأَقْرِبَاءِ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ أَمَرَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَجْعَلَ لَهُمْ نَصِيبًا مِنْ تِلْكَ الْوَصِيَّةِ، وَيَقُولُ لَهُمْ مَعَ ذَلِكَ: قَوْلًا مَعْرُوفًا فِي الْوَقْتِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُصُولِ السُّرُورِ إِلَيْهِمْ فِي الْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّهُ تَقَدَّمَ ذَكْرُ الْمِيرَاثِ وَلَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُ الْوَصِيَّةِ، وَيُمْكِنْ أَنْ يُقَالَ: هَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى لِأَنَّ الْآيَةَ الَّتِي تَقَدَّمَتْ فِي الْوَصِيَّةِ.
Ayetin tefsirinde ikinci görüş: Taksimden maksat vasiyettir; dolayısıyla akrabalardan, yetimlerden ve yoksullardan mirasçı olmayan kimseler vasiyet esnasında hazır bulunduğunda Allah Teâlâ o vasiyetten onlara da bir pay ayırmasını ve bununla birlikte o anda onlara güzel bir söz söylemesini emretmiştir; böylece bu, hem şimdiki zamanda hem de gelecekte onların sevinç duymasına vesile olur. Birinci görüş daha evladır; çünkü daha önce miras zikredilmiş, vasiyet zikredilmemiştir. Şöyle de denilebilir: Bu görüş daha evladır, çünkü daha önce geçen ayet vasiyet hakkındadır.
الْقَوْلُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى فَالْمُرَادُ مِنْ أُولِي الْقُرْبَى الَّذِينَ يَرِثُونَ والمراد من اليتامى وَالْمَسَاكِينُ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ.
Ayetin tefsirinde üçüncü görüş: { وَإِذا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُوا الْقُرْبى } “Taksimde hısımlar hazır bulunursa” buyruğunda "hısımlar"dan maksat mirasçı olanlar, "yetimler ve yoksullar"dan maksat ise mirasçı olmayanlardır.
ثُمَّ قَالَ: فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً فَقَوْلُهُ: فَارْزُقُوهُمْ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْبَى الَّذِينَ يَرِثُونَ وَقَوْلُهُ:
Sonra: { فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “onlara da ondan bir şeyler verin ve onlara güzel söz söyleyin” buyurmuştur. Dolayısıyla: { فَارْزُقُوهُمْ } “onlara rızık olarak verin” buyruğu mirasçı olan akrabalara, { وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } buyruğu ise,
وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفاً رَاجِعٌ إِلَى الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ، وَهَذَا الْقَوْلُ مَحْكِيٌّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ.
{ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلاً مَعْرُوفاً } “onlara güzel söz söyleyin” buyruğu ise mirasçı olmayan yetimlere ve yoksullara racidir. Bu görüş Saîd b. Cübeyr'den rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ عَائِدٌ إِلَى مَا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ، وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْمِيرَاثِ فَتَكُونُ الْكِنَايَةُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ عَائِدَةٌ إِلَى مَعْنَى الْقِسْمَةِ، لَا إِلَى لَفْظِهَا كَقَوْلِهِ: ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ [يُوسُفَ: ٧٦] وَالصُّوَاعُ مُذَكَّرٌ لَا يُكَنَّى عَنْهُ بالتأنيث، لكن ريد بِهِ الْمَشْرَبَةُ فَعَادَتِ الْكِنَايَةُ إِلَى الْمَعْنَى لَا إِلَى اللَّفْظِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ/ فَالْمُرَادُ بِالْقِسْمَةِ الْمَقْسُومُ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَكُونُ الرِّزْقُ مِنَ الْمَقْسُومِ لَا مِنْ نَفْسِ الْقِسْمَةِ.
İkinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ } “ondan onları rızıklandırın” buyruğundaki zamir, ana-babanın ve akrabaların bıraktığı terekeye racidir. el-Vâhidî ise: Zamir mirasa racidir; bu takdirde kinaye lafza değil, taksimin manasına raci olur; nitekim: { ثُمَّ اسْتَخْرَجَها مِنْ وِعاءِ أَخِيهِ } [Yûsuf 76] “Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı” ayetinde olduğu gibi, su tası (süvâ') müzekker olduğu halde müennes zamirle ifade edilmemiştir, ancak su kabı (meşrabe) kastedildiği için zamir lafza değil manaya raci olmuştur. Bu takdire göre / taksimden murat, taksim edilen maldır (maksûm); zira rızık bizzat taksimin kendisinden değil, taksim edilen maldan verilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَدَّمَ الْيَتَامَى عَلَى الْمَسَاكِينِ لِأَنَّ ضَعْفَ الْيَتَامَى أَكْثَرُ، وَحَاجَتَهُمْ أَشَدُّ، فَكَانَ وَضْعُ الصَّدَقَاتِ فِيهِمْ أَفْضَلَ وَأَعْظَمَ فِي الْأَجْرِ.
Üçüncü Mesele: Yetimlerin miskinlerden önce zikredilmesi, yetimlerin acziyetinin daha fazla ve ihtiyaçlarının daha şiddetli olmasındandır; bu sebeple sadakaları onlara vermek daha faziletli ve sevap bakımından daha büyüktür.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْأَشْبَهُ هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْقَوْلِ الْمَعْرُوفِ أَنْ لَا يُتْبِعُ الْعَطِيَّةَ الْمَنَّ وَالْأَذَى بِالْقَوْلِ أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ الْوَعْدَ بِالزِّيَادَةِ وَالِاعْتِذَارَ لِمَنْ لَمْ يُعْطِهُ شيئا.
Dördüncü Mesele: En uygun olanı şudur: Güzel sözden (kavl-i maruf) kasıt, verilen bağışın ardından sözle başa kakma ve eziyetin getirilmemesi veya [mal sahibi için] daha fazlasını vaat etmek ve kendisine bir şey verilmeyen kimseden özür dilemektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 9]
وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٩)
{ وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٩) } “Arkalarında eli ermez, gücü yetmez çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar, [başkalarının yetimleri hakkında da aynı şeyden] korksunlar; Allah'tan sakınsınlar ve doğru söz söylesinler.”
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ هِيَ صِلَةٌ لِقَوْلِهِ: الَّذِينَ وَالْمَعْنَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ مِنْ صِفَتِهِمْ أَنَّهُمْ لَوْ تَرَكُوا ذُرِّيَّةً ضِعَافًا خَافُوا عَلَيْهِمْ وَأَمَّا الَّذِي يُخْشَى عَلَيْهِ فَغَيْرُ مَنْصُوصٍ عَلَيْهِ، وَسَنَذْكُرُ وُجُوهَ الْمُفَسِّرِينَ فِيهِ.
Birinci Mesele: { لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar” şart cümlesi, { الَّذِينَ } lafzının sılasıdır. Mana şöyledir: Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıklarında onlar adına endişe edecek sıfatta olan kimseler korksunlar. Kendisi hakkında endişe duyulan husus ise nass ile açıkça belirtilmemiştir; müfessirlerin bu konudaki vecihlerini zikredeceğiz.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ يُوجِبُ الِاحْتِيَاطَ لِلذُّرِّيَّةِ الضِّعَافِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا خِطَابٌ مَعَ الَّذِينَ يَجْلِسُونَ عِنْدَ الْمَرِيضِ فَيَقُولُونَ: إِنَّ ذَرِّيَّتَكَ لَا يُغْنُونَ عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، فَأَوْصِ بِمَالِكَ لِفُلَانٍ وَفُلَانٍ، وَلَا يَزَالُونَ يَأْمُرُونَهُ بِالْوَصِيَّةِ إِلَى الْأَجَانِبِ إِلَى أَنْ لَا يَبْقَى مِنْ مَالِهِ لِلْوَرَثَةِ شَيْءٌ أَصْلًا، فَقِيلَ لَهُمْ: كَمَا أَنَّكُمْ تَكْرَهُونَ بَقَاءَ أَوْلَادِكُمْ فِي الضَّعْفِ وَالْجُوعِ مِنْ غَيْرِ مَالٍ، فَاخْشَوُا اللَّهَ وَلَا تَحْمِلُوا الْمَرِيضَ عَلَى أَنْ يَحْرِمَ أَوْلَادَهُ الضُّعَفَاءَ مِنْ مَالِهِ. وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّكَ لَا تَرْضَى مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ لِنَفْسِكَ، فَلَا تَرْضَهُ لِأَخِيكَ الْمُسْلِمِ.
İkinci Mesele: Şüphe yok ki: { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ } “Arkalarında eli ermez, gücü yetmez çocuklar bıraktıkları takdirde onlar için endişe edecek olanlar korksunlar” buyruğu, güçsüz çocuklar için ihtiyatlı davranmayı gerektirir. Müfessirlerin bu hususta vecihleri vardır: Birincisi: Bu, hastanın yanında oturup: “Çocukların Allah'ın huzurunda sana hiçbir fayda sağlamaz; malını falana ve falana vasiyet et” diyen ve vârislere malından hiçbir şey kalmayıncaya kadar hastaya yabancılara vasiyet etmesini emredip duran kimselere hitaptır. Onlara şöyle denilmiştir: Nasıl ki kendi çocuklarınızın malsız olarak zayıflık ve açlık içinde kalmasını kerih görüyorsanız, Allah'tan korkun da hastayı, güçsüz çocuklarını malından mahrum etmeye sevk etmeyin. Sözün özü şudur: Kendin için razı olmadığın böyle bir fiile, Müslüman kardeşin için de razı olma.
عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ «لَا يُؤْمِنُ الْعَبْدُ حَتَّى يُحِبَّ لِأَخِيهِ مَا يُحِبُّ لِنَفْسِهِ» .
Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kul, kendisi için sevip istediğini kardeşi için de sevip istemedikçe [tam] iman etmiş olmaz.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: قَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ: سَأَلْتُ مِقْسَمًا عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: هُوَ الرَّجُلُ الَّذِي يَحْضُرُهُ الْمَوْتُ وَيُرِيدُ الْوَصِيَّةَ لِلْأَجَانِبِ، فَيَقُولُ لَهُ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ: اتَّقِ اللَّهَ وَأَمْسِكْ عَلَى وَلَدِكَ مَالَكَ، مَعَ أَنَّ ذَلِكَ الإنسان يجب أَنْ يُوصَى لَهُ، فَفِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْآيَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَى نَهْيِ الْحَاضِرِينَ/ عَنِ التَّرْغِيبِ فِي الْوَصِيَّةِ، وَفِي الْقَوْلِ الثَّانِي مَحْمُولَةٌ عَلَى نَهْيِ الحاضرين عن النهي عن الوصية، والأولى أَوْلَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً أَشْبَهُ بِالْوَجْهِ الْأَوَّلِ وَأَقْرَبُ إِلَيْهِ.
İkinci görüş: Habîb b. Ebî Sâbit şöyle demiştir: Miksem'e bu ayeti sordum, şöyle dedi: Bu, ölümü yaklaşmış olup da yabancılara vasiyet etmek isteyen ve o şahsa vasiyet edilmesi gerektiği halde yanında bulunanların: “Allah'tan kork ve malını çocuğuna sakla” dedikleri kimsedir. Birinci görüşe göre ayet, [hastanın] yanında bulunanları / vasiyete teşvik etmekten nehyetmeye hamledilmiştir; ikinci görüşe göre ise yanında bulunanları vasiyetten alıkoymaktan nehyetmeye hamledilmiştir. Birincisi daha evladır; çünkü: { لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } “Arkalarında güçsüz çocuklar bıraktıkları takdirde” buyruğu birinci veche daha uygundur ve ona daha yakındır.
وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: يُحْتَمَلُ أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ خِطَابًا لِمَنْ قَرُبَ أَجَلُهُ، وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ نَهْيَهُ عَنْ تَكْثِيرِ الْوَصِيَّةِ لِئَلَّا تَبْقَى وَرَثَتُهُ ضَائِعِينَ جَائِعِينَ بَعْدَ مَوْتِهِ، ثُمَّ إِنْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا نَزَلَتْ قَبْلَ تَقْدِيرِ الْوَصِيَّةِ بِالثُّلُثِ، كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَنْ لَا يَجْعَلَ التَّرِكَةَ مُسْتَغْرَقَةً بِالْوَصِيَّةِ، وَإِنْ كَانَتْ نَزَلَتْ بَعْدَ تَقْدِيرِ الْوَصِيَّةِ بِالثُّلُثِ، كَانَ الْمُرَادُ مِنْهَا أَنْ يُوصِيَ أَيْضًا بِالثُّلُثِ، بَلْ يَنْقُصُ إِذَا خَافَ عَلَى ذُرِّيَّتِهِ وَالْمَرْوِيُّ عَنْ كَثِيرٍ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّهُمْ وَصَّوْا بِالْقَلِيلِ لِأَجْلِ ذَلِكَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: الْخُمُسُ أَفْضَلُ مِنَ الرُّبُعِ، وَالرُّبُعُ أَفْضَلُ مِنَ الثُّلُثِ، وَخَبَرُ سَعْدٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ وَهُوَ
Üçüncü görüş: Ayetin eceli yaklaşan kimseye hitap olması ve maksadın, ölümünden sonra vârislerinin zayi ve aç kalmaması için onu vasiyeti çoğaltmaktan nehyetmek olması muhtemeldir. Şayet bu ayet vasiyetin üçte bir (sülüs) ile takdir edilmesinden önce inmişse, bundan maksat terekeyi vasiyetle tüketmemesidir; şayet vasiyetin üçte bir ile takdir edilmesinden sonra inmişse, maksat [üçte bir ile de yetinmeyip] zürriyetinden endişe ettiğinde üçte birden daha az vasiyet etmesidir. Sahabenin çoğundan rivayet edildiğine göre onlar bu sebepten ötürü az miktarda vasiyet ederler ve: “Beşte bir (humus) dörtte birden (rubu'), dörtte bir de üçte birden (sülüs) daha faziletlidir” derlerdi. Sa'd hadisi de buna delalet etmektedir ki o,
قَوْلُهُ ﷺ: «الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ لَأَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ لَكَ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ» .
[Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğudur: “Üçte bir... Üçte bir bile çoktur. Vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan muhtaçlar olarak bırakmandan senin için daha hayırlıdır.”
وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّ هَذَا أَمْرٌ لِأَوْلِيَاءِ الْيَتِيمِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلْيَخْشَ مَنْ يَخَافُ عَلَى وَلَدِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ أَنْ يَضِيعَ مَالُ الْيَتِيمِ الضَّعِيفِ الَّذِي هُوَ ذُرِّيَّةُ غَيْرِهِ إِذَا كَانَ فِي حِجْرِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ يَبْعَثَهُ ﷾ عَلَى حِفْظِ مَالِهِ، وَأَنْ يُتْرَكَ نَفْسَهُ فِي حِفْظِهِ وَالِاحْتِيَاطُ فِي ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ مَا يُحِبُّهُ مِنْ غَيْرِهِ فِي ذُرِّيَّتِهِ لَوْ خَلَفَهُمْ وَخَلَفَ لَهُمْ مَالًا. قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا أَلْيَقُ بِمَا تَقَدَّمَ وَتَأَخَّرَ مِنَ الْآيَاتِ الْوَارِدَةِ فِي بَابِ الْأَيْتَامِ، فَجَعَلَ تَعَالَى آخِرَ مَا دَعَاهُمْ إِلَى حِفْظِ مَالِ الْيَتِيمِ أَنْ يُنَبِّهَهُمْ عَلَى حَالِ أَنْفُسِهِمْ وَذُرِّيَّتِهِمْ إِذَا تَصَوَّرُوهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مِنْ أَقْوَى الدَّوَاعِي وَالْبَوَاعِثِ فِي هَذَا المقصود.
Dördüncü görüş: Bu, yetimin velilerine bir emirdir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Kendi ölümünden sonra çocuğu adına endişe eden kimse, kendi himayesinde bulunan başkasının neslinden olan zayıf yetimin malının zayi olmasından da korksun. Bu veche göre ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın onu [yetimin] malını korumaya sevk etmesi; geride çocuk ve onlara mal bıraktığında başkasının kendi zürriyetine göstermesini arzu ettiği koruma ve ihtiyatı yetimin malını korumakta bizzat kendisinin göstermesidir. Kādî şöyle demiştir: Bu görüş, yetimler konusunda geçen önceki ve sonraki ayetlere daha uygundur. Allah Teâlâ onları yetimin malını korumaya sevk eden şeylerin sonuncusu olarak, kendi nefislerinin ve zürriyetlerinin [yetim kalma] durumunu tahayyül ettiklerinde hissedecekleri hale dikkat çekmiştir. Şüphe yok ki bu, bu maksat doğrultusunda en güçlü sevk edici ve harekete geçirici amillerdendir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ ضُعَفَاءَ، وَضُعَافَى، وَضَعَافَى: نَحْوُ سُكَارَى وَسَكَارَى.
Üçüncü Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Sükârâ (سُكَارَى) ve sekârâ (سَكَارَى) vezinlerinde olduğu gibi duafâ' (ضُعَفَاءَ), duâfâ (ضُعَافَى) ve daâfâ (ضَعَافَى) şeklinde de okunmuştur.
قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَرَأَ حَمْزَةُ ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ بِالْإِمَالَةِ فِيهِمَا ثُمَّ قَالَ: وَوَجْهُ إِمَالَةِ ضِعَافٍ أَنَّ مَا كَانَ عَلَى وَزْنِ فِعَالٍ، وَكَانَ أَوَّلُهُ حَرْفًا مُسْتَعْلِيًا مَكْسُورًا نَحْوُ ضِعَافٍ، وَغِلَابٍ، وَخِبَابٍ، يَحْسُنُ فِيهِ الْإِمَالَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَصَعَّدَ بِالْحَرْفِ الْمُسْتَعْلِي ثُمَّ انْحَدَرَ بِالْكَسْرَةِ، فَيُسْتَحَبُّ أَنْ لَا يَتَصَعَّدَ بِالتَّفْخِيمِ بَعْدَ الْكَسْرِ حَتَّى يُوجَدَ الصَّوْتُ عَلَى طَرِيقَةٍ وَاحِدَةٍ، وَأَمَّا الْإِمَالَةُ فِي خافُوا فَهِيَ حَسَنَةٌ لِأَنَّهَا تَطْلُبُ الْكَسْرَةَ الَّتِي فِي خِفْتُ، ثُمَّ قَالَ: فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً وَهُوَ كَالتَّقْرِيرِ لِمَا تَقَدَّمَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ: فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ فِي الْأَمْرِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَالِاحْتِيَاطُ فِيهِ، وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا إِذَا أَرَادُوا بَعْثَ غَيْرِهِمْ عَلَى فِعْلٍ وَعَمَلٍ، وَالْقَوْلُ السَّدِيدُ هُوَ الْعَدْلُ وَالصَّوَابُ مِنَ الْقَوْلِ.
el-Vâhidî şöyle demiştir: Hamza, { ضِعافاً } ve { خافُوا عَلَيْهِمْ } kelimelerini her ikisinde de imâle ile okumuştur. Sonra şöyle demiştir: { ضِعَافٍ } kelimesinin imâleli okunmasının vechi şudur: Fiâl (فِعَال) vezninde olup da ilk harfi dı'âf (ضِعَاف), ğılâb (غِلَاب) ve hıbâb (خِبَاب) gibi kesreli bir müsta'lî (kalın) harf olan kelimelerde imâle güzeldir. Çünkü müsta'lî harf ile yukarı çıkılmış, sonra kesre ile aşağı inilmiştir; dolayısıyla sesin tek bir usul üzere bulunması için kesreden sonra tefhim (kalınlaştırma) ile tekrar yukarı çıkılmaması müstehaptır. { خافُوا } kelimesindeki imâleye gelince; o da güzeldir, çünkü hıftu (خِفْتُ) lafzındaki kesreyi talep etmektedir. Sonra: { فَلْيَتَّقُوا اللَّهَ وَلْيَقُولُوا قَوْلًا سَدِيداً } buyurmuştur ki bu, önceden geçen hususun bir teyidi gibidir. Sanki şöyle buyurmuştur: Önceden zikredilen hususta ve bu konudaki ihtiyat hakkında Allah'tan sakınsınlar; başkasını bir fiile ve işe sevk etmek istediklerinde dosdoğru söz söylesinler. Kavl-i sedîd (قَوْلاً سَدِيداً) ise sözün adaletli ve doğru olanıdır.
قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْقَوْلُ السَّدِيدُ مِنَ الْأَوْصِيَاءِ أَنْ لَا يُؤْذُوا الْيَتَامَى، وَيُكَلِّمُوهُمْ كَمَا يُكَلِّمُونَ أَوْلَادَهُمْ بِالتَّرْحِيبِ وَإِذَا خَاطَبُوهُمْ قَالُوا يَا بُنَيَّ، يَا وَلَدِي، وَالْقَوْلُ السَّدِيدُ مِنَ الْجَالِسِينَ إِلَى الْمَرِيضِ أَنْ يَقُولُوا: إِذَا أَرَدْتَ الْوَصِيَّةَ لَا تُسْرِفْ فِي وَصِيَّتِكَ وَلَا تُجْحِفْ بِأَوْلَادِكَ، مِثْلُ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِسَعْدٍ وَالْقَوْلُ السَّدِيدُ مِنَ الْوَرَثَةِ حَالَ قِسْمَةِ الْمِيرَاثِ لِلْحَاضِرِينَ الَّذِينَ لَا يَرِثُونَ، أَنْ يُلْطِفُوا الْقَوْلَ لَهُمْ وَيَخُصُّوهُمْ بالإكرام.
el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Vasilerden sadır olan kavl-i sedîd (doğru söz); yetimleri incitmemeleri, kendi çocuklarıyla konuştukları gibi onlarla da sevgi ve ilgiyle konuşmaları, hitap ettiklerinde: “Oğulcuğum, yavrucuğum” demeleridir. Hastanın yanında oturanlardan sadır olan kavl-i sedîd ise; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Sa'd'a söylediği gibi: “Vasiyet etmek istediğinde vasiyetinde aşırıya kaçma ve çocuklarına haksızlık etme” demeleridir. Miras taksimi esnasında vârislerden mirasçı olmayan hazır bulunanlara karşı kavl-i sedîd ise; onlara nazik söz söylemeleri ve kendilerine ikramda bulunmalarıdır.
[سورة النساء (٤) : آية ١٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 10]
إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠)
{ إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً (١٠) } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar ve onlar alevli bir ateşe gireceklerdir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ الْوَعِيدَ فِي أَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ ظُلْمًا، وَقَدْ كَثُرَ الْوَعِيدُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى عَلَى مَنْ يَفْعَلُ ذَلِكَ، كَقَوْلِهِ: وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً [النساء: ٢] وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً [النساء: ٩] ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَهَا هَذِهِ الْآيَةَ مُفْرَدَةً فِي وَعِيدِ مَنْ يَأْكُلُ أَمْوَالَهُمْ، وَذَلِكَ كُلُّهُ رَحْمَةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِالْيَتَامَى لِأَنَّهُمْ لِكَمَالِ ضَعْفِهِمْ وَعَجْزِهِمُ اسْتَحَقُّوا مِنَ اللَّهِ مَزِيدَ الْعِنَايَةِ وَالْكَرَامَةِ، وَمَا أَشَدَّ دَلَالَةَ هَذَا الْوَعِيدِ عَلَى سَعَةِ رَحْمَتِهِ وَكَثْرَةِ عَفْوِهِ وَفَضْلِهِ، لِأَنَّ الْيَتَامَى لَمَّا بَلَغُوا فِي الضَّعْفِ إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى بَلَغَتْ عِنَايَةُ اللَّهِ بِهِمْ إِلَى الْغَايَةِ الْقُصْوَى. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar” buyruğu hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ, yetimin malını haksızlıkla yeme konusundaki tehdidi tekit etmiştir. Bunu yapan kimseye karşı bu ayetlerde tekrar tekrar tehditler çoğalmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَلا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِيثَ بِالطَّيِّبِ وَلا تَأْكُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلى أَمْوالِكُمْ إِنَّهُ كانَ حُوباً كَبِيراً } [Nisâ 2] “Temizi pis olanla değişmeyin ve onların mallarını kendi mallarınıza katarak yemeyin; çünkü bu büyük bir günahtır” ve { وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً } [Nisâ 9] “Arkalarında eli ermez, gücü yetmez çocuklar bıraktıkları takdirde endişe edecek olanlar korksunlar” buyruklarında olduğu gibi. Sonra bunların ardından, onların mallarını yiyen kimsenin göreceği azaba dair müstakil olarak bu ayeti zikretmiştir. Bütün bunlar Allah Teâlâ'nın yetimlere olan rahmetindendir; zira yetimler zayıflık ve acziyetlerinin tamlığından ötürü Allah'tan daha fazla bir inayet ve ikrama müstahak olmuşlardır. Bu tehdit, O'nun rahmetinin genişliğine, affının ve lütfunun çokluğuna ne kadar da güçlü delalet etmektedir! Çünkü yetimler zayıflıkta son dereceye ulaştıklarında, Allah'ın onlara olan inayeti de son dereceye ulaşmıştır. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَالَ الْيَتِيمِ قَدْ يُؤْكَلُ غَيْرَ ظُلْمٍ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا التَّخْصِيصِ فَائِدَةٌ، وَذَلِكَ مَا ذَكَرْنَاهُ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ لِلْوَلِيِّ الْمُحْتَاجِ أَنْ يَأْكُلَ مِنْ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ.
Birinci Mesele: Bu ayet, yetimin malının zulüm olmaksızın da yenilebileceğine delalet etmiştir; aksi takdirde bu tahsisin bir faydası olmazdı. Bu da daha önce zikrettiğimiz üzere, muhtaç durumdaki velinin o maldan maruf (meşru) ölçüde yiyebilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُجْرَى ذَلِكَ عَلَى ظَاهِرِهِ قَالَ السُّدِّيُّ: إِذَا أَكَلَ الرَّجُلُ مَالَ الْيَتِيمِ ظُلْمًا يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَهَبُ النَّارِ يَخْرُجُ مِنْ فِيهِ وَمَسَامِعِهِ وَأُذُنَيْهِ وَعَيْنَيْهِ، يَعْرِفُ كُلُّ مَنْ رَآهُ أَنَّهُ أَكَلَ مَالَ الْيَتِيمِ.
İkinci Mesele: { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bunun zahiri üzere carî kılınmasıdır. es-Süddî şöyle demiştir: Kişi yetimin malını haksızlıkla yediğinde, kıyamet gününde ağzından, kulak deliklerinden, kulaklarından ve gözlerinden ateş alevleri çıkar vaziyette diriltilir; onu gören herkes yetim malı yediğini anlar.
وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِي رَأَيْتُ قَوْمًا لَهُمْ مَشَافِرُ كَمَشَافِرِ الْإِبِلِ وَقَدْ وُكِّلَ بِهِمْ مَنْ يَأْخُذُ بِمَشَافِرِهِمْ ثُمَّ يَجْعَلُ فِي أَفْوَاهِهِمْ صَخْرًا مِنَ النَّارِ يَخْرُجُ مِنْ أَسَافِلِهِمْ فَقُلْتُ يَا جِبْرِيلُ مَنْ هَؤُلَاءِ: فَقَالَ: هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوَالَ الْيَتَامَى ظُلْمًا» .
Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İsrâ gecesinde, deve dudakları gibi dudakları olan bir kavim gördüm. Başlarına, dudaklarından tutup ağızlarına ateşten taşlar koyan görevliler dikilmişti; bu taşlar onların altlarından çıkıyordu. ‘Ey Cibrîl, bunlar kimlerdir?’ dedim. ‘Bunlar yetimlerin mallarını haksızlıkla yiyenlerdir’ dedi.”
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ ذَلِكَ تَوَسُّعٌ، وَالْمُرَادُ: إِنَّ أَكْلَ مَالِ الْيَتِيمِ جَارٍ مَجْرَى أَكْلِ النَّارِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُفْضِي إِلَيْهِ وَيَسْتَلْزِمُهُ، وَقَدْ يُطْلَقُ اسْمُ أَحَدِ الْمُتَلَازِمَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: / وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى:
İkinci görüş: Bu mecazdır (tevessü'). Kasıt şudur: Yetimin malını yemek, ateşe götürmesi ve onu gerektirmesi bakımından ateş yemek mesabesindedir. Bazen birbirini gerektiren iki şeyden birinin ismi diğerine verilir; nitekim Allah Teâlâ'nın: / { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } “Bir kötülüğün karşılığı, onun gibi bir kötülüktür” [Şûrâ 40]
٤٠] قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا الْإِشَارَةُ فِيهِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ، فَكَانَ حَمْلُهُ عَلَى التَّوَسُّعِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى.
buyruğunda olduğu gibi. Kādî şöyle demiştir: Bu, birinci görüşten daha evladır; çünkü: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak bir ateş yemiş olurlar” buyruğundaki işaret her ferde yöneliktir; bu sebeple onun zikrettiğimiz mecaza hamledilmesi daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْأَكْلُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْبَطْنِ فَمَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا.
Üçüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: Yemek ancak karında olur; öyleyse: { إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا } “Karınlarına ancak bir ateş yerler” buyruğunun faydası nedir?
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ كَقَوْلِهِ: يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٦٧] وَالْقَوْلُ لَا يَكُونُ إلا بالفهم، وَقَالَ: وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] وَالْقَلْبُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الصَّدْرِ، وَقَالَ:
Cevabı şudur: Bu, Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ مَا لَيْسَ فِي قُلُوبِهِمْ } [Âl-i İmrân 167] “Ağızlarıyla kalplerinde olmayanı söylüyorlar” buyruğu gibidir; oysa söz ancak ağızla söylenir. Yine O'nun: { وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } [Hac 46] “Fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” buyruğu gibidir; oysa kalp ancak göğüste bulunur. Yine Allah Teâlâ:
وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ [الْأَنْعَامِ: ٣٨] وَالطَّيَرَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْجَنَاحِ، وَالْغَرَضُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ التَّأْكِيدُ وَالْمُبَالَغَةُ.
{ وَلا طائِرٍ يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } [En'âm 38] “İki kanadıyla uçan hiçbir kuş...” buyurmuştur; oysa uçmak ancak kanatla olur. Bütün bunlardan maksat tekit ve mübalağadır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَإِنْ ذَكَرَ الْأَكْلَ إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ كُلُّ أَنْوَاعِ الْإِتْلَافَاتِ، فَإِنَّ ضَرَرَ الْيَتِيمِ لَا يَخْتَلِفُ بِأَنْ يَكُونَ إِتْلَافُ مَالِهِ بِالْأَكْلِ، أَوْ بِطْرِيقٍ آخَرَ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الْأَكْلَ وَأَرَادَ بِهِ كُلَّ التَّصَرُّفَاتِ الْمُتْلِفَةِ لِوُجُوهٍ:
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ yemeyi zikretmiş olsa da bundan maksat her türlü telef etmedir. Zira malının telef edilmesi ister yeme yoluyla olsun ister başka bir yolla olsun, yetimin uğrayacağı zarar değişmez. Yemeyi zikredip bununla bütün telef edici tasarrufları kastetmesi şu sebeplerden ötürüdür:
أَحَدُهَا: أَنَّ عَامَّةَ مَالِ الْيَتِيمِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ هُوَ الْأَنْعَامُ الَّتِي يَأْكُلُ لُحُومَهَا وَيَشْرَبُ أَلْبَانَهَا. فَخَرَجَ الْكَلَامُ عَلَى عَادَتِهِمْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ جَرَتِ الْعَادَةُ فِيمَنْ أَنْفَقَ مَالَهُ فِي وُجُوهِ مُرَادَاتِهِ خَيْرًا كَانَتْ أَوْ شَرًّا، أَنَّهُ يُقَالُ: إِنَّهُ أَكَلَ مَالَهُ.
Birincisi: O dönemde yetimin malının çoğunluğu, etleri yenen ve sütleri içilen hayvanlardan ibaretti. Dolayısıyla hitap onların adetine göre gelmiştir. İkincisi: Malını iyi olsun kötü olsun kendi arzuları doğrultusunda harcayan kimse hakkında: “Malını yedi” denilmesi adet olmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْأَكْلَ هُوَ الْمُعَظَّمُ فِيمَا يُبْتَغَى مِنَ التَّصَرُّفَاتِ.
Üçüncüsü: Tasarruflardan hedeflenen en büyük gaye yemektir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى وَعِيدِ كُلِّ مَنْ فَعَلَ هَذَا الْفِعْلَ، سَوَاءً كَانَ مُسْلِمًا أَوْ لَمْ يَكُنْ لِأَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً عَامٌّ يَدْخُلُ فِيهِ الْكُلُّ فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى الْقَطْعِ بِالْوَعِيدِ وَقَوْلُهُ: وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً يُوجِبُ الْقَطْعَ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا مَاتُوا عَلَى غَيْرِ تَوْبَةٍ يَصْلَوْنَ هَذَا السَّعِيرَ لَا مَحَالَةَ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ قَدْ ذَكَرْنَاهُ مُسْتَقْصًى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ نَقُولُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَعِيدُ مَخْصُوصًا بِالْكُفَّارِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٤] ثُمَّ قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَدْخُلَ تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ أَكْلُ الْيَسِيرِ مِنْ مَالِهِ لِأَنَّ الْوَعِيدَ مَشْرُوطٌ بِأَنْ لَا يَكُونَ مَعَهُ تَوْبَةٌ وَلَا طَاعَةٌ أَعْظَمُ مِنْ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ، فَالَّذِي يَقْطَعُ عَلَى أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ الْوَعِيدِ مَنْ تَكُونُ مَعْصِيَتُهُ كَبِيرَةً وَلَا يَكُونُ مَعَهَا تَوْبَةٌ، فَلَا جَرَمَ وَجَبَ أَنْ يَطْلُبَ قَدْرَ مَا يَكُونُ كَثِيرًا مَنْ أُكِلَ مَالُهُ، فَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: قَدْرُهُ خَمْسَةُ دَرَاهِمَ لِأَنَّهُ هُوَ الْقَدْرُ الَّذِي وَقَعَ الْوَعِيدُ عَلَيْهِ فِي آيَةِ الْكَنْزِ فِي مَنْعِ الزَّكَاةِ، هَذَا جُمْلَةُ مَا ذَكَرَهُ الْقَاضِي، فَيُقَالُ لَهُ: فَأَنْتَ قَدْ خَالَفْتَ ظَاهِرَ هَذَا الْعُمُومِ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّكَ زِدْتَ فِيهِ شَرْطَ عَدَمِ التَّوْبَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّكَ زِدْتَ فِيهِ عَدَمَ كَوْنِهِ صَغِيرًا، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نزيد فِيهِ شَرْطَ عَدَمِ التَّوْبَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّكَ زِدْتَ فِيهِ عَدَمَ كَوْنِهِ صَغِيرًا، وَإِذَا جَازَ ذَلِكَ فَلِمَ لَا يَجُوزُ لَنَا أَنْ نَزِيدَ فِيهِ شَرْطَ عَدَمِ الْعَفْوِ؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: مَا وَجَدْنَا دَلِيلًا يَدُلُّ/ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ، لَكِنَّا نُجِيبُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ عَدَمَ دَلَائِلَ الْعَفْوِ، بَلْ هِيَ كَثِيرَةٌ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَالثَّانِي: هَبْ أَنَّكُمْ مَا وَجَدْتُمُوهَا لَكِنَّ عَدَمَ الْوِجْدَانِ لَا يُفِيدُ الْقَطْعَ بِعَدَمِ الْوُجُودِ، بَلْ يَبْقَى الِاحْتِمَالُ، وَحِينَئِذٍ يَخْرُجُ التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ إِفَادَةِ الْقَطْعِ وَالْجَزْمِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Beşinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Ayet, ister Müslüman olsun ister olmasın bu fiili işleyen herkesin azap göreceğine delalet etmektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً } “Haksızlıkla yetimlerin mallarını yiyenler” buyruğu geneldir (âmm), herkesi kapsar; bu da azap tehdidinin kesinliğine delalet eder. { وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } “Ve onlar alevli bir ateşe gireceklerdir” buyruğu da tövbe etmeksizin öldükleri takdirde bu alevli ateşe muhakkak gireceklerine kesin olarak hükmetmeyi gerektirir. Buna verilen cevabı Bakara Suresi'nde etraflıca zikretmiştik. Sonra deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { وَالْكافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ } [Bakara 254] “Kâfirler ise zalimlerin ta kendileridir” buyruğundan ötürü bu tehdidin kâfirlere mahsus olması niçin caiz olmasın? Sonra Mu'tezile şöyle demiştir: Yetimin malından az bir miktar yemek bu tehdidin altına giremez; çünkü tehdit, beraberinde tövbe bulunmaması ve o günahtan daha büyük bir itaatin olmaması şartına bağlıdır. Durum böyle olunca, azap ehlinden olduğuna kesin gözüyle bakılan kimse, günahı büyük olan ve beraberinde tövbe bulunmayan kimsedir. Bu sebeple malı yenen şeyin çok sayılacağı miktarın aranması vacip olmuştur. Ebû Ali el-Cübbâî: “Bunun miktarı beş dirhemdir; çünkü zekâtı vermeme hususundaki kenz (hazine) ayetinde tehdidin gerçekleştiği miktar budur” demiştir. Kādî'nin zikrettiğinin özeti budur. Ona şöyle denilir: Sen bu umumun zahirine iki yönden muhalefet ettin: Birincisi: Ona tövbe etmemiş olma şartını ekledin. İkincisi: Günahın küçük olmama şartını ekledin. Bu caiz olduğuna göre, bizim de ona affın bulunmaması şartını eklememiz niçin caiz olmasın? Bu konuda söylenebilecek en ileri söz: / “Affın gerçekleşeceğine delalet eden bir delil bulamadık” denilmesidir; fakat biz buna iki vecihle cevap veririz: Birincisi: Bakara Suresi'nde takrir ettiğimiz üzere affa dair delillerin yokluğunu kabul etmiyoruz, bilakis onlar pek çoktur. İkincisi: Farz edelim ki siz o delilleri bulamadınız; fakat bir delili bulamamak, onun kesinlikle bulunmadığı sonucunu doğurmaz, bilakis ihtimal baki kalır. Bu durumda bu ayete tutunmak kesinlik ve katiyet ifade etmekten çıkar. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ وَعِيدَ مَانِعِي الزَّكَاةِ بِالْكَيِّ فَقَالَ: يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ [التَّوْبَةِ: ٣٥] وَذَكَرَ وَعِيدَ آكِلِ مَالِ الْيَتِيمِ بِامْتِلَاءِ الْبَطْنِ مِنَ النَّارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ أَشَدُّ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ فِي بَابِ الزَّكَاةِ الْفَقِيرَ غَيْرُ مَالِكٍ لِجُزْءٍ مِنَ النِّصَابِ، بَلْ يَجِبُ عَلَى الْمَالِكِ أَنْ يُمَلِّكَهُ جزأ من ماله، أما هاهنا الْيَتِيمُ مَالِكٌ لِذَلِكَ الْمَالِ فَكَانَ مَنْعُهُ مِنَ الْيَتِيمِ أَقْبَحَ، فَكَانَ الْوَعِيدُ أَشَدَّ، وَلِأَنَّ الْفَقِيرَ قَدْ يَكُونُ كَبِيرًا فَيَقْدِرُ عَلَى الِاكْتِسَابِ، أَمَّا الْيَتِيمُ فَإِنَّهُ لِصِغَرِهِ وَضَعْفِهِ عَاجِزٌ فَكَانَ الْوَعِيدُ فِي إِتْلَافِ مَالِهِ أَشَدَّ.
Altıncı Mesele: Allah Teâlâ zekât vermeyenlerin azabını dağlanma ile zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يُحْمى عَلَيْها فِي نارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوى بِها جِباهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ } [Tevbe 35] “O gün o paralar cehennem ateşinde kızdırılır ve bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanır.” Yetim malı yiyenin azabını ise karnın ateşle dolması olarak zikretmiştir. Şüphe yok ki bu azap tehdidi daha şiddetlidir. Bunun sebebi şudur: Zekât konusunda fakir, nisap miktarının bir cüz'üne bizzat mâlik değildir; bilakis mal sahibinin malından bir cüz'ü ona mülk olarak vermesi vâciptir. Buraya gelince ise yetim, bizzat o malın mâlikidir; dolayısıyla onu yetimden engellemek daha çirkin olmuş, bu sebeple de azap tehdidi daha şiddetli kılınmıştır. Bir de fakir bazen yetişkin olup kazanmaya güç yetirebilir; yetim ise küçüklüğü ve zayıflığı sebebiyle acizdir; bu yüzden malını telef etmedeki tehdit daha şiddetli olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَسَيَصْلَوْنَ سَعِيراً } “Ve onlar alevli bir ateşe gireceklerdir” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَسَيَصْلَوْنَ بِضَمِّ الْيَاءِ، أَيْ يُدْخَلُونَ النَّارَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ قَالَ أَبُو زَيْدٍ يُقَالُ: صَلِيَ الرَّجُلُ النَّارَ يَصْلَاهَا صَلًى وَصِلَاءً، وَهُوَ صَالِي النَّارِ، وَقَوْمٌ صَالُونَ وصلاء قال تعالى: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ [الصَّافَّاتِ: ١٦٣] وَقَالَ: أَوْلى بِها
Birinci Mesele: İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir { وَسَيَصْلَوْنَ } kelimesini ye harfinin zammesiyle (yuslevne) meçhul sîgada yani “ateşe sokulurlar” şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise ye'nin fethasıyla (yaslevne) okumuşlardır. Ebû Zeyd şöyle demiştir: Saleye'r-raculü'n-nâra yaslâhâ salyen ve sılâen denir; o kimse sâli'n-nâr (ateşe giren), topluluk ise sâlûn ve sılâ'dır. Nitekim Allah Teâlâ: { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } [Sâffât 163] “Cehenneme girecek olandan başkası...” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur: { أَوْلى بِها
صِلِيًّا
صِلِيًّا } [Meryem 70] “...ona girmeye daha layık olanları”
[مريم: ٧٠] وقال: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها [إبراهيم: ٢٩، ص: ٥٦، المجادلة: ٨] قال الفراء: الصلي:
ve: { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها } [İbrâhim 29, Sâd 56, Mücâdele 8] “Cehennemdir; onlar oraya girerler” buyurmuştur. el-Ferrâ şöyle demiştir: es-Salî (الصلي):
اسم الوقود وهو الصلاة إِذَا كَسَرْتَ مَدَتَّ، وَإِذَا فَتَحْتَ قَصَرْتَ، وَمَنْ ضَمَّ الْيَاءَ فَهُوَ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَصْلَاهُ اللَّهُ حَرَّ النَّارِ إِصْلَاءً. قَالَ: فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا [النِّسَاءِ: ٣٠] وَقَالَ تَعَالَى: سَأُصْلِيهِ سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٢٦] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ سَيَصْلَوْنَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ وَتَشْدِيدِهَا.
es-Salâ (الصلاة) olan yakıt ismidir; kesre okuduğunda uzatırsın (sılâ), fetha okuduğunda kısaltırsın (salâ). Ye harfini zammeli okuyan kimseye gelince; bu, onların 'Allah ona ateşin hararetini tattırdı' anlamındaki 'أَصْلَاهُ اللَّهُ حَرَّ النَّارِ إِصْلَاءً' sözündendir. Allah Teâlâ: { فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا } [Nisâ 30] “Biz onu ateşe sokacağız” buyurmuş ve Teâlâ: { سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } [Müddessir 26] “Onu Sekar'a sokacağım” buyurmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: 'Seyaslevne' (سَيَصْلَوْنَ), ye'nin zammesi ve lâmın tahfifi ile teşdidiyle de okunmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: السَّعِيرُ: هُوَ النَّارُ الْمُسْتَعِرَةُ يُقَالُ: سَعَرْتُ النَّارَ أَسْعَرُهَا سَعْرًا فَهِي مَسْعُورَةٌ وَسَعِيرٌ، وَالسَّعِيرُ مَعْدُولٌ عَنْ مَسْعُورَةٍ كَمَا عُدِلَ كَفٌّ خَضِيبٌ عَنْ مَخْضُوبَةٍ، وَإِنَّمَا قَالَ: سَعِيراً لِأَنَّ الْمُرَادَ نَارٌ مِنَ النِّيرَانِ مُبْهَمَةٌ لَا يَعْرِفُ غَايَةَ شِدَّتِهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى.
İkinci Mesele: es-Saîr (السَّعِير), alevlenmiş ateştir. 'Ateşi tutuşturdum, tutuştururum, tutuşturmak' anlamında se'artü'n-nâra es'aruhâ sa'ran denir; o ateş mes'ûre ve saîrdir. Saîr, kınalanmış el için mahzûbe yerine hadîb dendiği gibi, mes'ûreden dönüştürülmüştür. [Ayet-i kerimede] belirsiz olarak { سَعِيراً } buyrulmasının sebebi; kastedilenin şiddetinin son noktasını sadece Allah Teâlâ'nın bildiği, ateşlerden [özel] bir ateş olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ ثَقُلَ ذَلِكَ عَلَى النَّاسِ فَاحْتَرَزُوا عَنْ مُخَالَطَةِ الْيَتَامَى بِالْكُلِّيَّةِ، فَصَعُبَ الْأَمْرُ عَلَى الْيَتَامَى فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] وَمِنَ الْجُهَّالِ مَنْ قَالَ:
Üçüncü Mesele: Rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde, bu durum insanlara ağır geldi ve yetimlerle bir arada bulunup karışmaktan büsbütün sakındılar; bu durum yetimlere zor gelince Allah Teâlâ'nın şu buyruğu indi: { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } [Bakara 220] “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir.” Cahillerden bazıları şöyle demiştir:
صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِتِلْكَ، وَهُوَ بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي الْمَنْعِ مِنَ الظُّلْمِ وَهَذَا لَا يَصِيرُ مَنْسُوخًا، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّ مُخَالَطَةَ أَمْوَالِ الْيَتَامَى إِنْ كَانَ عَلَى سَبِيلِ الظُّلْمِ فَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ أَبْوَابِ الْإِثْمِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنْ كَانَ عَلَى سَبِيلِ التَّرْبِيَةِ وَالْإِحْسَانِ فَهُوَ مِنْ أَعْظَمِ أَبْوَابِ الْبِرِّ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ والله أعلم.
Bu ayet diğeriyle mensuh olmuştur. Bu ise uzaktır; zira bu ayet zulmün yasaklanması hakkındadır ve bu asla mensuh olmaz. Bilakis maksat şudur: Yetimlerin mallarına karışmak eğer zulüm yoluyla olursa, bu ayette olduğu gibi günah kapılarının en büyüklerindendir. Şayet gözetip yetiştirme ve iyilik yoluyla olursa; { وَإِنْ تُخالِطُوهُمْ فَإِخْوانُكُمْ } “Eğer onlarla bir arada yaşarsanız onlar sizin kardeşlerinizdir” buyruğunda olduğu gibi iyilik kapılarının en büyüklerindendir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ١١]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 11]
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (١١)
{ يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } (11) “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder (emreder). Eğer [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, [ölenin] bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Şayet bir tek kadın ise o zaman yarısı onundur. Ölenin çocuğu varsa, geriye bıraktığı maldan ana-babasından her birine altıda bir hisse verilir. Eğer çocuğu yok da ana-babası ona vâris oluyorsa, anasına üçte bir düşer. Şayet kardeşleri varsa, anasının payı altıda birdir. [Bütün bu paylaştırmalar ölenin] yapacağı vasiyetten veya borçtan sonradır. Babalarınızdan ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. [Bunlar] Allah tarafından bir farzdır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
[في قوله تعالى يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ إلى قوله تعالى فَلَهَا النِّصْفُ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)...” sözünden, Teâlâ'nın: { فَلَهَا النِّصْفُ } “...o zaman yarısı onundur” sözüne kadar olan kısım hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِشَيْئَيْنِ: أَحَدُهُمَا: النَّسَبُ، وَالْآخَرُ الْعَهْدُ، أَمَّا النَّسَبُ فَهُمْ مَا كَانُوا يُوَرِّثُونَ الصِّغَارَ وَلَا الْإِنَاثَ. وَإِنَّمَا كَانُوا يُوَرِّثُونَ مِنَ الْأَقَارِبِ الرِّجَالَ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ عَلَى الْخَيْلِ وَيَأْخُذُونَ الْغَنِيمَةَ، وَأَمَّا الْعَهْدُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْحِلْفُ، كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَقُولُ لِغَيْرِهِ: دَمِي دَمُكَ، وَهَدْمِي هَدْمُكَ، وَتَرِثُنِي وَأَرِثُكَ، وَتَطْلُبُ بِي وَأَطْلُبُ بِكَ، فَإِذَا تَعَاهَدُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَأَيُّهَمَا مَاتَ قَبْلَ صَاحِبِهِ كَانَ لِلْحَيِّ مَا اشْتَرَطَ مِنْ مَالِ الْمَيِّتِ، وَالثَّانِي: التَّبَنِّي، فَإِنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ كَانَ يَتَبَنَّى ابْنَ غَيْرِهِ فَيُنْسَبُ إِلَيْهِ دُونَ أَبِيهِ مِنَ النَّسَبِ وَيَرِثُهُ، وَهَذَا التَّبَنِّي نَوْعٌ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُعَاهَدَةِ، وَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا ﷺ تَرَكَهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَمِنَ الْعُلَمَاءِ مَنْ قَالَ: بَلْ قَرَّرَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النِّسَاءِ: ٣٣] وَالْمُرَادُ التَّوَارُثُ بِالنَّسَبِ. ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ [النِّسَاءِ: ٣٣] وَالْمُرَادُ بِهِ التَّوَارُثُ بِالْعَهْدِ، وَالْأَوَّلُونَ قَالُوا الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّصِيبَ مِنَ الْمَالِ، بَلِ الْمُرَادُ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ مِنَ النُّصْرَةِ وَالنَّصِيحَةِ وَحُسْنِ الْعِشْرَةِ، فَهَذَا شَرْحُ أَسْبَابِ التَّوَارُثِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ.
Birinci Mesele: Bil ki Câhiliye ehli iki şey sebebiyle birbirine vâris olurlardı: Biri nesep, diğeri ise ahidleşme (sözleşme). Nesebe gelince; onlar küçük çocukları ve kadınları vâris kılmazlardı. Akrabalardan sadece at üstünde savaşan ve ganimet alan erkekleri vâris yaparlardı. Ahidleşmeye gelince, o da iki şekildeydi: Birincisi: Hilf (yeminleşme/ittifak). Câhiliye döneminde bir adam başkasına: 'Kanım senin kanın, yıkımım senin yıkımındır; sen bana vâris olursun ben de sana vâris olurum; sen benim intikamımı alırsın ben de senin intikamını alırım' derdi. Bu şekilde ahidleştiklerinde, hangisi arkadaşından önce ölürse hayatta kalan, ölenin malından şart koştuğu payı alırdı. İkincisi: Evlat edinme (tebennî). Onlardan bir adam başkasının oğlunu evlat edinir, çocuk nesep babasına değil ona nispet edilir ve ona vâris olurdu. Bu evlat edinme de bir tür ahidleşmeydi. Allah Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i peygamber olarak gönderdiğinde, ilk başta onları Câhiliyedeki durumları üzere bıraktı. Âlimlerden bazıları şöyle demiştir: Bilakis Allah onları bu hal üzere takrir buyurmuş (onaylamış) ve şöyle buyurmuştur: { وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } [Nisâ 33] “Ana-babanın ve yakın akrabanın bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık.” Burada kastedilen nesep yoluyla mirasçılıktır. Sonra da şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } [Nisâ 33] “Yeminlerinizin bağlandığı kimselere de paylarını verin.” Kastedilen ise ahidleşme yoluyla mirasçılıktır. Öncekiler ise şöyle demişlerdir: { وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ } buyruğundaki paydan kasıt mal payı değil; bilakis 'onlara yardım, nasihat ve güzel geçimden paylarını verin' demektir. İşte Câhiliye dönemindeki miras sebeplerinin açıklaması budur.
وَأَمَّا أَسْبَابُ التَّوَارُثِ فِي الْإِسْلَامِ، فَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ قَرَّرَ الْحِلْفَ وَالتَّبَنِّيَ، وَزَادَ فِيهِ أَمْرَيْنِ آخَرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْهِجْرَةُ، فَكَانَ الْمُهَاجِرُ يَرِثُ مِنَ الْمُهَاجِرِ. وَإِنْ كَانَ أَجْنَبِيًّا عَنْهُ، إِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مُخْتَصًّا بِالْآخَرِ بِمَزِيدِ الْمُخَالَطَةِ وَالْمُخَالَصَةِ، وَلَا يَرِثُهُ غَيْرُ الْمُهَاجِرِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَقَارِبِهِ. وَالثَّانِي: الْمُؤَاخَاةُ، كَانَ الرَّسُولُ ﷺ يُؤَاخِي بَيْنَ كُلِّ اثْنَيْنِ مِنْهُمْ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِلتَّوَارُثِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَ كُلَّ هَذِهِ الأسباب بقوله: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الْأَحْزَابِ: ٦] وَالَّذِي تَقَرَّرَ عَلَيْهِ دِينُ الْإِسْلَامِ أَنَّ أَسْبَابَ التَّوْرِيثِ ثَلَاثَةٌ: النَّسَبُ، وَالنِّكَاحُ، وَالْوَلَاءُ.
İslam'daki miras sebeplerine gelince; zikrettiğimiz üzere ilk başta hilf ve evlat edinmeyi devam ettirmiş, buna iki husus daha eklemiştir: Birincisi: Hicret. Bir muhacir, aralarında özel bir kaynaşma ve samimiyet bulunduğunda yabancı biri de olsa diğer muhacire vâris olurdu; akrabasından bile olsa muhacir olmayan kimse ona vâris olamazdı. İkincisi: Kardeşleştirme (muâhât). Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan her iki kişiyi kardeş yapardı ve bu da bir miras sebebiydi. Daha sonra Allah Teâlâ: { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } [Ahzâb 6] “Akrabalar Allah'ın kitabında birbirlerine daha yakındır” buyurarak bütün bu sebepleri neshetti. İslam dininin üzerinde karara bağlandığı miras sebepleri üçtür: Nesep, nikâh ve velâ.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: رَوَى عَطَاءٌ قَالَ: اسْتُشْهِدَ سَعْدُ بْنُ الرَّبِيعِ وَتَرَكَ ابْنَتَيْنِ وَامْرَأَةً وَأَخًا، فَأَخَذَ/ الْأَخُ الْمَالَ كُلَّهُ، فَأَتَتِ الْمَرْأَةُ وَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَاتَانِ ابْنَتَا سَعْدٍ، وَإِنَّ سَعْدًا قُتِلَ وَإِنَّ عَمَّهُمَا أَخَذَ مَالَهُمَا،
İkinci Mesele: Atâ rivayet ederek şöyle demiştir: Sa'd b. er-Rebî' şehit düştü ve geride iki kız çocuğu, bir hanım ve bir erkek kardeş bıraktı. Erkek kardeş malın tamamını aldı. Bunun üzerine kadın gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bunlar Sa'd'ın iki kızıdır; Sa'd öldürüldü ve amcaları mallarını aldı' dedi.
فَقَالَ ﵊: «ارْجِعِي فَلَعَلَّ اللَّهَ سَيَقْضِي فِيهِ» ثُمَّ إِنَّهَا عَادَتْ بَعْدَ مُدَّةٍ وَبَكَتْ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآية، فَدَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَمَّهُمَا وَقَالَ: «أَعْطِ ابْنَتَيْ سَعْدٍ الثُّلُثَيْنِ، وَأَمَّهُمَا الثُّمُنَ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَكَ،
[Resûlullah] aleyhisselâm: «Dön, umulur ki Allah bu konuda hüküm verecektir» buyurdu. Bir süre sonra kadın tekrar gelip ağladı ve bu ayet indi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onların amcasını çağırıp: «Sa'd'ın iki kızına üçte iki ver, analarına sekizde bir ver, geri kalan da senindir» buyurdu.
فَهَذَا أَوَّلُ مِيرَاثٍ قُسِمَ فِي الْإِسْلَامِ.
İşte bu, İslam'da taksim edilen ilk mirastır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْحُكْمَ فِي مَالِ الْأَيْتَامِ، وَمَا عَلَى الْأَوْلِيَاءِ فِيهِ، بَيَّنَ كَيْفَ يَمْلِكُ هَذَا الْيَتِيمُ الْمَالَ بِالْإِرْثِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ إِلَّا بِبَيَانِ جُمْلَةِ أَحْكَامِ الْمِيرَاثِ، الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ حُكْمَ الْمِيرَاثِ بِالْإِجْمَالِ فِي قَوْلِهِ: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النِّسَاءِ: ٧] فَذَكَرَ عَقِيبَ ذَلِكَ الْمُجْمَلِ، هَذَا الْمُفَصَّلَ فَقَالَ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ.
Üçüncü Mesele: Bu ayetin kendinden öncekiyle irtibatında iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ yetimlerin malı hakkındaki hükmü ve vasilerin bu konudaki vazifelerini beyan edince, bu yetimin mala miras yoluyla nasıl mâlik olacağını açıkladı; bu da ancak miras hükümlerinin tamamının beyan edilmesiyle mümkündür. İkincisi: Allah Teâlâ: { لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ } [Nisâ 7] “Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır” buyruğunda miras hükmünü icmâlî (özet) olarak tespit etmişti; bu mücmelin peşinden tafsilatlı olanı zikrederek: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” buyurdu.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الْقَفَّالُ: قَوْلُهُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ أَيْ يَقُولُ اللَّهُ لَكُمْ قَوْلًا يُوصِلُكُمْ إِلَى إِيفَاءِ حُقُوقِ أَوْلَادِكُمْ بَعْدَ مَوْتِكُمْ، وَأَصْلُ الْإِيصَاءِ هُوَ الْإِيصَالُ يُقَالُ: وَصَى يَصِي إِذَا وَصَلَ، وَأَوْصَى يُوصِي إِذَا أَوْصَلَ، فَإِذَا قِيلَ: أَوْصَانِي فَمَعْنَاهُ أَوْصَلَنِي إِلَى عِلْمِ مَا أَحْتَاجُ إِلَى عِلْمِهِ، وَكَذَلِكَ وَصَّى وَهُوَ عَلَى الْمُبَالَغَةِ قال الزجاج: معنى قوله هاهنا: يُوصِيكُمُ أَيْ يَفْرِضُ عَلَيْكُمْ، لِأَنَّ الْوَصِيَّةَ مِنَ اللَّهِ إِيجَابٌ وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ وَلَا شَكَّ فِي كَوْنِ ذَلِكَ وَاجِبًا عَلَيْنَا.
Dördüncü Mesele: el-Kaffâl şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” buyruğunun manası; 'Allah size, ölümünüzden sonra çocuklarınızın haklarını tam olarak ödemenize sizi ulaştıracak bir söz söylemektedir' demektir. İysâ (وصية/إيصاء) kelimesinin aslı ulaştırmaktır (el-îsâl). Biri ulaştığı zaman vesâ yasî, bir şeyi ulaştırdığı zaman evsâ yûsî denir. 'Bana vasiyet etti / bildirdi' dendiğinde, 'bilmeye muhtaç olduğum şeyin ilmine beni ulaştırdı' anlamına gelir. Aynı şekilde vassâ (mübalağa sîgasıyla) da böyledir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki { يُوصِيكُمُ } kelimesinin manası 'size farz kılar' demektir; zira Allah'tan gelen vasiyet bir farz kılmadır (îcâb). Bunun delili: { وَلا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ ذلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ } “Haklı bir sebep olmadıkça Allah'ın haram kıldığı cana kıymayın. İşte Allah size bunu tavsiye etti (emretti)” buyruğudur; bunun üzerimize vâcip olduğunda hiç şüphe yoktur.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ لَا يُقَالُ فِي اللُّغَةِ أوصيك لكذا فكيف قال هاهنا: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.
Eğer: 'Arap dilinde «falan şey için sana tavsiye ettim» denmez; öyleyse burada nasıl: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder (emreder)” buyrulmuştur?' denilirse,
قُلْنَا: لَمَّا كَانَتِ الْوَصِيَّةُ قَوْلًا، لَا جَرَمَ ذَكَرَ بَعْدَ قَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ خَبَرًا مُسْتَأْنَفًا وَقَالَ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً [الْفَتْحِ:
Biz deriz ki: Vasiyet bir söz olduğuna göre, { يُوصِيكُمُ اللَّهُ } buyruğundan sonra müstakil bir haber (yeni bir cümle) zikrederek: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyurmuştur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً } [Fetih:
٢٩] أَيْ قَالَ اللَّهُ: لَهُمْ مَغْفِرَةً لِأَنَّ الْوَعْدَ قَوْلٌ.
29] “Allah, onlardan inanıp iyi ameller işleyenlere mağfiret ve büyük bir mükâfat vadetmiştir.” Yani vaad bir söz olduğu için Allah: 'Onlar için mağfiret vardır' buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِذِكْرِ مِيرَاثِ الْأَوْلَادِ وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِأَنَّ تَعَلُّقَ الْإِنْسَانِ بِوَلَدِهِ أَشَدُّ التَّعَلُّقَاتِ، وَلِذَلِكَ
Beşinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ çocukların mirasını zikretmekle başlamıştır. Bunu böyle yapmıştır, çünkü insanın çocuğuna olan bağlılığı bağlılıkların en şiddetlisidir. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Fâtıma benden bir parçadır» buyurmuştur.
فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ اللَّهُ ذِكْرَ مِيرَاثِهِمْ.
İşte bu sebeple Allah onların mirasını zikretmeyi öne almıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْأَوْلَادِ حَالَ انْفِرَادٍ، وَحَالَ اجْتِمَاعٍ مَعَ الْوَالِدَيْنِ: أَمَّا حَالُ الِانْفِرَادِ فَثَلَاثَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَيِّتَ إِمَّا أَنْ يَخْلُفَ الذُّكُورَ وَالْإِنَاثَ مَعًا، وَإِمَّا أَنْ يَخْلُفَ الْإِنَاثَ فَقَطْ، أَوِ الذُّكُورَ فَقَطْ.
Bil ki çocukların yalnız bulunma hali ve anne babayla birlikte bulunma hali vardır. Yalnız bulunma hali ise üçtür; çünkü ölen kişi ya hem erkek hem kız çocuklar bırakır, ya sadece kızlar bırakır ya da sadece erkekler bırakır.
الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: مَا إِذَا خَلَفَ الذُّكْرَانَ وَالْإِنَاثَ مَعًا، وَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ الْحُكْمَ فِيهِ بِقَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.
Birinci Kısım: Hem erkek hem kız çocukları geride bıraktığı durumdur. Allah Teâlâ bu konudaki hükmü: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğuyla beyan etmiştir.
واعلم أن هذا يفيد أحكاما: أحدهما: إِذَا خَلَفَ الْمَيِّتُ ذَكَرًا وَاحِدًا وَأُنْثَى وَاحِدَةً فَلِلذَّكَرِ سَهْمَانِ وَلِلْأُنْثَى سَهْمٌ، وَثَانِيهَا: إِذَا كَانَ الْوَارِثُ جَمَاعَةٌ مِنَ الذُّكُورِ وَجَمَاعَةٌ مِنَ الْإِنَاثِ كَانَ لِكُلِّ ذَكَرٍ سَهْمَانِ، وَلِكُلِّ أُنْثَى سَهْمٌ. وَثَالِثُهَا:
Bil ki bu [ifade] birkaç hüküm ifade eder: Birincisi: Ölen kişi bir erkek ve bir kız bıraktığında, erkeğe iki hisse, kıza bir hissedir. İkincisi: Vârisler bir grup erkek ve bir grup kız olduğunda, her erkeğe iki hisse, her kıza bir hissedir. Üçüncüsü:
إِذَا حَصَلَ مَعَ الْأَوْلَادِ جَمْعٌ آخَرُونَ مِنَ الْوَارِثِينَ كَالْأَبَوَيْنِ وَالزَّوْجَيْنِ فَهُمْ يَأْخُذُونَ سِهَامَهُمْ، وَكَانَ الْبَاقِي بَعْدَ تِلْكَ السِّهَامِ بَيْنَ الْأَوْلَادِ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُفِيدُ هَذِهِ الْأَحْكَامَ الْكَثِيرَةَ.
Çocuklarla birlikte anne-baba ve karı-koca gibi diğer vârisler topluluğu bulunduğunda, onlar paylarını alırlar; bu paylardan sonra geriye kalan ise çocuklar arasında { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “erkeğe iki kadının payı kadar” şeklinde paylaştırılır. Böylece O'nun: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğunun bu birçok hükmü ifade ettiği sabit olmuştur.
الْقِسْمُ الثَّانِي: مَا إِذَا مَاتَ وَخَلَفَ الإناث فقط: بين تعالى أنهم إِنْ كُنَّ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ، فَلَهُنَّ الثُّلُثَانِ، وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ حُكْمَ الْبِنْتَيْنِ بِالْقَوْلِ الصَّرِيحِ. وَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الثُّلُثَانِ فَرْضُ الثَّلَاثِ مِنَ الْبَنَاتِ فَصَاعِدًا، وَأَمَّا فَرْضُ الْبِنْتَيْنِ فَهُوَ النِّصْفُ، وَاحْتُجَّ عَلَيْهِ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
İkinci Kısım: Ölüp sadece kız çocukları bıraktığı durumdur: Allah Teâlâ onların ikiden fazla olmaları durumunda üçte iki alacaklarını, tek bir kız olması durumunda ise yarısını alacağını beyan etmiştir. Ne var ki Allah Teâlâ iki kızın hükmünü açık bir sözle belirtmemiştir. Bu hususta ihtilaf etmişlerdir: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Üçte iki, üç ve daha fazla kızın farzıdır (hissesidir); iki kızın farzı ise yarımdır. Buna karşı Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delil getirilmiştir:
فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ وَكَلِمَةُ «إِنْ» فِي اللُّغَةِ لِلِاشْتِرَاطِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَخْذَ الثُّلُثَيْنِ مَشْرُوطٌ بِكَوْنِهِنَّ ثَلَاثًا فَصَاعِدًا، وَذَلِكَ يَنْفِي حُصُولَ الثُّلُثَيْنِ لِلْبِنْتَيْنِ.
{ فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Eğer ikiden fazla kadın iseler, [ölenin] bıraktığının üçte ikisi onlarındır.” Arap dilinde 'in' (إِنْ) şart edatıdır; bu da üçte ikiyi almanın üç ve daha fazla olmaları şartına bağlı olduğunu gösterir. Bu ise iki kıza üçte ikinin verilmesini nefyeder (dışlar).
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَازِمٌ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ فَجَعَلَ حُصُولَ النِّصْفِ مَشْرُوطًا بِكَوْنِهَا وَاحِدَةً، وَذَلِكَ يَنْفِي حُصُولَ النِّصْفِ نَصِيبًا لِلْبِنْتَيْنِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ إِنْ صَحَّ فَهُوَ يُبْطِلُ قَوْلَهُ. الثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ كَلِمَةَ «إِنْ» تَدُلُّ عَلَى انْتِفَاءِ الْحُكْمِ عِنْدَ انْتِفَاءِ الْوَصْفِ وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ التَّنَاقُضُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ، لِأَنَّ الْإِجْمَاعَ دَلَّ عَلَى أَنَّ نَصِيبَ الثِّنْتَيْنِ إِمَّا النِّصْفُ، وَإِمَّا الثُّلُثَانِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ كَلِمَةُ «إِنْ» لِلِاشْتِرَاطِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِفَسَادِهِمَا، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِكَلِمَةِ الِاشْتِرَاطِ يُفْضِي إِلَى الْبَاطِلِ فَكَانَ بَاطِلًا، ولأنه تعالى قال: وَإِنْ ... لَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ [البقرة: ٢٨٣] وَقَالَ: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ [النساء: ١٠١] ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُفِيدَ مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Bu itiraz İbn Abbâs'ın aleyhine döner; zira Allah Teâlâ: { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Şayet bir tek kadın ise o zaman yarısı onundur” buyurarak yarımın alınmasını tek kişi olma şartına bağlamıştır; bu da iki kızın payının yarım olmasını nefyeder. Böylece bu akıl yürütme doğru kabul edilirse onun kendi görüşünü iptal ettiği sabit olur. İkincisi: Biz 'in' (إِنْ) edatının, vasfın yokluğunda hükmün de yokluğuna delalet ettiğini kabul etmiyoruz. Bunun delili şudur: Eğer durum böyle olsaydı bu iki ayet arasında tenakuz (çelişki) gerekirdi; çünkü icmâ, iki kızın payının ya yarım ya da üçte iki olduğuna delalet etmiştir. 'İn' edatının şart için olduğu takdirde her ikisinin de geçersiz olduğunu söylemek gerekirdi. Dolayısıyla şart edatı olduğunu söylemenin bâtıla götürdüğü ve bu yüzden bâtıl olduğu sabit olmuştur. Bir de Allah Teâlâ: { وَإِنْ ... لَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ } [Bakara 283] “Şayet kâtip bulamazsanız, alınan rehinler [yeterlidir]” ve: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ } [Nisâ 101] “Korkarsanız namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyurmuştur; bu ayetlerde şart manası ifade etmesi mümkün değildir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ: هُوَ أَنَّ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنَّ كُنَّ نِسَاءً اثْنَتَيْنِ فَمَا فَوْقَهُمَا فَلَهُنَّ الثُّلُثَانِ، فَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ عَنْ حُجَّةِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَأَمَّا سَائِرُ الْأُمَّةِ فَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْبِنْتَيْنِ الثُّلُثَانِ، قَالُوا: وَإِنَّمَا عَرَفْنَا ذَلِكَ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: عَرَفْنَاهُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ مَاتَ وَخَلَفَ ابْنًا وَبِنْتًا فَهَهُنَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَصِيبُ الِابْنِ الثُّلُثَيْنِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِذَا كَانَ نَصِيبُ الذَّكَرِ مِثْلَ نَصِيبِ الْأُنْثَيَيْنِ، وَنَصِيبُ الذكر هاهنا هُوَ الثُّلُثَانِ، وَجَبَ لَا مَحَالَةَ أَنْ يَكُونَ نَصِيبُ الِابْنَتَيْنِ/ الثُّلُثَيْنِ، الثَّانِي: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: إِذَا مَاتَ وَخَلَفَ ابْنًا وَبِنْتًا فَهَهُنَا نَصِيبُ الْبِنْتِ الثُّلُثُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِذَا كَانَ نَصِيبُ الْبِنْتِ مَعَ الْوَلَدِ الذَّكَرِ هُوَ الثُّلُثَ، فَبِأَنْ يَكُونَ نَصِيبُهُمَا مَعَ وَلَدٍ آخَرَ أُنْثَى هُوَ الثُّلُثَ كَانَ أَوْلَى، لِأَنَّ الذَّكَرَ أَقْوَى مِنَ الْأُنْثَى. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Cevapta üçüncü yön: Ayette takdim ve tehir vardır. Takdiri şöyledir: 'Eğer iki ve daha fazla kadın iseler, onlara üçte ikidir.' İbn Abbâs'ın deliline cevap budur. Ümmetin geri kalanına gelince; onlar iki kızın farzının üçte iki olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Biz bunu birkaç yönden bildik: Birincisi: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Biz bunu Allah Teâlâ'nın: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğundan bildik. Çünkü ölüp geriye bir oğul ve bir kız bırakan kimsenin durumunda, Allah Teâlâ'nın: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğundan ötürü oğlun payının üçte iki olması gerekir. Erkeğin payı iki kadının payı kadar olunca ve buradaki erkeğin payı da üçte iki olduğuna göre, iki kızın payının da mutlaka üçte iki olması gerekir. İkincisi: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Ölüp bir oğul ve bir kız bıraktığında, Allah Teâlâ'nın: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğunun delaletiyle kızın payı üçte birdir. Kızın payı erkek çocukla birlikte üçte bir olunca, başka bir kız çocukla birlikte üçte bir olması evleviyetle gerekir; çünkü erkek kadından daha güçlüdür. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın:
لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُفِيدُ أَنَّ حَظَّ الْأُنْثَيَيْنِ أَزْيَدُ مِنْ حَظِّ الْأُنْثَى الْوَاحِدَةِ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ حَظُّ الذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَى الْوَاحِدَةِ وَذَلِكَ عَلَى خِلَافِ النَّصِّ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ حَظَّ الْأُنْثَيَيْنِ أَزْيَدُ مِنْ حَظِّ الْوَاحِدَةِ فَنَقُولُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ هُوَ الثُّلُثَانِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، وَالرَّابِعُ: أَنَّا ذَكَرْنَا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ ﵊ أَعْطَى بِنْتَيْ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الثُّلُثَيْنِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى مَا قُلْنَاهُ. الْخَامِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمَ الْوَاحِدَةِ مِنَ الْبَنَاتِ وَحُكْمَ الثَّلَاثِ فَمَا فَوْقَهُنَّ، وَلَمْ يَذْكُرْ حُكْمَ الثِّنْتَيْنِ، وَقَالَ فِي شَرْحِ مِيرَاثِ الْأَخَوَاتِ: إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ ... فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ [النِّسَاءِ: ١٧٦] فَهَهُنَا ذَكَرَ مِيرَاثَ الْأُخْتِ الْوَاحِدَةِ وَالْأُخْتَيْنِ وَلَمْ يَذْكُرْ مِيرَاثَ الْأَخَوَاتِ الْكَثِيرَةِ، فَصَارَ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ مُجْمَلًا مِنْ وَجْهٍ وَمُبَيَّنًا مِنْ وَجْهٍ، فَنَقُولُ: لَمَّا كَانَ نَصِيبُ الْأُخْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ كَانَتِ الْبِنْتَانِ أَوْلَى بِذَلِكَ،
{ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğu iki kadının payının tek bir kadının payından daha fazla olduğunu ifade eder. Aksi takdirde erkeğin payının tek kadının payı kadar olması gerekirdi ki bu da nassa aykırıdır. İki kadının payının bir kadının payından fazla olduğu sabit olunca deriz ki: Bunun üçte iki olması gerekir; çünkü arayı ayıran (farklı bir pay söyleyen) kimse yoktur. Dördüncüsü: Bu ayetin nüzul sebebinde [Peygamber] aleyhisselâm'ın Sa'd b. er-Rebî'in iki kızına üçte iki verdiğini zikretmiştik; bu da söylediğimize delalet eder. Beşincisi: Allah Teâlâ bu ayette tek kızın hükmü ile üç ve daha fazlasının hükmünü zikretmiş, iki kızın hükmünü zikretmemiştir. Kız kardeşlerin mirasını açıklarken ise şöyle buyurmuştur: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ ... فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ } [Nisâ 176] “Eğer bir kimse ölür de çocuğu bulunmaz ve bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığının yarısı onundur... Eğer kız kardeşler iki iseler, bıraktığının üçte ikisi onlarındır.” Burada tek kız kardeş ile iki kız kardeşin mirasını zikretmiş, çok sayıdaki kız kardeşlerin mirasını zikretmemiştir. Böylece bu iki ayetin her biri bir yönden mücmel, bir yönden mübeyyen (açıklanmış) olmuştur. Biz de deriz ki: İki kız kardeşin payı üçte iki olunca, iki kız buna daha layıktır;
لِأَنَّهُمَا أَقْرَبُ إِلَى الْمَيِّتِ مِنَ الْأُخْتَيْنِ، وَلَمَّا كَانَ نَصِيبُ الْبَنَاتِ الْكَثِيرَةِ لَا يَزْدَادُ عَلَى الثُّلُثَيْنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَزْدَادَ نَصِيبُ الْأَخَوَاتِ الْكَثِيرَةِ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْبِنْتَ لَمَّا كَانَتْ أَشَدَّ اتِّصَالًا بِالْمَيِّتِ امْتَنَعَ جَعْلُ الْأَضْعَفِ زَائِدًا عَلَى الْأَقْوَى، فَهَذَا مَجْمُوعُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ، فَالْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْأُوَلُ مُسْتَنْبَطَةٌ مِنَ الْآيَةِ، وَالرَّابِعُ: مَأْخُوذٌ مِنَ السُّنَّةِ، وَالْخَامِسُ: مِنَ الْقِيَاسِ الْجَلِيِّ.
Çünkü onlar ölene iki kız kardeşten daha yakındır. Çok sayıdaki kızların payı üçte ikiden fazla olmayınca, çok sayıdaki kız kardeşlerin payının da bundan fazla olmaması gerekir; zira kız çocuğu ölene daha güçlü bağlı olduğu için, zayıf olanı güçlü olandan fazla kılmak caiz değildir. İşte bu konuda zikredilen delillerin tamamı bunlardır: İlk üç yön ayetten çıkarılmıştır, dördüncüsü sünnetten alınmıştır, beşincisi ise celî (açık) kıyastandır.
أَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ إِذَا مَاتَ وَخَلَفَ الْأَوْلَادَ الذُّكُورَ فَقَطْ فَنَقُولُ: أَمَّا الِابْنُ الْوَاحِدُ فَإِنَّهُ إِذَا انْفَرَدَ أَخَذَ كُلَّ الْمَالِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مِنْ دَلَالَةِ قوله تعالى: فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النساء: ١٧٦] فَإِنَّ هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ نَصِيبَ الذَّكَرِ مِثْلُ نَصِيبِ الْأُنْثَيَيْنِ.
Üçüncü Kısım: Ölüp geriye sadece erkek çocukları bıraktığı durumdur. Biz deriz ki: Tek erkek çocuk tek başına kaldığında malın tamamını alır. Bunun beyanı birkaç yöndendir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } [Nisâ 176] “Erkeğe iki kadının payı kadar verilir” buyruğunun delaletindendir. Zira bu, erkeğin payının iki kadının payı kadar olduğuna delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى فِي الْبَنَاتِ: وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ فَلَزِمَ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ أَنَّ نَصِيبَ الِابْنِ الْمُفْرَدِ جَمِيعُ الْمَالِ. الثَّانِي: أَنَّا نَسْتَفِيدُ ذَلِكَ مِنَ السُّنَّةِ وَهِيَ
Sonra Allah Teâlâ kızlar hakkında: { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Şayet bir tek kadın ise o zaman yarısı onundur” buyurmuştur. Bu iki ayetin toplamından, tek kalan oğlun payının bütün mal olduğu gerekliliği ortaya çıkar. İkincisi: Biz bunu sünnetten öğrenmekteyiz ki o da,
قَوْلُهُ ﵊: «ما أبقت السهام فلا ولى عَصَبَةٍ ذَكَرٍ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Hisselerin artırdığını en yakın erkek asabeye verin» buyruğudur.
وَلَا نِزَاعَ أَنَّ الِابْنَ عَصَبَةٌ ذَكَرٌ، وَلَمَّا كَانَ الِابْنُ آخِذًا لِكُلِّ مَا بَقِيَ بَعْدَ السِّهَامِ وَجَبَ فِيمَا إِذَا لَمْ يَكُنْ سِهَامٌ أَنْ يَأْخُذَ الْكُلَّ. الثَّالِثُ: إِنَّ أَقْرَبَ الْعَصِبَاتِ إِلَى الْمَيِّتِ هُوَ الِابْنُ، وَلَيْسَ لَهُ بِالْإِجْمَاعِ قَدْرٌ مُعَيَّنٌ مِنَ الْمِيرَاثِ، فَإِذَا لَمْ يَكُنْ مَعَهُ صَاحِبُ فَرْضٍ لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَأْخُذَ قَدْرًا أَوْلَى مِنْهُ بِأَنْ يَأْخُذَ الزَّائِدَ، فَوَجَبَ أَنْ يَأْخُذَ الْكُلَّ.
Oğlun erkek asabe olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Erkek çocuk hisselerden sonra kalanın tamamını aldığına göre, hisseler bulunmadığında da tamamını alması vâciptir. Üçüncüsü: Ölene en yakın asabe oğuldur; icmâ ile onun miras için belirlenmiş muayyen bir payı yoktur. Onunla birlikte pay sahibi (ashâb-ı ferâiz) bulunmadığında, belirli bir miktar alması fazlasını almasından daha evlâ değildir; dolayısıyla tamamını alması gerekmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: حَظُّ الْأُنْثَيَيْنِ هُوَ الثُّلُثَانِ فَقَوْلُهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ حَظُّ/ الذَّكَرِ مُطْلَقًا هُوَ الثُّلُثُ، وَذَلِكَ يَنْفِي أَنْ يَأْخُذَ كُلَّ الْمَالِ.
Eğer: 'İki kadının payı üçte ikidir; dolayısıyla: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } buyruğu erkeğin payının mutlak olarak üçte iki olmasını gerektirir; bu ise malın tamamını almasını engeller' denilirse,
قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْهُ حَالَ الِاجْتِمَاعِ لَا حَالَ الِانْفِرَادِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ يَقْتَضِي حُصُولَ الْأَوْلَادِ، وَقَوْلُهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يَقْتَضِي حُصُولَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى هُنَاكَ.
Biz deriz ki: Kastedilen tek başına olma hali değil, birlikte bulunma halidir. Buna iki yön delalet eder: Birincisi: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” buyruğu birden çok çocuğun bulunmasını gerektirir. { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğu da orada hem erkeğin hem kadının bulunmasını gerektirir.
وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَقِيبَهُ حَالَ الِانْفِرَادِ، هَذَا كُلُّهُ إِذَا مَاتَ وَخَلَفَ ابْنًا وَاحِدًا فَقَطْ، أَمَّا إِذَا مَاتَ وَخَلَفَ أَبْنَاءً كَانُوا مُتَشَارِكِينَ فِي جِهَةِ الِاسْتِحْقَاقِ وَلَا رُجْحَانَ، فَوَجَبَ قِسْمَةُ الْمَالِ بَيْنَهُمْ بِالسَّوِيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ. بَقِيَ فِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:
İkincisi: Allah Teâlâ bunun peşinden tek başına olma halini zikretmiştir. Bütün bunlar, ölüp geride sadece bir tek oğul bıraktığı durumdadır. Şayet ölüp geriye [birden fazla] oğullar bırakırsa, hak etme yönünde ortaktırlar ve birbirine üstünlük yoktur; bu yüzden malın aralarında eşit olarak taksim edilmesi vacip olur. En doğrusunu Allah bilir. Ayette iki soru kalmıştır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّ الْمَرْأَةَ أَعْجَزُ مِنَ الرَّجُلِ لِوُجُوهٍ: أَمَّا أَوَّلًا فَلِعَجْزِهَا عَنِ الْخُرُوجِ وَالْبُرُوزِ، فَإِنَّ زَوْجَهَا وَأَقَارِبَهَا يَمْنَعُونَهَا مِنْ ذَلِكَ. وَأَمَّا ثَانِيًا: فَلِنُقْصَانِ عَقْلِهَا وَكَثْرَةِ اخْتِدَاعِهَا وَاغْتِرَارِهَا. وَأَمَّا ثَالِثًا: فَلِأَنَّهَا مَتَى خَالَطَتِ الرِّجَالَ صَارَتْ مُتَّهَمَةً، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ عَجْزَهَا أَكْمَلُ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ نَصِيبُهَا مِنَ الْمِيرَاثِ أَكْثَرَ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ أَكْثَرَ فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْمُسَاوَاةِ، فَمَا الْحِكْمَةُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ نَصِيبَهَا نِصْفَ نَصِيبِ الرَّجُلِ.
Birinci Soru: Şüphe yok ki kadın birkaç yönden erkekten daha acizdir: İlki: Dışarı çıkıp görünmekten aciz olmasıdır; zira kocası ve akrabaları onu bundan menederler. İkincisi: Aklının noksanlığı, aldatılma ve kanma ihtimalinin çokluğudur. Üçüncüsü: Erkeklere karıştığı zaman töhmet altında kalmasıdır. Onun acziyetinin daha fazla olduğu sabit olunca, mirastan payının da daha çok olması gerekirdi. Şayet daha çok olmayacaksa en azından eşit olması gerekirdi. Öyleyse Allah Teâlâ'nın onun payını erkeğin payının yarısı kılmasındaki hikmet nedir?
وَالْجَوَابُ عنه من وجوه: الأول: أن خروج الْمَرْأَةِ أَقَلُّ، لِأَنَّ زَوْجَهَا يُنْفِقُ عَلَيْهَا، وَخَرْجَ الرَّجُلِ أَكْثَرُ لِأَنَّهُ هُوَ الْمُنْفِقُ عَلَى زَوْجَتِهِ، ومن كان خروجه أَكْثَرَ فَهُوَ إِلَى الْمَالِ أَحْوَجُ. الثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ أَكْمَلُ حَالًا مِنَ الْمَرْأَةِ فِي الْخِلْقَةِ وَفِي الْعَقْلِ وَفِي الْمَنَاصِبِ الدِّينِيَّةِ، مِثْلُ صَلَاحِيَّةِ الْقَضَاءِ وَالْإِمَامَةِ، وَأَيْضًا شَهَادَةُ الْمَرْأَةِ نِصْفُ شَهَادَةِ الرَّجُلِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِنْعَامُ عَلَيْهِ أَزَيْدَ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ قَلِيلَةُ الْعَقْلِ كَثِيرَةُ الشَّهْوَةِ، فَإِذَا انْضَافَ إِلَيْهَا الْمَالُ الْكَثِيرُ عَظُمَ الْفَسَادُ قَالَ الشَّاعِرُ:
Buna cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Kadının masrafı daha azdır; çünkü kocası onun nafakasını temin eder. Erkeğin masrafı ise daha çoktur; çünkü hanımının nafakasını temin eden odur. Masrafı daha çok olan ise mala daha muhtaçtır. İkincisi: Erkek yaratılışta, akılda ve kazâ (kadılık) ile imâmet ehliyeti gibi dinî makamlarda kadından daha kâmil bir durumdadır. Ayrıca kadının şahitliği erkeğin şahitliğinin yarısıdır. Böyle olan kimseye ihsanın daha fazla olması vâciptir. Üçüncüsü: Kadının aklı az, şehveti çoktur; buna çok mal da eklenirse fesat büyür. Şair şöyle demiştir:
إِنَّ الْفَرَاغَ وَالشَّبَابَ وَالْجِدَهْ ... مَفْسَدَةٌ لِلْمَرْءِ أَيَّ مَفْسَدَهْ
«Şüphesiz boşluk, gençlik ve zenginlik, insan için ne büyük bir bozulmadır!»
وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى [الْعَلَقِ: ٦، ٧] وَحَالُ الرَّجُلِ بِخِلَافِ ذَلِكَ.
Allah Teâlâ da: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى * أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى } [Alak 6-7] “Gerçek şu ki insan kendini kendine yeterli gördüğü için azar” buyurmuştur. Erkeğin durumu ise bunun aksinedir.
وَالرَّابِعُ: أَنَّ الرَّجُلَ لِكَمَالِ عَقْلِهِ يَصْرِفُ الْمَالَ إِلَى مَا يُفِيدُهُ الثَّنَاءَ الْجَمِيلَ فِي الدُّنْيَا وَالثَّوَابَ الْجَزِيلَ فِي الآخرة،
Dördüncüsü: Erkek, aklının kemalinden ötürü malı dünyada güzel bir övgü ve ahirette bol mükâfat kazandıracak yerlere harcar;
نَحْوُ بِنَاءِ الرِّبَاطَاتِ، وَإِعَانَةِ الْمَلْهُوفِينَ وَالنَّفَقَةِ عَلَى الْأَيْتَامِ وَالْأَرَامِلِ، وَإِنَّمَا يَقْدِرُ الرَّجُلُ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّهُ يُخَالِطُ النَّاسَ كَثِيرًا، وَالْمَرْأَةُ تَقِلُّ مُخَالَطَتُهَا مَعَ النَّاسِ فَلَا تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ. الْخَامِسُ:
Ribâtlar inşa etmek, darda kalanlara yardım etmek, yetimlere ve dullara harcamak gibi. Erkek buna ancak insanlarla çokça iç içe olduğu için güç yetirir; kadının ise insanlarla ihtilatı az olduğu için buna güç yetiremez. Beşincisi:
روي أن جعفر الصَّادِقَ سُئِلَ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ: إِنَّ حَوَّاءَ أَخَذَتْ حَفْنَةً مِنَ الْحِنْطَةِ وَأَكَلَتْهَا، وَأَخَذَتْ حَفْنَةً أُخْرَى وَخَبَّأَتْهَا، ثُمَّ أَخَذَتْ حَفْنَةً أُخْرَى وَدَفَعَتْهَا إِلَى آدَمَ، فَلَمَّا جَعَلَتْ نَصِيبَ نَفْسِهَا ضِعْفَ نَصِيبِ الرَّجُلِ قَلَبَ اللَّهُ الْأَمْرَ عَلَيْهَا، فجل نَصِيبَ الْمَرْأَةِ نِصْفَ نَصِيبِ الرَّجُلِ.
Rivayet edildiğine göre Ca'fer es-Sâdık'a bu mesele sorulmuş, o da şöyle demiştir: Havvâ bir avuç buğday alıp yedi, bir avuç daha alıp sakladı, sonra bir avuç daha alıp Âdem'e verdi. O kendi payını erkeğin payının iki katı kılınca, Allah durumu onun aleyhine çevirdi ve kadının payını erkeğin payının yarısı kıldı.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ لَمْ يَقُلْ: لِلْأُنْثَيَيْنِ مِثْلُ حَظِّ الذَّكَرِ، أَوْ لِلْأُنْثَى مَثَلًا نِصْفُ حَظِّ الذَّكَرِ؟
İkinci Soru: Neden 'İki kadına erkeğin payı kadar vardır' yahut mesela 'Kadına erkeğin payının yarısı vardır' denilmemiştir?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَمَّا كَانَ الذَّكَرُ أَفْضَلَ مِنَ الْأُنْثَى قَدَّمَ ذِكْرَهُ عَلَى ذِكْرِ الْأُنْثَى، كَمَا جَعَلَ نَصِيبَهُ ضِعْفَ نَصِيبِ الْأُنْثَى. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الذَّكَرِ بِالْمُطَابَقَةِ وَعَلَى نَقْصِ الْأُنْثَى بِالِالْتِزَامِ، وَلَوْ قَالَ: كَمَا ذَكَرْتُمْ لَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى نَقْصِ الْأُنْثَى بِالْمُطَابَقَةِ وَفَضْلِ الذَّكَرِ بِالِالْتِزَامِ، فَرَجَحَ الطَّرِيقُ الْأَوَّلُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ السَّعْيَ فِي تَشْهِيرِ الْفَضَائِلِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَاجِحًا عَلَى السَّعْيِ فِي تَشْهِيرِ الرَّذَائِلِ، وَلِهَذَا قَالَ: إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها [الْإِسْرَاءِ: ٧] فَذَكَرَ الْإِحْسَانَ مَرَّتَيْنِ وَالْإِسَاءَةَ مَرَّةً وَاحِدَةً. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يُوَرِّثُونَ الذُّكُورَ دُونَ الْإِنَاثِ وَهُوَ السَّبَبُ لِوُرُودِ هَذِهِ الْآيَةِ، فَقِيلَ: كَفَى لِلذَّكَرِ أَنْ جَعَلَ نَصِيبَهُ ضِعْفَ نَصِيبِ الْأُنْثَى، فَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَطْمَعَ فِي جَعْلِ الْأُنْثَى مَحْرُومَةً عَنِ الْمِيرَاثِ بِالْكُلِّيَّةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Erkek kadından daha faziletli olduğu için, payı kadının payının iki katı kılındığı gibi zikri de kadının zikrinden öne alınmıştır. İkincisi: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğu mutabakat yoluyla erkeğin üstünlüğüne, iltizam yoluyla ise kadının noksanlığına delalet eder. Şayet sizin dediğiniz gibi denilseydi bu, mutabakat yoluyla kadının noksanlığına, iltizam yoluyla ise erkeğin üstünlüğüne delalet ederdi. Faziletleri yaymaya çalışmanın reziletleri yaymaya çalışmaktan daha üstün olması gerektiğine dikkat çekmek için birinci yol tercih edilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَها } [İsrâ 7] “Eğer iyilik ederseniz kendinize iyilik etmiş olursunuz, kötülük ederseniz o da kendi aleyhinizedir” buyurarak iyiliği iki kere, kötülüğü ise bir kere zikretmiştir. Üçüncüsü: Onlar kadınları değil erkekleri vâris kılarlardı ve bu ayetin geliş sebebi de buydu. Dolayısıyla şöyle denilmiştir: Erkeğe, payının kadının payının iki katı kılınması yeter; kadını mirastan büsbütün mahrum bırakmaya tamah etmemelidir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: لَا شَكَّ أَنَّ اسْمَ الْوَلَدِ وَاقِعٌ عَلَى وَلَدِ الصُّلْبِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي وَلَدِ الِابْنِ قال تعالى: يا بَنِي آدَمَ [الْأَعْرَافِ: ٢٦] وَقَالَ لِلَّذِينِ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﵊: يا بَنِي إِسْرائِيلَ [الْبَقَرَةِ: ٤٠] إِلَّا أَنَّ الْبَحْثَ فِي أَنَّ لَفْظَ الْوَلَدِ يَقَعُ عَلَى وَلَدِ الِابْنِ مَجَازًا أَوْ حَقِيقَةً.
Altıncı Mesele: Hiç şüphe yok ki veled (çocuk) ismi hakikat yoluyla öz çocuğa verilir; şüphe yok ki oğlun çocuğuna (toruna) da mecazen kullanılır. Allah Teâlâ: { يا بَنِي آدَمَ } [A'râf 26] “Ey Âdemoğulları!” buyurmuş ve Resûl aleyhisselâm zamanında bulunanlara: { يا بَنِي إِسْرائِيلَ } [Bakara 40] “Ey İsrailoğulları!” diye hitap etmiştir. Ancak tartışma, veled lafzının oğlun çocuğuna mecazen mi yoksa hakikat olarak mı delalet ettiği konusundadır.
فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّهُ مَجَازٌ فَنَقُولُ: ثبت لي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اللَّفْظَ الْوَاحِدَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُسْتَعْمَلَ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي حَقِيقَتِهِ وَفِي مَجَازِهِ مَعًا، فَحِينَئِذٍ يَمْتَنِعُ أَنْ يُرِيدَ اللَّهُ بِقَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ وَلَدَ الصُّلْبِ وَوَلَدَ الِابْنِ مَعًا.
Şayet: 'O mecazdır' dersek, fıkıh usulünde bir lafzın aynı anda hem hakikatinde hem de mecazında birden kullanılmasının caiz olmadığı sabit olmuştur deriz. Bu durumda Allah'ın: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ } “Allah size çocuklarınız hakkında tavsiye eder (emreder)” buyruğuyla hem öz çocuğu hem de oğlun çocuğunu (torunu) birlikte kastetmiş olması imkânsız hale gelir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الطَّرِيقَ فِي دَفْعِ هَذَا الْإِشْكَالِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّا لَا نَسْتَفِيدُ حُكْمَ وَلَدِ الِابْنِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَلْ مِنَ السُّنَّةِ وَمِنَ الْقِيَاسِ، وَأَمَّا إِنْ أَرَدْنَا أَنْ نَسْتَفِيدَهُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فَنَقُولُ: الْوَلَدُ وَوَلَدُ الِابْنِ مَا صَارَا مُرَادَيْنِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَعًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَوْلَادَ الِابْنِ لَا يَسْتَحِقُّونَ الْمِيرَاثَ إِلَّا فِي إِحْدَى حَالَتَيْنِ، إِمَّا عِنْدَ عَدَمِ وَلَدِ الصُّلْبِ رَأْسًا، وَإِمَّا عند ما لَا يَأْخُذُ وَلَدُ الصُّلْبِ كُلَّ الْمِيرَاثِ، فَحِينَئِذٍ يَقْتَسِمُونَ الْبَاقِيَ، وَأَمَّا أَنْ يَسْتَحِقَّ وَلَدُ الِابْنِ مَعَ وَلَدِ الصُّلْبِ عَلَى وَجْهِ الشَّرِكَةِ بَيْنَهُمْ كَمَا يَسْتَحِقُّهُ أَوْلَادُ الصُّلْبِ بَعْضُهُمْ مَعَ بَعْضٍ فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَعَلَى هَذَا لَا يَلْزَمُ مِنْ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْوَلَدِ وَعَلَى وَلَدِ الِابْنِ أَنْ يَكُونَ قَدْ أُرِيدَ بِاللَّفْظِ الْوَاحِدِ حَقِيقَتُهُ وَمَجَازُهُ مَعًا، لِأَنَّهُ حِينَ أُرِيدَ بِهِ وَلَدُ الصُّلْبِ مَا أُرِيدَ بِهِ وَلَدُ الِابْنِ، وَحِينَ أُرِيدَ بِهِ وَلَدُ الِابْنِ مَا أُرِيدَ بِهِ وَلَدُ الصُّلْبِ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَارَةً تَكُونُ خِطَابًا مَعَ وَلَدِ الصُّلْبِ وَأُخْرَى مَعَ وَلَدِ الِابْنِ، وَفِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ شَيْئًا وَاحِدًا، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّ وُقُوعَ اسْمِ الْوَلَدِ عَلَى وَلَدِ الصُّلْبِ وَعَلَى وَلَدِ الِابْنِ يَكُونُ حَقِيقَةً، فَإِنْ جَعْلَنَا اللَّفْظَ مُشْتَرَكًا بَيْنَهُمَا عَادَ الْإِشْكَالُ، لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ لِإِفَادَةِ مَعْنَيَيْهِ مَعًا، بَلِ الْوَاجِبُ أَنْ يَجْعَلَهُ مُتَوَاطِئًا فِيهِمَا كَالْحَيَوَانِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِنْسَانِ/ وَالْفَرَسِ. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bil ki bu müşkilatı savmanın yolu şöyle demektir: Biz oğlun çocuğunun hükmünü bu ayetten değil, bilakis sünnetten ve kıyastan öğrenmekteyiz. Şayet onu bu ayetten çıkarmak istersek şöyle deriz: Öz çocuk ile oğlun çocuğu bu ayetten aynı anda murat edilmiş değildir. Zira oğlun çocukları ancak iki durumdan birinde mirasa müstahak olurlar: Ya öz çocuk tamamen bulunmadığında ya da öz çocuk mirasın tamamını almadığında; işte bu durumda geriye kalanı taksim ederler. Öz çocukların birbirleriyle paylaştığı gibi oğlun çocuğunun da öz çocukla ortaklık yoluyla hak kazanmasına gelince, durum böyle değildir. Buna göre bu ayetin öz çocuğa ve oğlun çocuğuna delalet etmesinden, tek bir lafızla hem hakikatinin hem de mecazının birlikte kastedilmiş olması gerekmez. Zira onunla öz çocuk kastedildiğinde oğlun çocuğu kastedilmemiş, oğlun çocuğu kastedildiğinde de öz çocuk kastedilmemiştir. Hâsılı kelâm bu ayet bazen öz çocukla, bazen de oğlun çocuğuyla bir hitap olur ve bu iki durumun her birinde kastedilen tek bir şeydir. Eğer veled isminin öz çocuğa ve oğlun çocuğuna delaletinin hakikat olduğunu söylersek; şayet bu lafzı ikisi arasında müşterek (eş sesli) kılarsak müşkilat geri döner; çünkü müşterek lafzın aynı anda iki manasını birden ifade edecek şekilde kullanılmasının caiz olmadığı sabittir. Bilakis insan ve ata nispetle 'canlı/hayvan' kavramında olduğu gibi bu iki manada mütevâtî kılınması gerekir. Bunun doğruluğuna delalet eden şey Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٣] وَأَجْمَعُوا أَنَّهُ يَدْخُلُ فِيهِ ابْنُ الصلب وأولاد الابن، فعلمنا
{ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ } [Nisâ 23] “Kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri [size haram kılındı].” İcma etmişlerdir ki buna öz oğul da, oğlun çocukları da dâhildir. Böylece bildik ki