أن لفظ الابن متواطئ بالنسبة إلى ولد الصلب وولد الِابْنِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَزُولُ الْإِشْكَالُ.
İbn (oğul) lafzının öz çocuk ile oğlun çocuğuna nispetle mütevâtî olduğunu anlarız. Bu takdire göre de müşkilat ortadan kalkar.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْبَحْثَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي أَنَّ الِابْنَ هَلْ يَتَنَاوَلُ أَوْلَادَ الِابْنِ قَائِمٌ فِي أَنَّ لَفْظَ الْأَبِ وَالْأُمِّ هَلْ يَتَنَاوَلُ الْأَجْدَادَ وَالْجَدَّاتِ؟ وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ وَاقِعٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [الْبَقَرَةِ: ١٣٣] وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ لَيْسَ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، فَإِنَّ الصَّحَابَةَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْجَدِّ حُكْمٌ مَذْكُورٌ فِي الْقُرْآنِ، وَلَوْ كَانَ اسْمُ الْأَبِ يَتَنَاوَلُ الْجَدَّ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ لَمَا صَحَّ ذَلِكَ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bil ki, oğul lafzının torunları (oğlun çocuklarını) kapsayıp kapsamadığı hususunda zikrettiğimiz bu inceleme, baba ve anne lafızlarının dedeleri ve nineleri kapsayıp kapsamadığı konusunda da geçerlidir. Allah Teâlâ'nın: { نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } [Bakara 133] “Senin ilahına ve ataların İbrâhim, İsmâil ve İshak'ın ilahına ibadet ederiz” buyruğunun delaletiyle bunun vaki olduğunda şüphe yoktur. Ancak daha açık olan görüş, bunun hakikat yoluyla olmadığıdır; zira sahabe Kur'an'da dede için zikredilmiş bir hüküm bulunmadığı hususunda ittifak etmiştir. Şayet baba ismi dedeyi hakikat yoluyla kapsasaydı bu [ittifak] sahih olmazdı. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ عُمُومَ قَوْلُهُ تَعَالَى يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ زَعَمُوا أَنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي صُوَرٍ أَرْبَعَةٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْحُرَّ وَالْعَبْدَ لَا يَتَوَارَثَانِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقَاتِلَ عَلَى سَبِيلِ الْعَمْدِ لَا يَرِثُ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ، وَهَذَا خَبَرٌ تَلَقَّتْهُ الْأُمَّةُ بِالْقَبُولِ وَبَلَغَ حَدَّ الْمُسْتَفِيضِ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَيْهِ فَرْعَانِ.
Yedinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder” buyruğunun umumunun dört surette tahsis edildiğini ileri sürmüşlerdir: Birincisi: Hür ile köle birbirine mirasçı olamaz. İkincisi: Kasten öldüren kimse mirasçı olamaz. Üçüncüsü: İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz; bu, ümmetin kabulle karşıladığı ve müstefîz derecesine ulaşmış bir haberdir ve bundan iki alt mesele doğar.
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْكَافِرَ لَا يَرِثُ مِنَ الْمُسْلِمِ، أَمَّا الْمُسْلِمُ فَهَلْ يَرِثُ مِنَ الْكَافِرِ؟ ذَهَبَ الْأَكْثَرُونَ إِلَى أَنَّهُ أَيْضًا لَا يَرِثُ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ يَرِثُ قَالَ الشَّعْبِيُّ: قَضَى مُعَاوِيَةُ بِذَلِكَ وَكَتَبَ بِهِ إِلَى زِيَادٍ، فَأَرْسَلَ ذَلِكَ زِيَادٌ إِلَى شُرَيْحٍ الْقَاضِي وَأَمَرَهُ بِهِ، وَكَانَ شُرَيْحٌ قَبْلَ ذَلِكَ يَقْضِي بِعَدَمِ التَّوْرِيثِ، فَلَمَّا أَمَرَهُ زِيَادٌ بِذَلِكَ كَانَ يَقْضِي بِهِ وَيَقُولُ: هَكَذَا قَضَى أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ.
Birinci Mesele: Kâfirin Müslümana mirasçı olamayacağı hususunda ittifak etmişlerdir. Müslümanın kâfire mirasçı olup olamayacağına gelince; çoğunluk onun da mirasçı olamayacağı görüşüne varmıştır. Bazıları ise mirasçı olacağını söylemiştir. Şa'bî şöyle demiştir: Muâviye buna hükmetti ve bunu Ziyâd'a yazdı. Ziyâd da bunu Kadı Şüreyh'e gönderip bu şekilde hükmetmesini emretti. Şüreyh bundan önce mirasçı olamayacağı yönünde hüküm veriyordu. Ziyâd kendisine bunu emredince artık bu doğrultuda hüküm veriyor ve: 'Müminlerin emiri böyle hükmetti' diyordu.
حُجَّةُ الْأَوَّلِينَ عُمُومُ
Birinci görüştekilerin delili,
قَوْلِهِ ﵇: «لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu buyruğunun umumudur: { لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ } “İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz.”
وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي: مَا
İkinci görüşün delili ise,
رُوِيَ أَنَّ مُعَاذًا كَانَ بِالْيَمَنِ فَذَكَرُوا لَهُ أَنَّ يَهُودِيًّا مَاتَ وَتَرَكَ أَخًا مُسْلِمًا فَقَالَ: سَمِعْتُ النَّبِيَّ ﷺ يَقُولُ: «الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ»
Muâz'ın Yemen'de bulunduğu sırada bir Yahudinin ölüp geride Müslüman bir kardeş bıraktığının kendisine söylenmesi üzerine: Nebî sallallahu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: { الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ } “İslam artırır, eksiltmez” dediğine dair rivayettir.
ثُمَّ أَكَّدُوا ذَلِكَ بِأَنْ قَالُوا إِنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يَقْتَضِي تَوْرِيثَ الْكَافِرِ مِنَ الْمُسْلِمِ، وَالْمُسْلِمِ مِنَ الْكَافِرِ، إِلَّا أَنَّا خَصَّصْنَاهُ
Sonra bunu şöyle diyerek tekit ettiler: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını tavsiye eder” buyruğunun zahiri, kâfirin Müslümana, Müslümanın da kâfire mirasçı olmasını gerektirir; ancak biz onu
بِقَوْلِهِ ﵊: «لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ } “İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz” buyruğu ile tahsis ettik.
لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ أَخَصُّ مِنْ تِلْكَ الْآيَةِ، وَالْخَاصُّ مقدم على العام فكذا هاهنا
Çünkü bu haber o ayetten daha hastır (özeldir), has olan ise am (genel) olana takdim edilir. Burada da böyledir;
قَوْلُهُ: «الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ»
onun: { الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ } “İslam artırır, eksiltmez” buyruğu,
أَخَصُّ مِنْ
şundan daha hastır:
قَوْلِهِ: «لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ»
{ لَا يَتَوَارَثُ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ } “İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz” buyruğundan.
فَوَجَبَ تَقْدِيمُهُ عَلَيْهِ، بَلْ هَذَا التَّخْصِيصُ أَوْلَى، لِأَنَّ ظَاهِرَ هَذَا الْخَبَرِ مُتَأَكَّدٌ بِعُمُومِ الْآيَةِ، وَالْخَبَرُ الْأَوَّلُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَأَقْصَى مَا قِيلَ فِي جَوَابِهِ: أَنَّ
Dolayısıyla onu buna takdim etmek vacip olmuştur; bilakis bu tahsis daha evladır. Çünkü bu haberin zahiri ayetin umumu ile teyit edilmiştir, birinci haber ise böyle değildir. Buna verilen cevapların en ileri olanı şudur:
قَوْلَهُ: «الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ»
{ الْإِسْلَامُ يَزِيدُ وَلَا يَنْقُصُ } “İslam artırır, eksiltmez” buyruğu,
لَيْسَ نَصًّا فِي وَاقِعَةِ الْمِيرَاثِ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى سَائِرِ الْأَحْوَالِ.
miras hadisesi hakkında açık bir nass değildir; bu sebeple onu diğer durumlara hamletmek vacip olmuştur.
الْفَرْعُ الثَّانِي: الْمُسْلِمُ إِذَا ارْتَدَّ ثُمَّ مَاتَ أَوْ قُتِلَ، فَالْمَالُ الَّذِي اكْتَسَبَهُ فِي زَمَانِ الرِّدَّةِ أَجْمَعُوا/ عَلَى أَنَّهُ لَا يُوَرَّثُ، بَلْ يَكُونُ لِبَيْتِ الْمَالِ، أَمَّا الْمَالُ الَّذِي اكْتَسَبَهُ حَالَ كَوْنِهِ مُسْلِمًا فَفِيهِ قَوْلَانِ: قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا يُوَرَّثُ بَلْ يَكُونُ لِبَيْتِ الْمَالِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَرِثُهُ وَرَثَتُهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى تَرْجِيحِ
İkinci Mesele: Müslüman irtidat eder, sonra ölür veya öldürülürse, irtidat döneminde kazandığı malın miras bırakılamayacağı, aksine beytülmale kalacağı hususunda icma etmişlerdir. Müslüman olduğu halde kazandığı mala gelince, bu konuda iki görüş vardır: Şâfiî: 'Miras bırakılamaz, aksine beytülmale kalır' demiştir. Ebû Hanîfe ise: 'Müslüman olan mirasçıları ona varis olur' demiştir. Şâfiî'nin delili, şu hususu tercih etmede icma etmiş olmamızdır:
قوله ﵇: «لا يتوارث أهل المتين»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: { لا يتوارث أهل ملتين } “İki ayrı din mensubu birbirine mirasçı olamaz” buyruğunun,
عَلَى عُمُومِ قَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَالْمُرْتَدُّ وَوَرَثَتُهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَهْلُ مِلَّتَيْنِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ التَّوَارُثُ.
{ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğunun umumuna [tercih edildiğinde icma etmiş olmamızdır]. Mürted ile onun Müslüman mirasçıları ise iki ayrı din mensubudur; dolayısıyla aralarında mirasçılığın gerçekleşmemesi vacip olur.
فَإِنْ قِيلَ: لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ الْمُرْتَدَّ زَالَ مِلْكُهُ فِي آخِرِ الْإِسْلَامِ وَانْتَقَلَ إِلَى الْوَارِثِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْمُسْلِمُ إِنَّمَا وَرِثَ عَنِ الْمُسْلِمِ لَا عَنِ الْكَافِرِ.
Eğer: 'Mürtedin mülkiyetinin İslam'ının son anında zail olup varise intikal ettiği söylenemez mi? Bu takdirde Müslüman kâfirden değil, ancak Müslümandan miras almış olur' denilirse,
قُلْنَا: لَوْ وَرِثَ الْمُسْلِمُ مِنَ الْمُرْتَدِّ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَرِثَهُ حَالَ حَيَاةِ الْمُرْتَدِّ أَوْ بَعْدَ مَمَاتِهِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، وَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي تِلْكَ الْأَمْوَالِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦] وَهُوَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ لِأَنَّ الْمُرْتَدَّ عِنْدَ مَمَاتِهِ كَافِرٌ فَيُفْضِي إِلَى حُصُولِ التَّوَارُثِ بَيْنَ أَهْلِ مِلَّتَيْنِ، وهو خلاف الخبر. ولا يبقى هاهنا إِلَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَرِثُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ مُسْتَنِدًا إِلَى آخِرِ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ إِسْلَامِهِ، إلا أن
Şöyle deriz: Müslüman mürtede mirasçı olsaydı, bu ya mürtedin sağlığında ya da ölümünden sonra olurdu. Birincisi bâtıldır; zira Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } [Mü'minûn 6] “Ancak eşleri veya ellerinin sahip olduğu [cariyeler] hariç” buyruğundan ötürü o mallarda tasarruf etmesi ona helal olmazdı ve bu icma ile bâtıldır. İkincisi de bâtıldır; çünkü mürted öldüğü sırada kâfirdir, bu da iki ayrı din mensubu arasında mirasın gerçekleşmesine yol açar ki bu da habere aykırıdır. Burada geriye ancak, onun ölümünden sonra, İslam'ının son anına dayandırılarak (müsteniden) mirasçı olduğu sözü kalır. Ne var ki
الْقَوْلَ بِالِاسْتِنَادِ بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْمِلْكُ حَاصِلًا حَالَ حَيَاةِ الْمُرْتَدِّ، فَلَوْ حَصَلَ بَعْدَ مَوْتِهِ عَلَى وَجْهٍ صَارَ حَاصِلًا فِي زَمَنِ حَيَاتِهِ لَزِمَ إِيقَاعُ التَّصَرُّفِ فِي الزَّمَانِ الْمَاضِي، وَذَلِكَ بَاطِلٌ فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ، وَإِنْ فُسِّرَ الِاسْتِنَادُ بِالتَّبْيِينِ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى أَنَّ الْوَارِثَ وَرِثَهُ مِنَ الْمُرْتَدِّ حَالَ حَيَاةِ الْمُرْتَدِّ، وَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
istinad (geçmişe dayandırma) görüşü de bâtıldır. Çünkü mülkiyet mürtedin sağlığında gerçekleşmemişken, ölümünden sonra onun sağlığı döneminde gerçekleşmiş sayılacak bir şekilde vuku bulması, tasarrufun geçmiş zamanda gerçekleşmesini gerektirir ki bu da aklın apaçık ilkelerine göre bâtıldır. Şayet istinad 'tebyîn' (durumun açığa çıkması) ile açıklanırsa, söz yine varisin mürtede onun sağlığında mirasçı olduğu neticesine döner ki biz bunu iptal etmiştik. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَوْضِعُ الرَّابِعُ: مِنْ تَخْصِيصَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ مَا هُوَ مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْمُجْتَهِدِينَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ لَا يُوَرَّثُونَ، وَالشِّيعَةُ خَالَفُوا فِيهِ،
Dördüncü Husus: Bu ayetin tahsislerinden biri de müctehidlerin çoğunluğunun benimsediği, peygamberlerin aleyhimüsselâm miras bırakmayacağı görüşüdür. Şia ise bu hususta muhalefet etmiştir.
رُوِيَ أَنَّ فَاطِمَةَ ﵍ لَمَّا طَلَبَتِ الْمِيرَاثَ وَمَنَعُوهَا مِنْهُ، احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ ﵊: «نَحْنُ مُعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُوَرَّثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ» فَعِنْدَ هَذَا احْتَجَّتْ فَاطِمَةُ ﵍ بِعُمُومِ قَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ
Rivayet edildiğine göre Fâtıma radıyallâhu anhâ miras talep edip de ona vermediklerinde, [sahabe] [Peygamber] aleyhisselâm'ın: { نَحْنُ مُعَاشِرَ الْأَنْبِيَاءِ لَا نُوَرَّثُ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ } “Biz peygamberler topluluğu miras bırakmayız; geride bıraktığımız şey sadakadır” buyruğunu delil getirdiler. Bunun üzerine Fâtıma radıyallâhu anhâ: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğunun umumunu delil getirdi.
وَكَأَنَّهَا أَشَارَتْ إِلَى أَنَّ عُمُومَ الْقُرْآنِ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، ثُمَّ إِنَّ الشِّيعَةَ قَالُوا: بِتَقْدِيرِ أَنْ يَجُوزَ تَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ إِلَّا أَنَّهُ غير جائز هاهنا، وَبَيَانُهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
Sanki o, Kur'an'ın umumunun âhâd haberle tahsis edilmesinin caiz olmadığına işaret etmiştir. Ardından Şia şöyle demiştir: Kur'an'ın umumunun âhâd haberle tahsis edilmesinin caiz olduğu kabul edilse bile, burada bu caiz değildir. Bunun açıklaması üç yöndendir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُ عَلَى خِلَافِ قَوْلِهِ تَعَالَى: حِكَايَةً عَنْ زَكَرِيَّا ﵇ يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ [مَرْيَمَ: ٦] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ [النَّمْلِ: ١٦] قَالُوا: وَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ ذَلِكَ عَلَى وِرَاثَةِ الْعِلْمِ وَالدِّينِ لِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَكُونُ وِرَاثَةً فِي الْحَقِيقَةِ بَلْ يَكُونُ كَسْبًا جَدِيدًا مُبْتَدَأً، إِنَّمَا التَّوْرِيثُ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي الْمَالِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُحْتَاجَ إِلَى مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَا كَانَ إِلَّا فَاطِمَةُ وَعَلِيٌّ وَالْعَبَّاسُ وَهَؤُلَاءِ كَانُوا مِنْ أَكَابِرِ الزُّهَّادِ وَالْعُلَمَاءِ وَأَهْلِ الدِّينِ، وَأَمَّا أَبُو بَكْرٍ فَإِنَّهُ مَا كَانَ مُحْتَاجًا إِلَى مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ الْبَتَّةَ، لأنه ما كان ممن يخطر بباله أنه يَرِثَ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالرَّسُولِ ﵊ أَنْ يُبَلِّغَ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ إِلَى مَنْ لَا حَاجَةَ بِهِ إِلَيْهَا وَلَا يُبَلِّغَهَا إِلَى مَنْ لَهُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا أَشَدُّ الْحَاجَّةِ، وَثَالِثُهَا: يُحْتَمَلُ أَنَّ
Birincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın Zekeriyyâ aleyhisselâm'dan naklettiği: { يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ } [Meryem 6] “Bana varis olsun ve Yakub hanedanına da varis olsun” buyruğuna ve Allah Teâlâ'nın: { وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ } [Neml 16] “Süleyman Dâvûd'a varis oldu” buyruğuna aykırıdır. Onlar dediler ki: Bunun ilim ve din mirasına hamledilmesi mümkün değildir; çünkü bu hakikatte bir miras olmayıp sıfırdan kazanılan yeni bir kazançtır. Mirasçılık hakikat yoluyla ancak malda gerçekleşir. İkincisi: Bu meseleyi bilmeye muhtaç olanlar yalnızca Fâtıma, Ali ve Abbas idi; bunlar ise zahitlerin, âlimlerin ve din ehlinin büyüklerindendi. Ebû Bekir'e gelince, onun bu meseleyi bilmeye kesinlikle ihtiyacı yoktu; çünkü o Resûlullah aleyhisselâm'a mirasçı olacağı aklına gelecek kimselerden değildi. Şu halde Resûlullah aleyhisselâm'ın buna ihtiyacı olmayan birine bu meseleyi tebliğ edip de onu bilmeye en çok muhtaç olanlara tebliğ etmemesi nasıl yakışır? Üçüncüsü: Şöyle olması muhtemeldir:
قَوْلَهُ: «مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ»
{ مَا تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ } “Geride bıraktığımız şey sadakadır” ifadesi,
صِلَةٌ
bir sıla cümlesidir,
لِقَوْلِهِ: «لَا نُوَرَّثُ»
{ لَا نُوَرَّثُ } “Biz miras bırakmayız” sözünün [sılasıdır].
وَالتَّقْدِيرُ: أَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي تَرَكْنَاهُ صَدَقَةٌ، فَذَلِكَ الشَّيْءُ لَا يُوَرَّثُ.
Takdiri de şöyledir: Sadaka olarak bıraktığımız şey miras bırakılmaz.
فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى لِلرَّسُولِ خَاصِّيَّةٌ فِي ذَلِكَ.
Eğer: 'Bu takdire göre Resûlullah için bu konuda bir hususiyet kalmaz' denilirse,
قُلْنَا: بَلْ تَبْقَى الْخَاصِّيَّةُ لِاحْتِمَالِ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ إِذَا عَزَمُوا عَلَى التَّصَدُّقِ بِشَيْءٍ فَبِمُجَرَّدِ الْعَزْمِ يَخْرُجُ ذَلِكَ عَنْ مِلْكِهِمْ وَلَا يَرِثُهُ وَارِثٌ عَنْهُمْ، وَهَذَا الْمَعْنَى مَفْقُودٌ فِي حَقِّ غَيْرِهِمْ.
Şöyle deriz: Bilakis hususiyet kalır; çünkü peygamberler bir şeyi sadaka vermeye azmettiklerinde sırf bu azimle o şeyin mülkiyetlerinden çıkması ve hiçbir varisin onlardan buna mirasçı olamaması muhtemeldir. Bu mana onların dışındakiler hakkında mevcut değildir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ فَاطِمَةَ ﵍ رَضِيَتْ بِقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ بَعْدَ هَذِهِ الْمُنَاظَرَةِ، وَانْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ أَبُو بَكْرٍ فَسَقَطَ هَذَا السُّؤَالُ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap şudur: Fâtıma radıyallâhu anhâ bu münazaradan sonra Ebû Bekir'in sözüne razı olmuş ve Ebû Bekir'in gittiği görüşün doğruluğu üzerinde icma meydana gelmiştir; böylece bu itiraz düşmüştür. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: مِنَ الْمَسَائِلِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ مَعْنَاهُ لِلذَّكَرِ مِنْهُمْ، فَحَذَفَ الرَّاجِعَ إِلَيْهِ لِأَنَّهُ مَفْهُومٌ، كَقَوْلِكَ: السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Sekizinci Mesele: Bu ayetle ilgili meselelerden biri de şudur: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğunun manası 'onlardan erkek olana' demektir. Anlaşıldığı için ona dönen zamir hazfedilmiştir; tıpkı 'yağ(ın) iki mennası bir dirheme' demen gibidir. En doğrusunu Allah bilir.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ الْمَعْنَى إِنْ كَانَتِ الْبَنَاتُ أَوِ الْمَوْلُودَاتُ نِسَاءً خُلْصًا لَيْسَ مَعَهُنَّ ابْنٌ، وَقَوْلُهُ: فَوْقَ اثْنَتَيْنِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرًا ثَانِيًا لِكَانَ، وَأَنْ يَكُونَ صِفَةً لِقَوْلِهِ: نِساءً أَيْ نساء زائدات على اثنتين. وهاهنا سُؤَالَاتٌ.
Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Şayet [mirasçılar] ikiden fazla kadın iseler, geride bıraktığı [malın] üçte ikisi onlarındır” buyruğuna gelince, bunun manası: Eğer kız çocukları veya doğanlar, yanlarında bir erkek çocuk olmaksızın sırf kadın iseler [demektir]. Âyetteki { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “ikiden fazla” ifadesinin 'kâne' fiilinin ikinci haberi olması da caizdir, { نِساءً } “kadınlar” kelimesinin sıfatı olması da caizdir; yani 'ikiden fazla kadınlar' demektir. Burada bazı sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ كَلَامٌ مَذْكُورٌ لِبَيَانِ حَظِّ الذَّكَرِ مِنَ الْأَوْلَادِ، لَا لِبَيَانِ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ إِرَادَتُهُ بِقَوْلِهِ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً وَهُوَ لِبَيَانِ حَظِّ الْإِنَاثِ.
Birinci Soru: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğu, iki kadının payını açıklamak için değil, çocuklardan erkeğin payını açıklamak için zikredilmiş bir sözdür. O halde kadınların payını açıklamak için olan { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } “Şayet [mirasçılar] kadın iseler” buyruğuyla onun kastedilmesi nasıl uygun düşer?
وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ دَلَّ عَلَى أَنَّ حَظَّ الْأُنْثَيَيْنِ هُوَ الثُّلُثَانِ، فَلَمَّا ذَكَرَ مَا دَلَّ عَلَى حُكْمِ الْأُنْثَيَيْنِ قَالَ بَعْدَهُ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ عَلَى مَعْنَى:
Cevap iki yöndendir: Birincisi: Biz { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Erkeğe iki kadının payı kadar” buyruğunun, iki dişinin payının üçte iki olduğuna delalet ettiğini açıklamıştık. İki dişinin hükmüne delalet eden şeyi zikredince, ardından şu anlamda olmak üzere: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ } “Şayet ikiden fazla kadın iseler, geride bıraktığının üçte ikisi onlarındır” buyurdu:
فَإِنْ كُنَّ جَمَاعَةَ بَالِغَاتٍ مَا بَلَغْنَ مِنَ الْعَدَدِ، فلهن ما للثنتين وَهُوَ الثُّلُثَانِ، لِيُعْلَمَ أَنَّ حُكْمَ الْجَمَاعَةِ حُكْمُ الثنتين
Eğer sayıları neye ulaşırsa ulaşsın bir topluluk iseler, iki dişiye ait olan şey yani üçte iki onlarındır; ta ki topluluğun hükmünün iki kadının hükmü gibi olduğu bilinsin,
بِغَيْرِ تَفَاوُتٍ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الْعَطْفَ مُتَنَاسِبٌ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْأُنْثَيَيْنِ، فَكَفَى هَذَا الْقَوْلُ فِي حُسْنِ هَذَا الْعَطْفِ.
aralarında hiçbir fark olmaksızın. Böylece bu atfın birbiriyle uyumlu olduğu sabit oldu. İkincisi: İki dişinin zikri daha önce geçmişti; dolayısıyla bu söz bu atfın güzelliği için yeterli olmuştur.
السُّؤَالُ الثَّانِي: هَلْ يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرَانِ فِي «كُنَّ» وَ «كَانَتْ» مُبْهَمَيْنِ وَيَكُونَ «نِسَاءً» وَ «وَاحِدَةً» تَفْسِيرًا لَهُمَا عَلَى أَنَّ «كَانَ» تَامَّةٌ؟
İkinci Soru: 'Künne' (كُنَّ) ve 'Kânet' (كَانَتْ) fiillerindeki iki zamirin mübhem olması, 'kâne' fiilinin tam fiil olması üzere 'nisâen' (نِسَاءً) ve 'vâhideten' (وَاحِدَةً) kelimelerinin de bu ikisinin tefsiri (açıklaması) olması sahih midir?
الْجَوَابُ: ذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ لَيْسَ بِبَعِيدٍ.
Cevap: el-Keşşâf sahibi bunun uzak olmadığını belirtmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: النِّسَاءُ: جَمْعٌ، وَأَقَلُّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ، فَالنِّسَاءُ يَجِبُ أَنْ يَكُنَّ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّقْيِيدِ بِقَوْلِهِ فَوْقَ اثْنَتَيْنِ؟
Üçüncü Soru: Nisâ (kadınlar) kelimesi çoğuldur ve çoğulun en azı üçtür. Dolayısıyla kadınların ikiden fazla olması zaten zorunludur; o halde { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “ikiden fazla” buyruğu ile kayıtlamanın faydası nedir?
الْجَوَابُ: مَنْ يَقُولُ أَقَلُّ الْجَمْعِ اثْنَانِ فَهَذِهِ الْآيَةُ حُجَّتُهُ، وَمَنْ يَقُولُ: هُوَ ثَلَاثَةٌ قَالَ هَذَا لِلتَّأْكِيدِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Cevap: Çoğulun en azının iki olduğunu söyleyen kimse için bu ayet onun delilidir. Çoğulun en azının üç olduğunu söyleyen kimse ise bunun tekit için olduğunu söylemiştir; nitekim şu buyruklarda olduğu gibi:
إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً [النساء: ١٠] وَقَوْلِهِ: لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ [النَّحْلِ: ٥١] .
{ إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ ناراً } [Nisâ 10] “Onlar karınlarına ancak ateş doldurup yerler” ve O'nun: { لَا تَتَّخِذُوا إِلهَيْنِ اثْنَيْنِ إِنَّما هُوَ إِلهٌ واحِدٌ } [Nahl 51] “İki ilah edinmeyin; O ancak tek bir ilahtır” buyruğunda olduğu gibi.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ فَنَقُولُ: قَرَأَ نَافِعٌ (وَاحِدَةٌ) بِالرَّفْعِ، وَالْبَاقُونَ/ بِالنَّصْبِ، أَمَّا الرَّفْعُ فَعَلَى كَانَ التَّامَّةِ، وَالِاخْتِيَارُ النَّصْبُ لِأَنَّ الَّتِي قَبْلَهَا لَهَا خَبَرٌ مَنْصُوبٌ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَإِنْ كُنَّ نِساءً وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنْ كَانَ الْمَتْرُوكَاتُ أَوِ الْوَارِثَاتُ نساء فكذا هاهنا، التَّقْدِيرُ: وَإِنْ كَانَتِ الْمَتْرُوكَةُ وَاحِدَةً، وَقَرَأَ زَيْدُ بن علي: النصف، بضم النون.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ كانَتْ واحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ } “Eğer bir tek [kız] ise, yarısı onundur” buyruğuna gelince, deriz ki: Nâfi' (وَاحِدَةٌ) kelimesini merfu (ötreli), diğerleri ise mansub (üstünlü) okumuştur. Merfu okunuş tam kâne'ye göredir. Tercih edilen ise mansub okunuştur; çünkü bundan önceki cümlede: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً } “Şayet kadınlar iseler” buyruğuyla mansub bir haber bulunmaktadır. Takdiri de: 'Şayet geride bırakılanlar veya mirasçı olanlar kadınlar ise' şeklindedir. Burada da böyledir, takdiri: 'Şayet geride bırakılan tek bir dişi ise' şeklindedir. Zeyd b. Ali ise nûn harfinin zammesiyle 'en-Nusf' (النُّصْفُ) şeklinde okumuştur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { وَلِأَبَوَيْهِ لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ } “Ölenin çocuğu varsa, geride bıraktığı maldan ana babasından her birine altıda bir pay vardır.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ كَيْفِيَّةَ مِيرَاثِ الْأَوْلَادِ ذَكَرَ بَعْدَهُ مِيرَاثَ الْأَبَوَيْنِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, çocukların mirasının keyfiyetini zikredince, ardından ana babanın mirasını zikretmiştir. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْحَسَنُ وَنُعَيْمُ بْنُ أَبِي ميسر السُّدُسُ بالتخفيف وكذلك الربع والثمن.
Birinci Mesele: Hasan ve Nuaym b. Ebî Meysere 'es-Suds' (السُّدْس) kelimesini [dâl harfinin sükûnu ile] tahfifen okumuşlardır; aynı şekilde er-rub' (الرُّبْع) ve es-sümn (الثُّمْن) kelimelerini de böyle okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ لِلْأَبَوَيْنِ ثَلَاثَةَ أَحْوَالٍ.
İkinci Mesele: Bil ki ana baba için üç hal vardır.
الْحَالَةُ الْأُولَى: أَنْ يَحْصُلَ مَعَهُمَا وَلَدٌ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ اسْمَ الْوَلَدِ يَقَعُ عَلَى الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى، فَهَذِهِ الْحَالَةُ يُمْكِنُ وُقُوعُهَا عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَحْصُلَ مَعَ الْأَبَوَيْنِ وَلَدٌ ذَكَرٌ وَاحِدٌ، أَوْ أَكْثَرُ مِنْ وَاحِدٍ، فَهَهُنَا الْأَبَوَانِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ. وَثَانِيهَا: أَنْ يحصل مع الأبوين بنتان أو أكثر، وهاهنا الْحُكْمُ مَا ذَكَرْنَاهُ أَيْضًا. وَثَالِثُهَا: أَنْ يَحْصُلَ مَعَ الْأَبَوَيْنِ بِنْتٌ وَاحِدَةٌ فَهَهُنَا لِلْبِنْتِ النِّصْفُ، وَلِلْأُمِّ السُّدُسُ وَلِلْأَبِ السُّدُسُ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ. والسدس الباقي أيضا للأب بحكم التعصيب، وَهَاهُنَا سُؤَالَاتٌ.
Birinci hal: Onlarla birlikte bir çocuğun bulunmasıdır; bu ayetten kastedilen de budur. Bil ki "veled" (çocuk) isminin hem erkeğe hem kadına (kıza) delalet ettiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Bu halin üç şekilde gerçekleşmesi mümkündür: Birincisi: Ana baba ile birlikte bir veya birden fazla erkek çocuğun bulunmasıdır; bu durumda ana babanın her birine altıda bir pay düşer. İkincisi: Ana baba ile birlikte iki veya daha fazla kız çocuğun bulunmasıdır; burada da hüküm yine zikrettiğimiz gibidir. Üçüncüsü: Ana baba ile birlikte sadece bir kız çocuğun bulunmasıdır; bu durumda bu ayetin hükmü gereğince kıza yarım, anneye altıda bir ve babaya altıda bir verilir. Kalan altıda bir de asabe olması sebebiyle yine babaya verilir. Burada [bazı] sorular vardır.
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَا شَكَّ أَنَّ حَقَّ الْوَالِدَيْنِ عَلَى الْإِنْسَانِ أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ وَلَدِهِ عَلَيْهِ، وَقَدْ بَلَغَ حَقُّ الْوَالِدَيْنِ إِلَى أَنْ قَرَنَ اللَّهُ طَاعَتَهُ بِطَاعَتِهِمَا فَقَالَ: وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْإِسْرَاءِ: ٢٣] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ نَصِيبَ الْأَوْلَادِ أَكْثَرَ وَنَصِيبَ الْوَالِدَيْنِ أَقَلَّ؟
Birinci Soru: Hiç şüphe yok ki ana babanın insan üzerindeki hakkı, çocuğunun onun üzerindeki hakkından daha büyüktür. Hatta ana babanın hakkı o dereceye varmıştır ki Allah, Kendisine itaati onların ikisine itaatle bir arada zikrederek: { وَقَضى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً } [İsrâ 23] “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve ana babaya iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti” buyurmuştur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın çocukların payını daha çok, ana babanın payını ise daha az kılmasının sebebi nedir?
وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ وَالْحِكْمَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَالِدَيْنِ مَا بَقِيَ مِنْ عُمْرِهِمَا إِلَّا الْقَلِيلُ فَكَانَ احْتِيَاجُهُمَا إِلَى الْمَالِ قَلِيلًا، أَمَّا الْأَوْلَادُ فَهُمْ فِي زَمَنِ الصِّبَا فَكَانَ احْتِيَاجُهُمْ إِلَى الْمَالِ كَثِيرًا فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Bunun cevabı son derece güzel ve hikmetlidir: Çünkü ana babanın ömründen pek az bir şey kalmıştır, bu sebeple mala olan ihtiyaçları azdır. Çocuklara gelince, onlar küçüklük çağındadırlar ve bu sebeple mala olan ihtiyaçları pek çoktur; böylece aralarındaki fark ortaya çıkmaktadır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلِأَبَوَيْهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟
İkinci Soru: O'nun: { وَلِأَبَوَيْهِ } “Ana babasından her birine” buyruğundaki zamir nereye dönmektedir?
الْجَوَابُ: أَنَّهُ ضَمِيرٌ عَنْ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَالْمُرَادُ: وَلِأَبَوَيِ الْمَيِّتِ.
Cevap: O, metinde açıkça zikredilmemiş olana ait bir zamirdir; kastedilen ise 'ölenin ana babasına' demektir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا المراد بالأبوين؟
Üçüncü Soru: Ebeveyn (ana baba) ile kastedilen nedir?
وَالْجَوَابُ: هُمَا الْأَبُ وَالْأُمُّ، وَالْأَصْلُ فِي الْأُمِّ أَنْ يُقَالَ لَهَا أَبَةٌ، فَأَبَوَانِ تَثْنِيَةُ أَبٍ وَأَبَةٍ.
Cevap: Onlar baba ve annedir. Esasen anneye 'ebetün' (أَبَة) denir. Dolayısıyla ebeveyn (أَبَوَانِ), eb (أَب) ve ebetün (أَبَة) kelimelerinin tesniyesidir (ikilidir).
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: كَيْفَ تَرْكِيبُ هَذِهِ الْآيَةِ.
Dördüncü Soru: Bu ayetin [nahiv] terkibi nasıldır?
الْجَوَابُ: قَوْلُهُ: لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: لِأَبَوَيْهِ بِتَكْرِيرِ الْعَامِلِ، وَفَائِدَةُ هَذَا الْبَدَلِ أَنَّهُ لَوْ قِيلَ: وَلِأَبَوَيْهِ السُّدُسُ لَكَانَ ظَاهِرُهُ اشْتِرَاكَهُمَا فِيهِ.
Cevap: O'nun: { لِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا } “her birine” buyruğu, amilin tekrarlanması suretiyle { لِأَبَوَيْهِ } “ana babasından” buyruğundan bedeldir. Bu bedelin faydası şudur: Şayet 've li-ebeveyhi's-südüs' (ana babasına altıda bir vardır) denilseydi, zâhiren bu altıda birde ikisinin ortak olduğu anlaşılırdı.
فَإِنْ قِيلَ: فَهَلَّا قِيلَ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْ أَبَوَيْهِ السُّدُسُ.
Eğer: "Peki, 'ana babasının her birine altıda bir vardır' denilseydi olmaz mıydı?" denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ فِي الْإِبْدَالِ وَالتَّفْصِيلِ بَعْدَ الْإِجْمَالِ تَأْكِيدًا وَتَشْدِيدًا، وَالسُّدُسُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ: لِأَبَوَيْهِ، وَالْبَدَلُ مُتَوَسِّطٌ بَيْنَهُمَا لِلْبَيَانِ.
Biz deriz ki: Çünkü bedel yapmada ve icmalden (özetten) sonra tafsilatta (açıklamada) bulunmada bir tekit ve pekiştirme vardır. { السُّدُسُ } “altıda bir” kelimesi mübteda (özne), onun haberi (yüklemi) ise { لِأَبَوَيْهِ } “ana babasına” ifadesidir; bedel ise açıklama amacıyla ikisinin arasında yer almıştır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلَدٌ وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَلِأُمِّهِ الثُّلُثُ } “Eğer çocuğu yok da ana babası ona mirasçı oluyorsa, annesine üçte bir düşer.”
وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:
Ayetle ilgili iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ مِنْ أَحْوَالِ الْأَبَوَيْنِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَحْصُلَ مَعَهُمَا أَحَدٌ مِنَ الْأَوْلَادِ، وَلَا يَكُونَ هُنَاكَ وَارِثٌ سِوَاهُمَا، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَوَرِثَهُ أَبَواهُ فَهَهُنَا لِلْأُمِّ الثُّلُثُ، وَذَلِكَ فَرْضٌ لَهَا، وَالْبَاقِي لِلْأَبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَوَرِثَهُ أَبَواهُ ظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ لَا وَارِثَ لَهُ سِوَاهُمَا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَجْمُوعُ الْمَالِ لَهُمَا، فَإِذَا كَانَ نَصِيبُ الْأُمِّ هُوَ الثُّلُثَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْبَاقِي وَهُوَ الثُّلُثَانِ لِلْأَبِ، فَهَهُنَا يَكُونُ الْمَالُ بَيْنَهُمَا لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ كَمَا فِي حَقِّ الْأَوْلَادِ، وَيَتَفَرَّعُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا فَرْعَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ السَّابِقَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْأَبِ هُوَ السُّدُسُ، وَفِي هَذِهِ الصُّورَةِ يَأْخُذُ الثُّلُثَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ هاهنا يَأْخُذُ السُّدُسَ بِالْفَرِيضَةِ، وَالنِّصْفَ بِالتَّعْصِيبِ. الثَّانِي: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ يَأْخُذُ النِّصْفَ بِالتَّعْصِيبِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْأَبُ إِذَا انْفَرَدَ أَنْ يَأْخُذَ كُلَّ الْمَالِ، لِأَنَّ خَاصِّيَّةَ الْعَصَبَةِ هُوَ أَنْ يَأْخُذَ الْكُلَّ عِنْدَ الِانْفِرَادِ، هَذَا كُلُّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ وَارِثٌ سِوَى الْأَبَوَيْنِ، أَمَّا إِذَا وَرِثَهُ أَبَوَاهُ مَعَ أَحَدِ الزَّوْجَيْنِ فَذَهَبَ أَكْثَرُ الصَّحَابَةِ إِلَى أَنَّ الزَّوْجَ يَأْخُذُ نَصِيبَهُ ثُمَّ يُدْفَعُ ثُلُثُ مَا بَقِيَ إِلَى الْأُمِّ، وَيُدْفَعُ الْبَاقِي إِلَى الْأَبِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُدْفَعُ إِلَى الزَّوْجِ نَصِيبُهُ، وَإِلَى الْأُمِّ الثُّلُثُ، وَيُدْفَعُ الْبَاقِي إِلَى الْأَبِ، وَقَالَ: لَا أَجِدُ فِي كِتَابِ اللَّهِ ثُلُثَ مَا بَقِيَ، وَعَنِ ابْنِ سِيرِينَ أَنَّهُ وَافَقَ ابْنَ عَبَّاسٍ فِي الزَّوْجَةِ وَالْأَبَوَيْنِ، وَخَالَفَهُ فِي الزَّوْجِ وَالْأَبَوَيْنِ، لِأَنَّهُ يُفْضِي إِلَى أَنْ يَكُونَ لِلْأُنْثَى مِثْلُ حَظِّ الذَّكَرَيْنِ، وَأَمَّا فِي الزَّوْجَةِ فَإِنَّهُ لَا يُفْضِي إِلَى ذَلِكَ، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَاعِدَةَ الْمِيرَاثِ أَنَّهُ مَتَى اجْتَمَعَ الرَّجُلُ وَالْمَرْأَةُ مِنْ جِنْسٍ وَاحِدٍ كَانَ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الِابْنَ مَعَ الْبِنْتِ كَذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ/ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَأَيْضًا الْأَخُ مَعَ الْأُخْتِ كَذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النِّسَاءِ: ١٧٦] وَأَيْضًا الْأُمُّ مَعَ الْأَبِ كَذَلِكَ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ إِذَا كَانَ لَا وَارِثَ غَيْرُهُمَا فَلِلْأُمِّ الثُّلُثُ، وَلِلْأَبِ الثُّلُثَانِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا أَخَذَ الزَّوْجُ نَصِيبَهُ وَجَبَ أَنْ يُبْقَى الْبَاقِي بَيْنَ الْأَبَوَيْنِ أَثْلَاثًا، لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ. الثَّانِي: أَنَّ الْأَبَوَيْنِ يُشْبِهَانِ شَرِيكَيْنِ بَيْنَهُمَا مَالٌ، فَإِذَا صَارَ شَيْءٌ مِنْهُ مُسْتَحَقًّا بَقِيَ الْبَاقِي بَيْنَهُمَا عَلَى قَدْرِ الِاسْتِحْقَاقِ الْأَوَّلِ، الثَّالِثُ: أَنَّ الزَّوْجَ إِنَّمَا أَخَذَ سَهْمَهُ بِحُكْمِ عَقْدِ النِّكَاحِ لَا بِحُكْمِ الْقَرَابَةِ، فَأَشْبَهَ الْوَصِيَّةَ فِي قِسْمَةِ الْبَاقِي، الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا خَلَفَتْ زَوْجًا وَأَبَوَيْنِ فَلِلزَّوْجِ النِّصْفُ، فَلَوْ دَفَعْنَا الثُّلُثَ إِلَى الْأُمِّ وَالسُّدُسَ إِلَى الْأَبِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ لِلْأُنْثَى مِثْلُ حَظِّ الذَّكَرَيْنِ، وَهَذَا خِلَافُ قَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ.
Birinci Mesele: Bil ki bu, ana babanın hallerinden ikincisidir; o da kendileriyle birlikte çocuklardan hiçbirinin bulunmaması ve orada kendilerinden başka mirasçının da olmamasıdır. { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } “ana babası ona mirasçı oluyorsa” buyruğundan kastedilen budur. Bu durumda annenin hakkı üçte birdir ve bu onun farz (belirlenmiş) payıdır; geriye kalanı ise babanındır. Zira O'nun: { وَوَرِثَهُ أَبَواهُ } buyruğunun zâhiri, onlardan başka mirasçısı olmadığını hissettirmektedir. Durum böyle olunca malın tamamı ikisine ait olur. Annenin payı üçte bir olunca, geriye kalanın yani üçte ikinin babaya ait olması gerekir. Bu durumda mal aralarında, tıpkı çocuklar hakkında olduğu gibi erkeğe iki kadının payı kadar paylaştırılır. Zikrettiğimiz husustan iki fer'î mesele doğar: Birincisi: Önceki ayet, babanın farz payının altıda bir olduğuna delalet etmişti; bu surette ise babanın üçte iki pay alması, onun altıda biri farz olarak, yarımı da asabe olarak alması sebebiyledir. İkincisi: Bu surette yarımı asabe olarak aldığı sabit olunca, baba tek başına kaldığında malın tamamını alması gerekir; çünkü asabenin hususiyeti, tek başına kaldığında malın tamamını almasıdır. Bütün bunlar, ölenin ana babasından başka mirasçısı olmadığı takdirdedir. Şayet ana babası eşlerden biriyle birlikte ona mirasçı olursa, sahabilerin çoğunluğu eşin kendi payını alacağı, ardından kalanın üçte birinin anneye verileceği ve geriye kalanın da babaya verileceği görüşüne varmıştır. İbn Abbas ise şöyle demiştir: Eşe kendi payı, anneye [bütün malın] üçte biri verilir ve geriye kalan babaya ödenir. O şöyle demiştir: "Allah'ın kitabında kalanın üçte biri diye bir şey bulamıyorum." İbn Sîrîn'den nakledildiğine göre o, eş (hanım) ve ana baba meselesinde İbn Abbas'a muvafakat etmiş, koca ve ana baba meselesinde ise ona muhalefet etmiştir; çünkü bu durum dişiye iki erkeğin payı kadar pay verilmesi sonucuna yol açar. Eş (hanım) durumunda ise böyle bir sonuca yol açmaz. Cumhurun delili birkaç yöndendir: Birincisi: Mirasın genel kaidesi şudur ki, aynı cinsten erkek ve kadın bir araya geldiğinde erkeğe iki kadının payı kadar düşer. Görmez misin ki erkek çocuk ile kız çocuk böyledir; nitekim Allah Teâlâ: { يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Allah size çocuklarınız hakkında, erkeğe iki kadının payı kadarını emreder” buyurmuştur. Aynı şekilde erkek kardeş ile kız kardeş de böyledir; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } [Nisâ 176] “Eğer onlar erkek ve kadın kardeşler iseler, erkeğe iki kadının payı kadar vardır” buyurmuştur. Aynı şekilde anne ile baba da böyledir; çünkü biz açıkladık ki, kendilerinden başka mirasçı olmadığında anneye üçte bir, babaya üçte iki verilir. Bu sabit olunca deriz ki: Koca payını aldığında geriye kalanın, erkeğe iki kadının payı kadar olacak şekilde ana baba arasında üçte paylara bölünerek paylaştırılması gerekir. İkincisi: Ana baba, aralarında ortak mal bulunan iki ortağa benzer; o maldan bir kısmı hak sahibine verilince, kalan kısım aralarında ilk hak ediş oranına göre kalır. Üçüncüsü: Koca payını akrabalık hükmüyle değil ancak nikah akdi hükmüyle almıştır; dolayısıyla kalanın taksiminde vasiyete benzemiştir. Dördüncüsü: Bir kadın geride bir koca ve ana babasını bıraktığında kocaya yarım pay düşer; şayet anneye [bütün malın] üçte birini, babaya ise altıda birini verirsek kadının iki erkeğin payı kadar pay alması gerekir ki bu durum O'nun: { لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “erkeğe iki kadının payı kadar vardır” buyruğuna aykırıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْوُجُوهَ الثَّلَاثَةَ الْأُوَلَ: يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِالْقِيَاسِ.
Bil ki ilk üç vechin neticesi, Kur'an'ın umumunun (genel hükmünün) kıyas ile tahsis edilmesine dayanmaktadır.
وَأَمَّا الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فَهُوَ تَخْصِيصٌ لِأَحَدِ الْعُمُومَيْنِ بِالْعُمُومِ الثَّانِي.
Dördüncü veche gelince, o iki umumdan birinin diğer umum ile tahsis edilmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَلِإِمِّهِ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَالْمِيمِ وَشَرَطُوا فِي جَوَازِ هَذِهِ الْكَسْرَةِ أَنْ يَكُونَ مَا قَبْلَهَا حَرْفًا مَكْسُورًا أَوْ يَاءً.
İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî 'feli'ümmihî' (فَلِإِمِّهِ) lafzını hemzenin ve mimin kesresiyle okumuşlar ve bu kesrenin caiz olması için kendisinden önce kesreli bir harf veya yâ harfi bulunmasını şart koşmuşlardır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَكَقَوْلِهِ: فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ [الزمر: ٦] .
Birincisine örnek: { فِي بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ } [Zümer 6] “annelerinizin karınlarında” buyruğudur.
وأما الثاني: فكقوله: فِي أُمِّها رَسُولًا [القصص: ٥٩] وَإِذَا لَمْ يُوجَدْ هَذَا الشَّرْطُ فَلَيْسَ إِلَّا الضَّمُّ كَقَوْلِهِ: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٠] وَأَمَّا الْبَاقُونَ فَإِنَّهُمْ قَرَءُوا بِضَمِّ الْهَمْزَةِ، أَمَّا وَجْهُ مَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُمُ اسْتَثْقَلُوا الضَّمَّةَ بَعْدَ الْكَسْرَةِ فِي قَوْلِهِ: فَلِأُمِّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّامَ لِشِدَّةِ اتِّصَالِهَا بِالْأُمِّ صَارَ الْمَجْمُوعُ كَأَنَّهُ كَلِمَةٌ وَاحِدَةٌ، وَلَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ فِعُلٌ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَضَمِّ الْعَيْنِ، فَلَا جَرَمَ جُعِلَتِ الضَّمَّةُ كَسْرَةً، وَأَمَّا وَجْهُ مَنْ قَرَأَ الْهَمْزَةَ بِالضَّمِّ فَهُوَ أَتَى بِهَا عَلَى الْأَصْلِ وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ اسْتِعْمَالُ فِعُلٍ لِأَنَّ اللَّامَ فِي حُكْمِ الْمُنْفَصِلِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkincisine örnek: { فِي أُمِّها رَسُولًا } [Kasas 59] “onların ana merkezlerine bir elçi” buyruğudur. Bu şart bulunmadığında ise O'nun: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } [Mü'minûn 50] “Meryem oğlunu ve annesini bir ayet kıldık” buyruğunda olduğu gibi sadece damme (ötre) ile okunur. Diğer kıraat imamları ise hemzeyi zamme ile okumuşlardır. Kesre ile okuyanın gerekçesine gelince, Zeccâc şöyle demiştir: Onlar O'nun: { فَلِأُمِّهِ } buyruğunda kesreden sonra gelen zamme okunuşunu ağır bulmuşlardır; çünkü lâm harfi 'ümmihî' kelimesine aşırı derecede bitişik olduğundan ikisinin toplamı sanki tek bir kelime gibi olmuştur. Arap kelamında ise fâ harfi kesreli, ayn harfi zammeli olan 'fi'ul' (فِعُلٌ) vezni yoktur; bu yüzden zamme kesreye çevrilmiştir. Hemzeyi zamme ile okuyanın gerekçesine gelince, o kelimeyi aslına uygun olarak getirmiştir ve bundan 'fi'ul' kalıbının kullanılması lazım gelmez; zira lâm harfi munfasıl (ayrı bir kelime) hükmündedir. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ فَلِأُمِّهِ السُّدُسُ } “Eğer kardeşleri varsa, annesine altıda bir düşer.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَالَةُ الثَّالِثَةُ مِنْ أَحْوَالِ الْأَبَوَيْنِ وَهِيَ أَنْ يُوجَدَ مَعَهُمَا الْإِخْوَةُ، وَالْأَخَوَاتُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu, ana babanın hallerinden üçüncüsüdür; o da kendileriyle birlikte erkek kardeşlerin ve kız kardeşlerin bulunmasıdır. Bu ayetle ilgili [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الْأُخْتَ الْوَاحِدَةَ لَا تَحْجُبُ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ الثَّلَاثَةَ يَحْجُبُونَ، وَاخْتَلَفُوا فِي الْأُخْتَيْنِ، فَالْأَكْثَرُونَ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَى الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ/ الْحَجْبِ كَمَا فِي الثَّلَاثَةِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يَحْجُبَانِ كَمَا فِي حَقِّ الْوَاحِدَةِ، حُجَّةُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ هَذَا الْحَجْبَ مَشْرُوطٌ بِوُجُودِ الْإِخْوَةِ، وَلَفْظُ الْإِخْوَةِ جَمْعٌ وَأَقَلُّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ عَلَى مَا ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَإِذَا لَمْ تُوجَدِ الثَّلَاثَةُ لَمْ يَحْصُلْ شَرْطُ الْحَجْبِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْحَجْبُ. رُوِيَ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ لِعُثْمَانَ: بِمَ صَارَ الْأَخَوَانِ يَرُدَّانِ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ؟ وَإِنَّمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ وَالْأَخَوَانِ فِي لِسَانِ قَوْمِكَ لَيْسَا بِإِخْوَةٍ؟
Birinci Mesele: Âlimler, tek bir kız kardeşin anneyi üçte birden altıda bire hacbetmeyeceği (düşürmeyeceği) konusunda ittifak etmişlerdir. Üç kardeşin hacbedeceği konusunda da ittifak etmişlerdir; fakat iki kız kardeş hakkında ihtilaf etmişlerdir. Sahabenin çoğunluğu, tıpkı üç kardeşte olduğu gibi iki kız kardeşin de hacbedeceği görüşündedir. İbn Abbas ise tek kız kardeşte olduğu gibi ikisinin hacbetmeyeceğini söylemiştir. İbn Abbas'ın delili şudur: Ayet, bu hacbin kardeşlerin bulunması şartına bağlı olduğuna delalet etmektedir; 'ihve' (إِخْوَة) lafzı çoğuldur ve usûl-i fıkıhta sabit olduğu üzere çoğulun en azı üçtür. Üç sayısı bulunmayınca hacbin şartı gerçekleşmemiş olur, bu sebeple hacbin meydana gelmemesi gerekir. Rivayet edildiğine göre İbn Abbas, Osman'a şöyle demiştir: "İki erkek kardeş hangi sebeple anneyi üçte birden altıda bire düşürüyor? Halbuki Allah Teâlâ ancak: { فَإِنْ كانَ لَهُ إِخْوَةٌ } “Eğer kardeşleri varsa” buyurmuştur; senin kavminin dilinde ise iki erkek kardeş 'ihve' (çoğul kardeşler) sayılmaz?"
فَقَالَ عُثْمَانُ: لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَرُدَّ قَضَاءً قَضَى بِهِ مَنْ قَبْلِي وَمَضَى فِي الْأَمْصَارِ.
Bunun üzerine Osman şöyle demiştir: "Benden öncekilerin verdiği ve şehirlerde uygulanıp geçmiş olan bir hükmü geri çeviremem."
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ الْحِكَايَةِ دَلَالَةً عَلَى أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ لِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ذَكَرَ ذَلِكَ مَعَ عُثْمَانَ، وَعُثْمَانُ مَا أَنْكَرَهُ، وَهَمَا كَانَا مِنْ صَمِيمِ الْعَرَبِ، وَمِنْ عُلَمَاءِ اللِّسَانِ، فَكَانَ اتِّفَاقُهُمَا حُجَّةً فِي ذَلِكَ.
Bil ki bu anlatımda çoğulun en azının üç olduğuna dair delalet vardır; zira İbn Abbas bunu Osman ile birlikte zikretmiş ve Osman da bunu inkâr etmemiştir. Her ikisi de halis Arap idiler ve dil âlimlerinden idiler; dolayısıyla ikisinin ittifakı bu hususta bir hüccettir.
وَاعْلَمْ أَنَّ لِلْعُلَمَاءِ فِي أَقَلِّ الْجَمْعِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ اثْنَانِ وَهُوَ قَوْلُ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ ﵀ عَلَيْهِ، وَاحْتَجُّوا فِيهِ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيمِ: ٤] وَلَا يَكُونُ لِلْإِنْسَانِ الْوَاحِدِ أَكْثَرُ مِنْ قَلْبٍ وَاحِدٍ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ وَالتَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ: فَوْقَ اثْنَتَيْنِ إِنَّمَا يَحْسُنُ لَوْ كَانَ لَفْظُ النِّسَاءِ صَالِحًا لِلثِّنْتَيْنِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: «الِاثْنَانِ فَمَا فَوْقَهُمَا جَمَاعَةٌ» وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْمَذْهَبِ زَعَمُوا أَنَّ ظَاهِرَ الْكِتَابِ يُوجِبُ الْحَجْبَ بِالْأَخَوَيْنِ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي نَصَرْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ أَقَلَّ الْجَمْعِ ثَلَاثَةٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَظَاهِرُ الْكِتَابِ لَا يُوجِبُ الْحَجْبَ بِالْأَخَوَيْنِ، وَإِنَّمَا الْمُوجِبُ لِذَلِكَ هُوَ الْقِيَاسُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنْ نَقُولَ: الْأُخْتَانِ يُوجِبَانِ الْحَجْبَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْأَخَوَانِ وَجَبَ أَنْ يَحْجُبَا أَيْضًا، إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ الْأُخْتَيْنِ يَحْجُبَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا رَأَيْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى نَزَّلَ الِاثْنَيْنِ مِنَ النِّسَاءِ مَنْزِلَةَ الثَّلَاثَةِ فِي بَابِ الْمِيرَاثِ، أَلَا تَرَى أَنَّ نَصِيبَ الْبِنْتَيْنِ وَنَصِيبَ الثَّلَاثَةِ هُوَ الثُّلُثَانِ، وَأَيْضًا نَصِيبَ الْأُخْتَيْنِ مِنَ الْأُمِّ وَنَصِيبَ الثَّلَاثَةِ هُوَ الثُّلُثُ، فَهَذَا الِاسْتِقْرَاءُ يُوجِبُ أَنْ يَحْصُلَ الْحَجْبُ بِالْأُخْتَيْنِ، كَمَا أَنَّهُ حَصَلَ بِالْأَخَوَاتِ الثَّلَاثَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأُخْتَيْنِ يَحْجُبَانِ،
Bil ki âlimlerin çoğulun en azı hakkında iki görüşü vardır: Birincisi: Çoğulun en azının iki olduğudur; bu, Kâdî Ebû Bekir el-Bâkıllânî'nin -rahmetullâhi aleyh- görüşüdür. Bu hususta birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } [Tahrîm 4] “çünkü kalpleriniz eğrilmişti” buyruğudur; halbuki bir insanın birden fazla kalbi olmaz. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } buyruğudur; zira { فَوْقَ اثْنَتَيْنِ } “ikiden fazla” kaydı ancak nisâ lafzı ikiye de şamil olabildiği takdirde güzel olur. Üçüncüsü: O'nun: «İki ve üzeri bir cemaattir» hadisidir. Bu mezhebi savunanlar, Kitab'ın zâhirinin iki erkek kardeş ile de hacbi gerektirdiğini iddia etmişlerdir. Ancak bizim usûl-i fıkıhta savunduğumuz görüş çoğulun en azının üç olduğudur. Bu takdire göre Kitab'ın zâhiri iki erkek kardeş ile hacbi gerektirmez; bunu gerektiren şey ancak kıyastır. Bunun açıklaması şudur: İki kız kardeş hacbi gerektirir; durum böyle olunca iki erkek kardeşin de hacbetmesi gerekir. İki kız kardeşin hacbettiğini söyledik; çünkü gördük ki Allah Teâlâ miras bahsinde kadınlardan ikiyi üçün makamına indirmiştir. Görmez misin ki iki kızın payı ile üç kızın payı üçte ikidir; aynı şekilde anne bir iki kız kardeşin payı ile üçün payı da üçte birdir. Bu istikrâ (tümevarım), tıpkı üç kız kardeşte gerçekleştiği gibi iki kız kardeş ile de hacbin meydana gelmesini gerektirir; böylece iki kız kardeşin hacbettiği sabit olur.
وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الْأُخْتَيْنِ لَزِمَ ثُبُوتُهُ فِي الْأَخَوَيْنِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، فَهَذَا أَحْسَنُ مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَفِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ إِجْرَاءَ الْقِيَاسِ فِي التَّقْدِيرَاتِ صَعْبٌ لِأَنَّهُ غَيْرُ مَعْقُولِ الْمَعْنَى، فَيَكُونُ ذَلِكَ مُجَرَّدَ تَشْبِيهٍ مِنْ غَيْرِ جَامِعٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: لَا يُتَمَسَّكُ بِهِ عَلَى طَرِيقَةِ الْقِيَاسِ، بَلْ عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِقْرَاءِ لِأَنَّ الْكَثْرَةَ أَمَارَةُ الْعُمُومِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الطَّرِيقَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَأَكَّدَ هَذَا بِإِجْمَاعِ التَّابِعِينَ عَلَى سُقُوطِ مَذْهَبِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْأَصَحُّ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْإِجْمَاعَ الْحَاصِلَ عَقِيبَ الْخِلَافِ حُجَّةٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu durum iki kız kardeş hakkında sabit olunca, aralarında bir fark olduğunu söyleyen bulunmadığı için iki erkek kardeş hakkında da sabit olması gerekir. Bu meselede söylenebilecek en güzel söz budur; fakat bunda bir müşkül vardır, zira takdirat (belirlenmiş miktarlar) konusunda kıyası işletmek zordur, çünkü onun manası akılla kavranabilir değildir. Dolayısıyla bu, ortak bir illet olmaksızın sırf bir benzetme olur. Şöyle de denilebilir: Buna kıyas yoluyla değil bilakis istikrâ (tümevarım) yoluyla tutunulur, çünkü çokluk umumun göstergesidir; ne var ki bu yol son derece zayıftır, en doğrusunu Allah bilir. Bil ki bu durum, tabiînin İbn Abbas'ın mezhebini terketme hususundaki icmâı ile de kuvvet kazanmıştır. Usûl-i fıkıhta en sahih olan görüş, ihtilaftan sonra hasıl olan icmâın hüccet olduğudur. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْإِخْوَةُ إِذَا حَجَبُوا الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ فَهُمْ لَا يَرِثُونَ شَيْئًا الْبَتَّةَ، بَلْ/ يَأْخُذُ الْأَبُ كُلَّ الْبَاقِي وَهُوَ خَمْسَةُ أَسْدَاسٍ، سُدُسٌ بِالْفَرْضِ، وَالْبَاقِي بِالتَّعْصِيبِ، وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الْإِخْوَةُ يَأْخُذُونَ السُّدُسَ الَّذِي حَجَبُوا الْأُمَّ عَنْهُ، وَمَا بَقِيَ فَلِلْأَبِ، وَحُجَّتُهُ أَنَّ الِاسْتِقْرَاءَ دَلَّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَا يَرِثُ لَا يَحْجُبُ، فَهَؤُلَاءِ الْإِخْوَةُ لَمَّا حَجَبُوا وَجَبَ أَنْ يَرِثُوا، وَحُجَّةُ الْجُمْهُورِ أَنَّ عِنْدَ عَدَمِ الْإِخْوَةِ كَانَ الْمَالُ مِلْكًا لِلْأَبَوَيْنِ، وَعِنْدَ وُجُودِ الْإِخْوَةِ لَمْ يَذْكُرْهُمُ اللَّهُ تَعَالَى إِلَّا بِأَنَّهُمْ يَحْجُبُونَ الْأُمَّ مِنَ الثُّلُثِ إِلَى السُّدُسِ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ كَوْنِهِ حَاجِبًا كَوْنُهُ وَارِثًا، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى الْمَالُ بَعْدَ حُصُولِ هَذَا الْحَجْبِ عَلَى مَلْكِ الْأَبَوَيْنِ، كَمَا كَانَ قَبْلَ ذَلِكَ وَاللَّهُ أعلم.
İkinci Mesele: Kardeşler anneyi üçte birden altıda bire düşürdüklerinde asla bir şey miras alamazlar; bilakis geriye kalan altıda beş payın tamamını baba alır. Bunun altıda biri farz olarak, kalanı ise asabe olarak alınır. İbn Abbas ise şöyle demiştir: Kardeşler anneyi mahrum bıraktıkları o altıda biri alırlar, geriye kalan da babanındır. Onun delili şudur: İstikrâ (tümevarım), miras almayanın hacbetmeyeceğini göstermiştir; bu kardeşler hacbettiklerine göre miras almaları da gerekir. Cumhurun delili ise şudur: Kardeşler yokken mal ana babanın mülkü idi; kardeşler bulunduğunda ise Allah Teâlâ onlardan sadece anneyi üçte birden altıda bire hacbettiklerini zikretmiştir; kişinin hacbeden olmasından vâris olması lazım gelmez. Dolayısıyla bu hacb gerçekleştikten sonra malın, daha önce olduğu gibi yine ana babanın mülkiyetinde kalması gerekir. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bu paylar, ölenin] yapacağı vasiyetten veya borçtan sonradır.”
اعْلَمْ أَنَّ مَسَائِلَ الْوَصَايَا تُذْكَرُ فِي خَاتِمَةِ هذه الآية وهاهنا مَسَائِلُ:
Bil ki vasiyet meseleleri bu ayetin sonunda zikredilecektir; burada ise [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنْصِبَاءَ الْأَوْلَادِ وَالْوَالِدَيْنِ، قَالَ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ أَيْ هَذِهِ الْأَنْصِبَاءُ إِنَّمَا تُدْفَعُ إِلَى هَؤُلَاءِ إِذَا فَضَلَ عَنِ الْوَصِيَّةِ وَالدَّيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَوَّلَ مَا يُخْرَجُ مِنَ التَّرِكَةِ الدَّيْنُ، حَتَّى لَوِ اسْتَغْرَقَ الدَّيْنُ كُلَّ مَالِ الْمَيِّتِ لَمْ يَكُنْ لِلْوَرَثَةِ فِيهِ حَقٌّ، فَأَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ دَيْنٌ، أَوْ كَانَ إِلَّا أَنَّهُ قُضِيَ وَفَضَلَ بَعْدَهُ شَيْءٌ، فَإِنْ أَوْصَى الْمَيِّتُ بِوَصِيَّةٍ أُخْرِجَتِ الْوَصِيَّةُ مِنْ ثُلُثِ مَا فَضَلَ، ثُمَّ قُسِمَ الْبَاقِي مِيرَاثًا عَلَى فَرَائِضِ اللَّهِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ çocukların ve ana babanın paylarını zikredince: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } “[Bu paylar, ölenin] yapacağı vasiyetten veya borçtan sonradır” buyurmuştur. Yani bu paylar, ancak vasiyet ve borçtan arta kalan bir şey olduğunda bunlara verilir. Çünkü terekeden ilk çıkarılacak olan borçtur; hatta borç ölünün bütün malını kaplasa, mirasçıların o malda hiçbir hakkı olmaz. Şayet borç yoksa veya borç olup da ödendikten sonra geriye bir şey kalmışsa, eğer ölü bir vasiyette bulunmuşsa vasiyet kalanın üçte birinden çıkarılır; sonra da geriye kalan mal Allah'ın farz kıldığı paylar üzerinden miras olarak taksim edilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci Mesele:
رُوِيَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّكُمْ لَتَقْرَءُونَ الْوَصِيَّةَ قَبْلَ الدَّيْنِ، وَإِنَّ الرَّسُولَ ﷺ قَضَى بِالدَّيْنِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ.
Ali b. Ebî Tâlib'den -radıyallâhu anh- şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Sizler vasiyeti borçtan önce okuyorsunuz; halbuki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem borcun vasiyetten önce ödenmesine hükmetmiştir."
وَاعْلَمْ أَنَّ مُرَادَهُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُ التَّقْدِيمُ فِي الذِّكْرِ وَاللَّفْظِ، وَلَيْسَ مُرَادُهُ أَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي تَقْدِيمَ الْوَصِيَّةِ عَلَى الدَّيْنِ فِي الْحُكْمِ لِأَنَّ كَلِمَةَ «أَوْ» لَا تُفِيدُ التَّرْتِيبَ الْبَتَّةَ.
Bil ki onun -radıyallâhu teâlâ anh- kastı, zikirde ve lafızda önceliktir; yoksa ayetin hüküm bakımından vasiyeti borca takdim etmeyi gerektirdiğini kastetmemiştir, zira 'ev' (أَوْ) kelimesi asla tertip ifade etmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي تَقْدِيمِ الْوَصِيَّةِ عَلَى الدَّيْنِ فِي اللَّفْظِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَصِيَّةَ مَالٌ يُؤْخَذُ بِغَيْرِ عِوَضٍ فَكَانَ إِخْرَاجُهَا شَاقًّا عَلَى الْوَرَثَةِ، فَكَانَ أَدَاؤُهَا مَظِنَّةً لِلتَّفْرِيطِ بِخِلَافِ الدَّيْنِ، فَإِنَّ نُفُوسَ الْوَرَثَةِ مُطْمَئِنَّةٌ إِلَى أَدَائِهِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَدَّمَ اللَّهُ ذِكْرَ الْوَصِيَّةِ عَلَى ذِكْرِ الدَّيْنِ فِي اللَّفْظِ بَعْثًا عَلَى أَدَائِهَا وَتَرْغِيبًا فِي إِخْرَاجِهَا، ثُمَّ أَكَّدَ فِي ذَلِكَ التَّرْغِيبِ بِإِدْخَالِ كَلِمَةِ «أَوْ» عَلَى الْوَصِيَّةِ وَالدَّيْنِ، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُمَا فِي وُجُوبِ الْإِخْرَاجِ عَلَى السَّوِيَّةِ.
Bil ki lafızda vasiyetin borçtan önce zikredilmesinin hikmeti iki yöndendir: Birincisi: Vasiyet karşılıksız olarak alınan bir maldır, dolayısıyla onun terekeden çıkarılması vârislere ağır gelir; bu yüzden onun yerine getirilmesinde gevşeklik gösterilmesi muhtemeldir. Borç ise böyle değildir; çünkü vârislerin gönlü onu ödemeye yatkındır. İşte bu sebeple Allah Teâlâ yerine getirilmesine teşvik etmek ve çıkarılmasına rağbet ettirmek için lafızda vasiyetin zikrini borcun zikrinden öne almıştır. Sonra da ikisinin çıkarılmasının gereklilikte eşit olduğuna dikkat çekmek üzere vasiyet ile borcun arasına 'ev' (veya) edatını dahil ederek bu teşviki pekiştirmiştir.
الثَّانِي: أَنَّ سِهَامَ الْمَوَارِيثِ كَمَا أَنَّهَا تُؤَخَّرُ عَنِ الدَّيْنِ فَكَذَا تُؤَخَّرُ عَنِ الْوَصِيَّةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ إِذَا أَوْصَى بِثُلُثِ مَالِهِ كَانَ سِهَامُ الْوَرَثَةِ مُعْتَبَرَةً بَعْدَ تَسْلِيمِ الثُّلُثِ إِلَى الْمُوصَى لَهُ، فَجَمَعَ اللَّهُ بَيْنَ ذِكْرِ الدَّيْنِ وَذِكْرِ الْوَصِيَّةِ، لِيُعْلِمَنَا أَنَّ سِهَامَ الْمِيرَاثِ مُعْتَبَرَةٌ/ بَعْدَ الْوَصِيَّةِ كَمَا هِيَ مُعْتَبَرَةٌ بَعْدَ الدَّيْنِ، بَلْ فَرَّقَ بَيْنَ الدَّيْنِ وَبَيْنَ الْوَصِيَّةِ مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ لَوْ هَلَكَ مِنَ الْمَالِ شَيْءٌ دَخَلَ النُّقْصَانُ فِي أَنْصِبَاءِ أَصْحَابِ الْوَصَايَا وَفِي أَنْصِبَاءِ أَصْحَابِ الْإِرْثِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الدَّيْنُ، فانه لَوْ هَلَكَ مِنَ الْمَالِ شَيْءٌ دَخَلَ النُّقْصَانُ فِي أَنْصِبَاءِ أَصْحَابِ الْوَصَايَا وَفِي أَنْصِبَاءِ أَصْحَابِ الْإِرْثِ، وَلَيْسَ كَذَلِكَ الدَّيْنُ، فَإِنَّهُ لَوْ هَلَكَ مِنَ الْمَالِ شَيْءٌ اسْتُوْفِيَ الدَّيْنُ كُلُّهُ مِنَ الْبَاقِي، وَإِنِ اسْتَغْرَقَهُ بَطَلَ حَقُّ الْمُوصَى لَهُ وَحَقُّ الْوَرَثَةِ جَمِيعًا، فَالْوَصِيَّةُ تُشْبِهُ الْإِرْثَ مِنْ وَجْهٍ، وَالدَّيْنَ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، أَمَّا مُشَابَهَتُهَا بِالْإِرْثِ فَمَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ مَتَى هَلَكَ مِنَ الْمَالِ شَيْءٌ دَخَلَ النُّقْصَانُ فِي أَنْصِبَاءِ أَصْحَابِ الْوَصِيَّةِ وَالْإِرْثِ، وَأَمَّا مُشَابَهَتُهَا بِالدَّيْنِ فَلِأَنَّ سِهَامَ
İkincisi: Miras payları borçtan sonraya bırakıldığı gibi vasiyetten de sonraya bırakılır. Görmez misin ki ölen kimse malının üçte birini vasiyet ettiğinde, mirasçıların payları ancak üçte bir lehtar lehine teslim edildikten sonra dikkate alınır. Bu sebeple Allah, miras paylarının borçtan sonra dikkate alındığı gibi vasiyetten sonra da dikkate alındığını bize bildirmek için borcun zikri ile vasiyetin zikrini bir arada vermiştir. Hatta başka bir cihetten borç ile vasiyetin arasını ayırmıştır ki o da şudur: Şayet maldan bir şey helak olsa, bu noksanlık vasiyet sahiplerinin paylarına ve miras sahiplerinin paylarına girer; borç ise böyle değildir. Çünkü maldan bir şey helak olsa, borcun tamamı kalan maldan ödenir; eğer borç bütün malı kaplarsa hem vasiyet lehtarının hakkı hem de mirasçıların hakkı tamamen düşer. Dolayısıyla vasiyet bir yönden mirasa, diğer bir yönden de borca benzer. Mirasa benzemesine gelince, zikrettiğimiz üzere maldan bir şey helak olduğunda noksanlığın vasiyet ve miras sahiplerinin paylarına girmesidir. Borca benzemesine gelince, miras ehlinin paylarının
أَهْلِ الْمَوَارِيثِ مُعْتَبَرَةٌ بَعْدَ الْوَصِيَّةِ كَمَا أَنَّهَا مُعْتَبَرَةٌ بَعْدَ الدَّيْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
tıpkı borçtan sonra dikkate alındığı gibi vasiyetten sonra da dikkate alınmasıdır. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لقائل أن يقول: ما معنى «أو» هاهنا وَهَلَّا قِيلَ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا أَوْ دَيْنٍ، وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ «أَوْ» مَعْنَاهَا الْإِبَاحَةُ كَمَا لَوْ قَالَ قَائِلٌ: جَالِسِ الْحَسَنَ أَوِ ابْنَ سِيرِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَهْلٌ أَنْ يُجَالَسَ، فَإِنْ جَالَسْتَ الْحَسَنَ فَأَنْتَ مُصِيبٌ، أَوِ ابْنَ سِيرِينَ فَأَنْتَ مُصِيبٌ، وَإِنْ جَمَعْتَهُمَا فَأَنْتَ مُصِيبٌ، أَمَّا لَوْ قَالَ: جَالِسِ الرَّجُلَيْنِ فَجَالَسْتَ وَاحِدًا مِنْهُمَا وَتَرَكْتَ الْآخَرَ كنت غير موافق للأمر، فكذا هاهنا لَوْ قَالَ: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ وَدَيْنٍ وَجَبَ فِي كُلِّ مَالٍ أَنْ يَحْصُلَ فِيهِ الْأَمْرَانِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، أَمَّا إِذَا ذَكَرَهُ بِلَفْظِ «أَوْ» كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ أَحَدَهُمَا إِنْ كَانَ فَالْمِيرَاثُ بَعْدَهُ، وَكَذَلِكَ إِنْ كَانَ كِلَاهُمَا. الثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ «أَوْ» إِذَا دَخَلَتْ عَلَى النَّفْيِ صَارَتْ فِي مَعْنَى الْوَاوِ كَقَوْلِهِ: وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً [الْإِنْسَانِ: ٢٤] وَقَوْلِهِ: حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ [الْأَنْعَامِ: ١٤٦] فكانت «أو» هاهنا بِمَعْنَى الْوَاوِ، فَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ لَمَّا كَانَ فِي مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ صَارَ كَأَنَّهُ قَالَ إِلَّا أَنْ يَكُونَ هُنَاكَ وَصِيَّةٌ أَوْ دَيْنٌ فَيَكُونُ الْمُرَادُ بَعْدَهُمَا جَمِيعًا.
Üçüncü Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Burada 'ev' (أَوْ) kelimesinin anlamı nedir? Niçin { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } denilmiştir? Cevap iki yöndendir: Birincisi: 'Ev' (أَوْ) kelimesinin manası ibâhadır (serbestliktir); tıpkı bir kimsenin: "Hasan ile veya İbn Sîrîn ile otur" demesi gibidir. Bunun anlamı, onların her birinin meclisinde oturulmaya layık olduğudur; dolayısıyla Hasan ile otursan isabet etmiş olursun, İbn Sîrîn ile otursan isabet etmiş olursun, ikisini bir arada toplasan yine isabet etmiş olursun. Fakat eğer: "İki adamla birlikte otur" deseydi ve sen ikisinden biriyle oturup diğerini terk etseydin, emre uygun davranmamış olurdun. Burada da böyledir; şayet { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ وَدَيْنٍ } (vasiyet ve borçtan sonra) denilseydi, her terekede her iki durumun da bulunması zorunlu olurdu; halbuki durumun böyle olmadığı bilinmektedir. 'Ev' lafzı ile zikredilince ise anlam: Bu ikisinden biri bulunursa miras ondan sonradır; şayet her ikisi birden bulunursa yine böyledir, şeklinde olur. İkincisi: 'Ev' kelimesi nefyin (olumsuzluğun) üzerine dahil olduğunda vâv (وَ) manasına gelir; nitekim: { وَلا تُطِعْ مِنْهُمْ آثِماً أَوْ كَفُوراً } [İnsân 24] “Onlardan hiçbir günahkâra yahut nanköre itaat etme” ve: { حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ } [En'âm 146] “Sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı ya da kemiğe karışanlar hariç, ikisinin iç yağlarını onlara haram kıldık” buyruklarında olduğu gibi burada da 'ev', vâv manasındadır. İşte bunun gibi Allah Teâlâ'nın: { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَوْ دَيْنٍ } buyruğu da istisna manasında olduğundan, sanki: "Orada bir vasiyet veya bir borç bulunması müstesnadır" demiş gibi olmuştur; bu durumda kastedilen her ikisinden sonradır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يُوصَى بِفَتْحِ الصَّادِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ.
Dördüncü Mesele: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, fâili meçhul fiil olarak sâd harfinin fethasıyla 'yûsâ' (يُوصَى) şeklinde okumuşlardır.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الصَّادِ إِضَافَةً إِلَى الْمُوصِي وَهُوَ الِاخْتِيَارُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ.
Nâfi', Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise vasiyet edene nispetle sâd harfinin kesresiyle 'yûsî' (يُوصِي) şeklinde okumuşlardır; Allah Teâlâ'nın: { مِمَّا تَرَكَ إِنْ كانَ لَهُ وَلَدٌ } “eğer çocuğu varsa bıraktığı maldan” buyruğunun delaletiyle tercih edilen okuyuş da budur.
قَوْلُهُ تَعَالَى: آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً.
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz. Bunlar Allah tarafından belirlenmiş birer paydır. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
اعْلَمْ أَنَّ هَذَا كَلَامٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ ذِكْرِ الْوَارِثِينَ وَأَنْصِبَائِهِمْ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَمِنْ حَقِّ/ الِاعْتِرَاضِ أَنْ يَكُونَ مَا اعْتَرَضَ مُؤَكِّدًا مَا اعْتَرَضَ بَيْنَهُ وَمُنَاسِبَهُ، فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنْصِبَاءَ الْأَوْلَادِ وَأَنْصِبَاءَ الْأَبَوَيْنِ، وَكَانَتْ تِلْكَ الْأَنْصِبَاءُ مُخْتَلِفَةً وَالْعُقُولُ لَا تَهْتَدِي إِلَى كَمِّيَّةِ تِلْكَ التَّقْدِيرَاتِ، وَالْإِنْسَانُ رُبَّمَا خَطَرَ بِبَالِهِ أَنَّ الْقِسْمَةَ لَوْ وَقَعَتْ عَلَى غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ كَانَتْ أنفع وَأَصْلَحَ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ كَانَتْ قِسْمَةُ الْعَرَبِ لِلْمَوَارِيثِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وَأَنَّهُمْ كَانُوا يُوَرِّثُونَ الرِّجَالَ الْأَقْوِيَاءَ، وَمَا كَانُوا يُوَرِّثُونَ الصِّبْيَانَ وَالنِّسْوَانِ وَالضُّعَفَاءَ، فَاللَّهُ تَعَالَى أَزَالَ هَذِهِ الشُّبْهَةَ بِأَنْ قَالَ: إِنَّكُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ عُقُولَكُمْ لَا تُحِيطُ بِمَصَالِحِكُمْ، فَرُبَّمَا اعْتَقَدْتُمْ فِي شَيْءٍ أَنَّهُ صَالِحٌ لَكُمْ وَهُوَ عَيْنُ الْمَضَرَّةِ وَرُبَّمَا اعْتَقَدْتُمْ فِيهِ أَنَّهُ عَيْنُ الْمَضَرَّةِ وَيَكُونُ عَيْنَ الْمَصْلَحَةِ، وَأَمَّا الْإِلَهُ الْحَكِيمُ الرَّحِيمُ فَهُوَ الْعَالِمُ بِمُغَيَّبَاتِ الْأُمُورِ وَعَوَاقِبِهَا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: أَيُّهَا النَّاسُ اتْرُكُوا تَقْدِيرَ الْمَوَارِيثِ بِالْمَقَادِيرِ الَّتِي تَسْتَحْسِنُهَا عُقُولُكُمْ، وَكُونُوا مُطِيعِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ فِي هَذِهِ التَّقْدِيرَاتِ الَّتِي قَدَّرَهَا لَكُمْ، فَقَوْلُهُ: آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً إِشَارَةٌ إِلَى تَرْكِ مَا يَمِيلُ إِلَيْهِ الطَّبْعُ مِنْ قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ عَلَى الْوَرَثَةِ، وَقَوْلُهُ:
Bil ki bu ifade, mirasçıların ve onların paylarının zikri ile { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından belirlenmiş birer paydır” buyruğu arasında yer alan bir ara cümledir (cümle-i mu'terıza). İtirazın (ara cümlenin) hakkı ise arasına girdiği hususu pekiştirmesi ve ona münasip olmasıdır. Deriz ki: Allah Teâlâ çocukların ve ana babanın paylarını zikrettiğinde, bu paylar farklı farklı olup akıllar da bu takdiratın miktarına tek başına eremeyeceğinden ve insanın aklına bu taksimin bundan başka bir şekilde gerçekleşmesinin daha faydalı ve daha maslahata uygun olacağı gelebileceğinden -özellikle Arapların miras taksimi bu minval üzere olup güçlü erkekleri vâris kılarken çocukları, kadınları ve zayıfları mirasçı yapmadıklarından- Allah Teâlâ şöyle buyurarak bu şüpheyi gidermiştir: Sizler bilirsiniz ki akıllarınız kendi maslahatlarınızı kuşatamaz; nitekim bazen bir şeyin sizin için yararlı olduğunu zannedersiniz halbuki o büsbütün zarardır; bazen de büsbütün zarar olduğunu zannedersiniz oysa o tam bir maslahattır. Hakîm ve Rahîm olan İlah ise işlerin gaybını ve akıbetlerini hakkıyla bilendir. Sanki şöyle denilmiştir: Ey insanlar! Mirasların takdirini aklınızın güzel gördüğü miktarlara göre belirlemeyi bırakın ve sizin için takdir ettiği bu miktarlarda Allah'ın emrine itaatkâr olun! O'nun: { آباؤُكُمْ وَأَبْناؤُكُمْ لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “Babalarınız ve oğullarınızdan hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” buyruğu, mirasların vârisler arasında taksiminde nefsin meylettiği şeyleri terk etmeye bir işarettir. O'nun:
فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ إِشَارَةٌ إِلَى وُجُوبِ الِانْقِيَادِ لِهَذِهِ الْقِسْمَةِ الَّتِي قَدَّرَهَا الشَّرْعُ وَقَضَى بِهَا، وَذَكَرُوا فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعًا فِي الْآخِرَةِ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّ اللَّهَ لَيُشَفِّعُ بَعْضَهُمْ فِي بَعْضٍ، فَأَطْوَعُكُمْ لِلَّهِ ﷿ مِنَ الْأَبْنَاءِ وَالْآبَاءِ أَرْفَعُكُمْ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ الْوَالِدُ أَرْفَعَ دَرَجَةً فِي الْجَنَّةِ مِنْ وَلَدِهِ رَفَعَ اللَّهُ إِلَيْهِ وَلَدَهُ بِمَسْأَلَتِهِ لِيُقِرَّ بِذَلِكَ عَيْنَهُ، وَإِنْ كَانَ الْوَلَدُ أَرْفَعَ دَرَجَةً مِنْ وَالِدَيْهِ رَفَعَ اللَّهُ إِلَيْهِ وَالِدَيْهِ، فَقَالَ: لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً لِأَنَّ أَحَدَهُمَا لَا يَعْرِفُ أَنَّ انْتِفَاعَهُ فِي الْجَنَّةِ بِهَذَا أَكْثَرُ أَمْ بِذَلِكَ.
{ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } “Bunlar Allah tarafından belirlenmiş birer paydır” buyruğu ise şeriatın takdir edip hükme bağladığı bu taksime boyun eğmenin vacip olduğuna bir işarettir. O'nun: { أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu” buyruğundan kastedilen husus hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Kastedilen, ahirette size fayda bakımından daha yakın olanıdır. İbn Abbas şöyle demiştir: "Allah Teâlâ onların bazısını bazısına şefaatçi kılar. Oğullardan ve babalardan Allah'a en çok itaatkâr olanınız, cennette derecesi en yüksek olanınızdır. Eğer baba cennette çocuğundan daha yüksek derecede ise, Allah onun gözünü aydın etmek için yaptığı dua sebebiyle çocuğunu onun yanına yükseltir; eğer çocuk ana babasından daha yüksek derecede ise, Allah ana babasını onun yanına yükseltir." İşte bu sebeple: { لَا تَدْرُونَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ لَكُمْ نَفْعاً } “hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilemezsiniz” buyurmuştur; zira onlardan biri cennette bunun mu yoksa şunun mu menfaatinin daha çok olduğunu bilemez.
الثَّانِي: الْمُرَادُ كَيْفِيَّةُ انْتِفَاعِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ فِي الدُّنْيَا مِنْ جِهَةِ مَا أَوْجَبَ مِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَيْهِ وَالتَّرْبِيَةِ لَهُ وَالذَّبِّ عَنْهُ وَالثَّالِثُ: الْمُرَادُ جَوَازُ أَنْ يَمُوتَ هَذَا قَبْلَ ذَلِكَ فَيَرِثُهُ وَبِالضِّدِّ.
İkincisi: Kastedilen, ona infak etme, onu yetiştirip terbiye etme ve onu savunup koruma hususunda vacip kıldığı şeyler yönüyle dünyada bazısının bazısına sağladığı menfaatin keyfiyetidir. Üçüncüsü: Kastedilen, birinin diğerinden önce ölüp ona mirasçı olmasının veya bunun aksinin caiz olmasıdır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ هُوَ مَنْصُوبٌ نَصْبَ الْمَصْدَرِ الْمُؤَكِّدِ أَيْ فَرَضَ ذَلِكَ فَرْضًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا حَكِيمًا، وَالْمَعْنَى أَنَّ قِسْمَةَ اللَّهِ لِهَذِهِ الْمَوَارِيثِ أَوْلَى مِنَ الْقِسْمَةِ الَّتِي تَمِيلُ إِلَيْهَا طِبَاعُكُمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَيَكُونُ عَالِمًا بِمَا فِي قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ مِنَ الْمَصَالِحِ وَالْمَفَاسِدِ، وَأَنَّهُ حَكِيمٌ لَا يَأْمُرُ إِلَّا بِمَا هُوَ الْأَصْلَحُ الْأَحْسَنُ، وَمَتَى كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَتْ قِسْمَتُهُ لِهَذِهِ الْمَوَارِيثِ أَوْلَى مِنَ الْقِسْمَةِ الَّتِي تُرِيدُونَهَا، وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ لِلْمَلَائِكَةِ: إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] .
Allah Teâlâ'nın buyruğu: { فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ } pekiştirici masdar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansubdur; yani 'bunu kesin bir farz olarak farz kıldı' demektir. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” Bunun anlamı şudur: Allah'ın bu mirasları taksim etmesi, sizin tabiatınızın meylettiği taksimden daha evladır; çünkü O Teâlâ bütün malumatı hakkıyla bilendir, dolayısıyla miras taksimindeki maslahatları ve mefsedetleri de hakkıyla bilmektedir; ayrıca O, sadece en maslahata uygun ve en güzel olanı emreden bir Hakîm'dir. Durum böyle olunca, O'nun bu mirasları taksimi sizin arzu ettiğiniz taksimden daha evla olur. Bu, O'nun meleklere söylediği: { إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ } [Bakara 30] “Şüphesiz ben sizin bilmediklerinizi bilirim” sözünün bir benzeridir.
فَإِنْ قِيلَ لِمَ قَالَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً مَعَ أَنَّهُ الْآنَ كَذَلِكَ.
Eğer: "O şu anda da böyle olduğu halde niçin mâzi sîgasıyla { كانَ عَلِيماً حَكِيماً } denilmiştir?" denilirse,
قُلْنَا: قَالَ الْخَلِيلُ: الْخَبَرُ عَنِ اللَّهِ بِهَذِهِ الْأَلْفَاظِ كَالْخَبَرِ بِالْحَالِ وَالِاسْتِقْبَالِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الدُّخُولِ تَحْتَ الزَّمَانِ، وَقَالَ سِيبَوَيْهِ: الْقَوْمُ لَمَّا شَاهَدُوا عِلْمًا وَحِكْمَةً وَفَضْلًا وَإِحْسَانًا تَعَجَّبُوا، فَقِيلَ/ لَهُمْ: إِنَّ اللَّهَ كَانَ كَذَلِكَ، وَلَمْ يَزَلْ مَوْصُوفًا بهذه الصفات.
Biz deriz ki: Halîl şöyle demiştir: Allah Teâlâ hakkında bu lafızlarla haber vermek, şimdiki zaman ve gelecek zamanla haber vermek gibidir; çünkü O Teâlâ zamana dahil olmaktan münezzehtir. Sîbeveyhi ise şöyle demiştir: İnsanlar ilim, hikmet, lütuf ve ihsanı müşahede ettiklerinde hayrete düştüler; bunun üzerine onlara: 'Şüphesiz Allah ezelden beri böyledir ve bu sıfatlarla mevsuf olmaya devam etmektedir' denilmiştir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 12]
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ (١٢)
{ وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَكُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ إِنْ لَمْ يَكُنْ لَكُمْ وَلَدٌ فَإِنْ كانَ لَكُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَكْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ } “Eğer eşlerinizin çocuğu yoksa, bıraktıkları malın yarısı sizindir. Şayet çocukları varsa, yapacakları vasiyetten veya borçtan sonra bıraktıklarının dörtte biri sizindir. Eğer çocuğunuz yoksa, bıraktığınız malın dörtte biri eşlerinizindir. Şayet çocuğunuz varsa, yapacağınız vasiyetten veya borçtan sonra bıraktığınızın sekizde biri onlarındır. Eğer kendisine mirasçı olunan erkek veya kadının çocuğu ve ana babası olmayıp (kelâle olup) bir erkek veya bir kız kardeşi bulunuyorsa, bunların her birine altıda bir pay düşer. Eğer bundan daha fazla iseler, zarara uğratılmaksızın yapılacak vasiyetten veya borçtan sonra üçte bir hissede ortaktırlar. Bunlar Allah tarafından bir vasiyettir. Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir. (12)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ إلى قوله مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْرَدَ أَقْسَامَ الْوَرَثَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى أَحْسَنِ التَّرْتِيبَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْوَارِثَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِالْمَيِّتِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ أَوْ بِوَاسِطَةٍ، فَإِنِ اتَّصَلَ بِهِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ فَسَبَبُ الِاتِّصَالِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ النَّسَبَ أَوِ الزَّوْجِيَّةَ، فَحَصَلَ هَاهُنَا أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ، أَشْرَفُهَا وَأَعْلَاهَا الِاتِّصَالُ الْحَاصِلُ ابْتِدَاءً مِنْ جِهَةِ النسب، وذلك هو قرابة الولاد، وَيَدْخُلُ فِيهَا الْأَوْلَادُ وَالْوَالِدَانِ فَاللَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ حُكْمَ هَذَا الْقِسْمِ. وَثَانِيهَا: الِاتِّصَالُ الْحَاصِلُ ابْتِدَاءً مِنْ جِهَةِ الزَّوْجِيَّةِ، وَهَذَا الْقِسْمُ مُتَأَخِّرٌ فِي الشَّرَفِ عَنِ الْقِسْمِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ الْأَوَّلَ ذَاتِيٌّ وَهَذَا الثَّانِي عَرَضِيٌّ، وَالذَّاتِيُّ أَشْرَفُ مِنَ الْعَرَضِيِّ، وَهَذَا الْقِسْمُ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ الْآنَ فِي تَفْسِيرِهَا. وَثَالِثُهَا: الِاتِّصَالُ الْحَاصِلُ بِوَاسِطَةِ الْغَيْرِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْكَلَالَةِ، وَهَذَا الْقِسْمُ مُتَأَخِّرٌ عَنِ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَوْلَادَ وَالْوَالِدَيْنِ وَالْأَزْوَاجَ وَالزَّوْجَاتِ لَا يَعْرِضُ لَهُمُ السُّقُوطُ بِالْكُلِّيَّةِ، وَأَمَّا الْكَلَالَةُ فَقَدْ يَعْرِضُ لَهُمُ السُّقُوطُ بِالْكُلِّيَّةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ يُنْسَبُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى الْمَيِّتِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، وَالْكَلَالَةُ تُنْسَبُ إِلَى الْمَيِّتِ بِوَاسِطَةٍ وَالثَّابِتُ ابْتِدَاءً أَشْرَفُ مِنَ الثَّابِتِ بِوَاسِطَةٍ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ مُخَالَطَةَ الْإِنْسَانِ بِالْوَالِدَيْنِ وَالْأَوْلَادِ وَالزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ أَكْثَرُ وَأَتَمُّ مِنْ مُخَالَطَتِهِ بِالْكَلَالَةِ. وَكَثْرَةُ الْمُخَالَطَةِ مَظِنَّةُ الْأُلْفَةِ وَالشَّفَقَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ شِدَّةَ الِاهْتِمَامِ بِأَحْوَالِهِمْ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ الثَّلَاثَةِ وَأَشْبَاهِهَا أَخَّرَ اللَّهُ تَعَالَى ذِكْرَ مَوَارِيثِ الْكَلَالَةِ عَنْ ذِكْرِ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ وَمَا أَشَدَّ انْطِبَاقَهُ/ عَلَى قَوَانِينِ الْمَعْقُولَاتِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ } buyruğundan { مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ bu ayetlerde mirasçıların kısımlarını en güzel bir tertip üzere zikretmiştir. Çünkü mirasçı olan kimse ölen kimseye ya vasıtasız olarak ya da bir vasıta ile bağlıdır. Şayet ona vasıtasız bağlı ise bu irtibatın sebebi ya nesep ya da evliliktir. Böylece burada üç kısım ortaya çıkmıştır: Bunların en şereflisi ve en üstünü, bizzat nesep yönünden baştan hasıl olan irtibattır; bu da çocukluk ve ana babalık bağıdır ki içine çocuklar ve ana baba girer. İşte Allah Teâlâ bu kısmın hükmünü öne almıştır. İkincisi: Bizzat evlilik yönünden baştan hasıl olan irtibattır; bu kısım şeref bakımından birinci kısımdan sonradır, çünkü birincisi zatîdir, bu ikincisi ise ârızîdir (sonradan oluşan) ve zatî olan ârızî olandan daha şereflidir. İşte şu an tefsirinde bulunduğumuz bu ayetten kastedilen de bu kısımdır. Üçüncüsü: Başkasının vasıtasıyla hasıl olan irtibattır ki buna "kelâle" denir; bu kısım şu sebeplerden ötürü ilk iki kısımdan sonradır: Birincisi: Çocuklar, ana baba, kocalar ve zevceler için mirastan tamamen düşme (ıskat) durumu söz konusu olmaz; kelâle için ise tamamen düşme durumu söz konusu olabilir. İkincisi: İlk iki kısımdan her biri ölene vasıtasız nispet edilir, kelâle ise ölene bir vasıta ile nispet edilir; bizzat baştan sabit olan ise vasıta ile sabit olandan daha şereflidir. Üçüncüsü: İnsanın ana baba, çocuklar, koca ve zevce ile olan irtibat ve birlikteliği kelâle ile olan birlikteliğinden daha çok ve daha tamdır. Birlikteliğin çokluğu ise ülfet ve şefkatin göstergesidir ve bu da onların hallerine daha fazla ihtimam göstermeyi gerektirir. İşte bu üç sebep ve benzerlerinden ötürü Allah Teâlâ kelâlenin miraslarının zikrini ilk iki kısmın zikrinden sonraya bırakmıştır. Bu tertip ne kadar güzeldir ve akli kaidelere ne kadar tam uygundur! Ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا جَعَلَ فِي الْمُوجِبِ النِّسْبِيِّ حَظَّ الرَّجُلِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ كَذَلِكَ جَعَلَ فِي الْمُوجِبِ السَّبَبِيِّ حَظَّ الرَّجُلِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْوَاحِدَ وَالْجَمَاعَةَ سَوَاءٌ فِي الرُّبُعِ وَالثُّمُنِ، وَالْوَلَدُ مِنْ
Birinci Mesele: Allah Teâlâ nesebe dayalı gerekçede erkeğin payını iki kadının payı kadar kıldığı gibi, sebebe (evliliğe) dayalı gerekçede de erkeğin payını iki kadının payı kadar kılmıştır. Bil ki bir kişi ile birden fazla kişi dörtte birde ve sekizde birde eşittir; çocuk ise