ذَلِكَ الزَّوْجِ وَمِنْ غَيْرِهِ سَوَاءٌ فِي الرَّدِّ مِنَ النِّصْفِ إِلَى الرُّبُعِ أَوْ مِنَ الرُّبُعِ إِلَى الثُّمُنِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا فَرْقَ فِي الْوَلَدِ بَيْنَ الذَّكَرِ وَالْأُنْثَى وَلَا فَرْقَ بَيْنَ الِابْنِ وَبَيْنَ ابْنِ الِابْنِ وَلَا بَيْنَ الْبِنْتِ وَبَيْنَ بِنْتِ الِابْنِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
o kocadan olsun veya bir başkasından olsun, [payı] yarıdan dörtte bire yahut dörtte birden sekizde bire düşürmede eşittir. Bil ki çocukta erkek ile dişi arasında fark olmadığı gibi, oğul ile oğlun oğlu ve kız ile oğlun kızı arasında da fark yoktur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: يَجُوزُ لِلزَّوْجِ غَسْلُ زَوْجَتِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَجُوزُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهَا بَعْدَ الْمَوْتِ زَوْجَتُهُ فَيَحِلُّ لَهُ غَسْلُهَا، بَيَانُ أَنَّهَا زَوْجَتُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ سَمَّاهَا زَوْجَةً حَالَ مَا أَثْبَتَ لِلزَّوْجِ نصف مالها عند موتها، وإنما ثَبَتَ لِلزَّوْجِ نِصْفُ مَالِهَا عِنْدَ مَوْتِهَا، فَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ زَوْجَةً لَهُ بَعْدَ مَوْتِهَا، إِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَحِلَّ لَهُ غَسْلُهَا لِأَنَّهُ قَبْلَ الزَّوْجِيَّةِ مَا كَانَ يَحِلُّ لَهُ غَسْلُهَا، وَعِنْدَ حُصُولِ الزَّوْجِيَّةِ حَلَّ لَهُ غَسْلُهَا، وَالدَّوَرَانُ دَلِيلُ الْعِلِّيَّةِ ظَاهِرًا. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهَا لَيْسَتْ زَوْجَتُهُ وَلَا يَحِلُّ لَهُ غَسْلُهَا: بَيَانُ عَدَمِ الزَّوْجِيَّةِ أَنَّهَا لَوْ كَانَتْ زَوْجَتَهُ لَحَلَّ لَهُ بَعْدَ الْمَوْتِ وَطْؤُهَا لِقَوْلِهِ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦] وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ لَا يَثْبُتَ حِلُّ الْغَسْلِ، لِأَنَّهُ لَوْ ثَبَتَ لَثَبَتَ إِمَّا مَعَ حِلِّ النَّظَرِ وَهُوَ بَاطِلٌ
İkinci Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Kocanın, karısını yıkaması caizdir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise caiz değildir demiştir. Şâfiî'nin delili, kadının vefatından sonra da onun karısı olmasıdır; dolayısıyla onu yıkaması helaldir. Kadının onun karısı olduğuna delil ise Allah Teâlâ'nın: {وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ} “Eğer eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı sizindir...” buyruğudur. Allah, kadının ölümü anında kocası için onun malının yarısını sabit kılarken onu 'eş/karı' olarak isimlendirmiştir. Kocaya kadının malının yarısı ancak kadının ölümüyle sabit olur; öyleyse kadının vefatından sonra da onun karısı olması gerekir. Bu sabit olduğuna göre onu yıkamasının helal olması gerekir; çünkü evlilikten önce onu yıkaması helal değildi, evliliğin meydana gelmesiyle birlikte onu yıkamak helal oldu. Devran (birlikte bulunma/değişme) ise zahiren illetin varlığına delildir. Ebû Hanîfe'nin kadının [artık] onun karısı olmadığına ve onu yıkamasının helal olmadığına dair delili ise şudur: Evliliğin kalmadığının açıklaması şöyledir: Eğer vefatından sonra kadını olsaydı, {إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ} “Eşleri müstesna...” [Mü'minûn, 6] buyruğu gereğince ölümünden sonra onunla cinsel ilişkide bulunması helal olurdu. Bu sabit olunca yıkamanın helal olmasının da sabit olmaması gerekir. Zira eğer bu sabit olsaydı, ya bakmanın helal olmasıyla birlikte sabit olurdu ki bu bâtıldır,
لِقَوْلِهِ ﵇: «غُضَّ بَصَرَكَ إِلَّا عَنْ زَوْجَتِكَ»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Eşin dışında gözünü [harama bakmaktan] sakın» buyurmuştur.
أَوْ بِدُونِ حِلِّ النَّظَرِ وَهُوَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ.
Yahut da bakmanın helal olması bulunmaksızın [sabit olurdu] ki bu da icmâ ile bâtıldır.
وَالْجَوَابُ: لَمَّا تَعَارَضَتِ الْآيَتَانِ فِي ثُبُوتِ الزَّوْجِيَّةِ وَعَدَمِهَا وَجَبَ التَّرْجِيحُ فَنَقُولُ: لَوْ لَمْ تَكُنْ زَوْجَةً لَكَانَ قَوْلُهُ: نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ مَجَازًا، وَلَوْ كَانَتْ زَوْجَةً مَعَ أَنَّهُ لَا يَحِلُّ وَطْؤُهَا لَزِمَ التَّخْصِيصُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ التَّخْصِيصَ أَوْلَى، فَكَانَ التَّرْجِيحُ مِنْ جَانِبِنَا، وَكَيْفَ وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ حَصَلَتِ الزَّوْجِيَّةُ وَلَمْ يَحْصُلْ حِلُّ الْوَطْءِ مِثْلُ زَمَانِ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَمِثْلُ نَهَارِ رَمَضَانَ، وَعِنْدَ اشْتِغَالِهَا بِأَدَاءِ الصَّلَاةِ الْمَفْرُوضَةِ وَالْحَجِّ الْمَفْرُوضِ، وَعِنْدَ كَوْنِهَا فِي الْعِدَّةِ عَنِ الْوَطْءِ بِالشُّبْهَةِ، وَأَيْضًا فَقَدْ بَيَّنَّا فِي الْخِلَافِيَّاتِ أَنَّ حِلَّ الْوَطْءِ ثَبَتَ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَصَالِحِ الْكَثِيرَةِ، فَبَعْدَ الْمَوْتِ لَمْ يَبْقَ شَيْءٌ مِنْ تِلْكَ الْمَصَالِحِ، فَعَادَ إِلَى أَصْلِ الْحُرْمَةِ، أَمَّا حِلُّ الْغَسْلِ فَإِنَّ ثُبُوتَهُ بَعْدَ الْمَوْتِ مَنْشَأٌ لِلْمَصَالِحِ الْكَثِيرَةِ فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِبَقَائِهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap [şudur]: İki ayet evliliğin sürmesi ve sürmemesi konusunda çeliştiğinde tercih yapmak vacip olmuştur. Biz de deriz ki: Şayet o kadın [vefattan sonra] eş olmasaydı, {نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ} “Eşlerinizin geriye bıraktıklarının yarısı...” buyruğu mecaz olurdu. Eğer cinsel ilişki helal olmadığı halde kadın eş olsaydı, tahsis gerekirdi. Usûl-i Fıkıh'ta tahsisin [mecaza] evlâ olduğunu belirtmiştik; bu sebeple tercih bizim tarafımızdadır. Kaldı ki pek çok durumda evliliğin bulunduğu fakat cinsel ilişkinin helal olmadığı bilinmektedir; hayız ve nifas zamanı, ramazan gündüzü, kadının farz namazı ve farz haccı eda etmekle meşgul olduğu anlar ve şüpheli ilişkiden dolayı iddet beklediği durumlar böyledir. Ayrıca hilafiyât kitaplarımızda belirttik ki cinsel ilişkinin helal kılınması, içerdiği birçok maslahattan ötürü asıl delile muhalif olarak sabit olmuştur. Ölümden sonra ise o maslahatlardan hiçbir şey kalmamış ve asıl olan haramlığa dönülmüştür. Yıkamanın helal olmasına gelince, bunun ölümden sonra sabit olması pek çok maslahatın kaynağıdır; dolayısıyla onun baki kaldığını söylemek vacip olmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَيْثُ ذَكَرَ الرِّجَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ذَكَرَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ، وَحَيْثُ ذَكَرَ النِّسَاءَ ذَكَرَهُنَّ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ، وَأَيْضًا/ خَاطَبَ اللَّهُ الرِّجَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سَبْعَ مَرَّاتٍ، وَذَكَرَ النِّسَاءَ فِيهَا عَلَى سَبِيلِ الْغَيْبَةِ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى تَفْضِيلِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ، وَمَا أَحْسَنَ مَا رَاعَى هَذِهِ الدَّقِيقَةَ لِأَنَّهُ تَعَالَى فَضَّلَ الرِّجَالَ عَلَى النِّسَاءِ فِي النَّصِيبِ، وَنَبَّهَ بِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ على مزيد فضلهم عليهن.
Üçüncü Mesele: Ayette erkeklerin kadınlardan üstün olduğuna delalet eden bir husus vardır. Çünkü Allah Teâlâ bu ayette erkekleri zikrettiği her yerde muhatap kipiyle (ikinci şahıs olarak) zikretmiş, kadınları zikrettiği her yerde ise gaip kipiyle (üçüncü şahıs olarak) zikretmiştir. Ayrıca Allah bu ayette erkeklere yedi defa hitap etmiş, kadınları ise gaip kipiyle bundan daha az zikretmiştir. Bu da erkeklerin kadınlara üstünlüğüne delalet eder. Allah Teâlâ bu inceliği ne kadar da güzel gözetmiştir! Zira O, pay konusunda erkekleri kadınlara üstün kılmış ve bu incelikle onların kadınlara olan ilave üstünlüğüne dikkat çekmiştir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ.
Allah Teâlâ'nın: {وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْ ذلِكَ فَهُمْ شُرَكاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} “Eğer miras bırakan bir erkek veya kadının kelâle olarak (ana babasız ve çocuksuz) mirasına konulur da onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir düşer. Bundan fazla iseler, -zarara uğratılmaksızın yapılan- vasiyet veya borçtan sonra üçte bire ortaktırlar. Bunlar Allah tarafından bir vasiyettir (emirdir). Allah her şeyi bilendir, halîmdir (cezayı acele vermeyendir).” buyruğuna gelince;
اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي شَرْحِ تَوْرِيثِ الْقِسْمِ الثَّالِثِ مِنْ أَقْسَامِ الْوَرَثَةِ وَهُمُ الْكَلَالَةُ وَهُمُ الَّذِينَ يُنْسَبُونَ إِلَى الْمَيِّتِ بِوَاسِطَةٍ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet, mirasçıların üçüncü kısmı olan kelâlenin mirasçılığının açıklanması hakkındadır. Kelâle ise ölene bir vasıta ile bağlanan kimselerdir. Ayette [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَثُرَ أَقْوَالُ الصَّحَابَةِ فِي تَفْسِيرِ الْكَلَالَةِ، وَاخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ أَنَّهَا عِبَارَةٌ عَمَّنْ سِوَى الْوَالِدَيْنِ وَالْوَلَدِ، وَهَذَا هُوَ الْمُخْتَارُ وَالْقَوْلُ الصَّحِيحُ، وَأَمَّا عُمَرُ ﵁ فَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ: الْكَلَالَةُ مِنْ سِوَى الْوَلَدِ، وَرُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا طُعِنَ قَالَ: كُنْتُ أَرَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لا ولد له، وأنا أستحيى أَنْ أُخَالِفَ أَبَا بَكْرٍ، الْكَلَالَةُ مَنْ عَدَا الْوَالِدَ وَالْوَلَدَ، وَعَنْ عُمَرَ فِيهِ رِوَايَةٌ أُخْرَى: وَهِيَ التَّوَقُّفُ، وَكَانَ يَقُولُ: ثَلَاثَةٌ، لَأَنْ يَكُونَ بَيَّنَهَا الرَّسُولُ ﷺ لَنَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وَمَا فِيهَا: الْكَلَالَةُ، وَالْخِلَافَةُ، وَالرِّبَا. وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ الصِّدِّيقِ ﵁ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: التَّمَسُّكُ بِاشْتِقَاقِ لَفْظِ الْكَلَالَةِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: يُقَالُ: كَلَّتِ الرَّحِمُ بَيْنَ فُلَانٍ
Birinci Mesele: Kelâlenin tefsiri hakkında sahabenin görüşleri çoktur. Ebû Bekir es-Sıddîk'ın radıyallâhu anh tercihi, onun ana baba ve çocuk dışındaki kimselerden ibaret olduğudur; tercih edilen ve sahih olan görüş de budur. Ömer'e radıyallâhu anh gelince, o: "Kelâle, çocuktan başka olanlardır" derdi. Rivayet edildiğine göre hançerlendiğinde şöyle demiştir: "Ben kelâlenin çocuğu olmayan kimse olduğunu düşünüyordum, ancak Ebû Bekir'e muhalefet etmekten haya ederim; kelâle ana baba ve çocuk dışındakilerdir." Ömer'den bu konuda bir başka rivayet daha vardır ki o da tevakkuf etmektir (görüş belirtmemektir). O şöyle derdi: "Üç şey vardır ki Resûlullah'ın ﷺ onları bize açıklamış olması benim için dünyadan ve içindekilerden daha sevimlidir: Kelâle, hilafet ve riba." Sıddîk'ın radıyallâhu anh sözünün doğruluğuna delalet eden birkaç yön vardır: Birincisi: Kelâle lafzının iştikakına (türemiş olduğu köke) tutunmaktır ve bunda da birkaç yön vardır: Birincisi: Bir kimse ile bir diğeri arasındaki
وَفُلَانٍ إِذَا تَبَاعَدَتِ الْقَرَابَةُ، وَحَمَلَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، ثُمَّ كَلَّ عَنْهُ إِذَا تَبَاعَدَ. فَسُمِّيَتِ الْقَرَابَةُ الْبَعِيدَةُ كَلَالَةً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ. الثَّانِي: يُقَالُ: كَلَّ الرَّجُلُ يَكِلُّ كَلًّا وَكَلَالَةً إِذَا أَعْيَا وَذَهَبَتْ قُوَّتُهُ، ثُمَّ جَعَلُوا هَذَا اللَّفْظَ اسْتِعَارَةً مِنَ الْقَرَابَةِ الْحَاصِلَةِ لَا مِنْ جِهَةِ الْوِلَادَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْقَرَابَةَ حَاصِلَةٌ بِوَاسِطَةِ الْغَيْرِ فَيَكُونُ فِيهَا ضَعْفٌ، وَبِهَذَا يَظْهَرُ أَنَّهُ يَبْعُدُ إِدْخَالُ الْوَالِدَيْنِ فِي الْكَلَالَةِ لِأَنَّ انْتِسَابَهُمَا إِلَى الْمَيِّتِ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ. الثَّالِثُ: الْكَلَالَةُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِحَاطَةِ، وَمِنْهُ الْإِكْلِيلُ لِإِحَاطَتِهِ/ بِالرَّأْسِ، وَمِنْهُ الْكُلُّ لِإِحَاطَتِهِ بِمَا يَدْخَلُ فِيهِ، وَيُقَالُ تَكَلَّلَ السَّحَابُ إِذَا صَارَ مُحِيطًا بِالْجَوَانِبِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَنْ عَدَا الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ إِنَّمَا سُمُّوا بِالْكَلَالَةِ، لِأَنَّهُمْ كَالدَّائِرَةِ الْمُحِيطَةِ بِالْإِنْسَانِ وَكَالْإِكْلِيلِ الْمُحِيطِ بِرَأْسِهِ: أما قرية الْوِلَادَةِ فَلَيْسَتْ كَذَلِكَ فَإِنَّ فِيهَا يَتَفَرَّعُ الْبَعْضُ عَنِ الْبَعْضِ:
akrabalık bağı uzaklaştığında kelletir-rahimu beyne fulânin ve fulânin (كَلَّتِ الرَّحِمُ بَيْنَ فُلَانٍ وَفُلَانٍ) denir. Yine falan kimse falan kimseye hücum edip sonra uzaklaştığında hamele fulânun alâ fulânin summe kelle anhu (حَمَلَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانٍ، ثُمَّ كَلَّ عَنْهُ) denir. İşte uzak akrabalık bu yönden kelâle olarak adlandırılmıştır. İkincisi: Bir kimse yorulup takatten düştüğünde keller-raculu yekillu kellen ve kelâleten (كَلَّ الرَّجُلُ يَكِلُّ كَلًّا وَكَلَالَةً) denir. Sonra bu lafzı doğum yoluyla olmayan akrabalık için istiare (eğretileme) kılmışlardır. Bunun sebebi, açıkladığımız üzere bu akrabalığın bir başkasının vasıtasıyla gerçekleşmesi ve dolayısıyla onda bir zayıflık bulunmasıdır. Bununla ana babanın kelâleye dâhil edilmesinin uzak bir ihtimal olduğu açığa çıkar; zira onların ölene nispeti vasıtasızdır. Üçüncüsü: Kelâle kelimesi asıl lügatte kuşatmayı ifade eder. Başı kuşattığı için taca el-iklîl (الإِكْلِيل), içine giren her şeyi kuşattığı için de el-küll (الْكُلّ) denmesi bundandır. Bulut her tarafı kaplayıp kuşattığında tekallele's-sehâbu (تَكَلَّلَ السَّحَابُ) denir. Bunu anladığında deriz ki: Ana baba ve çocuk dışındaki kimseler, insanı çevreleyen bir daire ve başını saran bir taç gibi oldukları için kelâle diye isimlendirilmişlerdir. Doğum akrabalığı ise böyle değildir; çünkü onda bir kısım diğer kısımdan dallanır
وَيَتَوَلَّدُ الْبَعْضُ مِنَ الْبَعْضِ، كَالشَّيْءِ الْوَاحِدِ الَّذِي يَتَزَايَدُ عَلَى نَسَقٍ وَاحِدٍ، وَلِهَذَا قَالَ الشَّاعِرُ:
ve bir kısım diğer kısımdan doğar; tıpkı tek bir nizam üzere uzayıp giden tek bir şey gibidir. Nitekim şair şöyle demiştir:
نَسَبٌ تَتَابَعَ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ ... كَالرُّمْحِ أُنْبُوبًا عَلَى أُنْبُوبِ
"Büyükten büyüğe birbirini takip eden bir nesep... Tıpkı mızrağın boğum üstüne boğum eklenmesi gibi."
فَأَمَّا الْقَرَابَةُ الْمُغَايِرَةُ لِقَرَابَةِ الْوِلَادَةِ، وَهِيَ كَالْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ وَالْأَعْمَامِ وَالْعَمَّاتِ، فَإِنَّمَا يَحْصُلُ لِنَسَبِهِمُ اتِّصَالٌ وَإِحَاطَةٌ بِالْمَنْسُوبِ إِلَيْهِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الِاشْتِقَاقِيَّةِ أَنَّ الْكَلَالَةَ عِبَارَةٌ عَمَّنْ عَدَا الْوَالِدَيْنِ وَالْوَلَدِ.
Doğum akrabalığından farklı olan erkek kardeşler, kız kardeşler, amcalar ve halalar gibi akrabalığa gelince, onların nesebi ancak kendisine nispet edilen kimseye bir bitişme ve onu kuşatma şeklinde gerçekleşir. Dolayısıyla iştikaka dayalı bu yönlerle kelâlenin ana baba ve çocuk dışındaki kimselerden ibaret olduğu sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَا ذَكَرَ لَفْظَ الْكَلَالَةِ فِي كِتَابِهِ إِلَّا مَرَّتَيْنِ، فِي هَذِهِ السُّورَةِ: أَحَدُهُمَا: فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَالثَّانِي: فِي آخِرِ السُّورَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ [النِّسَاءِ: ١٧٦] وَاحْتَجَّ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ فَقَطْ، قَالَ: لِأَنَّ المذكور هاهنا فِي تَفْسِيرِ الْكَلَالَةِ: هُوَ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكَلَالَةَ مَنْ لَا وَلَدَ لَهُ وَلَا وَالِدَ. وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى حَكَمَ بِتَوْرِيثِ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ حَالَ كَوْنِ الْمَيِّتِ كَلَالَةً، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِخْوَةَ وَالْأَخَوَاتِ لَا يَرِثُونَ حَالَ وُجُودِ الْأَبَوَيْنِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْمَيِّتُ كَلَالَةً حَالَ وُجُودِ الْأَبَوَيْنِ.
İkinci Delil: Allah Teâlâ kitabında kelâle lafzını sadece bu surede iki defa zikretmiştir: Biri bu ayette, ikincisi ise surenin sonundaki şu buyruktur: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ} “De ki: Allah size kelâle hakkında hükmünü açıklar: Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığının yarısı onundur...” [Nisâ, 176]. Ömer b. el-Hattâb bu ayeti kelâlenin sadece çocuğu olmayan kimse olduğuna delil getirmiş ve: "Çünkü burada kelâlenin tefsirinde zikredilen husus, onun çocuğunun olmamasıdır" demiştir. Ne var ki biz şöyle deriz: Bu ayet, kelâlenin çocuğu da ana babası da olmayan kimse olduğuna delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ ölenin kelâle olması halinde erkek ve kız kardeşlerin mirasçı olacağına hükmetmiştir. Hiç şüphe yoktur ki anne babanın varlığı halinde erkek ve kız kardeşler mirasçı olamazlar; dolayısıyla anne babanın varlığında ölenin kelâle olmaması gerekir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ الْوَلَدِ وَالْوَالِدَيْنِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِذِكْرِ الْكَلَالَةِ، وَهَذَا التَّرْتِيبُ يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ الْكَلَالَةُ مَنْ عَدَا الْوَالِدَيْنِ وَالْوَلَدِ.
İkinci Delil (Üçüncü Delil): Allah Teâlâ önceki ayetlerde çocuğun ve anne babanın hükmünü zikretmiş, ardından bunu kelâleyi zikretmekle takip ettirmiştir. Bu tertip, kelâlenin ana baba ve çocuk dışındaki kimseler olmasını iktiza eder.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
Dördüncü Delil: Ferazdak'ın şu sözüdür:
وَرِثْتُمْ قَنَاةَ الْمُلْكِ لَا عَنْ كَلَالَةٍ ... عَنِ ابْنَيْ مَنَافٍ عَبْدِ شَمْسٍ وَهَاشِمِ
"Mülk sancağını kelâleden değil, Menâf'ın iki oğlu Abdüşems ve Hâşim'den miras aldınız."
دَلَّ هَذَا الْبَيْتُ عَلَى أَنَّهُمْ مَا وَرِثُوا الْمُلْكَ عَنِ الْكَلَالَةِ، وَدَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ وَرِثُوهَا عَنْ آبَائِهِمْ، وَهَذَا يُوجِبُ أَنْ لَا يَكُونَ الْأَبُ دَاخِلًا فِي الْكَلَالَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bu beyit onların mülkü kelâleden miras almadıklarına, bilakis babalarından miras aldıklarına delalet etmiştir. Bu da babanın kelâleye dâhil olmamasını gerektirir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَلَالَةُ قَدْ تُجْعَلُ وَصْفًا لِلْوَارِثِ وَلِلْمُوَرَّثِ، فَإِذَا جَعَلْنَاهَا وَصْفًا لِلْوَارِثِ فَالْمُرَادُ مَنْ سِوَى الْأَوْلَادِ وَالْوَالِدَيْنِ، وَإِذَا جَعَلْنَاهَا وَصْفًا لِلْمُوَرَّثِ، فَالْمُرَادُ الَّذِي يَرِثُهُ مَنْ سِوَى الْوَالِدَيْنِ وَالْأَوْلَادِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَارِثِ فَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا
İkinci Mesele: Kelâle bazen mirasçı için, bazen de kendisine mirasçı olunan kimse için sıfat kılınır. Onu mirasçı için sıfat kıldığımızda, kastedilen çocuklar ve ana baba dışındaki kimselerdir. Kendisine mirasçı olunan kimse için sıfat kıldığımızda ise, kastedilen kendisine ana baba ve çocuklar dışındakilerin mirasçı olduğu kimsedir. Bu lafzın mirasçı hakkında kullanıldığının açıklamasına gelince, bunun delili
رَوَى جَابِرٌ قَالَ: مَرِضْتُ مَرَضًا أُشْفِيتُ مِنْهُ عَلَى الْمَوْتِ فَأَتَانِي النَّبِيُّ ﷺ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَجُلٌ لَا يَرِثُنِي إِلَّا كَلَالَةٌ،
Câbir'den rivayet edilen şu hadistir: O şöyle demiştir: Ölüm derecesine vardığım bir hastalığa yakalanmıştım. Peygamber ﷺ yanıma geldi; ben de: "Ey Allah'ın Resûlü, ben öyle bir adamım ki bana kelâleden başkası vâris olmuyor" dedim;
وَأَرَادَ بِهِ أَنَّهُ لَيْسَ لَهُ وَالِدٌ وَلَا وَلَدٌ، وَأَمَّا أَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْمُوَرَّثِ فَالْبَيْتُ الَّذِي/ رَوَيْنَاهُ عَنِ الْفَرَزْدَقِ، فَإِنَّ مَعْنَاهُ أَنَّكُمْ مَا وَرِثْتُمُ الْمُلْكَ عَنِ الْأَعْمَامِ، بَلْ عَنِ الْآبَاءِ فَسَمَّى الْعَمَّ كلالة وهو هاهنا مُوَرِّثٌ لَا وَارِثٌ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَالَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمَيِّتُ، الَّذِي لَا يَخْلُفُ الْوَالِدَيْنِ وَالْوَلَدَ، لِأَنَّ هَذَا الْوَصْفَ إِنَّمَا كَانَ مُعْتَبَرًا فِي الْمَيِّتِ الَّذِي هُوَ الْمُوَرِّثُ لَا فِي الْوَارِثِ الَّذِي لَا يختلف حاله بسب أَنَّ لَهُ وَلَدًا أَوْ وَالِدًا أَمْ لَا.
bununla kendisinin babası ve çocuğu olmadığını kastetmiştir. Miras bırakılan kimse hakkında kullanıldığına gelince, Ferazdak'tan naklettiğimiz beyit buna delildir; zira beytin manası: 'Siz mülkü amcalardan değil babalardan miras aldınız' demektir. Böylece şair amcayı kelâle diye isimlendirmiştir ki o burada mirasçı değil miras bırakandır. Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayette kelâleden murat, geride ana baba ve çocuk bırakmayan ölüdür. Çünkü bu vasıf, mirasçı olan kimsede değil -ki onun durumu çocuğu yahut babası olup olmamasına göre değişmez- miras bırakan olan ölüde muteberdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُقَالُ رَجُلٌ كَلَالَةٌ، وَامْرَأَةٌ كَلَالَةٌ، وَقَوْمٌ كَلَالَةٌ، لَا يُثَنَّى وَلَا يُجْمَعُ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَالدَّلَالَةِ وَالْوَكَالَةِ.
Üçüncü Mesele: Racülün kelâletün (رَجُلٌ كَلَالَةٌ) [kelâle bir adam], imraetün kelâletün (امْرَأَةٌ كَلَالَةٌ) [kelâle bir kadın] ve kavmün kelâletün (قَوْمٌ كَلَالَةٌ) [kelâle bir topluluk] denir; tesniye ve cemi yapılmaz, çünkü o delâlet (الدَّلَالَة) ve vekâlet (الْوَكَالَة) gibi bir masdardır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا جَعَلْنَاهَا صِفَةً لِلْوَارِثِ أَوِ الْمُوَرَّثِ كَانَ بِمَعْنَى ذِي كَلَالَةٍ، كَمَا يَقُولُ: فُلَانٌ مِنْ قَرَابَتِي يُرِيدُ مِنْ ذَوِي قَرَابَتِي، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً كَالْهَجَاجَةِ وَالْفَقَاقَةِ لِلْأَحْمَقِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Onu mirasçı veya miras bırakan için sıfat kıldığımızda 'kelâle sahibi' manasında olur. Nitekim bir kimse: 'Falan benim akrabalığımdandır' derken 'akrabalık sahiplerimdendir' manasını kasteder. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Ahmak için kullanılan el-hecâce (الْهَجَاجَة) ve el-fakâka (الْفَقَاقَة) gibi [mübalağalı] bir sıfat olması da caizdir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: يُورَثُ فِيهِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَأْخُوذًا مِنْ وَرِثَهُ الرَّجُلُ يَرِثُهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الرَّجُلُ هُوَ الْمَوْرُوثُ مِنْهُ، وَفِي انْتِصَابِ كَلَالَةً وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: يُورَثُ حَالَ كَوْنِهِ كَلَالَةً، وَالْكَلَالَةُ مَصْدَرٌ وَقَعَ مَوْقِعَ الْحَالِ تَقْدِيرُهُ: يُورَثُ مُتَكَلِّلَ النَّسَبِ، وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ قوله: يُورَثُ صفة لرجل، وكَلالَةً خَبَرَ كَانَ، وَالتَّقْدِيرُ وَإِنْ كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ مِنْهُ كَلَالَةً، وَثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولًا لَهُ، أَيْ يُورَثُ لِأَجْلِ كَوْنِهِ كَلَالَةً.
Dördüncü Mesele: {يُورَثُ} buyruğunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Bunun varisehu'r-raculü yerisuhu (وَرِثَهُ الرَّجُلُ يَرِثُهُ) fiilinden [meçhul olarak] alınmış olmasıdır; bu takdire göre 'adam', kendisinden miras kalan kimsedir. {كَلالَةً} kelimesinin nasb ile gelmesinde ise birkaç yön vardır: Birincisi: Hal olarak mansub olmasıdır; takdiri: 'Kelâle olduğu halde kendisine vâris olunursa' şeklindedir. Kelâle burada hal makamına geçmiş bir masdardır, takdiri: 'Nesebi [çocuk ve ana babasız olarak] çevreleyen kimse olarak vâris olunur' demektir. İkincisi: {يُورَثُ} buyruğunun racül kelimesinin sıfatı, {كَلالَةً} kelimesinin ise kâne'nin haberi olmasıdır; takdiri: 'Kendisine mirasçı olunan adam kelâle ise' şeklindedir. Üçüncüsü: Mef'ûlün leh olmasıdır; yani 'Kelâle olduğu için kendisine vâris olunursa' demektir.
الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: فِي قَوْلِهِ: يُورَثُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَأْخُوذًا مِنْ أَوْرَثَ يُورِثُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الرجل هو الوارب، وَانْتِصَابُ كَلَالَةً عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ أَيْضًا يَكُونُ عَلَى الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ.
İkinci İhtimal: {يُورَثُ} buyruğunun evrase yûrisu (أَوْرَثَ يُورِثُ) fiilinden alınmış olmasıdır; bu takdire göre adam mirasçıdır. {كَلالَةً} kelimesinin bu takdirdeki nasbı da yine zikredilen yönler üzeredir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ، وَأَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ: يُورِثُ وَيُوَرِّثُ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ عَلَى الْفَاعِلِ.
Beşinci Mesele: Hasan[-ı Basrî] ve Ebû Recâ el-Utâridî, fail kipiyle şeddesiz olarak yûrisu (يُورِثُ) ve şeddeli olarak yüverrisu (يُوَرِّثُ) şeklinde okumuşlardır.
أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَفِيهِ مسألتان:
Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ} “Onun bir erkek veya bir kız kardeşi bulunursa, her birine altıda bir düşer” buyruğuna gelince, bunda iki mesele vardır:
المسألة الأولى: هاهنا سُؤَالٌ: وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ ثُمَّ قَالَ: وَلَهُ أَخٌ فَكَنَّى عَنِ الرَّجُلِ وَمَا كَنَّى عَنِ الْمَرْأَةِ فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟
Birinci Mesele: Burada şöyle bir soru vardır: Allah Teâlâ: {وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ} “Eğer miras bırakan bir erkek veya kadının kelâle olarak mirasına konulur da...” buyurmuş, sonra da {وَلَهُ أَخٌ} “ve onun bir erkek kardeşi bulunursa” buyurarak erkek için zamir getirmiş, kadın için zamir getirmemiştir. Bunun sebebi nedir?
وَالْجَوَابُ قَالَ الْفَرَّاءُ: هَذَا جَائِزٌ فَإِنَّهُ إِذَا جَاءَ حَرْفَانِ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ «بِأَوْ» جَازَ إِسْنَادُ التَّفْسِيرِ إِلَى أَيِّهِمَا أُرِيدَ، وَيَجُوزُ إِسْنَادُهُ إِلَيْهِمَا أَيْضًا، تَقُولُ: مَنْ كَانَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلْيَصِلْهُ، يَذْهَبُ إِلَى الْأَخِ، أَوْ فَلْيَصِلْهَا يَذْهَبُ إِلَى الْأُخْتِ، وَإِنْ قُلْتَ فَلْيَصِلْهُمَا جَازَ أَيْضًا.
Cevap: Ferrâ şöyle demiştir: Bu caizdir; zira aynı manada iki kelime 'veya' (أَوْ) ile bağlandığında, açıklayıcı zamiri dilediğine isnat etmek caiz olduğu gibi ikisine birden isnat etmek de caizdir. Nitekim: 'Kimin bir erkek kardeşi veya kız kardeşi olursa onu gözetsin' dersin; [müzekker zamirle] erkek kardeşi kasteder veya [müennes zamirle] kız kardeşi kasteder; şayet 'o ikisini gözetsin' dersen bu da caiz olur.
المسألة الثانية: أجمع المفسرون هاهنا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَخِ وَالْأُخْتِ: الْأَخُ وَالْأُخْتُ مِنَ الْأُمِّ، وَكَانَ سَعْدُ بْنُ أَبِي قاص يَقْرَأُ: وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمٍّ، وَإِنَّمَا حَكَمُوا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ/ فِي آخِرِ السُّورَةِ: قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ [النِّسَاءِ: ١٧٦] فَأَثْبَتَ لِلْأُخْتَيْنِ الثُّلُثَيْنِ، وَلِلْإِخْوَةِ كُلَّ الْمَالِ، وهاهنا أَثْبَتَ لِلْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ الثُّلُثَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ المراد من الاخوة والأخوات هاهنا غَيْرَ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ، فَالْمُرَادُ هاهنا الْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ فَقَطْ، وَهُنَاكَ الْإِخْوَةُ وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، أَوْ مِنَ الْأَبِ.
İkinci Mesele: Müfessirler burada erkek ve kız kardeşten kastın ana bir erkek ve kız kardeş olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Sa'd b. Ebî Vakkâs [ayeti]: {وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ مِنْ أُمٍّ} [şeklinde] okurdu. Böyle hükmetmelerinin sebebi şudur: Çünkü Allah Teâlâ surenin sonunda: {قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ} “De ki: Allah size kelâle hakkında fetva veriyor...” [Nisâ, 176] buyurmuş, orada iki kız kardeşe üçte iki, erkek kardeşlere ise malın tamamını sabit kılmıştır. Burada ise erkek ve kız kardeşler için üçte biri sabit kılmıştır. Dolayısıyla buradaki erkek ve kız kardeşlerden muradın, o ayetteki erkek ve kız kardeşlerden başkası olması vaciptir. Öyleyse burada kastedilen yalnızca ana bir erkek ve kız kardeşler, oradakiler ise ana-baba bir yahut baba bir erkek ve kız kardeşlerdir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ [النساء: ١١] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ} “...vasiyet veya borçtan sonra” [Nisâ, 11] buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي جَوَازَ الْوَصِيَّةِ بِكُلِّ الْمَالِ وَبِأَيِّ بَعْضٍ أُرِيدَ، وَمِمَّا يُوَافِقُ هَذِهِ الْآيَةَ مِنَ الْأَحَادِيثِ مَا
Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin zahiri malın tamamını veya istenilen herhangi bir kısmını vasiyet etmenin caiz olmasını iktiza eder. Bu ayete uygun düşen hadislerden biri
رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ مَالٌ يُوصِي بِهِ ثُمَّ تَمْضِي عَلَيْهِ لَيْلَتَانِ إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ»
Nâfi'in İbn Ömer'den rivayet ettiği şu hadistir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Vasiyet edecek malı bulunan bir Müslüman kimsenin, vasiyeti yanında yazılı olmaksızın üzerinden iki gece geçmesi doğru değildir.»
فَهَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى الْإِطْلَاقِ فِي الْوَصِيَّةِ كَيْفَ أُرِيدَ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: هَذِهِ الْعُمُومَاتُ مَخْصُوصَةٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: فِي قَدْرِ الْوَصِيَّةِ، فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ الْوَصِيَّةُ بِكُلِّ الْمَالِ بِدَلَالَةِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَالْآيَاتُ الدَّالَّةُ عَلَى الْمِيرَاثِ مُجْمَلًا وَمُفَصَّلًا، أَمَّا الْمُجْمَلُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى:
İşte bu hadis de vasiyette nasıl istenirse mutlak olunduğuna delalet eder. Ne var ki biz deriz ki: Bu umumi ifadeler iki yönden tahsis edilmiştir: Birincisi: Vasiyetin miktarındadır. Zira Kur'an ve Sünnet'in delaletiyle malın tamamını vasiyet etmek caiz değildir. Kur'an'a gelince; mirasın varlığına mücmel ve mufassal olarak delalet eden ayetlerdir. Mücmel olan Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur:
لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ [النساء: ٧] وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْوَصِيَّةَ بِكُلِّ الْمَالِ تَقْتَضِي نَسْخَ هذا
{لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana-babanın ve akrabaların bıraktıklarından erkeklere bir pay vardır...” [Nisâ, 7]. Malın tamamının vasiyet edilmesinin bu nassı neshetmeyi gerektireceği bilinmektedir.
النَّصِّ، وَأَمَّا الْمُفَصَّلُ فَهِيَ آيَاتُ الْمَوَارِيثِ كَقَوْلِهِ: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النساء: ١١] وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ [النساء: ٩] وَأَمَّا السُّنَّةُ فَهِيَ الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ
Mufassal olan ise Allah Teâlâ'nın: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Erkeğe iki kadının payı kadar vardır” [Nisâ, 11] buyruğu gibi miras ayetleridir. Yine buna Allah Teâlâ'nın: {وَلْيَخْشَ الَّذِينَ لَوْ تَرَكُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّيَّةً ضِعافاً خافُوا عَلَيْهِمْ} “Geriye elleri ermez, güçleri yetmez çocuklar bıraktıkları takdirde onların hallerinden endişe edecek olanlar korkup çekinsinler” [Nisâ, 9] buyruğu da delalet eder. Sünnet'e gelince; bu babda meşhur olan şu hadistir:
قَوْلُهُ ﵊: «الثُّلُثُ وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ إِنَّكَ إِنْ تَتْرُكْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ» .
Peygamber'in aleyhisselâm: «Üçte bir... Üçte bir bile çoktur. Şüphesiz vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan yoksullar olarak bırakmandan daha hayırlıdır» buyruğudur.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ يَدُلُّ عَلَى أَحْكَامٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْوَصِيَّةَ غَيْرُ جَائِزَةٍ فِي أَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ الْأَوْلَى النُّقْصَانُ عَنِ الثُّلُثِ
Bil ki bu hadis birtakım hükümlere delalet eder: Birincisi: Üçte birden fazlasında vasiyetin caiz olmadığıdır. İkincisi: Üçte birden daha az [vasiyet etmenin] daha evlâ olduğudur;
لِقَوْلِهِ: «وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ»
zira Peygamber: «Üçte bir bile çoktur» buyurmuştur.
وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ إِذَا تَرَكَ الْقَلِيلَ مِنَ الْمَالِ وَوَرَثَتُهُ فُقَرَاءُ فَالْأَفْضَلُ لَهُ أَنْ لَا يُوصِيَ بِشَيْءٍ
Üçüncüsü: Eğer az bir mal bırakmışsa ve vârisleri de fakirse, hiçbir şey vasiyet etmemesinin onun için daha efdal olduğudur;
لِقَوْلِهِ ﵊: «إِنْ تَتْرُكْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ»
çünkü Peygamber aleyhisselâm: «Şüphesiz vârislerini zengin bırakman, onları insanlara el açan yoksullar olarak bırakmandan daha hayırlıdır» buyurmuştur.
وَرَابِعُهَا: فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى جَوَازِ الْوَصِيَّةِ بِجَمِيعِ الْمَالِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ وَارِثٌ لِأَنَّ الْمَنْعَ مِنْهُ لِأَجْلِ الْوَرَثَةِ، فَعِنْدَ عَدَمِهِمْ وَجَبَ الْجَوَازُ.
Dördüncüsü: Bunda bir vârisi bulunmadığı takdirde malın tamamını vasiyet etmenin caiz olduğuna delalet vardır; çünkü [fazlasından] menedilme vârislerin hakkı içindir. Onlar bulunmadığında ise cevaz vacip olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: تَخْصِيصُ عُمُومِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْمُوصَى لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْوَصِيَّةُ لِوَارِثٍ،
İkinci Yön: Bu ayetin umumunun kendisine vasiyet edilen kimse hususunda tahsis edilmesidir. Çünkü vârise vasiyet caiz değildir;
قَالَ ﵊: «أَلَا لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ» .
Peygamber aleyhisselâm: «Dikkat edin! Vârise vasiyet yoktur» buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَيْهِ: إِذَا أَخَّرَ الزَّكَاةَ وَالْحَجَّ حَتَّى مَاتَ يَجِبُ إِخْرَاجُهُمَا مِنَ التَّرِكَةِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَجِبُ، حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ الزَّكَاةَ الْوَاجِبَةَ وَالْحَجَّ الْوَاجِبَ/ دَيْنٌ فَيَجِبُ إِخْرَاجُهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ دَيْنٌ، لِأَنَّ اللُّغَةَ تَدُلُّ عَلَيْهِ، وَالشَّرْعُ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ، أَمَّا اللُّغَةُ فَهُوَ أَنَّ الدَّيْنَ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ الْمُوجِبِ لِلِانْقِيَادِ، قِيلَ فِي الدَّعَوَاتِ الْمَشْهُورَةِ يَا مَنْ دَانَتْ لَهُ الرِّقَابُ، أَيِ انْقَادَتْ، وَأَمَّا الشَّرْعُ فَلِأَنَّهُ
İkinci Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bir kimse zekâtı ve haccı ölene kadar ertelerse, bu ikisinin terekeden çıkarılması vacip olur. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise vacip değildir demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Vacip olan zekât ve vacip olan hac birer borçtur; dolayısıyla bu ayet gereğince terekeden çıkarılması vacip olur. Bunun borç olduğunu söylememizin sebebi ise lügatin buna delalet etmesi ve aynı şekilde şeriatın da buna delalet etmesidir. Lügate gelince; borç (deyn), boyun eğmeyi gerektiren bir emirden ibarettir. Meşhur dualarda: "Ey boyunların kendisine eğildiği (dânet lehû) Zat!" denilmiştir ki 'boyun eğdiği' demektir. Şeriata gelince; çünkü
رُوِيَ أَنَّ الْخَثْعَمِيَّةَ لَمَّا سَأَلَتِ الرَّسُولَ ﷺ عَنِ الْحَجِّ الَّذِي كَانَ عَلَى أَبِيهَا، فَقَالَ ﵊: «أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِهِ أَكَانَ يُجْزِئُ؟ فَقَالَتْ نَعَمْ، فَقَالَ ﵊ فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى»
Has'amlı kadının Resûlullah'a ﷺ babasının üzerindeki hac hakkında sorduğu, Peygamber'in aleyhisselâm de: «Söyle bakalım, babanın üzerinde bir borç olsaydı da onu ödeseydin yeterli olur muydu?» buyurduğu, kadının 'Evet' demesi üzerine Peygamber'in aleyhisselâm: «Öyleyse Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır» buyurduğu rivayet edilmiştir.
إِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ دَيْنٌ وَجَبَ تَقْدِيمُهُ عَلَى الْمِيرَاثِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ:
Bunun bir borç olduğu sabit olunca, Allah Teâlâ'nın: {مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ} “...vasiyet veya borçtan sonra” buyruğu gereğince mirastan önce ödenmesi vacip olur. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir:
الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الدَّيْنُ الْمُطْلَقُ، وَالنَّبِيُّ ﷺ سَمَّى الْحَجَّ دَيْنًا لِلَّهِ، وَالِاسْمُ الْمُطْلَقُ لَا يَتَنَاوَلُ الْمُقَيَّدَ.
Ayette zikredilen mutlak borçtur; Peygamber ﷺ ise haccı Allah'a olan borç olarak isimlendirmiştir; mutlak olan isim ise mukayyet olanı kapsamaz.
قُلْنَا: هَذَا فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَنَّ هَذَا دَيْنٌ، وَثَبَتَ بِحُكْمِ الْآيَةِ أَنَّ الدَّيْنَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمِيرَاثِ لَزِمَ الْمَقْصُودُ لَا مَحَالَةَ، وَحَدِيثُ الْإِطْلَاقِ وَالتَّقْيِيدِ كَلَامٌ مُهْمَلٌ لَا يَقْدَحُ فِي هَذَا الْمَطْلُوبِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Biz deriz ki: Bu son derece zayıf bir iddiadır. Zira bunun bir borç olduğu sabit olunca ve ayetin hükmüyle de borcun mirastan önce geldiği sabit olunca kastedilen mana zorunlu olarak hâsıl olur. Mutlaklık ve mukayyetlik sözü ise bu maksada halel getirmeyen boş bir laftır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: غَيْرَ مُضَارٍّ نَصْبٌ عَلَى الْحَالِ، أَيْ يُوصِي بِهَا وَهُوَ غَيْرَ مُضَارٍّ لِوَرَثَتِهِ.
Üçüncü Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın: {غَيْرَ مُضَارٍّ} “zarara uğratılmaksızın” buyruğu hal olarak mansubdur; yani 'vârislerini zarara uğratmaksızın vasiyet eder' demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الضِّرَارَ فِي الْوَصِيَّةِ يَقَعُ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ. وَثَانِيهَا: أَنْ يُقِرَّ بِكُلِّ مَالِهِ أَوْ بِبَعْضِهِ لِأَجْنَبِيٍّ. وَثَالِثُهَا: أَنْ يُقِرَّ عَلَى نَفْسِهِ بِدَيْنٍ لَا حَقِيقَةَ لَهُ دَفْعًا لِلْمِيرَاثِ عَنِ الْوَرَثَةِ. وَرَابِعُهَا: أَنْ يُقِرَّ بِأَنَّ الدَّيْنَ الَّذِي كَانَ لَهُ عَلَى غَيْرِهِ قَدِ اسْتَوْفَاهُ وَوَصَلَ إِلَيْهِ. وَخَامِسُهَا: أَنْ يبيع شيئاً بثمن بخمس أَوْ يَشْتَرِيَ شَيْئًا بِثَمَنٍ غَالٍ، كُلُّ ذَلِكَ لِغَرَضِ أَنْ لَا يَصِلَ الْمَالُ إِلَى الْوَرَثَةِ. وَسَادِسُهَا: أَنْ يُوصِيَ بِالثُّلُثِ لَا لِوَجْهِ اللَّهِ لَكِنْ لِغَرَضِ تَنْقِيصِ حُقُوقِ الْوَرَثَةِ، فَهَذَا هُوَ وَجْهُ الْإِضْرَارِ فِي الْوَصِيَّةِ.
Bil ki vasiyette zarar verme birkaç şekilde meydana gelir: Birincisi: Üçte birden fazlasını vasiyet etmesidir. İkincisi: Malının tamamını veya bir kısmını yabancı birine ikrar etmesidir. Üçüncüsü: Mirasın vârislere geçmesini engellemek amacıyla kendi aleyhine asılsız bir borç ikrar etmesidir. Dördüncüsü: Başkasında olan alacağını tahsil edip teslim aldığını ikrar etmesidir. Beşincisi: Malın vârislere kalmaması gayesiyle bir şeyi değerinin çok altında satması veya bir şeyi fahiş bir fiyata satın almasıdır. Altıncısı: Allah rızası için değil, vârislerin haklarını eksiltmek amacıyla üçte bir oranında vasiyet etmesidir. İşte vasiyette zarar verme şekilleri bunlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا: الْأَوْلَى أَنْ يُوصِيَ بِأَقَلَّ مِنَ الثُّلُثِ،
Bil ki âlimler: «En faziletli olan, üçte birden daha azını vasiyet etmektir» demişlerdir.
قَالَ عَلِيٌّ: لَأَنْ أُوصِيَ بِالْخُمُسِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الرُّبُعِ.
Ali [radıyallâhu anh] şöyle demiştir: «Beşte bir vasiyet etmem, bana dörtte bir [vasiyet etmekten] daha sevimlidir.
وَلَأَنْ أُوصِيَ بِالرُّبُعِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ أَنْ أُوصِيَ بِالثُّلُثِ.
Dörtte bir vasiyet etmem de bana üçte bir vasiyet etmekten daha sevimlidir.»
وَقَالَ النَّخَعِيُّ: قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَلَمْ يُوصِ،
en-Nehaî de şöyle demiştir: «Resûlullah ﷺ vefat etti ve vasiyette bulunmadı,
وَقُبِضَ أَبُو بَكْرٍ فَوَصَّى، فَإِنْ أَوْصَى الْإِنْسَانُ فَحَسَنٌ، وَإِنْ لَمْ يُوصِ فَحَسَنٌ أَيْضًا.
Ebû Bekir ise vefat ettiğinde vasiyette bulundu. Dolayısıyla insan vasiyet ederse bu güzeldir, vasiyet etmezse bu da güzeldir.»
وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَوْلَى بِالْإِنْسَانِ أَنْ يَنْظُرَ فِي قَدْرِ مَا يَخْلُفُ وَمَنْ يَخْلُفُ، ثُمَّ يَجْعَلُ وَصِيَّتَهُ بِحَسَبِ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ
Bil ki insana en uygun olan; geride bıraktığı [malın] miktarına ve geride bıraktığı kimselere bakması, sonra da vasiyetini buna göre düzenlemesidir. Eğer
مَالُهُ قَلِيلًا وَفِي الْوَرَثَةِ كَثْرَةٌ لَمْ يُوصِ، وَإِنْ كَانَ فِي الْمَالِ كَثْرَةٌ أَوْصَى بِحَسَبِ الْمَالِ وَبِحَسَبِ حَاجَتِهِمْ بَعْدَهُ فِي الْقِلَّةِ وَالْكَثْرَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
malı az ve vârisleri çok ise vasiyet etmez; malı çok ise malın durumuna ve kendisinden sonra onların azlık ve çokluk yönünden ihtiyaçlarına göre vasiyet eder. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: رَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: الْإِضْرَارُ فِي الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الْقُرْآنُ وَالسُّنَّةُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ/ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [النساء:
Dördüncü Mesele: İkrime, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır.» Bil ki buna Kur'an, sünnet ve akıl delalet etmektedir. Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} buyruğudur. [Nisâ:
١٣] قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فِي الْوَصِيَّةِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ [النساء: ١٤] قَالَ فِي الْوَصِيَّةِ، وَأَمَّا السُّنَّةُ
13] İbn Abbâs [bunun] vasiyet hakkında olduğunu söylemiştir. {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} [Nisâ: 14] “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse” buyruğunun da vasiyet hakkında olduğunu söylemiştir. Sünnete gelince;
فَرَوَى عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْإِضْرَارُ فِي الْوَصِيَّةِ مِنَ الْكَبَائِرِ»
İkrime, İbn Abbâs'tan Resûlullah'ın ﷺ şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Vasiyette zarar vermek büyük günahlardandır.»
وَعَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ الْجَنَّةِ سَبْعِينَ سَنَةً وَجَارَ فِي وَصِيَّتِهِ خُتِمَ لَهُ بِشَرِّ عَمَلِهِ فَيَدْخُلُ النَّارَ وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَعْمَلُ بِعَمَلِ أَهْلِ النَّارِ سَبْعِينَ سَنَةً فَيَعْدِلُ فِي وَصِيَّتِهِ فَيُخْتَمُ لَهُ بِخَيْرِ عَمَلِهِ فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ»
Şehr b. Havşeb'den, o da Ebû Hüreyre'den rivayetle Resûlullah ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kişi yetmiş yıl cennet ehlinin ameliyle amel eder de vasiyetinde haksızlık ederse, hayatı amelinin en kötüsüyle mühürlenir ve cehenneme girer. Yine bir kişi yetmiş yıl cehennem ehlinin ameliyle amel eder de vasiyetinde adaletli davranırsa, hayatı amelinin en hayırlısıyla mühürlenir ve cennete girer.»
وَقَالَ ﵊: «مَنْ قَطَعَ مِيرَاثًا فَرَضَهُ اللَّهُ قَطَعَ اللَّهُ مِيرَاثَهُ مِنَ الْجَنَّةِ»
Peygamber aleyhisselâm yine şöyle buyurmuştur: «Kim Allah'ın takdir ettiği bir mirası kesip engellerse, Allah da onun cennetteki mirasını keser.»
وَمَعْلُومٌ أَنَّ الزِّيَادَةَ فِي الْوَصِيَّةِ قَطْعٌ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ مُخَالَفَةَ أَمْرِ اللَّهِ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ يَدُلُّ عَلَى جَرَاءَةٍ شَدِيدَةٍ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، وَتَمَرُّدٍ عَظِيمٍ عَنِ الِانْقِيَادِ لِتَكَالِيفِهِ، وَذَلِكَ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ.
Vasiyette [meşru sınırın üzerine] artırma yapmanın mirası kesip engellemek olduğu malumdur. Akla gelince; ölüme yakınken Allah'ın emrine muhalefet etmek, Allah Teâlâ'ya karşı büyük bir cürete ve O'nun yükümlülüklerine boyun eğmekten büyük bir başkaldırıya delalet eder ki bu da en büyük günahlardandır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet olarak” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: كَيْفَ انْتِصَابُ قَوْلِهِ: وَصِيَّةٍ.
Birinci Soru: {وَصِيَّةً} lafzının mansub oluşu nasıldır?
وَالْجَوَابُ فِيهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ أَيْ يُوصِيكُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ وصية، كقوله: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ [النساء: ١١] الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ مَنْصُوبَةً بِقَوْلِهِ: غَيْرَ مُضَارٍّ أَيْ لَا تُضَارُّ وَصِيَّةُ اللَّهِ فِي أَنَّ الْوَصِيَّةَ يَجِبُ أَنْ لَا تُزَادَ عَلَى الثُّلُثِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ بِالْأَوْلَادِ وَأَنْ لَا يَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ وُجُوهَ النَّاسِ بِسَبَبِ الْإِسْرَافِ فِي الْوَصِيَّةِ، وَيَنْصُرُ هَذَا الْوَجْهَ قِرَاءَةُ الْحَسَنِ: غَيْرَ مُضَارِّ وَصِيَّةٍ بِالْإِضَافَةِ.
Bunun cevabı birkaç yöndendir: Birincisi: Pekiştirici bir masdardır; yani Allah'ın {فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} [Nisâ: 11] “Allah'tan bir farz olarak” buyruğunda olduğu gibi 'Allah size bunu bir vasiyet olarak vasiyet eder' demektir. İkincisi: {غَيْرَ مُضَارٍّ} sözüyle mansub olmasıdır; yani 'Vasiyetin üçte birden fazlaya çıkarılmaması gerektiği hususunda Allah'ın vasiyetine zarar verilmez' anlamındadır. Üçüncüsü: Takdirin şöyle olmasıdır: 'Çocuklar hususunda ve vasiyette aşırıya kaçma sebebiyle onları insanlara el açan muhtaçlar durumunda bırakmamak üzere Allah'tan bir vasiyet olarak'. Hasan'ın izafetle {غَيْرَ مُضَارِّ وَصِيَّةٍ} şeklindeki kıraati de bu vechi desteklemektedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ جَعَلَ خَاتِمَةَ الْآيَةِ الْأُولَى: فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَخَاتِمَةَ هَذِهِ الْآيَةِ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ.
İkinci Soru: Niçin birinci ayetin sonu {فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir farz olarak”, bu ayetin sonu ise {وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan bir vasiyet olarak” şeklinde bitirilmiştir?
الْجَوَابُ: أَنَّ لَفْظَ الْفَرْضِ أَقْوَى وَآكَدُ مِنْ لَفْظِ الْوَصِيَّةِ، فَخَتَمَ شَرْحَ مِيرَاثِ الْأَوْلَادِ بِذِكْرِ الْفَرِيضَةِ، وَخَتَمَ شَرْحَ مِيرَاثِ الْكَلَالَةِ بِالْوَصِيَّةِ لِيَدُلَّ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْكُلَّ، وَإِنْ كَانَ وَاجِبَ الرِّعَايَةِ إِلَّا أَنَّ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ وَهُوَ رِعَايَةُ حَالِ الْأَوْلَادِ أَوْلَى، ثُمَّ قَالَ: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ أَيْ عَلِيمٌ بِمَنْ جَارَ أَوْ عَدَلَ فِي وَصِيَّتِهِ حَلِيمٌ عَلَى الْجَائِرِ لَا يُعَاجِلُهُ بِالْعُقُوبَةِ وَهَذَا وَعِيدٌ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Cevap: Farz lafzı vasiyet lafzından daha kuvvetli ve daha tekid edicidir. Bu sebeple çocukların mirasının açıklamasını farzın zikriyle bitirmiş, kelâle mirasının açıklamasını ise vasiyetle bitirmiştir; ta ki bununla her birine riayet etmek vacip olsa da birinci kısmın yani çocukların durumunu gözetmenin daha öncelikli olduğuna delalet etsin. Sonra {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, hilm sahibidir” buyurmuştur; yani vasiyetinde haksızlık edeni de adaletli davrananı da bilendir, haksızlık edene karşı hemen cezalandırmayacak kadar hilm sahibidir. Bu bir tehdittir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣ الى ١٤]
[Nisâ Suresi (4), Ayetler 13-14]
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)
{تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها وَذلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (١٣) وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خالِداً فِيها وَلَهُ عَذابٌ مُهِينٌ (١٤)} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse, [Allah] onu altından ırmaklar akan cennetlere koyar; orada ebedî kalıcıdırlar. İşte büyük kurtuluş budur. Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa, [Allah] onu içinde ebedî kalacağı bir ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir azap vardır.”
فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Ayetle ilgili meseleler şunlardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ بَيَانِ سِهَامِ الْمَوَارِيثِ ذَكَرَ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ تَرْغِيبًا فِي الطَّاعَةِ وَتَرْهِيبًا عَنِ الْمَعْصِيَةِ فَقَالَ: تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَفِيهِ بَحْثَانِ.
Birinci Mesele: Allah Teâlâ miras paylarını açıkladıktan sonra, itaate teşvik etmek ve isyandan sakındırmak maksadıyla vaat ve tehdidi zikredip: {تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ} “İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır” buyurmuştur. Bunda iki inceleme vardır:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: تِلْكَ إِشَارَةٌ إِلَى مَاذَا؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَحْوَالِ الْمَوَارِيثِ.
Birinci İnceleme: {تِلْكَ} “İşte bunlar” buyruğu neye işarettir? Bu konuda iki görüş vardır: Birincisi: Miras hallerine işarettir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا ذكره من أول السورة الى هاهنا مِنْ بَيَانِ أَمْوَالِ الْأَيْتَامِ وَأَحْكَامِ الْأَنْكِحَةِ وَأَحْوَالِ الْمَوَارِيثِ وَهُوَ قَوْلُ الْأَصَمِّ، حُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ الضَّمِيرَ يَعُودُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الثَّانِي أَنَّ عَوْدَهُ إِلَى الْأَقْرَبِ إِذَا لَمْ يَمْنَعْ مِنْ عَوْدِهِ إِلَى الْأَبْعَدِ مَانِعٌ يُوجِبُ عَوْدَهُ إِلَى الْكُلِّ.
İkinci Görüş: Surenin başından buraya kadar zikrettiği yetim mallarının beyanı, nikâh hükümleri ve miras hallerinin tamamına işarettir. Bu, el-Esam'ın görüşüdür. Birinci görüşün delili; zamirin en yakın zikredilenlere döneceğidir. İkinci görüşün delili ise zamirin en yakına dönmesine engel bir durum olmadığı takdirde en uzağa da dönmesini engelleyen bir mani yoksa hepsine birden dönmesinin gerekliliğidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِحُدُودِ اللَّهِ الْمُقَدَّرَاتُ الَّتِي ذَكَرَهَا وَبَيَّنَهَا، وَحَدُّ الشَّيْءِ طَرَفُهُ الَّذِي يَمْتَازُ بِهِ عَنْ غَيْرِهِ، وَمِنْهُ حُدُودُ الدَّارِ، وَالْقَوْلُ الدَّالُّ عَلَى حَقِيقَةِ الشَّيْءِ يُسَمَّى حَدًّا لَهُ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ يَمْنَعُ غَيْرَهُ مِنَ الدُّخُولِ فِيهِ، وَغَيْرُهُ هُوَ كُلُّ مَا سِوَاهُ.
İkinci İnceleme: Allah'ın sınırları (hudûdullâh) ile kastedilen; zikredip açıkladığı takdir edilmiş ölçülerdir. Bir şeyin haddi (sınırı), onu başkasından ayıran uç noktasıdır; nitekim evin sınırları (hudûdu'd-dâr) ifadesi de bundandır. Bir şeyin hakikatine delalet eden söze de onun haddi (tanımı) denir; çünkü o söz, başkasının onun içine girmesini engeller; başkası ise onun dışındaki her şeydir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: قَوْلُهُ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَقَوْلُهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مُخْتَصٌّ بِمَنْ أَطَاعَ أَوْ عَصَى فِي هَذِهِ التَّكَالِيفِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ: بَلْ هُوَ عَامٌّ يَدْخُلُ فِيهِ هَذَا وَغَيْرُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَامٌّ فَوَجَبَ أَنْ يَتَنَاوَلَ الْكُلَّ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعَامَّ إِنَّمَا ذُكِرَ عَقِيبَ تَكَالِيفَ خَاصَّةٍ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ الْعُمُومِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْوَالِدَ قَدْ يُقْبِلُ عَلَى وَلَدِهِ وَيُوَبِّخُهُ فِي أَمْرٍ مَخْصُوصٍ، ثُمَّ يَقُولُ: احْذَرْ مُخَالَفَتِي وَمَعْصِيَتِي وَيَكُونُ مَقْصُودُهُ مَنْعَهُ مِنْ مَعْصِيَتِهِ فِي جَمِيعِ الأمور، فكذا هاهنا وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim Allah'a ve Peygamberine itaat ederse” ve {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse” buyrukları, bu surede zikredilen mükellefiyetler hususunda itaat eden veya isyan eden kimseye hastır. Muhakkik âlimler ise: Bilakis bu umumidir; hem bu zikredilenler hem de diğerleri bunun kapsamına girer, demişlerdir. Zira lafız umumidir; dolayısıyla hepsini kapsaması gerekir. Bu konudaki en ileri iddia, bu umumi ifadenin özel mükellefiyetlerin hemen ardından zikredilmiş olmasıdır; ancak bu kadarı umumi lafzı tahsis etmeyi gerektirmez. Görmez misin ki bir baba çocuğuna yönelip onu belirli bir konuda azarlar, sonra da: «Bana muhalefet etmekten ve bana isyan etmekten sakın!» der; oysa maksadı her konuda kendisine isyan etmesini men etmektir. İşte buradaki durum da böyledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ: نُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ ... نُدْخِلْهُ نَارًا بِالنُّونِ فِي الْحَرْفَيْنِ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ.
Üçüncü Mesele: Nâfi ve İbn Âmir, her iki kelimede nûn ile {نُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ} “onu cennetlere koyarız” ... {نُدْخِلْهُ نَارًا} “onu ateşe sokarız” şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise yâ ile okumuşlardır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَعَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ ثم قال: سَنُلْقِي [آل عمران: ١٥٠- ١٥١] بِالنُّونِ.
Birincisine gelince: İltifat kuralı üzeredir; nitekim {بَلِ اللَّهُ مَوْلاكُمْ} “Bilakis sizin mevlânız Allah'tır” deyip ardından nûn ile {سَنُلْقِي} [Âl-i İmrân: 150-151] “atacağız” buyurması gibidir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَوَجْهُهُ ظَاهِرٌ.
İkincisine gelince: Bunun vechi açıktır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هاهنا سُؤَالٌ وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْوَاحِدِ ثُمَّ قَوْلُهُ بَعْدَ/ ذَلِكَ خالِدِينَ فِيها إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْجَمْعِ فَكَيْفَ التَّوْفِيقُ بَيْنَهُمَا؟
Dördüncü Mesele: Burada şöyle bir soru vardır: {يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ} “onu cennetlere koyar” buyruğu tekil için uygundur; ardından gelen {خالِدِينَ فِيها} “orada ebedî kalıcılar olarak” buyruğu ise çoğul için uygundur. Bu ikisinin arası nasıl bağdaştırılır?
الْجَوَابُ: أَنَّ كَلِمَةَ (مَنْ) فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ مُفْرَدٌ فِي اللَّفْظِ جَمْعٌ فِي الْمَعْنَى فَلِهَذَا صَحَّ الْوَجْهَانِ.
Cevap: {وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ} buyruğundaki {مَنْ} kelimesi lafız bakımından tekil, mana bakımından çoğuldur; bu sebeple her iki vecih de sahih olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: انْتَصَبَ «خَالِدِينَ» «وَخَالِدًا» عَلَى الْحَالِ مِنَ الْهَاءِ فِي «نُدْخِلْهُ» وَالتَّقْدِيرُ: نُدْخِلْهُ خَالِدًا فِي النَّارِ.
Beşinci Mesele: {خَالِدِينَ} ve {خَالِدًا} kelimeleri, {نُدْخِلْهُ} fiilindeki 'hâ' (hû) zamirinden hal olarak mansub olmuştur; takdiri ise 'Onu ateşe ebedî kalıcı olarak sokarız' şeklindedir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فُسَّاقَ أَهْلِ الصَّلَاةِ يَبْقَوْنَ مُخَلَّدِينَ فِي النَّارِ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلِهِ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَخْصُوصًا بِمَنْ تَعَدَّى فِي الْحُدُودِ الَّتِي سَبَقَ ذِكْرُهَا وَهِيَ حُدُودُ الْمَوَارِيثِ، أَوْ يَدْخُلُ فِيهَا ذَلِكَ وَغَيْرُهُ، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ يَلْزَمُ دُخُولُ مَنْ تَعَدَّى فِي الْمَوَارِيثِ فِي هَذَا الْوَعِيدِ، وَذَلِكَ عَامٌّ فِيمَنْ تَعَدَّى وَهُوَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ أَوْ لَيْسَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، فَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى الْقَطْعِ بِالْوَعِيدِ، وَعَلَى أَنَّ الْوَعِيدَ مُخَلِّدٌ، وَلَا يُقَالُ: هَذَا الْوَعِيدُ مُخْتَصٌّ بِمَنْ تَعَدَّى حُدُودَ اللَّهِ، وَذَلِكَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي حَقِّ الْكَافِرِ. فَإِنَّهُ هُوَ الَّذِي تَعَدَّى جَمِيعَ حُدُودِ اللَّهِ، فَإِنَّا نَقُولُ: هَذَا مَدْفُوعٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى تَعَدِّي جَمِيعِ حُدُودِ اللَّهِ خَرَجَتِ الْآيَةُ عن الفائدة لأن الله تعالى ينهى عَنِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَالْمَجُوسِيَّةِ، فَتَعَدِّي جَمِيعِ حُدُودِهِ هُوَ أَنْ يَتْرُكَ جَمِيعَ هَذِهِ النَّوَاهِي، وَتَرْكُهَا إِنَّمَا يَكُونُ بِأَنْ يَأْتِيَ الْيَهُودِيَّةَ وَالْمَجُوسِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ مَعًا وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ تَعَدِّيَ جَمِيعِ حُدُودِ اللَّهِ مُحَالٌ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ ذَلِكَ لَخَرَجَتِ الْآيَةُ عَنْ كَوْنِهَا مُفِيدَةً، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَيُّ حَدٍّ كَانَ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ. الثَّانِي: هُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَذْكُورَةٌ عَقِيبَ آيَاتِ قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ تَعَدِّي حُدُودِ اللَّهِ فِي الْأُمُورِ
Altıncı Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, ehl-i kıbleden olan fasıkların cehennemde ebedî kalacaklarına delalet eder. Çünkü O'nun {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan eder ve O'nun sınırlarını aşarsa” buyruğu, ya daha önce zikri geçen sınırları -ki bunlar miras sınırlarıdır- aşan kimseye mahsustur yahut hem bunları hem de başkalarını içine alır. Her iki takdire göre de mirasta haddi aşan kimsenin bu tehdide dahil olması gerekir. Bu da haddi aşan kişinin ehl-i kıbleden olsun veya ehl-i kıbleden olmasın herkes hakkında umumidir. Böylece bu ayet tehdidin kesinliğine ve tehdidin ebedî olduğuna delalet etmiştir. Şöyle de denilemez: «Bu tehdit Allah'ın sınırlarını [toptan] aşan kimseye mahsustur; bu ise ancak kâfir hakkında gerçekleşir. Çünkü Allah'ın bütün sınırlarını aşan sadece odur.» Biz deriz ki: Bu iki yönden reddedilir: Birincisi: Şayet biz bu ayeti Allah'ın bütün sınırlarını aşmaya hamletseydik, ayet fayda vermekten çıkardı. Çünkü Allah Teâlâ Yahudilikten, Hristiyanlıktan ve Mecusilikten nehyetmektedir. O'nun bütün sınırlarını aşmak ise bu nehiylerin tamamını terk etmekle olur; bunları terk etmek de ancak Yahudiliği, Mecusiliği ve Hristiyanlığı bir arada yapmakla mümkün olur ki bu imkânsızdır. Böylece Allah'ın bütün sınırlarını aşmanın muhal olduğu sabit olmuştur; eğer ayetten kastedilen bu olsaydı, ayet fayda ifade etmekten çıkardı. Dolayısıyla anladık ki bundan murat, Allah'ın sınırlarından herhangi bir sınırdır. İkincisi: Bu ayet miras taksimi ayetlerinin hemen peşinden zikredilmiştir; dolayısıyla {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “ve O'nun sınırlarını aşarsa” buyruğundan murat, Allah'ın bu ayetlerde
الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ هَذَا السُّؤَالُ. هَذَا مُنْتَهَى تَقْرِيرِ الْمُعْتَزِلَةِ وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نُعِيدَ طَرَفًا مِنْهَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَنَقُولَ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ لِأَنَّ الدَّلِيلَ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ إِذَا حَصَلَتِ التَّوْبَةُ لَمْ يَبْقَ هَذَا الْوَعِيدُ، فَكَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِعَدَمِ الْعَفْوِ، فَإِنَّ بِتَقْدِيرِ قِيَامِ الدَّلَالَةِ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ امْتَنَعَ بَقَاءُ هَذَا الْوَعِيدِ عِنْدَ حُصُولِ الْعَفْوِ، وَنَحْنُ قَدْ ذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ عَلَى حُصُولِ الْعَفْوِ، ثُمَّ نَقُولُ: هَذَا الْعُمُومُ مَخْصُوصٌ بِالْكَافِرِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إِذَا قُلْنَا لَكُمْ: مَا الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ (مَنْ) فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ تُفِيدُ الْعُمُومَ؟ قُلْتُمْ: الدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ يَصِحُّ الِاسْتِثْنَاءُ مِنْهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ يُخْرِجُ مِنَ الْكَلَامِ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ فِيهِ، فَنَقُولُ: إِنْ صَحَّ هَذَا الدَّلِيلُ فَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِ: لِأَنَّ جَمِيعَ الْمَعَاصِي يَصِحُّ اسْتِثْنَاؤُهَا مِنْ هَذَا اللَّفْظِ فَيُقَالُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِلَّا فِي الْكُفْرِ، وَإِلَّا فِي الْفِسْقِ، وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ/ لَدَخَلَ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ فِي جَمِيعِ أَنْوَاعِ الْمَعَاصِي وَالْقَبَائِحِ وَذَلِكَ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَقَوْلُهُ: الْإِتْيَانُ بِجَمِيعِ الْمَعَاصِي مُحَالٌ لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ مَعًا مُحَالٌ، فَنَقُولُ: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي الْعُمُومَ إِلَّا إِذَا قَامَ مُخَصِّصٌ عَقْلِيٌّ أَوْ شَرْعِيٌّ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْقُطُ سُؤَالُهُمْ وَيَقْوَى مَا ذَكَرْنَاهُ.
zikredilen hususlardaki sınırlarını aşmasıdır. Bu takdire göre bu soru düşer. Mu'tezile'nin izahının varacağı son nokta budur. Biz bu meseleyi Bakara Suresi'nde etraflıca zikretmiştik. Burada da bir kısmını tekrarlamakta bir beis yoktur; deriz ki: Biz bu tehdidin tövbe etmeme şartına bağlı olduğu hususunda icma ettik; çünkü delil göstermiştir ki tövbe gerçekleştiğinde bu tehdit kalmaz. Aynı şekilde affın gerçekleşmemesi şartına bağlı olması da caizdir; zira affın vaki olduğuna dair delilin bulunması takdirinde af gerçekleştiğinde bu tehdidin baki kalması imkânsız olur. Biz affın vaki olduğuna dair birçok delil zikrettik. Sonra deriz ki: Bu umumilik kâfire tahsis edilmiştir ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Biz size: «Şart konumundaki {مَنْ} kelimesinin umum ifade ettiğine delil nedir?» dediğimizde; siz: «Bunun delili, ondan istisnanın sahih olmasıdır; istisna ise şayet olmasaydı söze dahil olacak olan şeyi sözden çıkarır» dediniz. Biz de deriz ki: Eğer bu delil sahih ise {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse” buyruğunun kâfire mahsus olduğuna delalet eder: Çünkü bütün günahların bu lafızdan istisna edilmesi sahihtir; nitekim «Küfür müstesna, Allah'a ve Resûlüne isyan eden kimse» veya «Fısk müstesna...» denilebilir. İstisnanın hükmü ise şayet olmasaydı dahil olacak şeyi çıkarmaktır. Bu da {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ} buyruğunun günahların ve çirkinliklerin bütün türleri hakkında olmasını gerektirir ki bu da ancak kâfir hakkında tahakkuk eder. Onların «Bütün günahları işlemek imkânsızdır, çünkü Yahudilik ve Hristiyanlığı bir arada işlemek muhaldir» sözüne gelince; biz deriz ki: Lafzın zahiri, akli veya şer'i bir tahsis edici bulunmadıkça umum ifade etmeyi gerektirir. Bu takdire göre onların sorusu düşer ve zikrettiğimiz görüş kuvvet kazanır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي بَيَانِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْكَافِرِ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُفِيدُ كَوْنَهُ فَاعِلًا لِلْمَعْصِيَةِ وَالذَّنْبِ، وَقَوْلُهُ: وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ عَيْنَ ذَلِكَ لَلَزِمَ التَّكْرَارُ، وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْكُفْرِ، وَقَوْلُهُ: بِأَنَّا نَحْمِلُ هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى تَعَدِّي الْحُدُودِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْمَوَارِيثِ.
Bu ayetin kâfire mahsus olduğunu açıklayan ikinci vecih: {وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Kim de Allah'a ve Peygamberine isyan ederse” buyruğu, kişinin isyan ve günah faili olduğunu ifade eder. {وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ} “ve O'nun sınırlarını aşarsa” buyruğundan murat da bunun bizzat aynısı olsaydı tekrar gerekirdi; tekrar ise asla aykırıdır. Dolayısıyla bunu küfre hamletmek vacip olmuştur. Onların: «Biz bu ayeti mirasta zikredilen sınırları aşmaya hamlediyoruz» sözlerine gelince;
قُلْنَا: هَبْ أَنَّهُ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُ يَسْقُطُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنَ السُّؤَالِ بِهَذَا الْكَلَامِ، لِأَنَّ التَّعَدِّيَ فِي حُدُودِ الْمَوَارِيثِ تَارَةً يَكُونُ بِأَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّ تِلْكَ التَّكَالِيفَ وَالْأَحْكَامَ حَقٌّ وَوَاجِبَةُ الْقَبُولِ إِلَّا أَنَّهُ يَتْرُكُهَا، وَتَارَةً يَكُونُ بِأَنْ يَعْتَقِدَ أَنَّهَا وَاقِعَةٌ لَا عَلَى وَجْهِ الْحِكْمَةِ وَالصَّوَابِ، فَيَكُونُ هَذَا هُوَ الْغَايَةَ فِي تَعَدِّي الْحُدُودِ، وَأَمَّا الْأَوَّلُ فَلَا يَكَادُ يُطْلَقُ فِي حَقِّهِ أَنَّهُ تَعَدَّى حُدُودَ اللَّهِ، وَإِلَّا لَزِمَ وُقُوعُ التَّكْرَارِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِالْكَافِرِ الَّذِي لَا يَرْضَى بِمَا ذَكَرَهُ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنْ قِسْمَةِ الْمَوَارِيثِ، فَهَذَا مَا يَخْتَصُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْمَبَاحِثِ، وَأَمَّا بَقِيَّةُ الْأَسْئِلَةِ فَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ والله أعلم.
Biz deriz ki: Farz edelim ki öyledir; yine de bu sözle zikrettiğimiz itiraz ortadan kalkmaz. Çünkü miras sınırlarında haddi aşmak; bazen bu mükellefiyet ve hükümlerin hak olduğuna ve kabul edilmesinin vacip olduğuna inanmakla birlikte onları terk etmek suretiyle olur; bazen de bunların hikmete ve doğruya uygun gerçekleşmediğine inanmak suretiyle olur ki sınırları aşmada son nokta budur. Birincisine gelince, onun hakkında Allah'ın sınırlarını aştığı [ifadesi] neredeyse mutlak olarak kullanılmaz; aksi takdirde zikrettiğimiz üzere tekrarın vuku bulması gerekir. Böylece anladık ki bu tehdit, Allah'ın bu ayette zikrettiği miras taksimine razı olmayan kâfire mahsustur. İşte bu ayete has olan incelemeler bunlardır; geri kalan sorular ise Bakara Suresi'nde geçmişti. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٥]
[Nisâ Suresi (4), Ayet 15]
وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥)
{وَاللاَّتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلاً (١٥)} “Kadınlarınızdan çirkin fiilde (zina) bulunanlara karşı aranızdan dört şahit getirin. Eğer şahitlik ederlerse, ölüm onları alıp götürünceye veya Allah onlar için bir yol açıncaya kadar kendilerini evlerde tutun.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ الْأَمْرَ بِالْإِحْسَانِ إِلَى النِّسَاءِ وَمُعَاشَرَتِهِنَّ بِالْجَمِيلِ، وَمَا يَتَّصِلُ بِهَذَا الْبَابِ، ضَمَّ إِلَى ذَلِكَ التَّغْلِيظَ عَلَيْهِنَّ فِيمَا يَأْتِينَهُ مِنَ الْفَاحِشَةِ، فَإِنَّ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ إِحْسَانٌ إِلَيْهِنَّ وَنَظَرٌ لَهُنَّ فِي أَمْرِ آخِرَتِهِنَّ، وَأَيْضًا فَفِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى: وَهُوَ أَنَ لَا يَجْعَلَ أَمْرُ اللَّهِ الرِّجَالَ/ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِنَّ سَبَبًا لِتَرْكِ إِقَامَةِ الْحُدُودِ عَلَيْهِنَّ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ سَبَبًا لِوُقُوعِهِنَّ فِي أَنْوَاعِ الْمَفَاسِدِ وَالْمَهَالِكِ، وَأَيْضًا فِيهِ فَائِدَةٌ ثَالِثَةٌ، وَهِيَ بَيَانُ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى كَمَا يَسْتَوْفِي لِخَلْقِهِ فَكَذَلِكَ يَسْتَوْفِي عَلَيْهِمْ، وَأَنَّهُ لَيْسَ فِي أَحْكَامِهِ مُحَابَاةٌ وَلَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ أَحَدٍ قَرَابَةٌ، وَأَنَّ مَدَارَ هَذَا الشَّرْعِ الْإِنْصَافُ وَالِاحْتِرَازُ فِي كُلِّ بَابٍ عَنْ طَرَفَيِ الْإِفْرَاطِ وَالتَّفْرِيطِ، فَقَالَ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ önceki ayetlerde kadınlara iyilik etmeyi, onlarla güzelce geçinmeyi ve bu konuyla ilgili hususları zikredince; bunun peşine işledikleri çirkin fiil (fuhuş) hususunda onlara sert davranmayı eklemiştir. Çünkü bu, hakikatte onlara bir iyiliktir ve onların ahiret durumlarını gözetmektir. Ayrıca bunda başka bir fayda daha vardır: O da Allah'ın erkeklere kadınlara iyilik etme emrinin, onlara had cezalarını uygulamayı terk etmeye bir sebep kılınmamasıdır; aksi takdirde bu, onların her türlü fesada ve helake düşmelerine bir sebep olur. Yine bunda üçüncü bir fayda daha vardır: O da Allah Teâlâ'nın kullarının lehine olan hakları tastamam aldığı gibi aleyhlerine olan hakları da tastamam aldığını, O'nun hükümlerinde iltimas olmadığını, O'nunla hiç kimse arasında bir akrabalık bulunmadığını ve bu şeriatın mihverinin adalet ile her hususta ifrat ve tefrit uçlarından sakınmak olduğunu açıklamaktır. Bu sebeple: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} buyurmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّاتِي: جَمْعُ الَّتِي، وَلِلْعَرَبِ فِي جَمْعِ «الَّتِي» لُغَاتٌ: اللَّاتِي وَاللَّاتِ وَاللَّوَاتِي وَاللَّوَاتِ.
Birinci Mesele: {اللَّاتِي} kelimesi, {الَّتِي} kelimesinin çoğuludur. Arapların {الَّتِي} kelimesinin çoğulunda şu lehçeleri vardır: el-Lâtî (اللَّاتِي), el-Lât (اللَّاتِ), el-Levâtî (اللَّوَاتِي) ve el-Levât (اللَّوَاتِ).
قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَنْبَارِيُّ: الْعَرَبُ تَقُولُ فِي الْجَمْعِ مِنْ غَيْرِ الْحَيَوَانِ: الَّتِي، وَمِنَ الْحَيَوَانِ: اللاتي، كقوله:
Ebû Bekir el-Enbârî şöyle demiştir: Araplar gayrı zevil-ukûl (canlı/akıllı olmayan varlıkların) çoğulunda {الَّتِي}, zevil-ukûl (canlı/akıllı varlıkların) çoğulunda ise {اللَّاتِي} derler; nitekim Allah'ın:
أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً [النِّسَاءِ: ٥] وَقَالَ فِي هَذِهِ: اللَّاتِي وَاللَّائِي، وَالْفَرْقُ هُوَ أَنَّ الْجَمْعَ مِنْ غَيْرِ الْحَيَوَانِ سَبِيلُهُ سَبِيلُ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ، وَأَمَّا جَمْعُ الْحَيَوَانِ فَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا غَيْرُ مُتَمَيِّزَةٍ عَنْ غَيْرِهَا بِخَوَاصٍّ وَصِفَاتٍ، فَهَذَا هُوَ الْفَرْقُ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُسَوِّي بَيْنَ الْبَابَيْنِ، فَيَقُولُ: مَا فَعَلَتِ الْهِنْدَاتُ الَّتِي مِنْ أَمْرِهَا كَذَا، وَمَا فَعَلَتِ الْأَثْوَابُ الَّتِي مِنْ قِصَّتِهِنَّ كَذَا، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمُخْتَارُ.
{أَمْوالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِياماً} [Nisâ: 5] “Allah'ın sizin için geçim kaynağı kıldığı mallarınızı...” buyruğunda [gayrı akil için {الَّتِي}] demiş, bunda ise: {اللَّاتِي} ve {اللَّائِي} demiştir. Fark şudur: Gayrı zevil-ukûlün çoğulunun durumu tek bir şeyin durumu gibidir; canlıların çoğulu ise öyle değildir; bilakis onlardan her biri kendine has özellik ve sıfatlarla diğerinden ayırt edilir. İşte fark budur. Araplardan her iki kısmı eşit kılıp: «Durumu şöyle olan Hind'ler ne yaptı?» ve «Hikayesi şöyle olan elbiseler ne yaptı?» diyenler de vardır. Ancak tercih edilen birinci görüştür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ أَيْ يَفْعَلْنَهَا يُقَالُ: أَتَيْتُ أَمْرًا قَبِيحًا، أَيْ فَعَلْتُهُ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا [مَرْيَمَ: ٢٧] وَقَالَ: لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا [مَرْيَمَ: ٨٩] وَفِي التَّعْبِيرِ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْفَوَاحِشِ بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا نَهَى الْمُكَلَّفَ عَنْ فِعْلِ هَذِهِ الْمَعَاصِي، فَهُوَ تَعَالَى لَا يُعِينُ الْمُكَلَّفَ عَلَى فِعْلِهَا، بَلِ الْمُكَلَّفُ كَأَنَّهُ ذَهَبَ إِلَيْهَا مِنْ عِنْدِ نَفْسِهِ، وَاخْتَارَهَا بِمُجَرَّدِ طَبْعِهِ، فَلِهَذِهِ الْفَائِدَةِ يُقَالُ: إِنَّهُ جَاءَ إِلَى تِلْكَ الْفَاحِشَةِ وَذَهَبَ إِلَيْهَا، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الدَّقِيقَةَ لَا تَتِمُّ إِلَّا عَلَى قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ. وَفِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ: يَأْتِينَ بِالْفَاحِشَةِ، وَأَمَّا الْفَاحِشَةُ فَهِي الْفِعْلَةُ الْقَبِيحَةُ وَهِيَ مَصْدَرٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ كَالْعَاقِبَةِ يُقَالُ: فَحُشَ الرَّجُلُ يَفْحُشُ فُحْشًا وَفَاحِشَةً، وَأَفْحَشَ إِذَا جَاءَ بِالْقَبِيحِ مِنَ الْقَوْلِ أَوِ الْفِعْلِ. وَأَجْمَعُوا عَلَى أن الفاحشة هاهنا الزِّنَا، وَإِنَّمَا أُطْلِقَ عَلَى الزِّنَا اسْمُ الْفَاحِشَةِ لِزِيَادَتِهَا فِي الْقُبْحِ عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْقَبَائِحِ.
İkinci Mesele: O'nun {يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ} buyruğu, 'onu işlerler' demektir. [Arapçada] 'Çirkin bir işe geldim (eteytü emran kabîhan)' denilir ki 'onu işledim' demektir. Allah Teâlâ: {لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيًّا} [Meryem: 27] “Andolsun sen görülmemiş çirkin bir şey yaptın (getirdin)” ve {لَقَدْ جِئْتُمْ شَيْئاً إِدًّا} [Meryem: 89] “Andolsun çok çirkin bir şey ortaya attınız (getirdiniz)” buyurmuştur. Çirkin fiillere yeltenmenin bu ifadeyle dile getirilmesinde latif bir nükte vardır: Allah Teâlâ mükellefi bu günahları işlemekten nehyedince, O Teâlâ mükellefe bunları işlemesi için yardım etmez; bilakis mükellef sanki kendi nefsinden ona gitmiş ve sırf kendi tabiatıyla onu seçmiştir. İşte bu faydadan ötürü 'o çirkin fiile geldi ve ona gitti' denilir. Ne var ki bu ince nükte ancak Mu'tezile'nin görüşüne göre tamam olur. İbn Mes'ûd'un kıraatinde {يَأْتِينَ بِالْفَاحِشَةِ} şeklindedir. Fâhişe (الْفَاحِشَةُ) ise çirkin fiil demektir ve dilcilere göre âkıbe (عاقبة) gibi bir masdardır. Kişi çirkin söz veya fiil getirdiğinde [Arapçada] 'Adam çirkinleşti (fehuşe'r-raculü yefhuşu fuhşen ve fâhişeten)' ve 'Çirkinlik yaptı (efhaşe)' denilir. Âlimler buradaki fâhişenin zina olduğu hususunda icma etmişlerdir. Zinaya fâhişe isminin verilmesi ise birçok çirkinlikten daha fazla çirkin olmasından dolayıdır.
فَإِنْ قِيلَ: الْكُفْرُ أَقْبَحُ مِنْهُ، وَقَتْلُ النَّفْسِ أَقْبَحُ مِنْهُ، وَلَا يُسَمَّى ذَلِكَ فَاحِشَةً.
Şayet: «Küfür ondan daha çirkindir, insan öldürmek de ondan daha çirkindir; buna rağmen bunlar fâhişe olarak isimlendirilmez» denilirse;
قُلْنَا: السَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْقُوَى الْمُدَبِّرَةَ لِبَدَنِ الْإِنْسَانِ ثَلَاثَةٌ: الْقُوَّةُ النَّاطِقَةُ، وَالْقُوَّةُ الْغَضَبِيَّةُ وَالْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ، فَفَسَادُ الْقُوَّةِ النَّاطِقَةِ هُوَ الْكُفْرُ وَالْبِدْعَةُ وَمَا يُشْبِهُهُمَا، وَفَسَادُ الْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ هُوَ الْقَتْلُ وَالْغَضَبُ وَمَا يُشْبِهُهُمَا، وَفَسَادُ الْقُوَّةِ الشَّهْوَانِيَّةِ هُوَ الزِّنَا وَاللِّوَاطُ وَالسَّحْقُ وَمَا أَشْبَهَهَا، وَأَخَسُّ هَذِهِ الْقُوَى الثَّلَاثَةِ: الْقُوَّةُ الشَّهْوَانِيَّةُ، فَلَا جَرَمَ كَانَ فَسَادُهَا أَخَسَّ أَنْوَاعِ الْفَسَادِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ خُصَّ هَذَا الْعَمَلُ بِالْفَاحِشَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
Biz deriz ki: Bunun sebebi şudur: İnsan bedenini yöneten güçler üçtür: Düşünme gücü (en-nâtıka), öfke gücü (el-gadabiyye) ve şehvet gücü (eş-şehvâniyye). Düşünme gücünün bozulması küfür, bidat ve benzerleridir. Öfke gücünün bozulması öldürme, haksız gazap ve benzerleridir. Şehvet gücünün bozulması ise zina, livâta, sevicilik ve benzerleridir. Bu üç gücün en bayağı olanı şehvet gücüdür; dolayısıyla onun fesadı da fesat türlerinin en bayağısıdır. İşte bu sebepten ötürü bu fiil fâhişe ismiyle tahsis edilmiştir. Muradını en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي الْمُرَادِ بِقَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ/ مِنْهُ الزِّنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا نُسِبَتْ إِلَى الزِّنَا فَلَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ عَلَيْهَا إِلَّا بِأَنْ يَشْهَدَ أَرْبَعَةُ رِجَالٍ مُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهَا ارْتَكَبَتِ الزِّنَا، فَإِذَا شَهِدُوا عَلَيْهَا أُمْسِكَتْ فِي بَيْتٍ مَحْبُوسَةً إِلَى أَنْ تَمُوتَ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا، وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُفَسِّرِينَ.
Üçüncü Mesele: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} buyruğuyla ne kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat zinadır. Çünkü bir kadına zina isnat edildiğinde, Müslüman dört erkeğin onun zina ettiğine şahitlik etmesi dışında hiç kimsenin onun aleyhine bir yetkisi yoktur. Eğer şahitlik ederlerse, ölünceye veya Allah onlar için bir yol açıncaya kadar evde hapsedilir. Bu, müfessirlerin çoğunluğunun görüşüdür.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ اخْتِيَارُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ السَّحَاقَاتُ، وَحَدُّهُنَّ الْحَبْسُ إلى الموت وبقوله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٦] أَهْلُ اللِّوَاطِ، وَحَدُّهُمَا الْأَذَى بِالْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي سُورَةِ النُّورِ: الزِّنَا بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَحَدُّهُ فِي الْبِكْرِ الْجَلْدُ، وَفِي الْمُحْصَنِ الرَّجْمُ، وَاحْتَجَّ أَبُو مُسْلِمٍ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ مَخْصُوصٌ بِالنِّسْوَانِ، وَقَوْلَهُ: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ مخصوص بالرجال، لأن قوله: وَالَّذانِ تَثْنِيَةُ الذُّكُورِ.
İkinci Görüş: Ebû Müslim el-İsfahânî'nin tercih ettiği görüştür: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ} buyruğundan murat sevicilik yapan kadınlardır; bunların haddi (cezası) ölüme kadar hapistir. {وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ} [Nisâ: 16] buyruğundan murat livâta yapanlardır; bunların had cezası ise söz ve fiille eziyet etmektir. Nûr Suresi'nde zikredilen ayetten murat ise erkek ile kadın arasındaki zinadır; bunun cezası bekârda celde (kırbaç), evlide (muhsan) ise recimdir. Ebû Müslim bu görüşünü birkaç vecihle temellendirmiştir: Birincisi: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} buyruğu kadınlara mahsustur; {وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ} buyruğu ise erkeklere mahsustur; çünkü {وَالَّذانِ} kelimesi müzekkerin tesniyesidir (eril ikildir).
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ المراد بقوله: وَالَّذانِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى إِلَّا أَنَّهُ غَلَّبَ لَفْظَ الْمُذَكَّرِ.
Şayet: «{وَالَّذانِ} buyruğuyla müzekker lafzı tağlîb edilerek erkek ve kadının kastedilmiş olması niçin caiz olmasın?» denilirse;
قُلْنَا: لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا أَفْرَدَ ذِكْرَ النِّسَاءِ مِنْ قَبْلُ، فَلَمَّا أَفْرَدَ ذِكْرَهُنَّ ثُمَّ ذكر بعد قوله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ سَقَطَ هَذَا الِاحْتِمَالُ. الثَّانِي: هُوَ أَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يُحْتَاجُ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ فِي شَيْءٍ مِنَ الْآيَاتِ، بَلْ يَكُونُ حُكْمُ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا بَاقِيًا مُقَرَّرًا، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ يَحْتَاجُ إِلَى الْتِزَامِ النَّسْخِ، فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ أَوْلَى. وَالثَّالِثُ: أَنَّ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ يَكُونُ قَوْلُهُ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ في الزنا وقوله: وَالَّذانِ
Biz deriz ki: Eğer öyle olsaydı daha önce kadınları tek başına zikretmezdi. Onları tek başına zikredip ardından {وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ} buyruğunu zikredince bu ihtimal düşmüş olur. İkincisi: Bu takdire göre ayetlerin hiçbirinde nesh olduğunu benimsemeye ihtiyaç kalmaz; aksine her birinin hükmü baki ve sabit kalır. Sizin zikrettiğiniz takdirde ise neshi kabul etmeye ihtiyaç duyulur; bu sebeple bu görüş daha evladır. Üçüncüsü: Sizin zikrettiğiniz veche göre {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ} buyruğu zina hakkında, {وَالَّذانِ} buyruğu da