يَأْتِيانِها مِنْكُمْ
{يَأْتِيانِها مِنْكُمْ} [buyruğu da]
يَكُونُ أَيْضًا فِي الزِّنَا، فَيُفْضِي إِلَى تَكْرَارِ الشَّيْءِ الْوَاحِدِ فِي الْمَوْضِعِ الْوَاحِدِ مَرَّتَيْنِ وَإِنَّهُ قَبِيحٌ، وَعَلَى الْوَجْهِ الَّذِي قُلْنَاهُ لَا يُفْضِي إِلَى ذَلِكَ فَكَانَ أَوْلَى. الرَّابِعُ: أَنَّ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الزِّنَا فَسَّرُوا قَوْلَهُ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا بِالرَّجْمِ وَالْجَلْدِ وَالتَّغْرِيبِ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ تَكُونُ عَلَيْهِنَّ لَا لَهُنَّ. قَالَ تَعَالَى: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٦] وَأَمَّا نَحْنُ فَإِنَّا نُفَسِّرُ ذَلِكَ بِأَنْ يُسَهِّلَ اللَّهُ لَهَا قَضَاءَ الشَّهْوَةِ بِطَرِيقِ النِّكَاحِ، ثُمَّ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَاهُ
yine zina hakkında olmuş olur; bu da aynı şeyin tek bir yerde iki kez tekrarlanmasına yol açar ki bu çirkindir. Bizim söylediğimiz veche göre ise buna yol açmaz; dolayısıyla [bizim görüşümüz] daha evladır. Dördüncüsü: Bu ayetin zina hakkında indiğini söyleyenler {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} buyruğunu recim, celde ve sürgün ile tefsir etmişlerdir. Bu ise doğru değildir; çünkü bu şeyler onların lehine (lehünne) değil, aleyhine (aleyhinne)dir. Nitekim Yüce Allah: {لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ} [el-Bakara: 286] “[Kişinin] kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] ise kendi aleyhinedir” buyurmuştur. Bize gelince; biz bunu, Allah'ın nikâh yoluyla o kadına şehvetini gidermeyi kolaylaştırması şeklinde tefsir ederiz. Sonra Ebû Müslim şöyle dedi: Zikrettiğimiz hususun doğruluğuna delalet eden şeylerden biri de
قَوْلُهُ ﷺ: «إِذَا أَتَى الرَّجُلُ الرَّجُلَ فَهُمَا زَانِيَانِ وَإِذَا أَتَتِ الْمَرْأَةُ الْمَرْأَةَ فَهُمَا زَانِيَتَانِ»
Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Erkek erkeğe geldiğinde (ilişkiye girdiğinde) o ikisi zina edendir; kadın kadına geldiğinde de o ikisi zina edendir» hadisidir.
وَاحْتَجُّوا عَلَى إِبْطَالِ كَلَامِ أَبِي مُسْلِمٍ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا قَوْلٌ لَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ الْمُتَقَدِّمِينَ فَكَانَ بَاطِلًا، وَالثَّانِي: أَنَّهُ
Ebû Müslim'in sözünü iptal etmek için şu vecihlerle delil getirdiler: Birincisi: Bu, önceki müfessirlerden hiçbirinin söylemediği bir sözdür; binaenaleyh bâtıldır. İkincisi:
رُوِيَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا الثَّيِّبُ تُرْجَمُ وَالْبِكْرُ تُجْلَدُ»
Hadiste rivayet edildiğine göre o aleyhisselâm: «Allah onlar için bir yol açmıştır: Dul recmedilir, bekâr ise kırbaçlanır» buyurmuştur.
وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الزُّنَاةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الصَّحَابَةَ اخْتَلَفُوا فِي أَحْكَامِ اللِّوَاطِ، وَلَمْ يَتَمَسَّكْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَعَدَمُ تَمَسُّكِهِمْ بِهَا مَعَ شِدَّةِ احْتِيَاجِهِمْ إِلَى نَصٍّ يَدُلُّ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ لَيْسَتْ فِي اللِّوَاطَةِ.
Bu da ayetin zina edenler hakkında indiğine delalet eder. Üçüncüsü: Sahabe livâtanın hükümleri konusunda ihtilaf etmiş ve onlardan hiçbiri bu ayete tutunmamıştır. Bu hükme delalet eden bir nassa son derece ihtiyaç duymalarına rağmen bu ayete tutunmamış olmaları, bu ayetin livâta hakkında olmadığının en kuvvetli delillerindendir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ هَذَا إِجْمَاعٌ مَمْنُوعٌ فَلَقَدْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ مُجَاهِدٌ، وَهُوَ مِنْ أَكَابِرِ الْمُفَسِّرِينَ، وَلِأَنَّا بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ اسْتِنْبَاطَ تَأْوِيلٍ جَدِيدٍ فِي الْآيَةِ لَمْ يَذْكُرْهُ الْمُتَقَدِّمُونَ جَائِزٌ.
Birinciye cevap şudur: Bu, kabul edilmeyen bir icmadır; zira bu görüşü büyük müfessirlerden olan Mücâhid de söylemiştir. Ayrıca biz fıkıh usulünde, ayet hakkında öncekilerin zikretmediği yeni bir tevil çıkarmanın caiz olduğunu açıklamıştık.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا يَقْتَضِي نَسْخَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.
İkinciye cevap: Bu, Kur'an'ın haber-i vahid ile neshedilmesini gerektirir ki bu caiz değildir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ مَطْلُوبَ الصَّحَابَةِ أنه هل يقام الحد على الوطي؟ وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى ذَلِكَ بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، فَلِهَذَا لَمْ يَرْجِعُوا إِلَيْهَا.
Üçüncüye cevap: Sahabenin aradığı şey, [livâta yoluyla] ilişkide bulunana had uygulanıp uygulanmayacağıdır. Bu ayette ise olumlu veya olumsuz olarak buna dair bir delalet yoktur; işte bu yüzden ona başvurmamışlardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: زَعَمَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: إِنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ: فَقَدْ بَنَوْا هَذَا عَلَى أَصْلِهِمْ، وَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي بَيَانِ حُكْمِ الزِّنَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ لَمْ يَبْقَ وَكَانَتِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا أَيْضًا عَلَى قَوْلَيْنِ: فَالْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِالْحَدِيثِ وَهُوَ مَا
Dördüncü Mesele: Müfessirlerin çoğunluğu bu ayetin mensuh olduğunu ileri sürmüş; Ebû Müslim ise mensuh olmadığını söylemiştir. Müfessirlere gelince; onlar bu görüşü, ayetin zina hükmünün beyanında olduğu şeklindeki kendi asıllarına dayandırmışlardır. Bu hükmün baki kalmadığı ve ayetin mensuh olduğu bilinmektedir. Ardından bu görüşü savunanlar da iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bu ayet şu hadis ile mensuh olmuştur;
رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «خُذُوا عَنِّي خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا الْبِكْرُ بِالْبِكْرِ وَالثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ الْبِكْرُ تُجْلَدُ وَتُنْفَى وَالثَّيِّبُ تُجْلَدَ وَتُرْجَمُ»
Ubâde b. es-Sâmit'in rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: «[Hükmü] benden alınız, [hükmü] benden alınız! Muhakkak ki Allah onlar için bir yol açmıştır: Bekâr bekârla [zina ettiğinde], dul da dulla [zina ettiğinde]; bekâr kırbaçlanır ve sürgün edilir, dul ise kırbaçlanır ve recmedilir» buyurmuştur.
ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْحَدِيثَ صَارَ مَنْسُوخًا بِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Daha sonra bu hadis, Yüce Allah'ın şu buyruğu ile mensuh olmuştur:
الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ [النُّورِ: ٢] وَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ يَثْبُتُ أَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ يُنْسَخُ بِالسُّنَّةِ وَأَنَّ السُّنَّةَ قَدْ تُنْسَخُ بِالْقُرْآنِ خِلَافَ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ: لَا يُنْسَخُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ.
{الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} [en-Nûr: 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde (kırbaç) vurun!” Bu yolla, Şâfiî'nin: «İkisinden biri diğeriyle neshedilmez» sözünün aksine, Kur'an'ın sünnetle ve sünnetin de Kur'an'la neshedilebileceği sabit olur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِآيَةِ الْجَلْدِ.
İkinci Görüş: Bu ayet, celde (kırbaç) ayeti ile mensuh olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الرَّازِيَّ لِشِدَّةِ حِرْصِهِ عَلَى الطَّعْنِ فِي الشَّافِعِيِّ قَالَ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ آيَةَ الْجَلْدِ لَوْ كَانَتْ مُتَقَدِّمَةً عَلَى
Bil ki Ebû Bekir er-Râzî, Şâfiî'ye itiraz etme hususundaki aşırı hırsından dolayı şöyle demiştir: Birinci görüş daha evladır; çünkü celde ayeti,
قَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي»
«Benden alınız»
لَمَا كَانَ
sözünden önce olsaydı,
لِقَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي»
«Benden alınız»
فَائِدَةٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ
sözünün bir faydası kalmazdı. Dolayısıyla
قَوْلُهُ: «خُذُوا عَنِّي»
«Benden alınız»
مُتَقَدِّمًا عَلَى آيَةِ الْجَلْدِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ آيَةُ الْحَبْسِ مَنْسُوخَةً بِالْحَدِيثِ وَيَكُونُ الْحَدِيثُ مَنْسُوخًا بِآيَةِ الْجَلْدِ، فَحِينَئِذٍ ثَبَتَ أَنَّ الْقُرْآنَ وَالسُّنَّةَ قَدْ يُنْسَخُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ.
sözünün celde ayetinden önce olması vacip olmuştur. Bu takdire göre hapis ayeti hadis ile mensuh olur, hadis de celde ayeti ile mensuh olur; işte o zaman Kur'an ile sünnetin her birinin diğeriyle neshedilebildiği sabit olur.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَلَامَ الرَّازِيِّ ضَعِيفٌ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ أَبُو سُلَيْمَانَ الْخَطَّابِيُّ فِي مَعَالِمِ السُّنَنِ فَقَالَ:
Bil ki Râzî'nin bu sözü iki vecihten zayıftır: Birincisi: Ebû Süleyman el-Hattâbî'nin Meâlimü's-Sünen'de zikrettiği şu husustur; o şöyle demiştir:
لَمْ يَحْصُلِ النَّسْخُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَلَا فِي هَذَا الْحَدِيثِ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِمْسَاكَهُنَّ فِي الْبُيُوتِ مَمْدُودٌ إِلَى غَايَةِ أَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا وَذَلِكَ السَّبِيلُ كَانَ مُجْمَلًا، فَلَمَّا
Ne bu ayette ne de bu hadiste kesinlikle nesh vuku bulmamıştır. Çünkü Yüce Allah'ın: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} “Ölüm onları alıp götürünceye veya Allah onlara bir yol açıncaya kadar onları evlerde tutun” buyruğu, onların evlerde tutulmasının Allah'ın onlara bir yol açması gayesine kadar uzatıldığına delalet eder. Bu yol ise mücmel idi. Ne zaman ki
قَالَ ﷺ: «خُذُوا عَنِّي الثَّيِّبُ تُرْجَمُ وَالْبِكْرُ تُجْلَدُ وَتُنْفَى»
[Nebi] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Benden alınız: Dul recmedilir, bekâr ise kırbaçlanır ve sürgün edilir» buyurdu,
صَارَ هَذَا الْحَدِيثُ بَيَانًا لِتِلْكَ الْآيَةِ لَا نَاسِخًا لَهَا وَصَارَ أَيْضًا مُخَصِّصًا لِعُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما
bu hadis o ayet için nâsih (hükmü kaldıran) değil, beyan (açıklayıcı) oldu; aynı zamanda Yüce Allah'ın: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما
مِائَةَ جَلْدَةٍ
{مِائَةَ جَلْدَةٍ} “yüzer celde [vurun]”
[النُّورِ: ٢] وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ جَعْلَ هَذَا الْحَدِيثِ بَيَانًا لِإِحْدَى الْآيَتَيْنِ وَمُخَصِّصًا لِلْآيَةِ الْأُخْرَى، أَوْلَى مِنَ الْحُكْمِ بِوُقُوعِ النَّسْخِ مِرَارًا، وَكَيْفَ وَآيَةُ الْحَبْسِ مُجْمَلَةٌ قَطْعًا فَإِنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ السَّبِيلَ كَيْفَ هُوَ؟ فَلَا بُدَّ لَهَا مِنَ الْمُبِيِنِ، وَآيَةُ الْجَلْدِ مَخْصُوصَةٌ وَلَا بُدَّ لَهَا مِنَ الْمُخَصِّصِ، فَنَحْنُ جَعَلْنَا هَذَا الْحَدِيثَ مُبَيِّنًا لِآيَةِ/ الْحَبْسِ مُخَصِّصًا لِآيَةِ الْجَلْدِ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَصْحَابِ أَبِي حَنِيفَةَ فَقَدْ وَقَعَ النَّسْخُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ:
[en-Nûr: 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun!” buyruğunun umumunu tahsis edici oldu. Malumdur ki bu hadisi iki ayetten biri için beyan, diğeri için muhassıs (özelleştirici) kılmak; defalarca neshin vuku bulduğuna hükmetmekten daha evladır. Nasıl olmasın ki? Hapis ayeti kesinlikle mücmeldir; zira ayette o yolun nasıl olduğuna delalet eden bir şey yoktur; bu yüzden onun için mutlaka bir açıklayıcı gereklidir. Celde ayeti ise tahsis edilmiştir ve onun için de bir tahsis edici gereklidir. Biz bu hadisi hapis ayetini açıklayıcı, celde ayetini ise tahsis edici kıldık. Ebû Hanîfe'nin ashabının kavline göre ise nesh üç vecihten vuku bulmuştur:
الْأَوَّلُ: آيَةُ الْحَبْسِ صَارَتْ مَنْسُوخَةً بِدَلَائِلِ الرَّجْمِ، فَظَهَرَ أَنَّ الَّذِي قُلْنَاهُ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ.
Birincisi: Hapis ayeti recim delilleriyle mensuh olmuştur. Böylece söylediğimiz şeyin şüphe götürmez bir hakikat olduğu ortaya çıkmıştır.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي دَفْعِ كَلَامِ الرَّازِيِّ: إِنَّكَ تُثْبِتُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ آيَةُ الْجَلْدِ مُتَقَدِّمَةً عَلَى
Râzî'nin sözünü defetmede İkinci Vecih: Sen, celde ayetinin
قَوْلِهِ: «خُذُوا عَنِّي»
onun «Benden alınız»
فَلِمَ قُلْتَ إِنَّهُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَأَخِّرَةً عَنْهُ؟ وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ ذَكَرَ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ؟ وَتَقْدِيرُهُ أَنَّ قَوْلَهُ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ مَخْصُوصٌ بِالْإِجْمَاعِ فِي حَقِّ الثَّيِّبِ الْمُسْلِمِ، وَتَأْخِيرُ بَيَانِ الْمُخَصِّصِ عَنِ الْعَامِّ الْمَخْصُوصِ غَيْرُ جَائِزٍ عِنْدَكَ وَعِنْدَ أَكْثَرِ الْمُعْتَزِلَةِ، لِمَا أَنَّهُ يُوهِمُ التَّلْبِيسَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَثَبَتَ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ مُقَارِنًا لِنُزُولِ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ سَقَطَ قَوْلُكَ: إِنَّ الْحَدِيثَ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَى آيَةِ الْجَلْدِ.
sözünden önce olmasının caiz olmadığını ispat ediyorsun. Peki bu ayetin ondan sonra olmasının vacip olduğunu nereden çıkardın? Niçin şöyle denilmesi caiz olmasın: Bu ayet indiğinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bunu söylemiştir. Bunun takdiri şöyledir: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun!” buyruğu, Müslüman dul hakkında icma ile tahsis edilmiştir. Tahsis edici beyanın tahsis edilmiş genel lafızdan sonraya bırakılması ise kafa karışıklığı (telbis) hissi uyandırdığından sana ve Mutezile'nin çoğuna göre caiz değildir. Durum böyle olunca, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu ancak {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} buyruğunun nüzulü ile eşzamanlı olarak söylediği sabit olur. Bu takdire göre senin hadisin celde ayetinden önce olduğu yönündeki sözün düşmüş olur.
هَذَا كُلُّهُ تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِ من يقول: هذا الْآيَةُ أَعْنِي آيَةَ الْحَبْسِ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الزُّنَاةِ، فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لَمْ يُثْبِتِ الدَّلِيلُ كَوْنَهَا مَنْسُوخَةً، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ فَظَاهِرٌ أَنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
Bütün bunlar, bu ayetin -yani hapis ayetinin- zina edenler hakkında indiğini söyleyenlerin görüşüne dayalı bir detaylandırmadır. Böylece bu görüşe göre onun mensuh olduğuna delilin sübut bulmadığı sabit olmuştur. Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüne göre ise onun mensuh olmadığı açıktır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْقَائِلُونَ بِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي الزِّنَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِمْ سُؤَالَاتٌ:
Beşinci Mesele: Bu ayetin zina hakkında indiğini söyleyenlere bazı sorular yöneltilir:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: مَا الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مِنْ نِسائِكُمْ؟
Birinci Soru: {مِنْ نِسائِكُمْ} buyruğundan murat nedir?
الْجَوَابُ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْمُرَادُ، مِنْ زَوْجَاتِكُمْ كَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ [الْمُجَادَلَةِ:
Cevap: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Murat, {وَالَّذِينَ يُظاهِرُونَ مِنْ نِسائِهِمْ} [el-Mücâdele: 3] buyruğunda olduğu gibi eşlerinizdendir.
٣] وَقَوْلُهُ: مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ [النِّسَاءِ: ٢٣] وَثَانِيهَا: مِنْ نِسَائِكُمْ، أَيْ مِنَ الْحَرَائِرِ كَقَوْلِهِ:
Ve {مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} [en-Nisâ: 23] “kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan” buyruğunda da böyledir. İkincisi: {مِنْ نِسَائِكُمْ}, yani hür kadınlarınızdandır; nitekim Yüce Allah:
وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] وَالْغَرَضُ بَيَانُ أَنَّهُ لَا حَدَّ عَلَى الْإِمَاءِ. وَثَالِثُهَا: مِنْ نِسَائِكُمْ، أَيْ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ وَرَابِعُهَا: مِنْ نِسَائِكُمْ، أَيْ مِنَ الثَّيِّبَاتِ دُونَ الْأَبْكَارِ.
{وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجالِكُمْ} [el-Bakara: 282] “Erkeklerinizden iki şahit tutun” buyurmuştur. Maksat, cariyelerin üzerinde had cezası olmadığını beyan etmektir. Üçüncüsü: {مِنْ نِسَائِكُمْ}, yani mümin kadınlarınızdandır. Dördüncüsü: {مِنْ نِسَائِكُمْ}, yani bekârlar değil, dul kadınlarınızdandır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: مَا مَعْنَى قَوْلِهِ: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ؟
İkinci Soru: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} buyruğunun manası nedir?
الْجَوَابُ: فَخَلِّدُوهُنَّ مَحْبُوسَاتٍ فِي بُيُوتِكُمْ، وَالْحِكْمَةُ فِيهِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِنَّمَا تَقَعُ فِي الزِّنَا عِنْدَ الْخُرُوجِ وَالْبُرُوزِ، فَإِذَا حُبِسَتْ فِي الْبَيْتِ لَمْ تَقْدِرْ عَلَى الزِّنَا، وَإِذَا اسْتَمَرَّتْ عَلَى هَذِهِ الْحَالَةِ تَعَوَّدَتِ الْعَفَافَ وَالْفِرَارَ عَنِ الزِّنَا.
Cevap: Onları evlerinizde sürekli hapsedilmiş olarak tutun. Bundaki hikmet şudur: Kadın ancak dışarı çıkıp göründüğü zaman zinaya düşer; evde hapsedildiğinde ise zina etmeye güç yetiremez. Bu hal üzere devam ettiğinde ise iffete ve zinadan kaçınmaya alışır.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا مَعْنَى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ وَالْمَوْتُ وَالتَّوَفِّي بِمَعْنًى وَاحِدٍ، فَصَارَ فِي التَّقْدِيرِ: أَوْ يُمِيتُهُنَّ الْمَوْتُ؟
Üçüncü Soru: Ölüm (mevt) ile canını alma (teveffî) aynı anlamda olduğuna göre, {يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ} ifadesinin manası nedir? Böylece takdiri “ölüm onları öldürünceye kadar” mı olmaktadır?
الْجَوَابُ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ مَلَائِكَةُ الْمَوْتِ، كَقَوْلِهِ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ [النَّحْلِ:
Cevap: {الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ} [en-Nahl: 38] “Meleklerin canlarını aldığı kimseler”
٣٨] قُلْ/ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ [السَّجْدَةِ: ١١] أَوْ حَتَّى يَأْخُذَهُنَّ الْمَوْتُ وَيَسْتَوْفِيَ أَرْوَاحَهُنَّ.
ve {قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ} [es-Secde: 11] “De ki: Sizin canınızı ölüm meleği alır” buyruklarında olduğu gibi “ölüm melekleri onların canlarını alıncaya kadar” anlamının murat edilmiş olması caizdir. Yahut ölüm onları yakalayıp ruhlarını tamamen alıncaya kadar demektir.
السُّؤَالُ الرَّابِعُ: إِنَّكُمْ تُفَسِّرُونَ قَوْلَهُ: أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا بِالْحَدِيثِ وَهُوَ
Dördüncü Soru: Siz {أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا} buyruğunu hadis ile tefsir ediyorsunuz ki o da
قَوْلُهُ ﵊: «قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا الْبِكْرُ تُجْلَدُ وَالثَّيِّبُ تُرْجَمُ»
o aleyhisselâm'ın: «Allah onlar için bir yol açmıştır: Bekâr kırbaçlanır, dul ise recmedilir» sözüdür.
وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّ هَذَا السَّبِيلَ عَلَيْهَا لَا لَهَا، فَإِنَّ الرَّجْمَ لَا شَكَّ أَنَّهُ أَغْلَظُ مِنَ الْحَبْسِ.
Bu ise uzaktır; çünkü bu yol kadının lehine değil aleyhinedir. Zira recim şüphesiz hapisten daha ağırdır.
وَالْجَوَابُ:
Cevap:
أَنَّ النَّبِيَّ ﵊ فَسَّرَ السَّبِيلَ بِذَلِكَ فَقَالَ: «خُذُوا عَنِّي قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ سَبِيلًا
Nebi aleyhisselâm sebîli (yolu) bu şekilde tefsir etmiş ve şöyle buyurmuştur: «Benden alınız, Allah onlar için bir yol açmıştır:
الثَّيِّبُ بِالثَّيِّبِ جَلْدُ مِائَةٍ وَرَجْمٌ بِالْحِجَارَةِ وَالْبِكْرُ بِالْبِكْرِ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ»
Dula karşı dul; yüz celde ve taşla recim. Bekâra karşı bekâr; yüz celde ve bir yıl sürgün.»
وَلَمَّا فَسَّرَ الرَّسُولُ ﷺ السَّبِيلَ بِذَلِكَ وَجَبَ الْقَطْعُ بِصِحَّتِهِ، وَأَيْضًا: لَهُ وَجْهٌ فِي اللُّغَةِ فَإِنَّ الْمُخَلِّصَ مِنَ الشَّيْءِ هُوَ سَبِيلٌ له، سواء كان أخف أو أثقل.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem sebîli böyle tefsir ettiğine göre, bunun doğruluğuna kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur. Ayrıca bunun lügatte de bir vechi vardır: Çünkü bir şeyden kurtaran yol, ister daha hafif ister daha ağır olsun, onun için bir sebîldir (çıkış yoludur).
[سورة النساء (٤) : آية ١٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 16]
وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً (١٦)
{وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً} “İçinizden fuhuş yapan her iki tarafa da eziyet edin. Eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Şüphesiz Allah tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet edendir.” (16)
[فِي قوله تعالى وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: {وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ فَآذُوهُما} buyruğu hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كثير والذان وهذان [الحج: ١٩] مُشَدَّدَةَ النُّونِ، وَالْبَاقُونَ بِالتَّخْفِيفِ، وَأَمَّا أَبُو عَمْرٍو فَإِنَّهُ وَافَقَ ابْنَ كَثِيرٍ فِي قَوْلِهِ: فَذانِكَ [القصص: ٣٢] أَمَّا وَجْهُ التَّشْدِيدِ قَالَ ابْنُ مِقْسَمٍ: إِنَّمَا شَدَّدَ ابْنُ كَثِيرٍ هَذِهِ النُّونَاتِ لِأَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: الْفَرْقُ بَيْنَ تَثْنِيَةِ الْأَسْمَاءِ الْمُتَمَكِّنَةِ وَغَيْرِ الْمُتَمَكِّنَةِ، وَالْآخَرُ: أَنَّ «الَّذِي وَهَذَا» مَبْنِيَّانِ عَلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ وَهُوَ الذَّالُ، فَأَرَادُوا تَقْوِيَةَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِأَنْ زَادُوا عَلَى نُونِهَا نُونًا أُخْرَى مِنْ جِنْسِهَا، وَقَالَ غَيْرُهُ: سَبَبُ التَّشْدِيدِ فِيهَا أَنَّ النُّونَ فِيهَا لَيْسَتْ نُونَ التَّثْنِيَةِ، فَأَرَادَ أَنْ يُفَرِّقَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ نُونِ التَّثْنِيَةِ، وَقِيلَ زَادُوا النُّونَ تَأْكِيدًا، كَمَا زَادُوا اللَّامَ، وَأَمَّا تَخْصِيصُ أَبِي عَمْرٍو التَّعْوِيضَ فِي الْمُبْهَمَةِ دُونَ الْمَوْصُولَةِ، فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ لَمَّا رَأَى مِنْ أَنَّ الْحَذْفَ لِلْمُبْهَمَةِ أَلْزَمُ، فَكَانَ اسْتِحْقَاقُهَا الْعِوَضَ أَشَدَّ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr, {والذان} ve {هذان} [el-Hac: 19] kelimelerini nûn harfini şeddeli olarak, diğer kıraat imamları ise şeddesiz (hafif) olarak okumuşlardır. Ebû Amr ise {فَذانِكَ} [el-Kasas: 32] buyruğunda İbn Kesîr’e muvafakat etmiştir. Şeddeli okuyuşun gerekçesine gelince; İbn Mıksem şöyle demiştir: İbn Kesîr bu nûn harflerini iki sebepten ötürü şeddelemiştir: Birincisi: Mütemekkin (mureb) olan isimlerin tesniyesi ile gayrimütemekkin (mebni) olanların tesniyesi arasını ayırmaktır. İkincisi: «الَّذِي» ve «هَذَا» kelimeleri tek bir harf (zâl harfi) üzerine mebnidir; bu sebeple kendi cinsinden fazladan bir nûn harfi daha ekleyerek her ikisini de güçlendirmek istemişlerdir. Başka bir âlim ise şöyle demiştir: Buradaki şeddenin sebebi, bu kelimelerdeki nûn harfinin tesniye nûnu olmamasıdır; dolayısıyla bununla tesniye nûnu arasını ayırmak istemiştir. Fazladan lâm harfi eklendiği gibi, pekiştirme (tekit) amacıyla nûn harfini ekledikleri de söylenmiştir. Ebû Amr’ın bu telafiyi (bedeli) ismi mevsûlde değil de sadece ismi müphemde (işaret isminde) yapmasına gelince; bu, işaret isminde hazfin daha zorunlu olduğunu ve dolayısıyla bedel almayı daha çok hak ettiğini görmüş olmasından ileri gelmiş olabilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّ الْآيَةَ الْأُولَى فِي الزُّنَاةِ قَالُوا: هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا فِي الزُّنَاةِ/ فَعِنْدَ هَذَا اخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ مَا السَّبَبُ فِي هَذَا التَّكْرِيرِ وَمَا الْفَائِدَةُ فِيهِ؟ وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ [النساء: ١٥] المراد منه الزواني، والمراد من قوله: وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ الزُّنَاةُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْحَبْسَ فِي الْبَيْتِ بِالْمَرْأَةِ وَخَصَّ الْإِيذَاءَ بِالرَّجُلِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِنَّمَا تَقَعُ فِي الزِّنَا عِنْدَ الْخُرُوجِ وَالْبُرُوزِ، فَإِذَا حُبِسَتْ فِي الْبَيْتِ انْقَطَعَتْ مَادَّةُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ، وَأَمَّا الرَّجُلُ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَبْسُهُ فِي الْبَيْتِ، لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى الْخُرُوجِ فِي إِصْلَاحِ مَعَاشِهِ وَتَرْتِيبِ مُهِمَّاتِهِ وَاكْتِسَابِ قُوتِ عِيَالِهِ، فَلَا جَرَمَ جُعِلَتْ عُقُوبَةُ الْمَرْأَةِ الزَّانِيَةِ الْحَبْسَ فِي الْبَيْتِ، وَجُعِلَتْ عُقُوبَةُ الرَّجُلِ الزَّانِي أَنْ يُؤْذَى، فَإِذَا تَابَ تُرِكَ إِيذَاؤُهُ، وَيُحْتَمَلُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْإِيذَاءَ كَانَ مُشْتَرَكًا بَيْنَ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَالْحَبْسُ كَانَ مِنْ خَوَاصِّ الْمَرْأَةِ، فَإِذَا تَابَا أُزِيلَ الْإِيذَاءُ عَنْهُمَا وَبَقِيَ الْحَبْسُ عَلَى الْمَرْأَةِ، وَهَذَا أَحْسَنُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ. الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: الْمُرَادُ بهذه الآية البكر من الرجل وَالنِّسَاءِ، وَبِالْآيَةِ الْأُولَى الثَّيِّبُ، وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ. قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ فَأَضَافَهُنَّ إِلَى الْأَزْوَاجِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ سَمَّاهُنَّ نِسَاءً وَهَذَا الِاسْمُ أَلْيَقُ بِالثَّيِّبِ. وَالثَّالِثُ: أَنَّ الْأَذَى أَخَفُّ مِنَ الْحَبْسِ فِي الْبَيْتِ وَالْأَخَفُّ لِلْبِكْرِ دُونَ الثَّيِّبِ. وَالرَّابِعُ: قَالَ الْحَسَنُ: هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ قَبْلَ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَالتَّقْدِيرُ: وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِ الْفَاحِشَةَ مِنَ النِّسَاءِ وَالرِّجَالِ فَآذُوهُمَا فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحَا فَأَعْرِضُوا عَنْهُمَا. ثُمَّ نزل قوله: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ [النساء: ١٥] يَعْنِي إِنْ لَمْ يَتُوبَا وَأَصَرَّا عَلَى هَذَا الْفِعْلِ الْقَبِيحِ فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ إِلَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكُمْ أَحْوَالُهُنَّ، وَهَذَا الْقَوْلُ عِنْدِي فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، لِأَنَّهُ يُوجِبُ فَسَادَ التَّرْتِيبِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ. الْخَامِسُ: مَا نَقَلْنَاهُ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ أَنَّ الْآيَةَ الْأُولَى فِي السَّحَاقَاتِ، وَهَذِهِ فِي أَهْلِ اللِّوَاطِ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ. وَالسَّادِسُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأَوْلَى أَنَّ الشُّهَدَاءَ عَلَى الزِّنَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونُوا أَرْبَعَةً، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا شَاهِدِينَ فَآذُوهُمَا وَخَوِّفُوهُمَا بِالرَّفْعِ إِلَى الْإِمَامِ وَالْحَدِّ، فَإِنْ تَابَا قَبْلَ الرَّفْعِ إِلَى الْإِمَامِ فَاتْرُكُوهُمَا.
İkinci Mesele: İlk ayetin zina edenler hakkında olduğunu söyleyenler, bu ayetin de zina edenler hakkında olduğunu söylemişlerdir. Bunun üzerine bu tekrarlamanın sebebi ve bundaki faydanın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişler ve bu konuda şu görüşleri zikretmişlerdir: Birincisi: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} [en-Nisâ: 15] buyruğundan murat zina eden kadınlar, {وَالَّذانِ يَأْتِيانِها مِنْكُمْ} buyruğundan murat ise zina eden erkeklerdir. Sonra Yüce Allah evde hapsetme cezasını kadına, eziyet etme cezasını ise erkeğe tahsis etmiştir. Bunun sebebi şudur: Kadın ancak dışarı çıkıp göründüğünde zinaya düşer; evde hapsedildiğinde ise bu günahın kaynağı kesilmiş olur. Erkeğe gelince, onun evde hapsedilmesi mümkün değildir; zira o, geçimini temin etmek, işlerini düzenlemek ve ailesinin nafakasını kazanmak için dışarı çıkmaya muhtaçtır. Bu sebeple zina eden kadının cezası evde hapsedilmek, zina eden erkeğin cezası ise eziyet görmek kılınmıştır; tövbe ettiğinde ise ona eziyet etmek bırakılır. Eziyet cezasının erkek ile kadın arasında ortak olduğu, evde hapsetmenin ise kadına has olduğu da söylenebilir; dolayısıyla tövbe ettiklerinde her ikisinden de eziyet kaldırılır, kadının hapsi ise devam eder. Zikredilen görüşlerin en güzeli budur. İkincisi: es-Süddî şöyle demiştir: Bu ayetten murat erkek ve kadınlardan bekâr olanlar, ilk ayetten murat ise dul olanlardır; bu durumda iki ayet arasındaki fark ortaya çıkmış olur. Âlimler dediler ki: Bu tefsire şu hususlar delalet eder: 1- Yüce Allah: {وَاللَّاتِي يَأْتِينَ الْفاحِشَةَ مِنْ نِسائِكُمْ} buyurarak onları eşlere nispet etmiştir (nisâikum demiştir). 2- Onları kadınlar (nisâ) olarak isimlendirmiştir ki bu isim dul kadınlara daha uygundur. 3- Eziyet, evde hapsetmekten daha hafiftir ve hafif olan ceza dul için değil bekâr içindir. Dördüncüsü: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Bu ayet önceki ayetten önce inmiştir ve takdiri şöyledir: Kadınlardan ve erkeklerden fuhuş yapan her ikisine eziyet edin; eğer tövbe edip ıslah olurlarsa artık onlardan vazgeçin. Sonra: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} [en-Nisâ: 15] buyruğu inmiştir; yani şayet tövbe etmez ve bu çirkin fiil üzerinde ısrar ederlerse, durumları size açıklığa kavuşuncaya kadar onları evlerde tutun. Bu görüş bana göre son derece uzaktır; zira bu ayetlerdeki sıralamanın bozulmasını gerektirir. Beşincisi: Ebû Müslim’den naklettiğimiz görüştür; ilk ayet lezbiyenler (kadın kadına fuhuş yapanlar), bu ayet ise livata yapanlar (erkek erkeğe fuhuş yapanlar) hakkındadır ve bunun açıklaması daha önce geçmişti. Altıncısı: Murâdın şu olmasıdır: Yüce Allah ilk ayette zina şahitlerinin mutlaka dört kişi olması gerektiğini açıklamıştı; bu ayette ise şahitlerin iki kişi olması durumunda onlara eziyet edip devlet başkanına (imama) götürülmekle ve had cezası uygulanmakla korkutmalarını, eğer devlet başkanına götürülmeden önce tövbe ederlerse onları bırakmalarını açıklamıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ فِي تَحْقِيقِ هَذَا الْإِيذَاءِ مِنَ الْإِيذَاءِ بِاللِّسَانِ وَهُوَ التَّوْبِيخُ وَالتَّعْيِيرُ، مِثْلُ أَنْ يُقَالَ: بِئْسَ مَا فَعَلْتُمَا، وَقَدْ تَعَرَّضْتُمَا لِعِقَابِ اللَّهِ وَسَخَطِهِ، وَأَخْرَجْتُمَا أَنْفُسَكُمَا عَنِ اسْمِ الْعَدَالَةِ، وَأَبْطَلْتُمَا عَنْ أَنْفُسِكُمَا أَهْلِيَّةَ الشَّهَادَةِ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهُ هَلْ يَدْخُلُ فِيهِ الضَّرْبُ؟ فَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ يُضْرَبُ بِالنِّعَالِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ مَدْلُولَ النَّصِّ إِنَّمَا هُوَ الْإِيذَاءُ، وَذَلِكَ حَاصِلٌ بِمُجَرَّدِ/ الْإِيذَاءِ بِاللِّسَانِ، وَلَا يَكُونُ فِي النَّصِّ دَلَالَةٌ عَلَى الضَّرْبِ فَلَا يَجُوزُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ.
Üçüncü Mesele: Bu eziyetin gerçekleşmesi için dille eziyetin şart olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; bu da “Ne kötü bir iş yaptınız! Allah’ın azabına ve gazabına maruz kaldınız, adalet vasfından kendinizi çıkardınız ve kendinizden şahitlik ehliyetini düşürdünüz” denilerek azarlamak ve ayıplamaktır. Buna vurmanın dâhil olup olmadığı konusunda ise ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs’tan onun pabuçlarla dövüleceği rivayet edilmiştir. Birinci görüş daha evladır; çünkü nassın delalet ettiği mana sadece eziyettir, bu da sırf dille eziyet etmekle hâsıl olur. Nassta ise vurmaya dair bir delalet yoktur, binaenaleyh buna hükmedilmesi caiz değildir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما يَعْنِي فَاتْرُكُوا إِيذَاءَهُمَا.
Daha sonra Yüce Allah: {فَإِنْ تَابَا وَأَصْلَحا فَأَعْرِضُوا عَنْهُما} buyurmuştur; yani onlara eziyet etmeyi bırakın.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً مَعْنَى التَّوَّابِ: أَنَّهُ يَعُودُ عَلَى عَبْدِهِ بِفَضْلِهِ وَمَغْفِرَتِهِ إِذَا تَابَ إِلَيْهِ مِنْ ذَنْبِهِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: كانَ تَوَّاباً فَقَدْ تَقَدَّمَ الوجه فيه.
Sonra da: {إِنَّ اللَّهَ كانَ تَوَّاباً رَحِيماً} buyurmuştur. et-Tevvâb’ın manası: Kulu günahından tövbe ettiği zaman ona lütfu ve mağfiretiyle yönelen demektir. {كانَ تَوَّاباً} buyruğuna gelince, buna dair açıklama daha önce geçmişti.
تم الجزء التاسع، ويليه إن شاء الله تعالى الجزء العاشر، وأوله قوله تعالى: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ من سورة النساء. أعان الله تعالى على إكماله.
Dokuzuncu cüz tamamlandı; inşallah Yüce Allah'ın izniyle ardından Nisâ Suresi'nden Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğuyla başlayan onuncu cüz gelecektir. Yüce Allah tamamlamaya yardım etsin.
الجزء العاشر
Onuncu Cüz
[تتمة سورة النساء]
[Nisâ Suresinin Devamı]
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla
[سورة النساء (٤) : آية ١٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 17]
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧)
{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً} “Allah katında [kabul edilecek] tövbe, ancak bilmeyerek kötülük yapan, sonra da çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah bunların tövbelerini kabul eder. Allah her şeyi bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (17)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَنَّ الْمُرْتَكِبَيْنِ لِلْفَاحِشَةِ إِذَا تَابَا وَأَصْلَحَا زَالَ الْأَذَى عَنْهُمَا، وَأَخْبَرَ عَلَى الْإِطْلَاقِ أَيْضًا أَنَّهُ تَوَّابٌ رَحِيمٌ، ذَكَرَ وَقْتَ التَّوْبَةِ وَشَرْطَهَا، وَرَغَّبَهُمْ فِي تَعْجِيلِهَا لِئَلَّا يَأْتِيَهِمُ الْمَوْتُ وَهُمْ مُصِرُّونَ فلا تنفعهم التوبة، [في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah önceki ayette fuhuş yapan iki kişinin tövbe edip ıslah olduklarında kendilerinden eziyetin kalkacağını zikredip, mutlak olarak tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olduğunu haber verince; [burada] tövbenin vaktini ve şartını zikretmiş, onlar günah üzerinde ısrarcı iken kendilerine ölüm gelip de tövbe kendilerine fayda vermez hâle düşmesinler diye tövbeyi acele yapmaya onları teşvik etmiştir. [Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} buyruğu hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمَّا حَقِيقَةُ التَّوْبَةِ فَقَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ الْبَقَرَةِ: ٥٤] وَاحْتَجَّ الْقَاضِي عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه عَقْلًا قَبُولُ التَّوْبَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Birinci Mesele: Tövbenin mahiyetine gelince, bunu Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {فَتابَ عَلَيْكُمْ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ} [el-Bakara: 54] “Tövbenizi kabul etti. Şüphesiz O, tövbeleri çokça kabul eden ve çok merhamet edendir” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik. el-Kâdî, tövbenin kabul edilmesinin aklen Allah'a vacip olduğuna dair bu ayetle iki yönden delil getirmiştir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ كَلِمَةَ «عَلَى» لِلْوُجُوبِ فَقَوْلُهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه عَقْلًا قَبُولُهَا.
Birincisi: «عَلَى» (üzerine/aleyhine) kelimesi vücubiyet (zorunluluk) ifade eder. Dolayısıyla O'nun: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ} buyruğu, tövbeyi kabul etmenin aklen Allah'a vacip olduğuna delalet eder.
الثَّانِي: لَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ عَلَى مُجَرَّدِ الْقَبُولِ لَمْ يَبْقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَرْقٌ لِأَنَّ هَذَا أَيْضًا إِخْبَارٌ عَنِ الْوُقُوعِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَا ذَلِكَ عَلَى وُجُوبِ الْقَبُولِ وَهَذَا عَلَى الْوُقُوعِ يَظْهَرُ الْفَرْقُ بَيْنَ الْآيَتَيْنِ وَلَا يَلْزَمُ التَّكْرَارُ.
İkincisi: Şayet biz O'nun: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğunu sadece kabul etme anlamına yorsaydık, bununla: {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyruğu arasında bir fark kalmazdı; çünkü bu da fiilen gerçekleşeceğini haber vermektir. Ancak bunu kabul etmenin vacip oluşuna, diğerini ise fiilen vuku buluşuna hamledersek iki ayet arasındaki fark açığa çıkar ve tekrar gerekmez.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْوُجُوبِ عَلَى اللَّه بَاطِلٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَازِمَةَ الْوُجُوبِ اسْتِحْقَاقُ الذَّمِّ عِنْدَ التَّرْكِ، فَهَذِهِ اللَّازِمَةُ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُمْتَنِعَةَ الثُّبُوتِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، أَوْ غَيْرَ مُمْتَنِعَةٍ فِي حَقِّهِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ تَرْكَ ذَلِكَ الْوَاجِبِ لَمَّا كَانَ مُسْتَلْزِمًا لِهَذَا الذَّمِّ، وَهَذَا الذَّمُّ مُحَالُ الثُّبُوتِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ التَّرْكُ مُمْتَنِعَ الثُّبُوتِ فِي حَقِّ اللَّه، وَإِذَا كَانَ التَّرْكُ مُمْتَنِعَ الثُّبُوتِ عَقْلًا كَانَ الْفِعْلُ وَاجِبَ الثُّبُوتِ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ اللَّه تَعَالَى مُوجَبًا بِالذَّاتِ لَا فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ/ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ اسْتِحْقَاقُ الذَّمِّ غَيْرَ مُمْتَنِعِ الْحُصُولِ فِي حَقِّ اللَّه تَعَالَى، فَكُلُّ مَا كَانَ مُمْكِنًا لَا يَلْزَمُ مِنْ فَرْضِ وُقُوعِهِ مُحَالٌ، فَيَلْزَمُ جَوَازُ أَنْ يَكُونَ الْإِلَهُ مَعَ كَوْنِهِ إِلَهًا يَكُونُ مَوْصُوفًا بِاسْتِحْقَاقِ الذَّمِّ وَذَلِكَ مُحَالٌ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْوُجُوبِ عَلَى اللَّه تَعَالَى بَاطِلٌ.
Bil ki Allah'a bir şeyin vacip olduğunu söylemek batıldır; buna şu deliller delalet eder: Birincisi: Vacibin lazımı (kaçınılmaz sonucu), terk edildiğinde yerilmeyi (zemmi) hak etmektir. Bu lazımın Yüce Allah hakkında gerçekleşmesi ya imkânsızdır ya da imkânsız değildir. Birincisi batıldır; zira o vacibin terki bu yerilmeyi gerektirdiğinde ve bu yerilme de Yüce Allah hakkında muhal olduğunda, o terkin de Allah hakkında imkânsız olması vacip olur. Terk aklen imkânsız olunca fiil zorunlu (vacibü's-sübut) olur; bu durumda da Yüce Allah irade sahibi bir fail (fâil-i muhtar) değil, zatı gereği zorunlu bir etken (mûceb bi'z-zât) olur ki bu batıldır. Şayet yerilmeyi hak etmenin Yüce Allah hakkında gerçekleşmesi imkânsız değilse, mümkün olan hiçbir şeyin vuku bulduğu varsayıldığında bundan muhal bir durum doğmaz. Bu takdirde ise ilahın, ilah olmakla birlikte yerilmeyi hak etmekle nitelenmesinin caiz olması gerekir ki bu, hiçbir akıl sahibinin söylemeyeceği bir muhaldir. Bu iki şık da batıl olunca, Yüce Allah'a bir şeyin vacip olduğunu söylemenin batıl olduğu sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ قَادِرِيَّةَ الْعَبْدِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى فِعْلِ التَّوْبَةِ وَتَرْكِهَا إِمَّا أَنْ يَكُونَ عَلَى السَّوِيَّةِ، أَوْ لَا يَكُونَ عَلَى السَّوِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ عَلَى السَّوِيَّةِ لَمْ يَتَرَجَّحْ فِعْلُ التَّوْبَةِ عَلَى تَرْكِهَا إِلَّا لِمُرَجِّحٍ، ثُمَّ ذَلِكَ الْمُرَجِّحُ إِنْ حَدَثَ لَا عَنْ مُحْدِثٍ لَزِمَ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنْ حَدَثَ عَنِ الْعَبْدِ عَادَ التَّقْسِيمُ وَإِنْ حَدَثَ عَنِ اللَّه فَحِينَئِذٍ الْعَبْدُ إِنَّمَا أَقْدَمَ عَلَى التَّوْبَةِ بِمَعُونَةِ اللَّه وَتَقْوِيَتِهِ، فَتَكُونُ تِلْكَ التَّوْبَةُ إِنْعَامًا مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى عَبْدِهِ، وَإِنْعَامُ الْمَوْلَى عَلَى عَبْدِهِ لَا يُوجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يُنْعِمَ عَلَيْهِ مَرَّةً أُخْرَى، فَثَبَتَ أَنَّ صُدُورَ التَّوْبَةِ عَنِ الْعَبْدِ لَا يُوجِبُ عَلَى اللَّه الْقَبُولَ، وَأَمَّا إِنْ كَانَتْ قَادِرِيَّةُ الْعَبْدِ لَا تَصْلُحُ لِلتَّرْكِ وَالْفِعْلِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْجَبْرُ أَلْزَمَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْقَوْلُ بِالْوُجُوبِ أَظْهَرَ بطلانا وفسادا.
İkinci Delil: Kulun tövbeyi yapmaya ve terk etmeye nispetle kudreti ya eşittir ya da eşit değildir. Eğer eşitse, tövbe fiilinin terke tercih edilmesi ancak bir tercih edici (müreccih) ile mümkündür. Sonra bu müreccih şayet bir var edici olmaksızın meydana gelmişse bu Yaratıcı'nın inkârını gerektirir; şayet kuldan meydana gelmişse aynı taksimat tekrarlanır; şayet Allah'tan meydana gelmişse bu takdirde kul tövbeye ancak Allah'ın yardımı ve güç vermesiyle yönelmiş olur. Böylece o tövbe, Yüce Allah'ın kuluna bir lütfu ve nimeti olur. Efendinin kuluna bir lütufta bulunması ise ona bir kez daha lütufta bulunmasını vacip kılmaz. Böylece tövbenin kuldan sadır olmasının, kabulünü Allah'a vacip kılmadığı sabit olmuştur. Şayet kulun kudreti hem yapmaya hem terk etmeye elverişli değilse, o zaman cebir (zorunluluk) kaçınılmaz olur; durum böyle olunca da vacip olduğunu söylemek daha açık bir şekilde batıl ve fasit olur.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: التَّوْبَةُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّدَمِ عَلَى مَا مَضَى وَالْعَزْمِ عَلَى التَّرْكِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالنَّدَمُ وَالْعَزْمُ مِنْ بَابِ الْكَرَاهَاتِ وَالْإِرَادَاتِ، وَالْكَرَاهَةُ وَالْإِرَادَةُ لَا يَحْصُلَانِ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ، وَإِلَّا افْتَقَرَ فِي تَحْصِيلِهِمَا إِلَى إِرَادَةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حُصُولُ هَذَا النَّدَمِ وَهَذَا الْعَزْمِ بِمَحْضِ تَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، وَفِعْلُ اللَّه لَا يُوجِبُ عَلَى اللَّه فِعْلًا آخَرَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِالْوُجُوبِ بَاطِلٌ.
Üçüncü Delil: Tövbe, geçmişe pişmanlık duymaktan ve gelecekte [o günahı] terk etmeye azmetmekten ibarettir. Pişmanlık ve azim ise hoşlanmama (kerâhet) ve irade türündendir. Kerâhet ve irade ise kulun tercihiyle meydana gelmez; aksi takdirde bunları hâsıl etmek için başka bir iradeye ihtiyaç duyardı ve bu da teselsülü gerektirirdi. Durum böyle olunca bu pişmanlığın ve bu azmin meydana gelmesi sırf Yüce Allah'ın yaratmasıyla olur. Allah'ın fiili ise Allah'a başka bir fiili vacip kılmaz. Böylece vacip olduğunu söylemenin batıl olduğu sabit olmuştur.
الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: أَنَّ التَّوْبَةَ فِعْلٌ يَحْصُلُ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ عَلَى قَوْلِهِمْ، فَلَوْ صَارَ ذَلِكَ عِلَّةً لِلْوُجُوبِ عَلَى اللَّه لَصَارَ فِعْلُ الْعَبْدِ مُؤَثِّرًا فِي ذَاتِ اللَّه وَفِي صِفَاتِهِ، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ.
Dördüncü Delil: Onların sözüne göre tövbe kulun tercihiyle meydana gelen bir fiildir. Eğer bu, Allah'a vacip kılmanın bir illeti olsaydı, kulun fiili Allah'ın zatında ve sıfatlarında tesir eden bir şey olurdu; bunu ise hiçbir akıl sahibi söylemez.
فَأَمَّا الْجَوَابُ عَمَّا احْتَجُّوا بِهِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ قَبُولَ التَّوْبَةِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِذَا وَعَدَ اللَّه بِشَيْءٍ وَكَانَ الْخُلْفُ فِي وَعْدِهِ مُحَالًا كَانَ ذَلِكَ شَبِيهًا بِالْوَاجِبِ، فَبِهَذَا التَّأْوِيلِ صَحَّ إِطْلَاقُ كَلِمَةِ «عَلَى» وَبِهَذَا الطَّرِيقِ ظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ قَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.
Onların getirdiği delillere verilecek cevaba gelince: Yüce Allah müminlerin tövbesini kabul edeceğini vadetmiştir. Allah bir şeyi vadettiğinde ve vaadinden dönmesi imkânsız olduğunda, bu durum vacibe benzer. İşte bu tevil ile «عَلَى» kelimesinin kullanımı sahih olmuştur ve bu yolla {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğu ile {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyruğu arasındaki fark açığa çıkmıştır.
إِنْ قِيلَ: فَلَمَّا أَخْبَرَ عَنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ وَكُلُّ مَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْ وُقُوعِهِ كَانَ وَاجِبَ الْوُقُوعِ، فَيَلْزَمُكُمْ أَنْ لَا يَكُونَ فَاعِلًا مُخْتَارًا.
Eğer: “O, tövbenin kabulünü haber verdiğine ve Allah'ın vuku bulacağını haber verdiği her şeyin vuku bulması vacip olduğuna göre, bu durum O'nun fâil-i muhtar (dilediğini seçen fail) olmamasını gerektirir” denilirse,
قُلْنَا: الْإِخْبَارُ عَنِ الْوُقُوعِ تَبَعٌ لِلْوُقُوعِ، وَالْوُقُوعُ تَبَعٌ لِلْإِيقَاعِ، وَالتَّبَعُ لَا يُغَيِّرُ الْأَصْلَ، فَكَانَ فَاعِلًا مُخْتَارًا فِي ذَلِكَ الْإِيقَاعِ. أَمَّا أَنْتُمْ تَقُولُونَ بِأَنَّ وُقُوعَ التَّوْبَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا هِيَ تُؤَثِّرُ فِي وُجُوبِ الْقَبُولِ عَلَى اللَّه تَعَالَى، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Biz deriz ki: Vuku bulacağını haber vermek vuku bulmaya tâbidir; vuku bulmak ise meydana getirmeye (iykâa) tâbidir. Tâbi olan ise aslı değiştirmez; dolayısıyla O, o meydana getirmede fâil-i muhtardır. Siz ise tövbenin meydana gelmesinin bizzat kendisinin, tövbeyi kabul etmeyi Yüce Allah'a vacip kılmada tesir ettiğini söylüyorsunuz ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Böylece aradaki fark açığa çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ قَبُولَ هَذِهِ التَّوْبَةِ بِشَرْطَيْنِ: أَحَدُهُمَا قَوْلُهُ: لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ/ السُّوءَ بِجَهالَةٍ وَفِيهِ سُؤَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَنْ عَمِلَ ذَنْبًا وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّهُ ذَنْبٌ لَمْ يَسْتَحِقَّ عِقَابًا، لِأَنَّ الْخَطَأَ مَرْفُوعٌ عَنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ، فَعَلَى هَذَا: الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ فَلَا حَاجَةَ بِهِمْ إِلَى التَّوْبَةِ، وَالسُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّمَا» لِلْحَصْرِ، فَظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى السُّوءِ مَعَ الْعِلْمِ بكونه سوأ أَنْ لَا تَكُونَ تَوْبَتُهُ مَقْبُولَةً، وَذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ.
İkinci Mesele: Yüce Allah bu tövbenin kabulünü iki şarta bağlamıştır: Birincisi O'nun: {لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ} buyruğudur. Bunda iki soru vardır: Birincisi: Bir günah işleyen ve onun günah olduğunu bilmeyen kimse cezayı hak etmez; çünkü hata bu ümmetten kaldırılmıştır. Buna göre bilmeyerek kötülük yapanların tövbeye ihtiyaçları yoktur. İkinci soru: «إِنَّمَا» kelimesi hasr (sınırlandırma) ifade eder. Bu ayetin zahiri ise, kötülük olduğunu bilerek kötülüğe kalkışan kimsenin tövbesinin kabul edilmemesini gerektirir; bu ise icma ile batıldır.
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْيَهُودِيَّ اخْتَارَ الْيَهُودِيَّةَ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ كَوْنَهَا ذَنْبًا مَعَ أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ عَلَيْهَا.
Birinci soruya cevap: Yahudi, onun bir günah olduğunu bilmediği hâlde Yahudiliği seçmiştir; bununla beraber o, bunun cezasını hak etmektedir.
وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ الثَّانِي: أَنَّ مَنْ أَتَى بِالْمَعْصِيَةِ مَعَ الْجَهْلِ بِكَوْنِهَا مَعْصِيَةً يَكُونُ حَالُهُ أَخَفَّ مِمَّنْ أَتَى بِهَا مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا مَعْصِيَةً، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَا جَرَمَ خَصَّ الْقِسْمَ الْأَوَّلَ بِوُجُوبِ قَبُولِ التَّوْبَةِ وُجُوبًا عَلَى سَبِيلِ الْوَعْدِ وَالْكَرَمِ، وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي فَلَمَّا كَانَ ذَنْبُهُمْ أَغْلَظَ لَا جَرَمَ لَمْ يَذْكُرْ فِيهِمْ هَذَا التَّأْكِيدَ فِي قَبُولِ التَّوْبَةِ، فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَلَى أَنَّ قَبُولَ التَّوْبَةِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّه تَعَالَى.
İkinci soruya cevap: Günah olduğunu bilmeden günah işleyen kimsenin durumu, günah olduğunu bilerek işleyen kimseden daha hafiftir. Durum böyle olunca, vaat ve kerem yoluyla tövbenin kabulünün vacip oluşunu birinci kısma tahsis etmiştir. İkinci kısma gelince, onların günahı daha ağır olduğu için tövbenin kabulündeki bu tekit onlar hakkında zikredilmemiştir. Böylece bu ayet bu yönden, tövbeyi kabul etmenin Yüce Allah'a vacip olmadığına delalet etmektedir.
وَإِذَا عَرَفْتَ الْجَوَابَ عَنْ هَذَيْنِ السُّؤَالَيْنِ فَلْنَذْكُرِ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرَهَا الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْجَهَالَةِ.
Bu iki sorunun cevabını öğrendiğine göre, müfessirlerin cehâlet (cehalet/bilmeyerek) kavramının tefsirinde zikrettikleri vecihleri anlatalım:
الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كُلُّ مَنْ عَصَى اللَّه سُمِّيَ جَاهِلًا وَسُمِّيَ فِعْلُهُ جَهَالَةً، قَالَ تَعَالَى إِخْبَارًا عَنْ يُوسُفَ ﵇: أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ [يُوسُفَ: ٣٣] وَقَالَ حِكَايَةً عَنْ يُوسُفَ ﵇ أَنَّهُ قَالَ لِإِخْوَتِهِ: هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ [يوسف: ٨٩] وقال تعالى: يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [هُودٍ: ٤٦]
Birincisi: Müfessirler dediler ki: Allah'a isyan eden herkese cahil, yaptığı fiile de cehalet denir. Yüce Allah Yûsuf aleyhisselâm'dan haber vererek şöyle buyurmuştur: {أَصْبُ إِلَيْهِنَّ وَأَكُنْ مِنَ الْجاهِلِينَ} [Yûsuf: 33] “Onlara meyleder ve cahillerden olurum.” Yûsuf aleyhisselâm'dan naklen onun kardeşlerine şöyle dediğini buyurmuştur: {هَلْ عَلِمْتُمْ مَا فَعَلْتُمْ بِيُوسُفَ وَأَخِيهِ إِذْ أَنْتُمْ جاهِلُونَ} [Yûsuf: 89] “Cahillik ettiğiniz vakit Yûsuf'a ve kardeşine neler yaptığınızı bildiniz mi?” Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {يَا نُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صالِحٍ فَلا تَسْئَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ} [Hûd: 46] “Ey Nûh! Şüphesiz o senin ailenden değildir; çünkü onun yaptığı salih olmayan bir ameldir. O halde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme. Şüphesiz ben cahillerden olmayasın diye sana öğüt veriyorum.”
وَقَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَةِ: ٦٧] وَقَدْ يَقُولُ السَّيِّدُ لِعَبْدِهِ حَالَ مَا يَذُمُّهُ عَلَى فِعْلٍ: يَا جَاهِلُ لِمَ فَعَلْتَ كَذَا وَكَذَا، وَالسَّبَبُ فِي إِطْلَاقِ اسْمِ الْجَاهِلِ عَلَى الْعَاصِي لِرَبِّهِ أَنَّهُ لَوِ اسْتَعْمَلَ مَا مَعَهُ مِنَ الْعِلْمِ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ لَمَا أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ، فَلَمَّا لَمْ يَسْتَعْمِلْ ذَلِكَ الْعِلْمَ صَارَ كَأَنَّهُ لَا عِلْمَ لَهُ، فَعَلَى هَذَا الطَّرِيقِ سُمِّيَ الْعَاصِي لِرَبِّهِ جَاهِلًا، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَدْخُلُ فِيهِ الْمَعْصِيَةُ سَوَاءٌ أَتَى بِهَا الْإِنْسَانُ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا مَعْصِيَةً أَوْ مَعَ الْجَهْلِ بِذَلِكَ.
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةً قالُوا أَتَتَّخِذُنا هُزُواً قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ} [el-Bakara: 67] “Allah size bir sığır boğazlamanızı emrediyor. Dediler ki: Bizimle alay mı ediyorsun? Dedi ki: Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım.” Efendi bazen kölesini bir fiilden ötürü yererken: “Ey cahil, niçin şöyle şöyle yaptın?” der. Rabbine isyan edene cahil isminin verilmesinin sebebi şudur: Şayet o kimse sevap ve ceza konusundaki bilgisini kullansaydı günaha kalkışmazdı; bu bilgiyi kullanmayınca sanki hiç bilgisi yokmuş gibi olmuştur. İşte bu yolla Rabbine isyan eden kimseye cahil denilmiştir; bu veche göre insan ister günah olduğunu bilerek ister bilmeyerek işlemiş olsun, her iki durum da günaha dâhil olur.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَفْسِيرِ الْجَهَالَةِ: أَنْ يَأْتِيَ الْإِنْسَانُ بِالْمَعْصِيَةِ مَعَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهَا مَعْصِيَةً إِلَّا أَنْ يَكُونَ جَاهِلًا بِقَدْرِ عِقَابِهِ، وَقَدْ عَلِمْنَا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا أَقْدَمَ عَلَى مَا لَا يَنْبَغِي مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُ مِمَّا لَا يَنْبَغِي إِلَّا أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مِقْدَارَ مَا يَحْصُلُ فِي عَاقِبَتِهِ مِنَ الْآفَاتِ، فَإِنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ: إِنَّهُ جَاهِلٌ بِفِعْلِهِ.
Cehaletin tefsirindeki ikinci vecih: İnsanın günah olduğunu bildiği hâlde o günahı işlemesi, ancak cezasının miktarını bilmemesidir. Şunu bilmekteyiz ki insan uygun olmayan bir şeye, onun uygun olmadığını bildiği hâlde kalkıştığında ama neticesinde meydana gelecek felaketlerin miktarını bilmediğinde, mecaz yoluyla onun yaptığı iş konusunda cahil olduğunu söylemek sahih olur.
وَالْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَأْتِيَ الإنسان بالمعصية مع أنه لا يعلم كونه مَعْصِيَةً لَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ مُتَمَكِّنًا مِنَ العلم بكونه مَعْصِيَةً، فَإِنَّهُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ، وَلِهَذَا/ الْمَعْنَى أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْيَهُودِيَّ يَسْتَحِقُّ عَلَى يَهُودِيَّتِهِ الْعِقَابَ، وَإِنْ كَانَ لَا يَعْلَمُ كَوْنَ الْيَهُودِيَّةِ مَعْصِيَةً، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُتَمَكِّنًا مِنْ تَحْصِيلِ الْعِلْمِ بِكَوْنِ الْيَهُودِيَّةِ ذَنْبًا وَمَعْصِيَةً، كَفَى ذَلِكَ فِي ثُبُوتِ اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ، وَيَخْرُجُ عَمَّا ذَكَرْنَا النَّائِمُ وَالسَّاهِي، فَإِنَّهُ أَتَى بِالْقَبِيحِ وَلَكِنَّهُ مَا كَانَ مُتَمَكِّنًا مِنَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ قَبِيحًا، وَهَذَا الْقَوْلُ رَاجِحٌ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ لَفْظَ الْجَهَالَةِ فِي الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَجَازِ، وَفِي هَذَا الْوَجْهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ، إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْآيَةِ إِلَّا مَنْ عَمِلَ الْقَبِيحَ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ قُبْحَهُ، أَمَّا الْمُتَعَمِّدُ فَإِنَّهُ لَا يَكُونُ دَاخِلًا تَحْتَ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا يُعْرَفُ حَالُهُ بِطَرِيقِ الْقِيَاسِ وَهُوَ أَنَّهُ لَمَّا كَانَتِ التَّوْبَةُ عَلَى هَذَا الْجَاهِلِ وَاجِبَةً، فَلَأَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً عَلَى الْعَامِدِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِي الشَّرْطِ الْأَوَّلِ مِنْ شَرَائِطِ التَّوْبَةِ، وَأَمَّا الشَّرْطُ الثَّانِي فَهُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ وَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذَا الْقُرْبِ حُضُورُ زَمَانِ الْمَوْتِ وَمُعَايَنَةُ أَهْوَالِهِ، وَإِنَّمَا سَمَّى تَعَالَى هَذِهِ الْمُدَّةَ قَرِيبَةً لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْأَجَلَ آتٍ وَكُلُّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ. وَثَانِيهَا: لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مُدَّةَ عُمْرِ الْإِنْسَانِ وَإِنْ طَالَتْ فَهِيَ قَلِيلَةٌ قَرِيبَةٌ فَإِنَّهَا مَحْفُوفَةٌ بِطَرَفَيِ الْأَزَلِ وَالْأَبَدِ، فَإِذَا قَسَّمْتَ مُدَّةَ عُمْرِكَ إِلَى مَا عَلَى طَرَفَيْهَا صَارَ كَالْعَدَمِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَتَوَقَّعُ فِي كُلِّ لَحْظَةٍ نُزُولَ الْمَوْتِ بِهِ، وَمَا هَذَا حَالُهُ فَإِنَّهُ يُوصَفُ بِالْقُرْبِ.
Üçüncü vecih: Bundan muradın, insanın onun günah olduğunu bilmemekle birlikte onun günah olduğunu bilme imkânına sahip bulunması şartıyla o günahı işlemesi olmasıdır. Çünkü bu takdirde o cezayı hak eder. İşte bu manadan ötürü bizler, Yahudiliğin günah olduğunu bilmese bile Yahudi'nin Yahudiliğinden dolayı cezayı hak ettiği hususunda icma ettik; çünkü Yahudiliğin bir günah ve isyan olduğuna dair bilgiyi elde etmeye güç yetirebildiği için bu, cezayı hak edişinin sabit olmasına yetmiştir. Zikrettiğimiz bu durumdan uyuyan ve unutan kimse hariç tutulur; zira o çirkin bir şey yapmıştır ancak onun çirkin olduğunu bilme imkânına sahip değildir. Bu görüş diğerine göre racihtir; zira ilk iki vecihte cehalet lafzı mecaza, bu vecihte ise hakikate hamledilmiştir. Ne var ki bu veche göre ayetin kapsamına sadece çirkin fiili onun çirkinliğini bilmeksizin yapan kimse girer; kasten yapana gelince o ayetin kapsamına girmez. Onun durumu ancak kıyas yoluyla bilinir ki o da şudur: Bu cahil kimseye tövbe etmek vacip olunca, kasten yapana vacip olması evleviyetle gerekir. İşte tövbenin şartlarından birinci şart hakkındaki söz budur. İkinci şarta gelince, o da Yüce Allah'ın: {ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ} buyruğudur. Bu yakınlıktan muradın ölüm vaktinin hazır bulunması ve onun dehşetlerini müşahede etmek olduğu hususunda icma etmişlerdir. Yüce Allah'ın bu süreyi yakın olarak isimlendirmesi birkaç sebeptendir: Birincisi: Ecel gelecektir ve gelecek olan her şey yakındır. İkincisi: İnsanın ömür süresinin ne kadar uzarsa uzasın az ve yakın olduğuna dikkat çekmektir; zira o, ezel ve ebedin iki ucuyla kuşatılmıştır. Ömrünün süresini bu iki uca böldüğün zaman yok gibi olur. Üçüncüsü: İnsan her an ölümün başına gelmesini bekler; durumu böyle olan şey ise yakınlıkla nitelenir.
فَإِنْ قِيلَ: مَا مَعْنَى «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَرِيبٍ.
Eğer: “{مِنْ قَرِيبٍ} buyruğundaki «مِنْ» edatının manası nedir?” denilirse,
الْجَوَابُ: أَنَّهُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ يَجْعَلُ مُبْتَدَأَ تَوْبَتِهِ زَمَانًا قَرِيبًا مِنَ الْمَعْصِيَةِ لِئَلَّا يَقَعَ فِي زُمْرَةِ الْمُصِرِّينَ، فَأَمَّا مَنْ تَابَ بَعْدَ الْمَعْصِيَةِ بِزَمَانٍ بَعِيدٍ وَقَبْلَ الْمَوْتِ بِزَمَانٍ بَعِيدٍ فَإِنَّهُ يَكُونُ خَارِجًا عَنِ الْمَخْصُوصِينَ بِكَرَامَةِ حَتْمِ قَبُولِ التَّوْبَةِ عَلَى اللَّه بِقَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ وَبِقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَمَنْ لَمْ تَقَعْ تَوْبَتُهُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَإِنَّهُ يَكْفِيهِ أَنْ يَكُونَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَوْعُودِينَ بِكَلِمَةِ «عَسَى» فِي قَوْلِهِ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَةِ:
Cevap: O ibtida-i gaye (başlangıç noktası bildirmek) içindir; yani ısrarcılar zümresine düşmemek için tövbesinin başlangıcını günaha yakın bir zaman kılar. Günahtan uzun bir zaman sonra ve ölümden de uzun bir zaman önce tövbe eden kimseye gelince, o kimse: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} ve: {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyruklarıyla tövbenin kabulünün Allah'a kesinliği ikramına has kılınanların dışındadır. Tövbesi bu şekilde gerçekleşmeyen kimse için: {عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ} [et-Tevbe: 102] “Umulur ki Allah onların tövbelerini kabul eder”
١٠٢] وَلَا شَكَّ أَنَّ بَيْنَ الدَّرَجَتَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ مَا لَا يَخْفَى. وَقِيلَ: مَعْنَاهُ التَّبْعِيضُ، أَيْ يَتُوبُونَ بَعْضَ زَمَانٍ قَرِيبٍ، كَأَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى مَا بَيْنَ وُجُودِ الْمَعْصِيَةِ وَبَيْنَ حُضُورِ الْمَوْتِ زَمَانًا قَرِيبًا، فَفِي أَيِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ هَذَا الزَّمَانِ أَتَى بِالتَّوْبَةِ فَهُوَ تَائِبٌ مِنْ قَرِيبٍ، وَإِلَّا فَهُوَ تَائِبٌ مِنْ بَعِيدٍ.
buyruğundaki «عَسَى» (umulur ki) kelimesiyle vadedilenlerin zümresinden olması kâfidir. Şüphe yok ki bu iki derece arasında gizli kalmayacak bir fark vardır. Denildi ki: Bunun manası teb'îzdir (bir parçasıdır); yani yakın bir zamanın bir parçasında tövbe ederler. Sanki Yüce Allah günahın varlığı ile ölümün gelişi arasını yakın bir zaman olarak adlandırmıştır; dolayısıyla bu zamanın hangi cüzünde tövbe ederse o kimse yakından tövbe etmiş olur, aksi takdirde uzaktan tövbe etmiş olur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذَيْنِ الشَّرْطَيْنِ قَالَ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.
Bil ki Yüce Allah bu iki şartı zikredince: {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: فَمَا فَائِدَةُ قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بَعْدَ قَوْلِهِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ.
Eğer: “{إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğundan sonra: {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyurmasının faydası nedir?” denilirse,
قُلْنَا: فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ إِعْلَامٌ بِأَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه قَبُولُهَا، وُجُوبَ الْكَرَمِ وَالْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ، لَا وُجُوبَ الِاسْتِحْقَاقِ، وَقَوْلُهُ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ/ إِخْبَارٌ بِأَنَّهُ سَيَفْعَلُ ذَلِكَ.
Biz deriz ki: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğu, onu kabul etmenin hak ediş (istihkak) vacipliği olarak değil, kerem, lütuf ve ihsan vacipliği olarak Allah'a vacip olduğunu bildirmektir. {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyruğu ise bunu yapacağını haber vermektir.
وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ يَعْنِي إِنَّمَا الْهِدَايَةُ إِلَى التَّوْبَةِ وَالْإِرْشَادُ إِلَيْهَا وَالْإِعَانَةُ عَلَيْهَا عَلَى اللَّه تَعَالَى فِي حَقِّ مَنْ أَتَى بِالذَّنْبِ عَلَى سَبِيلِ الْجَهَالَةِ ثُمَّ تَابَ عَنْهَا عَنْ قَرِيبٍ وَتَرَكَ الْإِصْرَارَ عَلَيْهَا وَأَتَى بِالِاسْتِغْفَارِ عَنْهَا. ثُمَّ قَالَ: فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ يَعْنِي أَنَّ الْعَبْدَ الَّذِي هَذَا شَأْنُهُ إِذَا أَتَى بِالتَّوْبَةِ قَبِلَهَا اللَّه مِنْهُ، فَالْمُرَادُ بِالْأَوَّلِ التَّوْفِيقُ عَلَى التَّوْبَةِ، وَبِالثَّانِي قَبُولُ التَّوْبَةِ.
İkincisi: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ} buyruğu; günahı bilmeyerek (cehaletle) işleyen, sonra ondan hemen tövbe eden, üzerinde ısrarı bırakan ve onun için bağışlanma dileyen kimse hakkında tövbeye hidayet etmenin, ona irşad etmenin ve ona yardım etmenin Yüce Allah'ın üzerine olduğunu ifade eder. Sonra: {فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} buyurmuştur; yani bu vasıfta olan kul tövbe ettiği zaman Allah onun tövbesini kabul eder. Dolayısıyla birincisinden murat tövbeye muvaffak kılmak, ikincisinden murat ise tövbeyi kabul etmektir.
ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً أَيْ وَكَانَ اللَّه عَلِيمًا بِأَنَّهُ إِنَّمَا أَتَى بِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ لِاسْتِيلَاءِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ وَالْجَهَالَةِ عَلَيْهِ، حَكِيمًا بِأَنَّ الْعَبْدَ لَمَّا كَانَ مِنْ صِفَتِهِ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَابَ عَنْهَا مِنْ قَرِيبٍ فَإِنَّهُ يَجِبُ في الكرم قبول توبته.
Sonra: {وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً} buyurmuştur; yani Allah o kimsenin bu günahı ancak şehvetin, gazabın ve cehaletin kendisine galip gelmesi sebebiyle işlediğini hakkıyla bilendir; kulun sıfatı böyle olunca ve ardından bundan yakın bir zamanda tövbe edince onun tövbesini kabul etmenin kerem gereği vacip olduğuna tam hüküm ve hikmet sahibidir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 18]
وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٨)
{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında: «İşte ben şimdi tövbe ettim» diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi [makbul] değildir. İşte onlar için acı bir azap hazırlamışızdır.” (18)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ شَرَائِطَ التَّوْبَةِ الْمَقْبُولَةِ أَرْدَفَهَا بِشَرْحِ التَّوْبَةِ الَّتِي لَا تَكُونُ مَقْبُولَةً، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Yüce Allah makbul tövbenin şartlarını zikredince, bunun peşinden makbul olmayan tövbenin açıklamasını getirmiştir. Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَنْ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَشَاهَدَ أَهْوَالَهُ فَإِنَّ تَوْبَتَهُ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، وَهَذِهِ الْمَسْأَلَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَحْثَيْنِ:
Birinci Mesele: Bu ayet, kendisine ölüm gelip çatan ve onun dehşetlerini gören kimsenin tövbesinin makbul olmadığına delalet etmektedir. Bu mesele iki araştırmayı içermektedir:
الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَوْبَةَ مَنْ وَصَفْنَا حَالَهُ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَهِيَ صَرِيحَةٌ فِي الْمَطْلُوبِ، الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٥] الثَّالِثُ: قَالَ فِي صِفَةِ فِرْعَوْنَ: حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ [يُونُسَ: ٩٠، ٩١] فَلَمْ يَقْبَلِ اللَّه تَوْبَتَهُ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْعَذَابِ، وَلَوْ أَنَّهُ أَتَى بِذَلِكَ الْإِيمَانِ قَبْلَ تِلْكَ السَّاعَةِ بِلَحْظَةٍ لَكَانَ مَقْبُولًا، الرَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩، ١٠٠] الْخَامِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى / أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها [الْمُنَافِقُونَ: ١٠، ١١] فَأَخْبَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَاتِ أَنَّ التَّوْبَةَ لَا تُقْبَلُ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ. السَّادِسُ:
Birinci Araştırma: Durumunu anlattığımız kimsenin tövbesinin makbul olmadığına delalet eden hususlar şunlardır: Birincisi: İstenen hususta açık olan bu ayettir. İkincisi: Yüce Allah'ın: {فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا} [el-Mü'min/Gâfir: 85] “Fakat hışmımızı gördüklerinde imanları kendilerine hiçbir fayda vermedi” buyruğudur. Üçüncüsü: Firavun'un durumunu anlatırken şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذا أَدْرَكَهُ الْغَرَقُ قالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ آلْآنَ وَقَدْ عَصَيْتَ قَبْلُ وَكُنْتَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ} [Yûnus: 90-91] “Nihayet boğulma onu yakalayınca: «İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına inandım, ben de müslümanlardanım» dedi. Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve bozgunculardan olmuştun!” Allah azabı gördüğü anda onun tövbesini kabul etmemiştir; oysa o bu imanı o andan bir lahza önce getirmiş olsaydı kabul edilirdi. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın: {حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها} [el-Mü'minûn: 99-100] “Nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde der ki: «Rabbim! Beni geri döndürün, ta ki terk ettiğim dünyada salih ameller işleyeyim.» Hayır! Bu, onun söylediği [boş] bir laftan ibarettir” buyruğudur. Beşincisi: Yüce Allah'ın: {وَأَنْفِقُوا مِنْ مَا رَزَقْناكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْلا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَأَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ وَلَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها} [el-Münâfikûn: 10-11] “Herhangi birinize ölüm gelip de: «Rabbim! Beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip salihlerden olsaydım!» demesinden önce size rızık olarak verdiklerimizden infak edin. Allah, eceli geldiğinde hiçbir kimseyi asla ertelemez” buyruğudur. Yüce Allah bu ayetlerde tövbenin ölüm gelip çattığında kabul edilmeyeceğini haber vermiştir. Altıncısı:
رَوَى أَبُو أَيُّوبَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ الْعَبْدِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ،
Ebû Eyyûb, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın can boğaza gelmedikçe kulun tövbesini kabul edeceğini rivayet etmiştir.
أَيْ مَا لَمْ تَتَرَدَّدِ الرُّوحُ فِي حَلْقِهِ، وَعَنْ عَطَاءٍ: وَلَوْ قَبْلَ مَوْتِهِ بِفُوَاقِ النَّاقَةِ. وَعَنِ الْحَسَنِ: أَنَّ إِبْلِيسَ قَالَ حِينَ أُهْبِطَ إِلَى الْأَرْضِ: وَعِزَّتِكَ لَا أفارق ابن آدم ما دام رُوحُهُ فِي جَسَدِهِ، فَقَالَ: وَعِزَّتِي لَا أُغْلِقُ عَلَيْهِ بَابَ التَّوْبَةِ مَا لَمْ يُغَرْغِرْ.
Yani ruh boğazında hırıldamadığı sürece. Atâ’dan rivayet edildiğine göre: “Ölümünden bir deve sağımı müddeti önce olsa bile.” Hasan[-ı Basrî]’den rivayet edildiğine göre ise İblis yeryüzüne indirildiğinde şöyle demiştir: “İzzetin hakkı için, ruhu bedeninde olduğu müddetçe Âdemoğlundan ayrılmayacağım.” Bunun üzerine Allah şöyle buyurmuştur: “İzzetime andolsun ki, canı boğaza gelmedikçe tövbe kapısını ona kapatmayacağım.”
وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ [النساء: ١٨] أَيْ عَلَامَاتُ نُزُولِ الْمَوْتِ وَقُرْبِهِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ [البقرة: ١٨٠] .
Bil ki O'nun: {حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ} [en-Nisâ: 18] “Nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığında” buyruğu; ölümün inme belirtileri ve onun yaklaşması demektir. Bu, Yüce Allah'ın: {كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} [el-Bakara: 180] “Birinize ölüm geldiğinde... size farz kılındı” buyruğu gibidir.
الْبَحْثُ الثَّانِي: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: قُرْبُ الْمَوْتِ لَا يَمْنَعُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ، بَلِ الْمَانِعُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ مُشَاهَدَةُ الْأَحْوَالِ الَّتِي عِنْدَهَا يَحْصُلُ الْعِلْمُ باللَّه تَعَالَى عَلَى سَبِيلِ الِاضْطِرَارِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ نَفْسَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ لَا يَمْنَعُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةً أَمَاتَهُمُ اللَّه تَعَالَى ثُمَّ أَحْيَاهُمْ مِثْلَ قَوْمٍ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَمِثْلَ أَوْلَادِ أَيُّوبَ ﵇، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ الْإِحْيَاءَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ مُشَاهَدَةَ الْمَوْتِ لَا تُخِلُّ بِالتَّكْلِيفِ.
İkinci Araştırma: Muhakkik âlimler dediler ki: Ölümün yaklaşması tövbenin kabulüne engel değildir; bilakis tövbenin kabulüne engel olan şey, kendisi sebebiyle Yüce Allah'a dair bilginin zorunlu (ıztırârî) olarak hâsıl olduğu durumları müşahede etmektir. Ölümün yaklaşmasının bizzat kendisinin tövbenin kabulüne engel olmadığını şu sebeplerden ötürü söyledik: Birincisi: Yüce Allah, İsrâiloğullarından bir topluluk ve Eyyûb aleyhisselâm'ın çocukları gibi bir topluluğu öldürmüş, sonra onları diriltmiştir. Sonra Yüce Allah bu diriltmeden sonra onları mükellef tutmuştur; bu da ölümü müşahede etmenin teklife halel getirmediğine delalet etmiştir.
الثَّانِي: أَنَّ الشَّدَائِدَ الَّتِي يَلْقَاهَا مَنْ يَقْرُبُ مَوْتُهُ تَكُونُ مِثْلَ الشَّدَائِدِ الْحَاصِلَةِ عِنْدَ الْقُولَنْجِ، وَمِثْلَ الشَّدَائِدِ الَّتِي تَلْقَاهَا الْمَرْأَةُ عِنْدَ الطَّلْقِ أَوْ أَزْيَدَ مِنْهَا، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الشَّدَائِدُ مَانِعَةً مِنْ بَقَاءِ التَّكْلِيفِ فَكَذَا الْقَوْلُ فِي تِلْكَ الشَّدَائِدِ. الثَّالِثُ: أَنَّ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ إِذَا عَظُمَتِ الْآلَامُ صَارَ اضْطِرَارُ الْعَبْدِ أَشَدَّ وَهُوَ تَعَالَى يَقُولُ: أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ [النَّمْلِ: ٦٢] فَتَزَايُدُ الْآلَامِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ بِأَنْ يكون سببا لقبول التوبة أولى من أين يَكُونَ سَبَبًا لِعَدَمِ قَبُولِ التَّوْبَةِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ نَفْسَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ وَنَفْسَ تَزَايُدِ الْآلَامِ وَالْمَشَاقِّ، لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَانِعًا مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ، وَنَقُولُ: الْمَانِعُ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ أَنَّ الْإِنْسَانَ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ إِذَا شَاهَدَ أَحْوَالًا وَأَهْوَالًا صَارَتْ مَعْرِفَتُهُ باللَّه ضَرُورِيَّةً عِنْدَ مُشَاهَدَتِهِ تِلْكَ الْأَهْوَالَ، وَمَتَى صَارَتْ مَعْرِفَتُهُ باللَّه ضَرُورِيَّةً سَقَطَ التَّكْلِيفُ عَنْهُ، أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ لَمَّا صَارَتْ مَعَارِفُهُمْ ضَرُورِيَّةً سَقَطَ التَّكْلِيفُ عَنْهُمْ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَوْتٌ وَلَا عِقَابٌ، لِأَنَّ تَوْبَتَهُمْ عِنْدَ الْحَشْرِ وَالْحِسَابِ وَقَبْلَ دُخُولِ النَّارِ، لَا تكون مقبولة.
İkincisi: Ölümü yaklaşan kimsenin karşılaştığı şiddetli haller, kulunç hastalığında meydana gelen şiddetli haller gibi ve kadının doğum sancısı anında karşılaştığı şiddetli haller gibi veya ondan daha fazladır. Bu şiddetli durumlar teklifin devamına engel olmadığına göre, o şiddetli durumlar hakkındaki söz de böyledir. Üçüncüsü: Ölümün yaklaşması anında acılar büyüdüğünde kulun çaresizliği (ıztırarı) daha şiddetli olur; O Yüce Allah ise: {أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ} [en-Neml: 62] “Yoksa darda kalana, kendisine dua ettiği zaman icabet eden mi?” buyurmaktadır. O vakitte acıların artması, tövbenin kabul edilmeme sebebi olmasındansa tövbenin kabul sebebi olmaya daha evladır. İşte bu vecihlerle sabit olmuştur ki ölümün yaklaşmasının bizzat kendisi ve acılar ile meşakkatlerin artışının bizzat kendisi, tövbenin kabulüne engel olamaz. Biz deriz ki: Tövbenin kabulüne engel olan şey, insanın ölümün yaklaşması esnasında bir takım hâlleri ve dehşetleri müşahede ettiği zaman, bu dehşetleri müşahedesi anında Allah'a dair bilgisinin zorunlu (zarûrî) hâle gelmesidir. O'na dair bilgisi zorunlu hâle geldiği zaman ise teklif üzerinden düşer. Görmez misin ki ahiret ehlinin bilgileri zorunlu hâle gelince, orada ölüm ve ceza olmasa bile teklif üzerlerinden düşmüştür; çünkü onların haşir ve hesap anında, cehenneme girmeden önceki tövbeleri kabul olunmaz.