Binûn

Nisâ Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

واعلم أن هاهنا بَحْثًا عَمِيقًا أُصُولِيًّا، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ الْقِيَامَةِ لَا يُشَاهِدُونَ إِلَّا أَنَّهُمْ صَارُوا أَحْيَاءَ بَعْدَ أَنْ كَانُوا أَمْوَاتًا، وَيُشَاهِدُونَ أَيْضًا النَّارَ الْعَظِيمَةَ وَأَصْنَافَ الْأَهْوَالِ، وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يُوجِبُ أَنْ يَصِيرَ الْعِلْمُ باللَّه ضَرُورِيًّا، لِأَنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ حُصُولَ الْحَيَاةِ بَعْدَ أَنْ كَانَتْ مَعْدُومَةً يَحْتَاجُ إِلَى الْفَاعِلِ عِلْمٌ نَظَرِيٌّ عِنْدَ أَكْثَرِ شُيُوخِ الْمُعْتَزِلَةِ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: هَذَا الْعِلْمُ ضَرُورِيٌّ لَكِنَّ الْعِلْمَ بِأَنَّ الْإِحْيَاءَ لَا يَصِحُّ مِنْ غَيْرِ اللَّه لَا شَكَّ أَنَّهُ نَظَرِيٌّ، وَأَمَّا الْعِلْمُ بِأَنَّ فَاعِلَ تِلْكَ النِّيرَانِ الْعَظِيمَةِ لَيْسَ إِلَّا اللَّه، فَهَذَا/ أَيْضًا اسْتِدْلَالِيٌّ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ ادِّعَاءُ أَنَّ أَهْلَ الْآخِرَةِ لِأَجْلِ مُشَاهَدَةِ أَهْوَالِهَا يَعْرِفُونَ اللَّه بِالضَّرُورَةِ ثُمَّ هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَلِمَ قُلْتُمْ بِأَنَّ الْعِلْمَ باللَّه إِذَا كَانَ ضَرُورِيًّا مَنَعَ مِنْ صِحَّةِ التَّكْلِيفِ. وَذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ مَعَ عِلْمِهِ الضَّرُورِيِّ بِوُجُودِ الْإِلَهِ الْمُثِيبِ الْمُعَاقِبِ قَدْ يُقْدِمُ عَلَى الْمَعْصِيَةِ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهُ كَرِيمٌ، وَأَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ طَاعَةُ الْعَبْدِ وَلَا يَضُرُّهُ ذَنْبُهُ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَلِمَ قَالُوا: بِأَنَّ هَذَا يُوجِبُ زَوَالَ التَّكْلِيفِ وَأَيْضًا: فَهَذَا الَّذِي يَقُولُهُ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ أَنَّ الْعِلْمَ باللَّه فِي دَارِ التَّكْلِيفِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَظَرِيًّا، فَإِذَا صَارَ ضَرُورِيًّا سَقَطَ التَّكْلِيفُ: كَلَامٌ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ مَنْ حَصَلَ فِي قَلْبِهِ الْعِلْمُ باللَّه إِنْ كَانَ تَجْوِيزُ نَقِيضِهِ قَائِمًا فِي قَلْبِهِ، فَهَذَا يَكُونُ ظَنًّا لَا عِلْمًا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ تَجْوِيزُ نَقِيضِهِ قَائِمًا، امْتَنَعَ أَنْ يَكُونَ عِلْمٌ آخَرُ أَقْوَى مِنْهُ وَآكَدَ مِنْهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى الْبَتَّةَ فَرْقٌ بَيْنَ الْعِلْمِ الضَّرُورِيِّ وَبَيْنَ الْعِلْمِ النَّظَرِيِّ فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الَّتِي تَذْكُرُهَا الْمُعْتَزِلَةُ كَلِمَاتٌ ضَعِيفَةٌ وَاهِيَةٌ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيُحْكِمُ مَا يُرِيدُ، فَهُوَ بِفَضْلِهِ وعد بقبول التوبة في بعض الأوقات، وبعد له أَخْبَرَ عَنْ عَدَمِ قَبُولِ التَّوْبَةِ فِي وَقْتٍ آخَرَ، وَلَهُ أَنْ يَقْلِبَ الْأَمْرَ فَيَجْعَلَ الْمَقْبُولَ مردودا، والمردود مقبولا لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] .

Bil ki burada usule dair derin bir inceleme vardır. Şöyle ki: Kıyamet ehli, sadece ölü olduktan sonra diri hâle geldiklerini ve ayrıca büyük ateşi ve çeşitli dehşetleri müşahede ederler. Bütün bunlar ise Allah'a dair bilginin zorunlu (zarûrî) olmasını gerektirmez. Çünkü yok olduktan sonra hayatın meydana gelmesinin bir faile muhtaç olduğu bilgisi, Mutezile şeyhlerinin çoğuna göre nazarî (akıl yürütmeyle ulaşılan) bir bilgidir. Bu bilginin zarûrî olduğu farz edilse bile, diriltmenin Allah'tan başkasından sahih olmayacağı (gerçekleşemeyeceği) bilgisi şüphesiz ki nazarîdir. O büyük ateşlerin failinin ancak Allah olduğu bilgisine gelince, bu da istidlâlîdir (delile dayalıdır). O halde ahiret ehlinin oradaki dehşetleri müşahede etmeleri sebebiyle Allah'ı zorunlu olarak bildikleri nasıl iddia edilebilir? Sonra durumun böyle olduğunu farz etsek bile, Allah'a dair bilginin zarûrî olduğu takdirde teklifin sıhhatine engel olduğunu neden söylediniz? Zira kul, mükâfat veren ve cezalandıran bir İlah'ın varlığını zarûrî olarak bilmesiyle birlikte; O'nun cömert olduğunu, kulun itaatinin O'na fayda vermeyeceğini ve günahının da O'na zarar vermeyeceğini bildiği için günaha yönelebilir. Durum böyle olunca, bunun teklifin zevalini gerektirdiğini neden söylediler? Yine bu Mutezile mensuplarının teklif yurdunda Allah'a dair bilginin nazarî olması gerektiği, zarûrî olduğunda ise teklifin düşeceği yönündeki sözleri zayıf bir sözdür. Çünkü kalbinde Allah'a dair bilgi hâsıl olan kimsenin kalbinde şayet bunun zıddının caiz olabileceği ihtimali varsa, bu bilgi değil zan olur. Şayet zıddının cevazı ihtimali yoksa, bundan daha güçlü ve daha pekişmiş başka bir bilginin bulunması imkânsızdır. Bu takdirde zarûrî bilgi ile nazarî bilgi arasında kesinlikle bir fark kalmaz. Böylece Mutezile'nin zikrettiği bu şeylerin zayıf ve çürük sözler olduğu; Yüce Allah'ın dilediğini yaptığı ve istediğine hükmettiği sabit olmuştur. O, lütfuyla bazı vakitlerde tövbeyi kabul edeceğini vaat etmiş; adaletiyle de başka bir vakitte tövbenin kabul edilmeyeceğini bildirmiştir. Kabul edileni reddedilmiş, reddedileni de kabul edilmiş kılmak üzere durumu tersine çevirme yetkisi O'nundur; {لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ} [el-Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorumlu tutulmaz; onlar ise sorguya çekileceklerdir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ قِسْمَيْنِ، فَقَالَ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ: إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ [النساء: ١٧] وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَنَّ قَبُولَ تَوْبَتِهِمْ وَاجِبٌ، وَقَالَ فِي الْقِسْمِ الثَّانِي: وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ فَهَذَا جَزْمٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَقْبَلُ تَوْبَةَ هَؤُلَاءِ فَبَقِيَ بِحُكْمِ التَّقْسِيمِ الْعَقْلِيِّ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ

İkinci Mesele: Yüce Allah iki kısım zikretmiş ve birinci kısım hakkında: {إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ} [en-Nisâ: 17] “Allah'ın kabul edeceği tövbe, ancak cahillikle kötülük yapanlar içindir” buyurmuştur. Bu, onların tövbelerinin kabulünün vacip olduğunu hissettirmektedir. İkinci kısım hakkında ise: {وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ} “Kötülükleri yapıp duranların tövbesi [kabul edilecek] değildir” buyurmuştur ki bu da Yüce Allah'ın bunların tövbesini kesinlikle kabul etmeyeceğine dair bir hükümdür. Akli taksim gereğince bu iki kısım arasında geriye şu kalmaktadır:

قسم ثالث: وهم الذين لم يَجْزِمُ اللَّه تَعَالَى بِقَبُولِ تَوْبَتِهِمْ، وَلَمْ يَجْزِمْ بِرَدِّ تَوْبَتِهِمْ. فَلَمَّا كَانَ الْقِسْمُ الْأَوَّلُ: هُمُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهَالَةٍ، وَالْقِسْمُ الثَّانِي: هُمُ الَّذِينَ لَا يَتُوبُونَ إِلَّا عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْبَأْسِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْقِسْمُ الْمُتَوَسِّطُ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ: هُمُ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ عَلَى سَبِيلِ الْعَمْدِ، ثُمَّ يَتُوبُونَ، فَهَؤُلَاءِ مَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُمْ أَنَّهُ يَقْبَلُ تَوْبَتَهُمْ، وَمَا أَخْبَرَ عَنْهُمْ أَنَّهُ يَرُدُّ تَوْبَتَهُمْ، بَلْ تَرَكَهُمْ فِي الْمَشِيئَةِ، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى تَرَكَ مَغْفِرَتَهُمْ فِي الْمَشِيئَةِ حَيْثُ قَالَ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ.

Üçüncü bir kısım: Bunlar da Yüce Allah'ın tövbelerini kabul ettiğine dair kesin hüküm vermediği ve tövbelerini reddettiğine dair de kesin hüküm vermediği kimselerdir. Birinci kısım, cahillikle kötülük yapanlar; ikinci kısım ise ancak azabı müşahede ettiklerinde tövbe edenler olunca; bu iki kısım arasındaki orta kısmın, kötülüğü kasten işleyip sonra tövbe eden kimseler olması vacip oldu. İşte Allah bunların tövbesini kabul ettiğini bildirmediği gibi, tövbelerini reddettiğini de bildirmemiş; bilakis: {وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” buyurarak onların bağışlanmasını meşîete (kendi dilemesine) bıraktığı gibi, [tövbelerini de] meşîete bırakmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ مَنْ تَابَ عِنْدَ حُضُورِ عَلَامَاتِ الْمَوْتِ وَمُقَدِّمَاتِهِ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُ قَالَ:

Üçüncü Mesele: Yüce Allah, ölüm alametleri ve ön belirtileri hazır olduğunda tövbe edenin tövbesinin kabul olunmayacağını beyan edince şöyle buyurdu:

وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ الَّذِينَ قَرُبَ مَوْتُهُمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ كَمَا أَنَّ التَّوْبَةَ عَنِ الْمَعَاصِي لَا تُقْبَلُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ، كَذَلِكَ الْإِيمَانُ لَا يُقْبَلُ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الْمَوْتِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ أَنَّ الْكُفَّارَ إِذَا مَاتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَلَوْ تَابُوا فِي الْآخِرَةِ لَا تُقْبَلُ تَوْبَتُهُمْ.

{وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ} bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun manası, ölümleri yaklaşmış olan kimselerdir. Mana şöyledir: Günahlardan tövbe ölümün yaklaşması anında kabul edilmediği gibi, aynı şekilde iman da ölümün yaklaşması anında kabul edilmez. İkincisi: Kastedilen, inkârcıların küfür üzere öldüklerinde ahirette tövbe etseler bile tövbelerinin kabul olunmayacağıdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: تَعَلَّقَتِ الْوَعِيدِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ مَذْهَبِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالُوا إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

Dördüncü Mesele: Vaîdiyye (büyük günah işleyenin ebedî cehennemlik olduğunu savunanlar), mezheplerinin sıhhatine dair bu ayete iki yönden tutunmuştur: Birincisi: Dediler ki: Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ/ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ فَعَطَفَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ عَلَى الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ، وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى لَيْسُوا مِنَ الْكُفَّارِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي حَقِّ الْكُلِّ: أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً فَهَذَا يَقْتَضِي شُمُولَ هَذَا الْوَعِيدِ لِلْكُفَّارِ وَالْفُسَّاقِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا تَوْبَةَ لَهُمْ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ، فَلَوْ كَانَ يَغْفِرُ لَهُمْ مَعَ تَرْكِ التَّوْبَةِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْإِعْلَامِ مَعْنًى.

{وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “Yoksa kötülükleri yapıp yapıp da nihayet kendilerinden birine ölüm gelip çattığı zaman: 'İşte ben şimdi tövbe ettim' diyenlerin ve kâfir olarak ölenlerin tövbesi [kabul edilecek] değildir.” Burada kötülük işleyenleri, kâfir olarak ölenlerin üzerine atfetmiştir; matuf ise matufun aleyhten farklıdır. Dolayısıyla birinci grubun kâfirlerden olmadığı sabit olmuştur. Sonra Yüce Allah hepsinin hakkında: {أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “İşte onlar için acı bir azap hazırladık” buyurmuştur. Bu da söz konusu tehdidin kâfirleri ve fasıkları kapsamasını gerektirir. İkincisi: Yüce Allah, [ölümü ve azabı] gözle görme (muâyene) anında onlar için tövbe olmadığını bildirmiştir. Şayet tövbeyi terk etmeleriyle birlikte onları bağışlayacak olsaydı, bu bildirimin bir manası olmazdı.

وَالْجَوَابُ: أَنَّا قَدْ جَمَعْنَا جُمْلَةَ الْعُمُومَاتِ الْوَعِيدِيَّةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] وَأَجَبْنَا عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِهَا وَذَكَرْنَا وُجُوهًا كَثِيرَةً مِنَ الْأَجْوِبَةِ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى إِعَادَتِهَا فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْعُمُومَاتِ، ثُمَّ نَقُولُ الضَّمِيرُ يَجِبُ أَنْ يَعُودَ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ مِنْ قَوْلِهِ: أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً هُوَ قَوْلُهُ: وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً عَائِدًا إِلَى الْكُفَّارِ فَقَطْ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ عَنِ الَّذِينَ لَا يَتُوبُونَ إِلَّا عِنْدَ الْمَوْتِ أَنَّ تَوْبَتَهُمْ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، ثُمَّ ذَكَرَ الْكَافِرِينَ بَعْدَ ذَلِكَ، فَبَيَّنَ أَنَّ إِيمَانَهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ غَيْرُ مَقْبُولٍ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَافِرَ أَقْبَحُ فِعْلًا وَأَخَسُّ دَرَجَةً عِنْدَ اللَّه مِنَ الْفَاسِقِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَخُصَّهُ بِمَزِيدِ إِذْلَالٍ وَإِهَانَةٍ فَجَازَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً مُخْتَصًّا بِالْكَافِرِينَ، بَيَانًا لِكَوْنِهِمْ مُخْتَصِّينَ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ بِمَزِيدِ الْعُقُوبَةِ وَالْإِذْلَالِ.

Cevap: Biz vaîd (tehdit) ifade eden umumî lafızların tamamını Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ} [el-Bakara: 81] “Evet, kötülük kazanan ve günahı kendisini çepeçevre kuşatan kimseler var ya; işte onlar cehennemliklerdir, onlar orada ebedî kalacaklardır” buyruğunun tefsirinde topladık, onların bu ayetlere tutunmalarına cevap verdik ve birçok cevap vechi zikrettik. Bu umumî lafızların her birinde bunları tekrar etmeye gerek yoktur. Sonra deriz ki: Zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; {أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “İşte onlar için acı bir azap hazırladık” buyruğuna zikredilenlerin en yakını ise O'nun: {وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ} “ve kâfir olarak ölenlerin [tövbesi de kabul edilecek değildir]” buyruğudur. O halde {أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “onlar için acı bir azap hazırladık” buyruğunun sadece kâfirlere dönmesi niçin caiz olmasın? Bu husustaki sözün tahkiki şudur: Yüce Allah ancak ölüm anında tövbe edenlerin tövbesinin kabul edilmeyeceğini haber vermiş, sonra da bunun ardından kâfirleri zikrederek onların ölüm anındaki imanlarının kabul edilmeyeceğini beyan etmiştir. Şüphe yok ki kâfir, fiil bakımından daha çirkin ve Allah katındaki derece itibarıyla fasıktan daha aşağılıktır; bu sebeple onu daha fazla bir zillet ve aşağılanma ile nitelemesi zorunludur. Dolayısıyla {أُولئِكَ أَعْتَدْنا لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً} “İşte onlar için acı bir azap hazırladık” buyruğunun, kâfirlere has kılınmış olması; küfürleri sebebiyle fazladan bir cezaya ve zillete maruz kaldıklarını beyan etmek üzere caiz olmuştur.

أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: مِمَّا عَوَّلُوا عَلَيْهِ: فَهُوَ أَنَّهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ لَا تَوْبَةَ عِنْدَ الْمُعَايَنَةِ، وَإِذَا كَانَ لَا تَوْبَةَ حَصَلَ هُنَاكَ تَجْوِيزُ الْعِقَابِ وَتَجْوِيزُ الْمَغْفِرَةِ، وَهَذَا لَا يَخْلُو عَنْ نَوْعِ تَخْوِيفٍ وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] عَلَى أَنَّ هَذَا تَمَسُّكٌ بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ لَا يَقُولُونَ بِهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Dayandıkları ikinci veche gelince: [Yüce Allah] gözle görme (muâyene) anında tövbenin olmadığını haber vermiştir. Tövbe olmayınca orada hem cezalandırma ihtimali hem de bağışlanma ihtimali hâsıl olur; bu da bir tür korkutmaktan hâli değildir. Bu, tıpkı O'nun: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} [en-Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” buyruğu gibidir. Kaldı ki bu, delîlü'l-hitâba (mefhûm-i muhâlife) tutunmaktır; Mutezile ise bunu kabul etmez. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ عَلَى الَّذِينَ يَتُوبُونَ عِنْدَ مُشَاهَدَةِ الْمَوْتِ، الْكُفَّارَ، وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْفَاسِقَ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ لَيْسَ بِكَافِرٍ، وَيَبْطُلُ بِهِ قَوْلُ الْخَوَارِجِ: إِنَّ الْفَاسِقَ كَافِرٌ، وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُنَافِقُ لِأَنَّ الصَّحِيحَ أَنَّ الْمُنَافِقَ كَافِرٌ، قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ [الْمُنَافِقُونَ: ١] واللَّه أَعْلَمُ.

Beşinci Mesele: Yüce Allah, ölümü müşahede anında tövbe edenlerin üzerine kâfirleri atfetmiştir; matuf ise matufun aleyhten farklıdır. Bu durum, ehl-i kıbleden olan fasıkın kâfir olmadığını gerektirir ve Haricîlerin: “Fasık kâfirdir” şeklindeki sözünü iptal eder. Bundan kastedilenin münafık olduğu da söylenemez; çünkü sahih olan, münafığın kâfir olduğudur. Nitekim Yüce Allah: {وَاللَّهُ يَشْهَدُ إِنَّ الْمُنافِقِينَ لَكاذِبُونَ} [el-Münâfikûn: 1] “Allah şahitlik eder ki münafıklar kesinlikle yalancıdırlar” buyurmuştur. Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: أَعْتَدْنَا: أَيْ أَعْدَدْنَا وَهَيَّأْنَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ نَارِ جَهَنَّمَ: أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَةِ: ٢٤] ، احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ النَّارَ مَخْلُوقَةٌ لِأَنَّ الْعَذَابَ الْأَلِيمَ لَيْسَ إِلَّا نَارَ جَهَنَّمَ وَبَرْدَهُ، وَقَوْلُهُ: أَعْتَدْنا إِخْبَارٌ عَنِ الْمَاضِي، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ النَّارِ مخلوقة من هذا الوجه واللَّه أعلم.

Altıncı Mesele: {أَعْتَدْنَا} yani “hazırladık ve donattık” demektir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın cehennem ateşinin vasfı hakkındaki: {أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ} [el-Bakara: 24] “Kâfirler için hazırlanmıştır” buyruğudur. Ashabımız (Eş'arî âlimleri), cehennem ateşinin yaratılmış olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir; zira acı azap, cehennemin ateşinden ve dondurucu soğuğundan başka bir şey değildir. O'nun: {أَعْتَدْنا} buyruğu ise geçmişe dair bir haberdir. İşte bu durum, bu yönüyle cehennemin yaratılmış olduğuna delalet eder. Allah en iyisini bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٩]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 19]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً (١٩)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلاَّ أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً} “Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir. Apaçık bir hayasızlık yapmadıkça, kendilerine verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın). Onlarla güzellikle geçinin. Eğer onlardan hoşlanmazsanız, olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah çok hayır kılmıştır.” (19)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ وَصْفِ التَّوْبَةِ عَادَ إِلَى أَحْكَامِ النِّسَاءِ، وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُؤْذُونَ النِّسَاءَ بِأَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْإِيذَاءِ، وَيَظْلِمُونَهُنَّ بِضُرُوبٍ مِنَ الظُّلْمِ، فاللَّه تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنْهَا فِي هَذِهِ الْآيَاتِ.

Bil ki Yüce Allah, tövbeyi niteledikten sonra tekrar kadınların hükümlerine dönmüştür. Bil ki Câhiliye ehli, kadınlara birçok eziyet türüyle eziyet eder ve onları çeşitli zulümlerle haksızlığa uğratırlardı. Yüce Allah bu ayetlerde onları bunlardan nehyetti.

فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Birinci tür: Yüce Allah'ın: {لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ كَرْهاً} “Kadınlara zorla mirasçı olmanız size helal değildir” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: كَانَ الرَّجُلُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا مَاتَ وَكَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ جَاءَ ابْنُهُ مِنْ غَيْرِهَا أَوْ بَعْضُ أَقَارِبِهِ فَأَلْقَى ثَوْبَهُ عَلَى الْمَرْأَةِ وَقَالَ: وَرِثْتُ امْرَأَتَهُ كَمَا وَرِثْتُ مَالَهُ، فَصَارَ أَحَقَّ بِهَا مِنْ سَائِرِ النَّاسِ وَمِنْ نَفْسِهَا، فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ صَدَاقٍ، إِلَّا الصَّدَاقَ الْأَوَّلَ الَّذِي أَصْدَقَهَا الْمَيِّتُ، وَإِنْ شَاءَ زَوَّجَهَا مِنْ إِنْسَانٍ آخَرَ وَأَخَذَ صَدَاقَهَا وَلَمْ يُعْطِهَا مِنْهُ شَيْئًا، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ حَرَامٌ وَأَنَّ الرَّجُلَ لَا يَرِثُ امْرَأَةَ الْمَيِّتِ مِنْهُ، فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ عَيْنُ النِّسَاءِ، وَأَنَّهُنَّ لَا يُورَثْنَ مِنَ الْمَيِّتِ.

Birinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Câhiliye devrinde bir adam öldüğünde ve geride bir hanımı kaldığında, onun başka kadından olan oğlu veya akrabalarından biri gelir, elbisesini kadının üzerine atar ve: “Malına mirasçı olduğum gibi hanımına da mirasçı oldum” derdi. Böylece kadın üzerinde diğer bütün insanlardan ve kadının bizzat kendisinden daha çok hak sahibi olurdu. Dilerse ölünün kadına verdiği ilk mehirden başka mehir vermeksizin onunla evlenir, dilerse onu başka bir adamla evlendirip mehrini alır ve kadına bundan hiçbir şey vermezdi. Bunun üzerine Yüce Allah bu ayeti indirdi; bunun haram olduğunu ve bir adamın ölenin hanımına mirasçı olamayacağını beyan etti. Bu görüşe göre: {أَنْ تَرِثُوا النِّساءَ} “kadınlara mirasçı olmanız” buyruğundan maksat, kadınların bizzat kendileridir ve onların ölüden miras kalamayacaklarıdır.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْوِرَاثَةَ تَعُودُ إِلَى الْمَالِ، وَذَلِكَ أَنَّ وَارِثَ الْمَيِّتِ كَانَ لَهُ أَنْ يَمْنَعَهَا من الأزواج حتى تموت فيرثها مَالَهَا، فَقَالَ تَعَالَى: لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا أَمْوَالَهُنَّ وَهُنَّ كَارِهَاتٌ.

İkinci görüş: Mirasçılık mala dönüktür. Şöyle ki: Ölünün vârisi, kadın ölüp de malına mirasçı oluncaya kadar onu başkalarıyla evlenmekten menetme hakkına sahipti. Yüce Allah da: Kadınlar istemedikleri halde onların mallarına mirasçı olmanız size helal değildir, buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ كُرْهًا بِضَمِّ الْكَافِ، وَفِي التَّوْبَةِ أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً [التَّوْبَةِ:

İkinci Mesele: Hamza ve Kisâî, kâf harfinin zammesiyle {كُرْهًا} okumuşlardır. Tevbe Suresi'ndeki: {أَنْفِقُوا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً} [et-Tevbe:

٥٣] وَفِي الْأَحْقَافِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً [الْأَحْقَافِ: ١٥] كُلُّ ذَلِكَ بِالضَّمِّ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَابْنُ عَامِرٍ فِي الْأَحْقَافِ بِالضَّمِّ، وَالْبَاقِي بِالْفَتْحِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِالْفَتْحِ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: هُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْكَرْهُ بِالْفَتْحِ الْإِكْرَاهُ، وَبِالضَّمِّ الْمَشَقَّةُ، فَمَا أُكْرِهَ/ عَلَيْهِ فَهُوَ كَرْهٌ بِالْفَتْحِ، وَمَا كَانَ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ فَهُوَ كُرْهٌ بِالضَّمِّ.

53] ve Ahkâf Suresi'ndeki: {حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهاً وَوَضَعَتْهُ كُرْهاً} [el-Ahkâf: 15] ayetlerinin tamamını zamme ile okumuşlardır. Âsım ve İbn Âmir Ahkâf Suresi'ndekini zamme ile diğerlerini fetha ile okumuştur. Nâfi, İbn Kesîr ve Ebû Amr ise bütün bu yerlerde fetha ile okumuştur. Kisâî şöyle demiştir: Bunlar aynı anlamda iki lehçedir. Ferrâ ise şöyle demiştir: Fetha ile olan Kerh (كَرْه), zorlama (ikrah); zamme ile olan Kurh (كُرْه) ise meşakkattir. Zorlandığı şey fetha ile kerh, kendi nefsinden gelen zorluk ise zamme ile kurhtur.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي نَهَى اللَّه عَنْهَا مِمَّا يَتَعَلَّقُ بِالنِّسَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci tür: Allah'ın kadınlarla ilgili olarak nehyettiği şeylerden [biri de] Yüce Allah'ın: {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} “kendilerine verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın (evlenmelerine engel olmayın)” buyruğudur. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مَحَلِّ وَلا تَعْضُلُوهُنَّ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ نُصِبَ بِالْعَطْفِ عَلَى حَرْفِ «أَنْ» تَقْدِيرُهُ:

Birinci Mesele: {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ} ifadesinin iraptaki yeri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: “En (أَنْ)” harfine atıfla mansup olmasıdır; takdiri şöyledir:

وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا أَنْ تَعْضُلُوهُنَّ فِي قِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّه، وَالثَّانِي: أَنَّهُ جُزِمَ بِالنَّهْيِ عَطْفًا عَلَى مَا تَقَدَّمَ تَقْدِيرُهُ، وَلَا تَرِثُوا وَلَا تَعْضُلُوا.

Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde: “Kadınlara zorla mirasçı olmanız ve onları sıkıştırmanız size helal değildir” şeklindedir. İkincisi: Daha önce geçene atıfla nehiy (yasaklama) sebebiyle meczum olmasıdır; takdiri: “Ne mirasçı olun ne de sıkıştırıp engel olun” şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْعَضْلُ: الْمَنْعُ، وَمِنْهُ الدَّاءُ الْعُضَالُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ فِي قَوْلِهِ: فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٢] .

İkinci Mesele: Adl (عَضْل), menetmek (engellemek) demektir; tedavisi zor dermansız hastalığa “dâ-i udâl” denilmesi de bundandır. Buna dair detaylı açıklama: {فَلا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْواجَهُنَّ} [el-Bakara: 232] “onların kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın” ayetinde geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُخَاطَبُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ مَنْ هُوَ؟ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ قَدْ

Üçüncü Mesele: {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onları sıkıştırmayın” buyruğunda muhatap kimdir? Bu konuda görüşler vardır: Birincisi: Onlardan bir adam

كَانَ يَكْرَهُ زَوْجَتَهُ وَيُرِيدُ مُفَارَقَتَهَا، فَكَانَ يُسِيءُ الْعِشْرَةَ مَعَهَا وَيُضَيِّقُ عَلَيْهَا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ نَفْسَهَا بِمَهْرِهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لَا يَحِلُّ لَكُمُ التَّزَوُّجُ بِهِنَّ بِالْإِكْرَاهِ، وَكَذَلِكَ لَا يَحِلُّ لَكُمْ بَعْدَ التَّزَوُّجِ بِهِنَّ الْعَضْلُ وَالْحَبْسُ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ. الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْوَارِثِ بِأَنْ يَتْرُكَ مَنْعَهَا مِنَ التَّزَوُّجِ بِمَنْ شَاءَتْ وَأَرَادَتْ، كَمَا كَانَ يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ وَقَوْلُهُ: لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يَحْبِسُونَ امْرَأَةَ الْمَيِّتِ وَغَرَضُهُمْ أَنْ تَبْذُلَ الْمَرْأَةُ مَا أَخَذَتْ مِنْ مِيرَاثِ الْمَيِّتِ، الثَّالِثُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَوْلِيَاءِ وَنَهْيٌ لَهُمْ عَنْ عَضْلِ الْمَرْأَةِ، الرَّابِعُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْأَزْوَاجِ. فَإِنَّهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يُطَلِّقُونَ الْمَرْأَةَ وَكَانُوا يَعْضُلُونَهُنَّ عَنِ التَّزَوُّجِ وَيُضَيِّقُونَ الْأَمْرَ عَلَيْهِنَّ لِغَرَضِ أَنْ يَأْخُذُوا مِنْهُنَّ شَيْئًا، الْخَامِسُ: أَنَّهُ عَامٌّ فِي الْكُلِّ.

hanımından hoşlanmaz ve ondan ayrılmak isterdi; kadının mehrini vererek kendisini kurtarması (muhâlaa yapması) için onunla kötü geçinir ve onu sıkıştırırdı. Bu görüş, müfessirlerin çoğunun tercihidir. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Onlarla zorla evlenmeniz helal olmadığı gibi, evlendikten sonra da verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmanız ve alıkoymanız helal değildir. İkincisi: Bu, Câhiliye ehlinin yaptığı gibi kadının dilediği ve istediği kişiyle evlenmesine engel olmayı terk etmesi yönünde vârise yapılan bir hitaptır. {لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ} “kendilerine verdiğiniz şeylerin bir kısmını alıp götürmek için” buyruğunun manası ise: Onlar, kadının ölenin mirasından aldıklarını geri vermesini hedefleyerek ölenin hanımını alıkoyarlardı. Üçüncüsü: Bu, velilere yönelik bir hitap olup kadını [evlenmekten] menetmelerini bir yasaklamadır. Dördüncüsü: Bu, kocalara yönelik bir hitaptır. Zira onlar Câhiliye devrinde kadını boşarlar, onlardan bir şeyler koparmak amacıyla da başkalarıyla evlenmelerine engel olurlar ve durumlarını zorlaştırırlardı. Beşincisi: Bütün bunları kapsayan umumî bir hitaptır.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Apaçık bir hayasızlık yapmadıkça” buyruğuna gelince, bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْفَاحِشَةِ الْمُبَيِّنَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا النُّشُوزُ وَشَكَاسَةُ الْخُلُقِ وَإِيذَاءُ الزَّوْجِ وَأَهْلِهِ، وَالْمَعْنَى إِلَّا أَنْ يَكُونَ سُوءُ الْعِشْرَةِ مِنْ جِهَتِهِنَّ فَقَدْ عُذِرْتُمْ فِي طَلَبِ الْخُلْعِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ: إِلَّا أَنْ يُفْحَشَ عَلَيْكُمْ.

Birinci Mesele: Apaçık hayasızlık (fâhişe-i mübeyyine) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun nüşûz (itaatsizlik), huysuzluk, kocaya ve ailesine eziyet etmek olduğudur. Mana: “Şayet kötü geçim onların tarafından olursa, hul' (bedel karşılığı boşanma) talep etmekte mazur sayılırsınız” demektir. Übey b. Kâ'b'ın {إِلَّا أَنْ يُفْحَشَ عَلَيْكُمْ} “size karşı hayasızlık/taşkınlık yapmaları müstesna” şeklindeki kıraati de buna delalet eder.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهَا الزِّنَا، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ وَأَبِي قِلَابَةَ وَالسُّدِّيِّ.

İkinci görüş: Bunun zina olduğudur; bu da Hasan, Ebû Kılâbe ve es-Süddî'nin görüşüdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ مَاذَا؟ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ أَخْذِ الْأَمْوَالِ، يَعْنِي لَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَحْبِسَهَا ضِرَارًا حَتَّى تَفْتَدِيَ مِنْهُ إِلَّا إِذَا زَنَتْ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: بَقِيَ هَذَا الْحُكْمُ وَمَا نُسِخَ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ مَنْسُوخٌ بِآيَةِ الْجَلْدِ. الثَّانِي: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الْحَبْسِ وَالْإِمْسَاكِ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ فِي قَوْلِهِ: فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ [النساء: ١٥] وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ/ وَزَعَمَ أَنَّهُ غَيْرُ مَنْسُوخٍ. الثَّالِثُ: يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ اسْتِثْنَاءً مِنْ قَوْلِهِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِأَنَّ الْعَضْلَ هُوَ الْحَبْسُ فَدَخَلَ فِيهِ الْحَبْسُ فِي الْبَيْتِ، فَالْأَوْلِيَاءُ وَالْأَزْوَاجُ نُهُوا عَنْ حَبْسِهِنَّ فِي الْبُيُوتِ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَحِلُّ لِلْأَوْلِيَاءِ وَالْأَزْوَاجِ حَبْسُهُنَّ فِي الْبُيُوتِ.

İkinci Mesele: {إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ} “yapmadıkça” buyruğu neyden istisnadır? Bunda vecihler vardır: Birincisi: Malları almaktan istisnadır; yani kadın zina etmedikçe, kendisinden fidye verip kurtulması için ona zarar vererek onu alıkoyması kocaya helal değildir. Bu görüşü savunanlardan kimi: “Bu hüküm baki kalmıştır ve neshedilmemiştir” derken, kimi de: “Celdet (kırbaçlama cezası) ayetiyle neshedilmiştir” demiştir. İkincisi: Daha önce: {فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ} [en-Nisâ: 15] “Onları evlerde alıkoyun” buyruğunda zikri geçen alıkoyma ve hapsetmekten istisnadır; bu Ebû Müslim'in görüşüdür ve o bunun neshedilmediğini ileri sürmüştür. Üçüncüsü: Bunun {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ} “onları sıkıştırmayın” buyruğundan istisna olması mümkündür. Çünkü adl (عَضْل) hapsetmektir ve evde hapsetmek de buna dâhildir. Dolayısıyla veliler ve kocalar, kadınlar apaçık bir hayasızlık getirmedikçe onları evlerde hapsetmekten nehyedilmişlerdir; böyle bir durum olduğunda ise velilerin ve kocaların onları evlerde hapsetmesi helal olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو مُبَيِّنَةٍ بِكَسْرِ الْيَاءِ وآيات مبينات [النور: ٣٤] بِفَتْحِ الْيَاءِ حَيْثُ كَانَ، قَالَ لِأَنَّ فِي قوله: مبينات قَصَدَ إِظْهَارَهَا، وَفِي قَوْلِهِ: بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ لَمْ يَقْصِدْ إِظْهَارَهَا، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ بِالْفَتْحِ فِيهِمَا، وَالْبَاقُونَ بِكَسْرِ الْيَاءِ فِيهِمَا، أَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ فَلَهُ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْفَاحِشَةَ وَالْآيَاتِ لَا فِعْلَ لَهُمَا فِي الْحَقِيقَةِ، إِنَّمَا اللَّه تَعَالَى هُوَ الَّذِي بَيَّنَهُمَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْفَاحِشَةَ تَتَبَيَّنُ، فَإِنْ يَشْهَدْ عَلَيْهَا أَرْبَعَةٌ صَارَتْ مُبَيَّنَةً، وَأَمَّا الْآيَاتُ فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَهَا، وَأَمَّا مَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ فَوَجْهُهُ أَنَّ الْآيَاتِ إِذَا تَبَيَّنَتْ وَظَهَرَتْ صَارَتْ أَسْبَابًا لِلْبَيَانِ وَإِذَا صَارَتْ أَسْبَابًا لِلْبَيَانِ جَازَ إِسْنَادُ الْبَيَانِ إِلَيْهَا، كَمَا أَنَّ الْأَصْنَامَ لَمَّا كَانَتْ أَسْبَابًا لِلضَّلَالِ حَسُنَ إِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَيْهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٦] .

Üçüncü Mesele: Nâfi ve Ebû Amr, yâ harfinin kesresiyle {مُبَيِّنَةٍ} ve her nerede geçerse geçsin yâ harfinin fethasıyla {آيات مبينات} [en-Nûr: 34] okumuştur. [Ebû Amr] şöyle demiştir: Çünkü {مبينات} buyruğunda ayetlerin açıklanması kastedilmiştir; {بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} buyruğunda ise hayasızlığın açığa çıkması kastedilmemiştir. İbn Kesîr ve Âsım'dan Ebû Bekir ise her iki yerde de fetha ile okumuştur. Geriye kalanlar ise her iki yerde de yâ harfinin kesresiyle okumuşlardır. Fetha ile okuyan kimse için iki vecih vardır: Birincisi: Hayasızlığın ve ayetlerin hakikatte bir fiili yoktur; onları açıklayan (ortaya koyan) sadece Yüce Allah'tır. İkincisi: Hayasızlık açığa çıkar; şayet ona dört kişi şahitlik ederse apaçık (mübeyyene) hâle gelir; ayetleri ise Yüce Allah açık kılmıştır. Kesre ile okuyan kimseye gelince, bunun vechi şudur: Ayetler beyan olup açığa çıktığında, beyanın (açıklamanın) sebepleri hâline gelirler; beyanın sebepleri hâline gelince de beyan etme eyleminin onlara isnat edilmesi caiz olur. Nitekim putlar sapıklığın sebepleri olunca, Yüce Allah'ın: {رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ} [İbrâhîm: 36] “Rabbim! Gerçekten onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” buyruğunda olduğu gibi saptırma eyleminin onlara isnat edilmesi güzel olmuştur.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِأَحْوَالِ النِّسَاءِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَكَانَ الْقَوْمُ يُسِيئُونَ مُعَاشَرَةَ النِّسَاءِ فَقِيلَ لَهُمْ: وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ النَّصَفَةُ فِي الْمَبِيتِ وَالنَّفَقَةِ، وَالْإِجْمَالُ فِي الْقَوْلِ.

Üçüncü tür: Kadınların durumlarıyla ilgili mükellefiyetlerden [biri de] Yüce Allah'ın: {وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Onlarla güzellikle geçinin” buyruğudur. O topluluk kadınlarla kötü geçiniyordu; bunun üzerine kendilerine: “Onlarla güzellikle geçinin” denildi. Zeccâc şöyle demiştir: Bu, geceleme ve nafakada adaletli davranmak ve sözde güzellikle muamele etmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ أَيْ كَرِهْتُمْ عِشْرَتَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَصُحْبَتَهُنَّ، وَآثَرْتُمْ فِرَاقَهُنَّ فَعَسى أَنْ

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: {فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ} yani onlarla güzellikle geçinmekten ve onların arkadaşlığından hoşlanmaz da onlardan ayrılmayı tercih ederseniz, {فَعَسى أَنْ}

تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً

{تَكْرَهُوا شَيْئاً وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْراً كَثِيراً} “olabilir ki hoşlanmadığınız bir şeyde Allah çok hayır kılmıştır.”

وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ فِيهِ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمَعْنَى أَنَّكُمْ إِنْ كَرِهْتُمْ صُحْبَتَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَعَسَى أَنْ يَكُونَ فِي صُحْبَتِهِنَّ الْخَيْرُ الْكَثِيرُ وَمَنْ قَالَ بِهَذَا الْقَوْلِ فَتَارَةً فَسَّرَ الْخَيْرَ الْكَثِيرَ بِوَلَدٍ يَحْصُلُ فَتَنْقَلِبُ الْكَرَاهَةُ مَحَبَّةً، وَالنَّفْرَةُ رَغْبَةً وَتَارَةً بِأَنَّهُ لَمَّا كره صحبتها ثم إنه يحمل ذَلِكَ الْمَكْرُوهَ طَلَبًا لِثَوَابِ اللَّه، وَأَنْفَقَ عَلَيْهَا وَأَحْسَنَ إِلَيْهَا عَلَى خِلَافِ الطَّبْعِ، اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ الْجَزِيلَ فِي الْعُقْبَى وَالثَّنَاءَ الْجَمِيلَ فِي الدُّنْيَا، الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ وَرَغِبْتُمْ فِي مُفَارَقَتِهِنَّ، فَرُبَّمَا جَعَلَ اللَّه فِي تِلْكَ المفارقة لهن خيرا كثيرا، ذلك بِأَنْ تَتَخَلَّصَ تِلْكَ الْمَرْأَةُ مِنْ هَذَا الزَّوْجِ وَتَجِدَ زَوْجًا خَيْرًا مِنْهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ:

O'nun: {فِيهِ} “onda” buyruğundaki zamir neye dönmektedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mana şudur: Şayet onların arkadaşlığından hoşlanmazsanız, onları güzellikle tutun; olabilir ki onların birlikteliğinde pek çok hayır bulunur. Bu görüşü söyleyen kimse, “pek çok hayr”ı bazen doğacak bir çocukla tefsir etmiştir ki böylece hoşnutsuzluk sevgiye, nefret de rağbete dönüşür. Bazen de onun kadının arkadaşlığından hoşlanmadığı halde Allah'ın sevabını talep ederek bu hoşa gitmeyen duruma katlanması, fıtratına aykırı gelse bile ona nafaka verip ihsanda bulunması sebebiyle ahirette büyük bir mükâfatı ve dünyada da güzel bir övgüyü hak etmesi şeklinde tefsir etmiştir. İkincisi: Mananın şöyle olmasıdır: Şayet onlardan hoşlanmaz ve ayrılmak isterseniz, belki de Allah onlardan ayrılmakta pek çok hayır kılmıştır; bu da o kadının bu kocadan kurtulup ondan daha hayırlı bir koca bulmasıyla olur. Bunun benzeri O'nun:

وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النِّسَاءِ: ١٣٠] وَهَذَا قَوْلُ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ، قَالَ الْقَاضِي: وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَثَّ بِمَا ذَكَرَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِمْرَارِ عَلَى الصُّحْبَةِ، فَكَيْفَ يُرِيدُ بذلك المفارقة.

{وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} [en-Nisâ: 130] “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfuyla zenginleştirir (muhtaç etmez)” buyruğudur. Bu, Ebû Bekir el-Esam'ın görüşüdür. Kâdî şöyle demiştir: Bu uzaktır; çünkü Yüce Allah zikrettiği şey ile beraberliği sürdürme yoluna teşvik etmiştir, o halde bununla ayrılığı nasıl murat etmiş olabilir?

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٠ الى ٢١]

[Nisâ Suresi (4): Ayetler 20-21]

وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)

{وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (٢٠) وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٢١)} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile ondan hiçbir şeyi geri almayın. İftira ederek ve apaçık bir günah işleyerek mi onu alacaksınız? (20) Birbirinizle baş başa kalıp içli dışlı olmuşken ve onlar sizden sağlam bir teminat almışken onu nasıl alırsınız? (21)”

النوع الرابع: من التكاليف المتعلقة بالنساء.

Dördüncü tür: Kadınlarla ilgili mükellefiyetlerdendir.

[في قوله تعالى وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً] / فِيهِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile ondan hiçbir şeyi geri almayın” buyruğunda] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى فِي الْآيَةِ الْأُولَى لَمَّا أَذِنَ فِي مُضَارَّةِ الزَّوْجَاتِ إِذَا أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ تَحْرِيمَ الْمُضَارَّةِ فِي غَيْرِ حَالِ الْفَاحِشَةِ فَقَالَ: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ

Birinci Mesele: Yüce Allah önceki ayette hanımlar bir hayasızlık yaptıklarında onlara zarar vermeye izin verince, bu ayette hayasızlık hali dışındaki durumlarda zarar vermenin haram olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz”

رُوِيَ أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ إِذَا مَالَ إِلَى التَّزَوُّجِ بِامْرَأَةٍ أُخْرَى رَمَى زَوْجَةَ نَفْسِهِ بِالْفَاحِشَةِ حَتَّى يُلْجِئَهَا إِلَى الِافْتِدَاءِ مِنْهُ بِمَا أَعْطَاهَا لِيَصْرِفَهُ إِلَى تَزَوُّجِ الْمَرْأَةِ الَّتِي يُرِيدُهَا

Rivayet edildiğine göre onlardan bir adam başka bir kadınla evlenmeye meylettiğinde, istediği kadınla evlenmeye harcamak amacıyla kendisine verdiği şeyi fidye olarak geri vermeye kadını mecbur bırakmak için kendi hanımına hayasızlık iftirasında bulunurdu.

قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ الْآيَةَ وَالْقِنْطَارُ الْمَالُ الْعَظِيمُ، وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ [آل عمران: ١٤] .

Yüce Allah: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ} ayetini buyurdu. Kıntâr (قِنْطَار), pek çok mal demektir. Bunun tefsiri Yüce Allah'ın: {وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْفِضَّةِ} [Âl-i İmrân: 14] “Yığın yığın biriktirilmiş altın ve gümüş” buyruğunda geçmişti.

المسألة الثانية: قَالُوا: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْمُغَالَاةِ فِي الْمَهْرِ،

İkinci Mesele: Dediler ki: Ayet, mehirde aşırıya kaçmanın (yüksek mehir belirlemenin) caiz olduğuna delalet eder.

رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ قَالَ عَلَى الْمِنْبَرِ: أَلَا لَا تُغَالُوا فِي مُهُورِ نِسَائِكُمْ، فَقَامَتِ امْرَأَةٌ فَقَالَتْ: يَا ابْنَ الْخَطَّابِ اللَّه يُعْطِينَا وَأَنْتَ تَمْنَعُ وَتَلَتْ هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ عُمَرُ: كُلُّ النَّاسِ أَفْقَهُ مِنْ عُمَرَ، وَرَجَعَ عَنْ كَرَاهَةِ الْمُغَالَاةِ.

Rivayet edildiğine göre Ömer radıyallâhu anh minberde şöyle dedi: “Dikkat edin! Kadınlarınızın mehirlerinde aşırıya kaçmayın.” Bunun üzerine bir kadın ayağa kalkıp: “Ey Hattâb'ın oğlu! Allah bize verirken sen mi engelliyorsun?” dedi ve bu ayeti okudu. Bunun üzerine Ömer: “Bütün insanlar Ömer'den daha fakihtir” dedi ve [mehirde] aşırıya kaçmayı mekruh görmekten vazgeçti.

وَعِنْدِي أَنَّ الْآيَةَ لَا دَلَالَةَ فِيهَا عَلَى جَوَازِ الْمُغَالَاةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً لَا يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ إِيتَاءِ الْقِنْطَارِ كَمَا أَنَّ قَوْلُهُ: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٢] لَا يَدُلُّ عَلَى حُصُولِ الْآلِهَةِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ جَعْلِ الشَّيْءِ شَرْطًا لِشَيْءٍ آخَرَ كَوْنُ ذَلِكَ الشَّرْطِ فِي نَفْسِهِ جَائِزَ الْوُقُوعِ،

Bana göre ise ayette [mehirde] aşırıya kaçmanın caiz olduğuna dair bir delalet yoktur. Çünkü O'nun: {وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً} “onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile” buyruğu, tıpkı {لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا} [el-Enbiyâ: 22] “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de fesada uğrardı” buyruğunun ilahların varlığına delalet etmediği gibi, kantar miktarı vermenin caiz olduğuna delalet etmez. Hâsılı şudur ki; bir şeyin başka bir şeye şart kılınmasından, o şartın bizzat kendisinin gerçekleşmesinin caiz olması gerekmez.

وَقَالَ ﵊: «مَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَأَهْلُهُ بَيْنَ خِيَرَتَيْنِ»

Nitekim [Peygamber] aleyhisselâm: «Kimi bir yakını öldürülürse, onun ailesi iki seçenek arasındadır» buyurmuştur.

وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ جَوَازُ الْقَتْلِ، وَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ: لَوْ كَانَ الْإِلَهُ جِسْمًا لَكَانَ مُحْدَثًا، وَهَذَا حَقٌّ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ أَنَّ قَوْلَنَا: الْإِلَهُ جِسْمٌ حَقٌّ.

Fakat bundan öldürmenin caiz olması gerekmemiştir. Bazen bir kimse: “Şayet İlah cisim olsaydı, sonradan yaratılmış (muhdes) olurdu” der; bu söz haktır, ancak bundan bizim: “İlah cisimdir” sözümüzün hak olması gerekmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ يَدْخُلُ فِيهَا مَا إِذَا آتَاهَا مَهْرَهَا وَمَا إِذَا لَمْ يُؤْتِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوْقَعَ الْعَقْدَ عَلَى ذَلِكَ الصَّدَاقِ فِي حُكْمِ اللَّه، فَلَا فَرْقَ فِيهِ بَيْنَ مَا إِذَا آتَاهَا الصَّدَاقَ حِسًّا، وَبَيْنَ مَا إِذَا لَمْ يُؤْتِهَا.

Üçüncü Mesele: Bu ayetin kapsamına, kadına mehrini vermiş olduğu durum da vermemiş olduğu durum da dâhildir. Çünkü o, Allah'ın hükmünde nikâh akdini o mehir üzerine gerçekleştirmiştir; dolayısıyla kadına mehri fiilen vermiş olması ile vermemiş olması arasında bir fark yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْخَلْوَةَ الصَّحِيحَةَ تُقَرِّرَ الْمَهْرَ، قَالَ وَذَلِكَ لأن اللَّه

Dördüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî, sahih halvetin mehri kesinleştirdiğine (tamamını vacip kıldığına) bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demiştir: Çünkü Allah

تَعَالَى مَنَعَ الزَّوْجَ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ مِنْهَا شَيْئًا مِنَ الْمَهْرِ، وَهَذَا الْمَنْعُ مُطْلَقٌ تَرْكُ الْعَمَلِ/ بِهِ قَبْلَ الْخَلْوَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ بَعْدَ الْخَلْوَةِ قَالَ: وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ مَخْصُوصٌ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّحَابَةَ اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْمَسِيسِ

Teâlâ, kocanın kadından mehir olarak hiçbir şey almasını menetmiştir. Bu men ediş mutlaktır; onunla amel edilmesi halvetten önce terk edilmiştir, dolayısıyla halvetten sonra kendisiyle amel edilir olarak kalması vaciptir. Şöyle demiştir: Bunun, Yüce Allah'ın: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} [el-Bakara: 237] “Eğer onlara bir mehir belirleyip de kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” buyruğu ile tahsis edildiği söylenemez. Çünkü sahabe “mesîs” (dokunma) kavramının tefsirinde ihtilaf etmiştir.

فَقَالَ عَلِيٌّ وَعُمَرُ: الْمُرَادُ مِنَ الْمَسِيسِ الْخَلْوَةُ،

Ali ve Ömer [şöyle] demiştir: Mesîs’ten (dokunmadan) kasıt halvettir.

وَقَالَ عَبْدُ اللَّه: هُوَ الْجِمَاعُ، وَإِذَا صَارَ مُخْتَلَفًا فِيهِ امْتَنَعَ جَعْلُهُ مُخَصِّصًا لِعُمُومِ هَذِهِ الآية.

Abdullah ise: “O, cinsel ilişkidir” demiştir. Bu konuda ihtilaf vaki olunca, onun bu ayetin umumunu tahsis edici kılınması imkânsız olur.

والجواب: إن هذه الآية المذكورة هاهنا مُخْتَصَّةٌ بِمَا بَعْدَ الْجِمَاعِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَإِفْضَاءُ بَعْضِهِمْ إِلَى الْبَعْضِ هُوَ الْجِمَاعُ عَلَى قَوْلِ أَكْثَرِ الْمُفَسِّرِينَ وَسَنُقِيمُ الدَّلَائِلَ عَلَى صِحَّةِ ذَلِكَ.

Cevap: Burada zikredilen bu ayet, Yüce Allah'ın: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken onu nasıl alırsınız?” buyruğunun delaletiyle cinsel ilişkiden sonrasına mahsustur. Zira müfessirlerin çoğunun görüşüne göre birinin diğerine ifdâsı (baş başa kalıp kaynaşması), cinsel ilişkidir. Bunun doğruluğuna dair delilleri [ileride] ortaya koyacağız.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ سُوءَ الْعِشْرَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِ الزَّوْجِ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنْ قِبَلِ الزَّوْجَةِ، فَإِنْ كَانَ من قبل الزوج كره له أنه يَأْخُذَ شَيْئًا مِنْ مَهْرِهَا لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً صَرِيحٌ فِي أَنَّ النُّشُوزَ إِذَا كَانَ مِنْ قِبَلِهِ فَإِنَّهُ يَكُونُ مَنْهِيًّا عَنْ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ مَهْرِهَا شَيْئًا، ثُمَّ إِنْ وَقَعَتِ الْمُخَالَعَةُ مَلَكَ الزَّوْجُ بَدَلَ الْخُلْعِ، كَمَا أَنَّ الْبَيْعَ وَقْتَ النِّدَاءِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ يُفِيدُ الْمِلْكَ، وَإِذَا كَانَ النُّشُوزُ مِنْ قِبَلِ الْمَرْأَةِ فَهَهُنَا يَحِلُّ أَخْذُ بَدَلِ الْخُلْعِ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ [النساء: ١٩] .

Beşinci Mesele: Bil ki geçimsizlik ya koca tarafından olur ya da kadın tarafından olur. Şayet koca tarafından ise, kadının mehrinden bir şey alması onun için mekruh olur. Çünkü Yüce Allah'ın: {وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدالَ زَوْجٍ مَكانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْداهُنَّ قِنْطاراً فَلا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئاً} “Eğer bir eşin yerine başka bir eş almak isterseniz ve onlardan birine kantarla [mehir] vermiş olsanız bile, ondan hiçbir şeyi geri almayın” buyruğu, geçimsizlik koca tarafından olduğu takdirde kadının mehrinden bir şey almasının yasaklandığı hususunda açıktır. Bununla birlikte şayet muhâlaa (bedel karşılığı boşanma) vuku bulursa, tıpkı [cuma günü] ezan vaktinde yapılan alışverişin yasaklanmış olmasına rağmen mülkiyet ifade etmesi gibi, koca hul' bedeline malik olur. Şayet geçimsizlik kadın tarafından ise, bu durumda Yüce Allah'ın: {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} [en-Nisâ: 19] “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın; meğerki apaçık bir hayâsızlık yapmış olsunlar” buyruğu gereğince hul' bedelini almak helal olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً} “Onu iftira ederek ve apaçık bir günah işleyerek mi geri alacaksınız?” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْبُهْتَانُ فِي اللُّغَةِ الْكَذِبُ الَّذِي يُوَاجِهُ الْإِنْسَانُ بِهِ صَاحِبَهُ عَلَى جِهَةِ الْمُكَابَرَةِ، وَأَصْلُهُ مِنْ بُهِتَ الرَّجُلُ إِذَا تَحَيَّرَ، فَالْبُهْتَانُ كَذِبٌ يُحَيِّرُ الْإِنْسَانَ لِعَظَمَتِهِ، ثُمَّ جَعَلَ كُلَّ بَاطِلٍ يُتَحَيَّرُ مِنْ بُطْلَانِهِ بُهْتاناً، وَمِنْهُ

Birinci Mesele: Lügatte bühtân (بُهْتَان), insanın inat ve küstahlık yoluyla muhatabının yüzüne karşı söylediği yalandır. Aslı, adam şaşırıp kaldığında kullanılan “buhite’r-racul” (بُهِتَ الرَّجُلُ) ifadesinden gelir. Dolayısıyla bühtân, büyüklüğü sebebiyle insanı hayrete düşüren yalandır. Daha sonra bâtıllığından ötürü hayrete düşülen her bâtıla bühtân denilmiştir. Nitekim şu hadis de

الْحَدِيثُ: «إِذَا وَاجَهْتَ أَخَاكَ بِمَا لَيْسَ فِيهِ فَقَدْ بَهَتَّهُ» .

bundandır: «Kardeşinin yüzüne onda olmayan bir şeyi söylersen, ona bühtân (iftira) etmiş olursun.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي أَنَّهُ لِمَ انْتَصَبَ قَوْلُهُ: بُهْتاناً وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزجاج: البهتان هاهنا مَصْدَرٌ وُضِعَ مَوْضِعَ الْحَالِ، وَالْمَعْنَى: أَتَأْخُذُونَهُ مُبَاهِتِينَ وَآثِمِينَ. الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : يُحْتَمَلُ أَنَّهُ انْتَصَبَ لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ غَرَضًا فِي الْحَقِيقَةِ، كَقَوْلِكَ: قَعَدَ عَنِ الْقِتَالِ جُبْنًا. الثَّالِثُ: انْتَصَبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ بِبُهْتَانٍ. الرَّابِعُ: فِيهِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: تُصِيبُونَ بِهِ بُهْتَانًا وَإِثْمًا.

İkinci Mesele: {بُهْتاناً} kelimesinin niçin mansub olduğuna dair [farklı] vecihler vardır: Birincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki bühtân, hâl makamına konulmuş bir masdardır; anlamı: “Ona iftira ederek ve günaha girerek mi alıyorsunuz?” demektir. İkincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Gerçekte bir gaye olmasa bile mef‘ûlün leh olduğu için mansub olması muhtemeldir; tıpkı: “Korkaklığından ötürü savaştan geri durdu” demen gibi. Üçüncüsü: Cer harfinin hazfedilmesiyle (nez‘u’l-hâfıd ile) mansub olmuştur, yani: “Bühtân ile mi [alıyorsunuz]?” demektir. Dördüncüsü: Orada takdiri “Onunla bühtân ve günah kazanıyorsunuz” şeklinde olan bir gizleme (izmâr) vardır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَسْمِيَةِ هَذَا الْأَخْذِ «بُهْتَانًا» وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى فَرَضَ لَهَا ذَلِكَ الْمَهْرَ فَمَنِ اسْتَرَدَّهُ كَانَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: لَيْسَ ذَلِكَ بِفَرْضٍ فَيَكُونُ بُهْتَانًا. الثَّانِي: أَنَّهُ عِنْدَ الْعَقْدِ تَكَفَّلَ بِتَسْلِيمِ ذَلِكَ الْمَهْرِ إِلَيْهَا، وَأَنْ لَا يَأْخُذَهُ مِنْهَا، فَإِذَا أَخَذَهُ صَارَ ذَلِكَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ بُهْتَانًا. الثَّالِثُ: أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّهُ كَانَ مِنْ دَأْبِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا أَرَادُوا تَطْلِيقَ الزَّوْجَةِ رَمَوْهَا بِفَاحِشَةٍ حَتَّى تَخَافَ وَتَشْتَرِيَ نَفْسَهَا مِنْهُ/ بِذَلِكَ الْمَهْرِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْأَمْرُ وَاقِعًا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ فِي الْأَغْلَبِ الْأَكْثَرِ، جُعِلَ كَأَنَّ أَحَدَهُمَا هُوَ الْآخَرُ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ: وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَالظَّاهِرُ مِنْ حَالِ الْمُسْلِمِ أَنَّهُ لَا يُخَالِفُ أَمْرَ اللَّه، فَإِذَا أَخَذَ مِنْهَا شَيْئًا أَشْعَرَ ذَلِكَ بِأَنَّهَا قَدْ أَتَتْ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ، فَإِذَا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ صَحَّ وَصْفُ ذَلِكَ الْأَخْذِ بِأَنَّهُ بُهْتَانٌ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى إِتْيَانِهَا بِالْفَاحِشَةِ مَعَ أَنَّ الْأَمْرَ لَيْسَ كَذَلِكَ. وَفِيهِ تَقْرِيرٌ آخَرُ وَهُوَ أَنَّ أَخْذَ الْمَالِ

Üçüncü Mesele: Bu [mehrin] geri alınmasının “bühtân” olarak isimlendirilmesinde [şu] vecihler vardır: Birincisi: Yüce Allah o mehri kadın için farz kılmıştır; dolayısıyla onu geri alan kimse, sanki: “O farz değildir” demiş gibi olur ki bu da bühtân (iftira ve yalan) olur. İkincisi: O, akit esnasında bu mehri kadına teslim etmeyi ve onu kendisinden geri almamayı taahhüt etmiştir; binaenaleyh onu aldığında, o ilk sözü bühtân (yalan) olmuş olur. Üçüncüsü: Belirttiğimiz üzere onların âdeti, eşlerini boşamak istediklerinde, kadın korksun da o mehir karşılığında kendisini ondan satın alsın diye ona zina iftirasında bulunmaktı. Bu durum çoğunlukla bu şekilde vuku bulduğu için, sanki birisi diğerinin aynısı kılınmıştır. Dördüncüsü: Yüce Allah önceki ayette: {وَلا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ} “Onlara verdiklerinizin bir kısmını alıp götürmek için onları sıkıştırmayın; meğerki apaçık bir hayâsızlık yapmış olsunlar” buyurmuştur. Müslümanın zahirdeki hâli ise Allah'ın emrine muhalefet etmemesidir. Dolayısıyla [koca] kadından bir şey aldığında bu, kadının apaçık bir hayâsızlık yaptığı izlenimini verir. İşin aslı gerçekte böyle olmayınca, durum böyle olmadığı hâlde onun hayâsızlık yaptığına delalet etmesi bakımından o alışın bühtân olarak nitelenmesi sahih olur. Bunda diğer bir açıklama daha vardır ki o da malı almanın,

طَعْنٌ فِي ذَاتِهَا وَأَخْذٌ لِمَالِهَا، فَهُوَ بُهْتَانٌ مِنْ وَجْهٍ وَظُلْمٌ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَكَانَ ذَلِكَ مَعْصِيَةً عَظِيمَةً مِنْ أُمَّهَاتِ الْكَبَائِرِ، الْخَامِسُ: أَنَّ عِقَابَ الْبُهْتَانِ وَالْإِثْمِ الْمُبِينِ كَانَ مَعْلُومًا عِنْدَهُمْ فَقَوْلُهُ: أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً مَعْنَاهُ أَتَأْخَذُونَ عِقَابَ الْبُهْتَانِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا [النِّسَاءِ: ١٠] .

hem onun şahsına bir leke sürme hem de malını alma oluşudur; dolayısıyla o bir yönden bühtân, diğer yönden ise zulümdür. Bu sebeple büyük günahların en önde gelenlerinden büyük bir masiyettir. Beşincisi: Bühtânın ve apaçık günahın cezası onların malumuydu. Dolayısıyla O'nun: {أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتاناً} buyruğunun anlamı, “Bühtânın cezasını mı alıyorsunuz?” demektir. Bu da Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً إِنَّما يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ نَارًا} [en-Nisâ: 10] “Haksız yere yetimlerin mallarını yiyenler, karınlarına ancak ateş doldurmuş olurlar” buyruğu gibidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: أَتَأْخُذُونَهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ وَالْإِعْظَامِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّكُمْ لَا تَفْعَلُونَ مِثْلَ هَذَا الْفِعْلِ مَعَ ظُهُورِ قبحه في الشرع والعقل.

Dördüncü Mesele: {أَتَأْخُذُونَهُ} buyruğu, inkâr ve dehşete düşürme (i‘zâm) anlamında bir soru (istifham)dır. Anlamı şudur: Şeriatta ve akılda çirkinliği apaçık ortadayken, sizin böyle bir fiili işlememeniz gerekirdi.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي عِلَّةِ هَذَا المنع أمورا: أحدهما: أَنَّ هَذَا الْأَخْذَ يَتَضَمَّنُ نِسْبَتَهَا إِلَى الْفَاحِشَةِ الْمُبَيِّنَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ بُهْتَانًا وَالْبُهْتَانُ مِنْ أُمَّهَاتِ الْكَبَائِرِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ إِثْمٌ مُبِينٌ لِأَنَّ هَذَا الْمَالَ حَقُّهَا فَمَنْ ضَيَّقَ الْأَمْرَ عَلَيْهَا لِيَتَوَسَّلَ بِذَلِكَ التَّشْدِيدِ وَالتَّضْيِيقِ وَهُوَ ظُلْمٌ، إِلَى أَخْذِ الْمَالِ وَهُوَ ظُلْمٌ آخَرُ، فَلَا شَكَّ أَنَّ التَّوَسُّلَ بِظُلْمٍ إِلَى ظُلْمٍ آخَرَ يَكُونُ إِثْمًا مُبِينًا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Yüce Allah bu yasaklamanın gerekçesinde [şu] hususları zikretmiştir: Birincisi: Bu geri alma, kadına apaçık bir hayâsızlık isnat etmeyi içermektedir; bu da bühtândır ve bühtân en büyük günahlardandır. İkincisi: Bunun apaçık bir günah olmasıdır; zira bu mal kadının hakkıdır. Kim bu zorlama ve sıkıştırma yoluyla -ki bu bir zulümdür- malı almaya -ki bu da başka bir zulümdür- tevessül ederse, şüphesiz bir zulümle diğer bir zulme tevessül etmek apaçık bir günah olur. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken onu nasıl alırsınız?” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَصْلُ أَفْضَى مِنَ الْفَضَاءِ الَّذِي هُوَ السعة يقال: فضا يفضو وَفَضَاءً إِذَا اتَّسَعَ، قَالَ اللَّيْثُ:

Birinci Mesele: Efdâ (أَفْضَى) kelimesinin aslı, genişlik demek olan fedâ (الْفَضَاء) kökünden gelir. Genişlediği zaman “fedâ yefdû ve fedâen” (فَضَا يَفْضُو وَفَضَاءً) denilir. Leys şöyle demiştir:

أَفْضَى فُلَانٌ إِلَى فُلَانٍ، أَيْ وَصَلَ إِلَيْهِ، وَأَصْلُهُ أَنَّهُ صَارَ فِي فُرْجَتِهِ وَفَضَائِهِ، وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي الْإِفْضَاءِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْإِفْضَاءَ هاهنا كِنَايَةٌ عَنِ الْجِمَاعِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَاخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ وَابْنِ قُتَيْبَةَ وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ، لِأَنَّ عِنْدَهُ الزَّوْجَ إِذَا طَلَّقَ قَبْلَ الْمَسِيسِ فَلَهُ أَنْ يَرْجِعَ فِي نِصْفِ الْمَهْرِ، وَإِنْ خَلَا بِهَا.

“Falanca kimse filana ifdâ etti”, yani ona ulaştı demektir; aslı ise onun boşluğuna ve sahasına girmesi anlamındadır. Bu ayetteki ifdâ hakkında müfessirlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Buradaki ifdâ, cinsel ilişkiden kinayedir. Bu; İbn Abbâs, Mücâhid ve es-Süddî'nin görüşü, Zeccâc ile İbn Kuteybe'nin tercihi ve Şâfiî'nin mezhebidir. Zira ona göre koca, [kadınla] baş başa kalmış olsa bile mesîsten (cinsel ilişkiden) önce boşarsa mehrin yarısını geri alma hakkına sahiptir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: فِي الْإِفْضَاءِ أَنْ يَخْلُوَ بِهَا وَإِنْ لَمْ يُجَامِعْهَا، قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْإِفْضَاءُ أَنْ يَكُونَ مَعَهَا فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ، جَامَعَهَا أَوْ لَمْ يُجَامِعْهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁. لِأَنَّ الْخَلْوَةَ الصَّحِيحَةَ تُقَرِّرُ الْمَهْرَ.

İfdâ hakkındaki ikinci görüş: [Kocanın], cinsel ilişkide bulunmasa bile kadınla baş başa kalmasıdır (halvettir). Kelbî şöyle demiştir: İfdâ, cinsel ilişkide bulunsun veya bulunmasın kadının onunla aynı yorganın altında olmasıdır. Bu görüş Ferrâ'nın tercihi ve Ebû Hanîfe'nin -radıyallâhu anh- mezhebidir. Zira sahih halvet mehri kesinleştirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّيْثَ قَالَ: أَفْضَى فُلَانٌ إِلَى فُلَانَةَ/ أَيْ صَارَ فِي فُرْجَتِهَا وَفَضَائِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي الْحَقِيقَةِ عِنْدَ الْجِمَاعِ، أَمَّا فِي غَيْرِ وَقْتِ الْجِمَاعِ فَهَذَا غَيْرُ حَاصِلٍ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا فِي مَعْرِضِ التَّعَجُّبِ، فَقَالَ: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ وَالتَّعَجُّبُ إِنَّمَا يَتِمُّ إِذَا كَانَ هَذَا الْإِفْضَاءُ سَبَبًا قَوِيًّا فِي حُصُولِ الْأُلْفَةِ وَالْمَحَبَّةِ، وَهُوَ الْجِمَاعُ لَا مُجَرَّدُ الْخَلْوَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُ الْإِفْضَاءِ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْإِفْضَاءَ إِلَيْهَا لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُفَسَّرًا بِفِعْلٍ مِنْهُ يَنْتَهِي إِلَيْهِ، لِأَنَّ كَلِمَةَ «إِلَى» لِانْتِهَاءِ الْغَايَةِ، وَمُجَرَّدُ الْخَلْوَةِ لَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ عِنْدَ الْخَلْوَةِ الْمَحْضَةِ لَمْ يَصِلْ فِعْلٌ مِنْ أَفْعَالِ وَاحِدٍ مِنْهُمَا إِلَى الْآخَرِ، فَامْتَنَعَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ بِمُجَرَّدِ الْخَلْوَةِ.

Bil ki birinci görüş daha evladır; buna [şu] vecihler delalet eder: Birincisi: Leys şöyle demiştir: “Falanca kadınla ifdâ etti”, yani onun boşluğuna ve sahasına dâhil oldu demektir. Malumdur ki bu anlam gerçekte ancak cinsel ilişki esnasında hâsıl olur; cinsel ilişki dışındaki vakitte ise bu hâsıl olmaz. İkincisi: Yüce Allah bunu taaccüp (hayret) makamında zikretmiş ve: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken onu nasıl alırsınız?” buyurmuştur. Taaccüp ise ancak bu ifdânın ülfet ve muhabbetin hâsıl olmasında güçlü bir sebep olması hâlinde tam olur; o da sırf halvet değil cinsel ilişkidir. Dolayısıyla ifdâyı buna hamletmek vacip olmuştur. Üçüncüsü: Kadına ifdâ etmenin, ondan sâdır olup ona varan bir fiil ile tefsir edilmesi gerekir; çünkü “ilâ” (إِلَى) edatı gayenin nihayeti (sona ermesi) içindir. Sırf halvet ise böyle değildir; çünkü yalın halvet durumunda ikisinden birinin fiillerinden hiçbiri diğerine ulaşmamıştır. Dolayısıyla {أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} buyruğunu sırf halvet ile tefsir etmek imkânsızdır.

فَإِنْ قِيلَ: فَإِذَا اضْطَجَعَا فِي لِحَافٍ وَاحِدٍ وَتَلَامَسَا فَقَدْ حَصَلَ الْإِفْضَاءُ مِنْ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ كَافِيًا. وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ.

Eğer denilirse ki: Aynı yorgan altında yatıp birbirlerine dokunduklarında birinin diğerine ifdâsı gerçekleşmiş olur; dolayısıyla bunun yeterli olması gerekirdi. Oysa siz bunu söylemiyorsunuz.

قُلْنَا: الْقَائِلُ قَائِلَانِ، قَائِلٌ يَقُولُ: الْمَهْرُ لَا يَتَقَرَّرُ إِلَّا بِالْجِمَاعِ، وَآخَرُ: إِنَّهُ يَتَقَرَّرُ بِمُجَرَّدِ الْخَلْوَةِ وَلَيْسَ فِي الْأُمَّةِ أَحَدٌ يَقُولُ إِنَّهُ يَتَقَرَّرُ بِالْمُلَامَسَةِ وَالْمُضَاجَعَةِ، فَكَانَ هَذَا الْقَوْلُ بَاطِلًا بِالْإِجْمَاعِ، فَلَمْ يَبْقَ فِي تَفْسِيرِ إِفْضَاءِ بَعْضِهِمْ إِلَى بَعْضٍ إِلَّا أَحَدُ أَمْرَيْنِ: إِمَّا الْجِمَاعُ، وَإِمَّا الْخَلْوَةُ، وَالْقَوْلُ بِالْخَلْوَةِ بَاطِلٌ لِمَا بَيَّنَّاهُ، فَبَقِيَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِفْضَاءِ هُوَ الْجِمَاعُ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَهْرَ قَبْلَ الْخَلْوَةِ مَا كَانَ مُتَقَرِّرًا، وَالشَّرْعُ قَدْ عَلَّقَ تَقَرُّرَهُ عَلَى إِفْضَاءِ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ، وَقَدِ اشْتَبَهَ الْأَمْرُ فِي أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْإِفْضَاءِ، هُوَ الْخَلْوَةُ أَوِ الْجِمَاعُ، وَإِذَا وَقَعَ الشَّكُّ وَجَبَ بَقَاءُ مَا كَانَ

Deriz ki: Görüş sahipleri iki kısımdır: Biri, mehrin ancak cinsel ilişki ile kesinleşeceğini söyleyen; diğeri ise sırf halvet ile kesinleşeceğini söyleyen kimsedir. Ümmet içinde dokunma ve aynı yatakta yatma ile mehrin kesinleşeceğini söyleyen hiç kimse yoktur. Dolayısıyla bu söz icma ile bâtıldır. Böylece birinin diğerine ifdâsının tefsirinde iki husustan başkası kalmamıştır: Ya cinsel ilişkidir ya da halvettir. Halvet olduğunu söylemek açıkladığımız üzere bâtıldır; geriye ifdâdan maksadın cinsel ilişki olduğu kalır. Dördüncüsü: Mehir halvetten önce kesinleşmiş değildi; şeriat ise onun kesinleşmesini birinin diğerine ifdâ etmesine bağlamıştır. Bu ifdâdan maksadın halvet mi yoksa cinsel ilişki mi olduğu hususu ise şüpheli hâle gelmiştir. Şüphe vaki olduğunda ise var olan durumun

عَلَى مَا كَانَ، وَهُوَ عَدَمُ التَّقْرِيرِ، فَبِهَذِهِ الْوُجُوهِ ظَهَرَ تَرْجِيحُ مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ واللَّه أَعْلَمُ.

olduğu üzere devam etmesi vacip olur ki o da kesinleşmemiş olmasıdır. İşte bu vecihlerle Şâfiî'nin mezhebinin tercihe şayan olduğu ortaya çıkmıştır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ كَلِمَةُ تَعَجُّبٍ، أَيْ لِأَيِّ وَجْهٍ وَلِأَيِّ مَعْنًى تَفْعَلُونَ هَذَا؟ فَإِنَّهَا بَذَلَتْ نَفْسَهَا لَكَ وَجَعَلَتْ ذَاتَهَا لَذَّتَكَ وَتَمَتُّعَكَ، وَحَصَلَتِ الْأُلْفَةُ التَّامَّةُ وَالْمَوَدَّةُ الْكَامِلَةُ بَيْنَكُمَا، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِالْعَاقِلِ أَنْ يَسْتَرِدَّ مِنْهَا شَيْئًا بَذَلَهُ لَهَا بِطِيبَةِ نَفْسِهِ؟ إِنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ الْبَتَّةَ بِمَنْ لَهُ طَبْعٌ سَلِيمٌ وَذَوْقٌ مُسْتَقِيمٌ.

İkinci Mesele: {وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضى بَعْضُكُمْ إِلى بَعْضٍ} “Birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmışken onu nasıl alırsınız?” buyruğu bir taaccüp (şaşkınlık ve kınama) ifadesidir; yani hangi gerekçeyle ve ne hakla bunu yapıyorsunuz? Zira o kendini sana vermiş, zatını senin lezzet ve faydalanman kılmış, aranızda tam bir ülfet ve mükemmel bir sevgi hâsıl olmuştur. O hâlde akıl sahibine, gönül hoşluğuyla kadına verdiği bir şeyi ondan geri istemek nasıl yakışır? Bu, selim bir tabiata ve dosdoğru bir idrake sahip olan kimseye asla yakışmaz.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: مِنَ الْوُجُوهِ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّه مَانِعًا مِنَ اسْتِرْدَادِ الْمَهْرِ قَوْلُهُ: وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْمِيثَاقِ الْغَلِيظِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ السُّدِّيُّ وَعِكْرِمَةُ وَالْفَرَّاءُ: هُوَ قَوْلُهُمْ زَوَّجْتُكَ هَذِهِ الْمَرْأَةَ عَلَى مَا أَخَذَهُ اللَّه لِلنِّسَاءِ عَلَى الرِّجَالِ، مِنْ إِمْسَاكٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٍ بِإِحْسَانٍ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ إِذَا أَلْجَأَهَا إِلَى أَنْ بَذَلَتِ الْمَهْرَ فَمَا سَرَّحَهَا بِالْإِحْسَانِ، بَلْ سَرَّحَهَا بِالْإِسَاءَةِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ: الْمِيثَاقُ الْغَلِيظُ كَلِمَةُ النِّكَاحِ الْمَعْقُودَةُ عَلَى الصَّدَاقِ، وَتِلْكَ الْكَلِمَةُ كَلِمَةٌ تُسْتَحَلُّ بِهَا فُرُوجُ النِّسَاءِ،

Dördüncü Vecih: Allah'ın, mehrin geri alınmasına mani kıldığı vecihlerden [biri de] O'nun: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً} “Hem onlar sizden sapasağlam bir teminat almışlardı” buyruğudur. Bu sapasağlam teminatın (mîsâk-ı galîz) tefsirinde [şu] vecihler vardır: Birincisi: es-Süddî, İkrime ve el-Ferrâ şöyle demiştir: O, onların “Seni bu kadınla, Allah'ın erkeklerden kadınlar lehine aldığı 'örfe uygun olarak güzelce tutmak yahut iyilikle serbest bırakmak' şartı üzerine evlendirdim” sözleridir. Malumdur ki koca, kadını mehri vermeye mecbur bıraktığında onu iyilikle serbest bırakmış olmaz, bilakis kötülükle serbest bırakmış olur. İkincisi: İbn Abbâs ve Mücâhid şöyle demiştir: Sapasağlam teminat, mehir üzerine bağlanan nikâh kelimesidir (akdidir); bu kelime ise kadınların iffetlerinin kendisiyle helal kılındığı kelimedir.

قَالَ ﷺ: «اتَّقُّوا اللَّه فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّه وَاسْتَحْلَلْتُمْ/ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّه.

Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kadınlar konusunda Allah'tan korkun; çünkü siz onları Allah'ın emanetiyle aldınız ve onların iffetlerini Allah'ın kelimesiyle helal kıldınız»

الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً أَيْ أَخَذْنَ مِنْكُمْ بِسَبَبِ إِفْضَاءِ بَعْضِكُمْ إِلَى بَعْضٍ مِيثَاقًا غَلِيظًا، وَصَفَهُ بِالْغِلْظَةِ لِقُوَّتِهِ وَعَظَمَتِهِ، وَقَالُوا: صُحْبَةُ عِشْرِينَ يَوْمًا قَرَابَةٌ، فَكَيْفَ بِمَا يَجْرِي بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ مِنَ الِاتِّحَادِ والامتزاج.

buyurmuştur. Üçüncüsü: {وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً} “Hem onlar sizden sapasağlam bir teminat almışlardı” buyruğu; yani birbirinizle baş başa kalıp kaynaşmanız sebebiyle sizden sapasağlam bir teminat aldılar demektir. Gücünden ve büyüklüğünden ötürü onu sağlamlıkla (gılzat) nitelendirmiştir. Şöyle demişlerdir: Yirmi günlük beraberlik bile bir akrabalık bağı sayılır; o hâlde karı koca arasında gerçekleşen bütünleşme ve kaynaşma nasıl [bir bağ] olmaz!

[سورة النساء (٤) : آية ٢٢]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 22]

وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)

{وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً وَمَقْتاً وَساءَ سَبِيلاً (٢٢)} “Geçmişte olanlar hariç, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin. Çünkü bu apaçık bir hayâsızlık, öfke ve nefret doğuran bir çirkinliktir ve pek kötü bir yoldur. (22)”

النَّوْعُ الْخَامِسُ: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي كَلَّفَ اللَّه تَعَالَى بِهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْأُمُورِ المتعلقة بالنساء.

Beşinci Kısım: Yüce Allah'ın bu ayette kadınlarla ilgili hususlardan mükellef kıldığı şeylerdir.

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَجُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَزَوَّجُونَ بِأَزْوَاجِ آبَائِهِمْ فَنَهَاهُمُ اللَّه بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ.

Birinci Mesele: İbn Abbâs ve cumhur müfessirler şöyle demiştir: Cahiliye ehli, babalarının eşleriyle evlenirlerdi; Allah da bu ayetle onları bu fiilden menetti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَحْرُمُ عَلَى الرَّجُلِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِمَزْنِيَّةِ أَبِيهِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: لَا يَحْرُمُ احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى نَهَى الرَّجُلَ أَنْ يَنْكِحَ مَنْكُوحَةَ أبيه، والنكاح عبارة عن الوطء فكان هذا نَهْيًا عَنْ نِكَاحِ مَوْطُوءَةِ أَبِيهِ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ النِّكَاحَ عِبَارَةٌ عَنِ الْوَطْءِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Ebû Hanîfe -radıyallâhu anh-: “Kişinin, babasının zina ettiği kadınla evlenmesi haramdır” demiştir. Şâfiî -rahmetullâhi aleyh- ise: “Haram değildir” demiştir. Ebû Hanîfe bu ayetle delil getirerek şöyle demiştir: Yüce Allah kişinin babasının nikâhladığı kadınla evlenmesini nehyetmiştir; nikâh ise cinsel ilişkiden ibarettir, dolayısıyla bu, babasının cinsel ilişkide bulunduğu kadınla evlenmekten bir nehiydir. Nikâhın cinsel ilişkiden ibaret olduğunu [şu] vecihlerden ötürü söyledik: Birincisi:

قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٠] أَضَافَ هَذَا النِّكَاحَ إِلَى الزَّوْجِ، وَالنِّكَاحُ الْمُضَافُ إِلَى الزَّوْجِ هُوَ الْوَطْءُ لَا الْعَقْدُ، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِزَوْجَةِ نَفْسِهِ لِأَنَّ تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ مُحَالٌ، وَلِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِالنِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْعَقْدَ لَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ التَّحْلِيلُ بِمُجَرَّدِ الْعَقْدِ وَحَيْثُ لَمْ يَحْصُلْ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ النِّكَاحِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَيْسَ هُوَ الْعَقْدَ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْوَطْءَ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ [النساء: ٦] والمراد من النكاح هاهنا الْوَطْءُ لَا الْعَقْدُ، لِأَنَّ أَهْلِيَّةَ الْعَقْدِ كَانَتْ حَاصِلَةً أَبَدًا. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً [النُّورِ:

Yüce Allah'ın: {فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ} [el-Bakara: 230] “Bundan sonra başka bir koca ile nikâhlanmadıkça artık o kadın kendisine helal olmaz” buyruğudur. Burada nikâhı kocaya izafe etmiştir; kocaya izafe edilen nikâh ise akit değil, cinsel ilişkidir. Çünkü insanın kendi karısıyla evlenmesi mümkün değildir; zira tahsil-i hâsıl (zaten var olanı elde etmeye çalışmak) muhaldir. Ayrıca şayet bu ayette nikâhtan kasıt akit olsaydı, helalliğin sırf akitle meydana gelmesi gerekirdi; böyle olmadığına göre bu ayette nikâhtan kastın akit olmadığını anladık. Fark gözeten kimse bulunmadığı için bunun cinsel ilişki olması tayin etti. İkincisi: Yüce Allah'ın: {وَابْتَلُوا الْيَتامى حَتَّى إِذا بَلَغُوا النِّكاحَ} [en-Nisâ: 6] “Yetimleri nikâh çağına erinceye kadar deneyin” buyruğudur. Buradaki nikâhtan kasıt akit değil, cinsel ilişkidir [ergenliktir]; çünkü akit ehliyeti her zaman mevcuttu. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً} “Zina eden erkek, ancak zina eden bir kadınla evlenir” [en-Nûr:

٣] فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ هاهنا الْعَقْدَ لَزِمَ الْكَذِبُ. الرَّابِعُ:

3] buyruğudur. Eğer burada kastedilen akit olsaydı, yalan [olması] gerekirdi. Dördüncüsü:

قَوْلُهُ ﵊: «نَاكِحُ الْيَدِ مَلْعُونٌ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Eliyle nikâhlanan (istimna yapan) melundur» buyruğudur.

وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْمُرَادَ لَيْسَ هُوَ الْعَقْدَ بَلْ هُوَ الْوَطْءُ. فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ النِّكَاحَ عِبَارَةٌ عَنِ الْوَطْءِ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Malumdur ki buradaki maksat akit değil, cinsel ilişkidir (tatmindir). Böylece bu vecihlerle nikâhın cinsel ilişkiden ibaret olduğu sabit olmuş, dolayısıyla Yüce Allah'ın:

وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ أَيْ: وَلَا تَنْكِحُوا مَا وَطِئَهُنَّ آبَاؤُكُمْ، وَهَذَا يَدْخُلُ فِيهِ الْمَنْكُوحَةُ وَالْمَزْنِيَّةُ، لَا يُقَالُ: كَمَا أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ وَرَدَ بِمَعْنَى الْوَطْءِ فَقَدْ وَرَدَ/ أَيْضًا بِمَعْنَى الْعَقْدِ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ [النُّورِ: ٣٢] فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَابِ:

{وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyruğunun, “Babalarınızın cinsel ilişkide bulunduğu kadınlarla evlenmeyin” anlamında olması gerekmiştir ki buna nikâhlı olan da zina edilen de dâhildir. Şöyle denilemez: Nikâh lafzı cinsel ilişki anlamında geldiği gibi Yüce Allah'ın: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} [en-Nûr: 32] “Aranızdaki bekârları evlendirin”, {فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ} [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” ve {إِذا نَكَحْتُمُ الْمُؤْمِناتِ} [el-Ahzâb:

٤٩]

49] “Mümin kadınları nikâhlayıp...”

وَقَوْلُهُ ﵊: «وُلِدْتُ مِنْ نِكَاحٍ وَلَمْ أُولَدْ مِنْ سِفَاحٍ»

buyruklarında ve [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ben zinadan değil, nikâhtan doğdum» buyruğunda

فَلِمَ كَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْوَطْءِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْعَقْدِ؟

olduğu gibi akit anlamında da gelmiştir; o hâlde lafzı cinsel ilişkiye hamletmek niçin akde hamletmekten daha evla olsun?

أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْكَرْخِيُّ وَهُوَ أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ مَجَازٌ فِي الْعَقْدِ، بِدَلِيلِ أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الضَّمِّ، وَمَعْنَى الضَّمِّ حَاصِلٌ فِي الْوَطْءِ لَا فِي الْعَقْدِ، فَكَانَ لَفْظُ النِّكَاحِ حَقِيقَةً فِي الْوَطْءِ. ثُمَّ إِنَّ الْعَقْدَ سُمِّيَ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّ الْعَقْدَ لَمَّا كَانَ سَبَبًا لَهُ أُطْلِقَ اسْمُ الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ، كَمَا أَنَّ الْعَقِيقَةَ اسْمٌ لِلشَّعْرِ الَّذِي يَكُونُ عَلَى رَأْسِ الصَّبِيِّ حَالَ مَا يُولَدُ، ثُمَّ تُسَمَّى الشَّاةُ الَّتِي تُذْبَحُ عِنْدَ حَلْقِ ذَلِكَ الشَّعْرِ عَقِيقَةً فَكَذَا هاهنا.

Buna üç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Kerhî'nin benimsediği görüştür; o da nikâh lafzının cinsel ilişkide hakikat, akitte ise mecaz olduğudur. Bunun delili şudur: Dilin aslında nikâh lafzı birbirine katmak/birleştirmek (damm) demektir; birleştirme anlamı ise akitte değil cinsel ilişkide mevcuttur. Dolayısıyla nikâh lafzı cinsel ilişkide hakikattir. Sonra akit bu isimle adlandırılmıştır; çünkü akit ona sebep olduğu için, sebebe müsebbebin (sonucun) adı verilmiştir. Tıpkı akîkanın, çocuğun doğduğu sırada başında bulunan saçın adı olması ve daha sonra o saç tıraş edilirken kesilen koyunun da akîka olarak isimlendirilmesi gibi, burada da durum böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَانَ مَذْهَبُ الْكَرْخِيِّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ بِالِاعْتِبَارِ الْوَاحِدِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ مَعًا، فَلَا جَرَمَ كَانَ يَقُولُ: الْمُسْتَفَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ حُكْمُ الْوَطْءِ، أَمَّا حُكْمُ الْعَقْدِ فَإِنَّهُ غَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، بَلْ مِنْ طَرِيقٍ آخَرَ وَدَلِيلٍ آخَرَ.

Bil ki Kerhî'nin mezhebine göre tek bir lafzın tek bir itibarla aynı anda hem hakikatinde hem de mecazında kullanılması caiz değildir. Bu sebeple o şöyle diyordu: Bu ayetten istifade edilen hüküm, cinsel ilişki hükmüdür; akit hükmü ise bu ayetten değil, başka bir yoldan ve başka bir delilden istifade edilmiştir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ اللَّفْظَ الْمُشْتَرَكَ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِي مَفْهُومَيْهِ مَعًا فَهَذَا الْقَائِلُ قَالَ: دَلَّتِ الْآيَاتُ الْمَذْكُورَةُ عَلَى أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ وَفِي الْعَقْدِ مَعًا، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ نَهْيًا عَنِ الْوَطْءِ وَعَنِ الْعَقْدِ مَعًا، حَمْلًا لِلَّفْظِ عَلَى كِلَا مَفْهُومَيْهِ.

İkinci Vecih: İnsanlardan bazıları, müşterek lafzın aynı anda her iki anlamında da kullanılmasının caiz olduğu görüşüne varmıştır. Bu görüşü savunan kimse şöyle demiştir: Zikredilen ayetler, nikâh lafzının aynı anda hem cinsel ilişkide hem de akitte hakikat olduğuna delalet etmiştir; dolayısıyla {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} buyruğu, lafzın her iki kavramına birden hamledilmesi suretiyle hem cinsel ilişkiden hem de akitten birlikte bir nehiy olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الِاسْتِدْلَالِ، وَهُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: اللَّفْظُ الْمُشْتَرَكُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِي مَفْهُومَيْهِ مَعًا، قَالُوا: ثَبَتَ بِالدَّلَائِلِ الْمَذْكُورَةِ أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ قَدِ اسْتُعْمِلَ فِي الْقُرْآنِ فِي الْوَطْءِ تَارَةً وَفِي الْعَقْدِ أُخْرَى، وَالْقَوْلُ بِالِاشْتِرَاكِ وَالْمَجَازِ خِلَافُ الْأَصْلِ، وَلَا بُدَّ مِنْ جَعْلِهِ حَقِيقَةً فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَهُمَا وَهُوَ مَعْنَى الضَّمِّ حَتَّى يَنْدَفِعَ الِاشْتِرَاكُ وَالْمَجَازُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ نَهْيًا عَنِ الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ، وَالنَّهْيُ عَنِ الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ يَكُونُ نَهْيًا عَنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْقِسْمَيْنِ لَا مَحَالَةَ، فَإِنَّ النَّهْيَ عَنِ التَّزْوِيجِ يَكُونُ نَهْيًا عَنِ الْعَقْدِ وَعَنِ الْوَطْءِ مَعًا، فَهَذَا أَقْصَى مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِي تَقْرِيرِ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ.

İstidlaldeki Üçüncü Vecih: Bu, müşterek lafzın aynı anda her iki kavramında kullanılmasının caiz olmadığını söyleyenlerin görüşüdür. Onlar şöyle demişlerdir: Zikredilen delillerle sabit olmuştur ki nikâh lafzı Kur'an'da bazen cinsel ilişki bazen de akit anlamında kullanılmıştır. Müştereklik (iştirak) ve mecaz olduğunu söylemek ise asıl olana aykırıdır; müştereklik ve mecazı defetmek için onu her ikisi arasındaki müşterek mikdarda -ki o da damm (birleştirme/katma) manasıdır- hakikat kılmak gerekir. Durum böyle olunca, {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} buyruğu bu iki kısım arasındaki müşterek mikdardan bir nehiy olur. İki kısım arasındaki müşterek mikdardan nehiy ise şüphesiz bu iki kısımdan her birinden nehiy olur. Nitekim evlenmekten nehiy, hem akitten hem de cinsel ilişkiden birlikte nehiy olur. İşte bu delillendirmenin izahında söylenebilecek olanın en ileri noktası budur.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ اسْمَ النِّكَاحِ يَقَعُ عَلَى الْوَطْءِ، وَالْوُجُوهُ الَّتِي احْتَجُّوا بِهَا عَلَى ذَلِكَ فَهِيَ مُعَارَضَةٌ بِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا:

Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Nikâh isminin cinsel ilişki için kullanıldığını kabul etmiyoruz. Onların buna dair delil getirdikleri vecihler ise [karşı] vecihlerle muârızdır (çürütülmüştür): Bunlardan biri:

قَوْلُهُ ﵊: «النِّكَاحُ سُنَّتِي»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Nikâh benim sünnetimdir» buyruğudur.

وَلَا شَكَّ أَنَّ الوطء من حيث كونه وطأ لَيْسَ سُنَّةً لَهُ، وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْوَطْءُ بِالسِّفَاحِ سُنَّةً لَهُ فَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ النِّكَاحَ سُنَّةٌ، وَثَبَتَ أَنَّ الْوَطْءَ لَيْسَ سُنَّةً، ثَبَتَ أَنَّ النِّكَاحَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْوَطْءِ، كَذَلِكَ التَّمَسُّكُ

Şüphe yok ki cinsel ilişki, sırf cinsel ilişki olması bakımından onun sünneti değildir; aksi takdirde zina yoluyla olan cinsel ilişkinin de onun sünneti olması gerekirdi. Nikâhın sünnet olduğu sabit olup, cinsel ilişkinin [mutlak olarak] sünnet olmadığı sabit olunca, nikâhın cinsel ilişkiden ibaret olmadığı da sabit olmuştur. Aynı şekilde

بِقَوْلِهِ: «تَنَاكَحُوا تَكْثُرُوا»

onun: «Evleniniz, çoğalınız» buyruğuyla

وَلَوْ كَانَ الْوَطْءُ مُسَمًّى بِالنِّكَاحِ لَكَانَ هَذَا إِذْنًا فِي مُطْلَقِ الْوَطْءِ/ وَكَذَلِكَ التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ [النُّورِ: ٣٢] وَقَوْلِهِ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] .

delil getirilmesi de böyledir; zira cinsel ilişki nikâh olarak isimlendirilmiş olsaydı, bu mutlak cinsel ilişkiye bir izin olurdu. Keza Yüce Allah'ın: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} [en-Nûr: 32] “Aranızdaki bekârları evlendirin” ve {فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ} [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” buyruklarıyla delil getirilmesi de böyledir.

لَا يُقَالُ: لَمَّا وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ هَذِهِ الدَّلَائِلِ فَالتَّرْجِيحُ مَعَنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّا لَوْ قُلْنَا: الْوَطْءُ مُسَمًّى بِالنِّكَاحِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ لَزِمَ دُخُولُ الْمَجَازِ فِي دَلَائِلِنَا، وَمَتَى وَقَعَ التَّعَارُضُ بَيْنَ الْمَجَازِ وَالتَّخْصِيصِ كَانَ الْتِزَامُ التَّخْصِيصِ أَوْلَى.

Şöyle denilemez: Bu deliller arasında teâruz (çelişki) vaki olduğuna göre tercih bizim lehimizedir; çünkü biz şayet: “Cinsel ilişki hakikat yoluyla nikâh olarak isimlendirilmiştir” dersek, delillerimize mecazın girmesi gerekir. Mecaz ile tahsis arasında teâruz vaki olduğunda ise tahsisi iltizam etmek daha evladır.

لِأَنَّا نَقُولُ: أَنْتُمْ تُسَاعِدُونَ عَلَى أَنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعَقْدِ، فَلَوْ قُلْنَا: إِنَّ النِّكَاحَ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ لَزِمَ دُخُولُ التَّخْصِيصِ فِي الْآيَاتِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَلَزِمَ الْقَوْلُ بِالْمَجَازِ فِي الْآيَاتِ الَّتِي ذُكِرَ النِّكَاحُ فِيهَا بِمَعْنَى الْعَقْدِ، أَمَّا لَوْ قُلْنَا: إِنَّ النِّكَاحَ فِيهَا بِمَعْنَى الْوَطْءِ فَلَا يَلْزَمُنَا التَّخْصِيصُ، فَقَوْلُكُمْ يُوجِبُ الْمَجَازَ وَالتَّخْصِيصَ مَعًا، وَقَوْلُنَا يُوجِبُ الْمَجَازَ فَقَطْ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى.

Çünkü biz deriz ki: Siz de nikâh lafzının akitte kullanıldığı hususunda hemfikirsiniz. Şayet nikâhın cinsel ilişkide hakikat olduğunu söylersek, zikrettiğimiz ayetlere tahsisin girmesi gerekir ve nikâhın akit anlamında zikredildiği ayetlerde de mecaz olduğunu söylemek gerekir. Fakat şayet bunlarda nikâhın cinsel ilişki anlamında olduğunu söylersek bize tahsis gerekmez. Dolayısıyla sizin sözünüz hem mecazı hem de tahsisi birlikte gerektirir; bizim sözümüz ise sadece mecazı gerektirir. Bu sebeple bizim sözümüz daha evladır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْوُجُوهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ النِّكَاحَ لَيْسَ حَقِيقَةً فِي الْوَطْءِ

Nikâhın cinsel ilişkide hakikat olmadığına delalet eden vecihlerden ikincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «وُلِدْتُ مِنْ نِكَاحٍ وَلَمْ أُولَدْ مِنْ سِفَاحٍ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Ben zinadan değil, nikâhtan doğdum» buyruğudur.