Binûn

Nisâ Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَثْبَتَ نَفْسَهُ مَوْلُودًا مِنَ النِّكَاحِ وَغَيْرَ مَوْلُودٍ مِنَ السِّفَاحِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ السِّفَاحُ نِكَاحًا، وَالسِّفَاحُ وَطْءٌ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَكُونَ الْوَطْءُ نِكَاحًا.

[Peygamber], kendisinin nikâhtan doğduğunu ve zinadan doğmadığını ispat etmiştir. Bu da zinanın nikâh olmamasını gerektirir. Zina ise bir cinsel ilişkidir; dolayısıyla bu, cinsel ilişkinin nikâh olmamasını gerektirir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَنْ حَلَفَ فِي أَوْلَادِ الزِّنَا: أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَوْلَادَ النِّكَاحِ لَمْ يَحْنَثْ، وَلَوْ كَانَ الْوَطْءُ نِكَاحًا لَوَجَبَ أَنْ يَحْنَثَ، وَهَذَا دَلِيلٌ ظَاهِرٌ عَلَى أَنَّ الْوَطْءَ لَيْسَ مُسَمًّى بِالنِّكَاحِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ. الثَّانِي: سَلَّمْنَا أَنَّ الْوَطْءَ مُسَمًّى بِالنِّكَاحِ، لَكِنَّ الْعَقْدَ أَيْضًا مُسَمًّى بِهِ، فَلِمَ كَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرْتُمْ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى مَا ذَكَرْنَا؟

Üçüncü vecih: Zina çocukları hakkında "onların nikâh çocukları olmadığına" yemin eden kimse yeminini bozmuş olmaz. Şayet cinsel ilişki nikâh olsaydı yeminini bozması gerekirdi. Bu da cinsel ilişkinin hakikat yoluyla nikâh olarak isimlendirilmediğine açık bir delildir. İkincisi: Cinsel ilişkinin nikâh olarak isimlendirildiğini kabul ettik; fakat akit de onunla isimlendirilmiştir. O hâlde ayetin sizin zikrettiğiniz anlama hamledilmesi, bizim zikrettiğimiz anlama hamledilmesinden niçin daha evla olsun?

أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ الْكَرْخِيُّ فَهُوَ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ، وبيانه من وجهين: الأول: أو الوطء مسبب العقد، فكما يحسن إطلاق اسم الْمُسَبَّبِ عَلَى السَّبَبِ مَجَازًا فَكَذَلِكَ يَحْسُنُ إِطْلَاقُ اسْمِ السَّبَبِ عَلَى الْمُسَبَّبِ مَجَازًا. فَكَمَا يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: النِّكَاحُ اسْمٌ لِلْوَطْءِ ثُمَّ أُطْلِقَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْعَقْدِ لِكَوْنِهِ سَبَبًا لِلْوَطْءِ، فَكَذَلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: النِّكَاحُ اسْمٌ لِلْعَقْدِ، ثُمَّ أُطْلِقَ هَذَا الِاسْمُ عَلَى الْوَطْءِ لِكَوْنِ الْوَطْءِ مُسَبَّبًا لَهُ، فَلِمَ كَانَ أَحَدُهُمَا أَوْلَى مِنَ الْآخَرِ؟ بَلِ الِاحْتِمَالُ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَوْلَى، لِأَنَّ اسْتِلْزَامَ السَّبَبِ لِلْمُسَبَّبِ أَتَمُّ مِنِ اسْتِلْزَامِ الْمُسَبَّبِ لِلسَّبَبِ الْمُعَيَّنِ، فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لِحُصُولِ الْحَقِيقَةِ الْوَاحِدَةِ أَسْبَابٌ كَثِيرَةٌ، كَالْمِلْكِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ بِالْبَيْعِ وَالْهِبَةِ وَالْوَصِيَّةِ وَالْإِرْثِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُلَازَمَةَ شَرْطٌ لِجَوَازِ الْمَجَازِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِأَنَّ اسْمَ النِّكَاحِ حَقِيقَةٌ فِي الْعَقْدِ مَجَازٌ فِي الْوَطْءِ أَوْلَى مِنْ عَكْسِهِ.

Birinci veche gelince; bu Kerhî'nin zikrettiği vecihtir ve son derece tutarsızdır. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Cinsel ilişki akdin müsebbebidir (sonucudur). Mecaz yoluyla müsebbebin isminin sebebe verilmesi güzel olduğu gibi, sebebin isminin müsebbebe verilmesi de güzeldir. "Nikâh cinsel ilişkinin ismidir; sonra cinsel ilişkiye sebep olduğu için bu isim akde verilmiştir" denilmesi muhtemel olduğu gibi, "Nikâh akdin ismidir; sonra cinsel ilişki onun müsebbebi olduğu için bu isim cinsel ilişkiye verilmiştir" denilmesi de muhtemeldir. O hâlde bu ikisinden biri diğerinden niçin daha evla olsun? Bilakis bizim zikrettiğimiz ihtimal daha evladır; çünkü sebebin müsebbebi gerektirmesi, müsebbebin belirli bir sebebi gerektirmesinden daha tamdır. Zira tek bir hakikatin meydana gelmesi için pek çok sebebin bulunması imkânsız değildir; nitekim mülkiyet satım, hibe, vasiyet ve mirasla hâsıl olur. Şüphe yok ki mülazemet (bağlantı), mecazın caiz olmasının şartıdır. Böylece nikâh isminin akitte hakikat, cinsel ilişkide mecaz olduğunu söylemenin, bunun aksini söylemekten daha evla olduğu sabit olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّ النِّكَاحَ لَوْ كَانَ حَقِيقَةً فِي الْوَطْءِ مَجَازًا فِي الْعَقْدِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ مَعًا، فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ لَا تَكُونَ الْآيَةُ دَالَّةً/ عَلَى حُكْمِ الْعَقْدِ، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ قَدِ الْتَزَمَهُ الْكَرْخِيُّ لَكِنَّهُ مَدْفُوعٌ بِالدَّلِيلِ الْقَاطِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَتَزَوَّجُونَ بِأَزْوَاجِ آبَائِهِمْ، وَأَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ دَاخِلًا تَحْتَ الْآيَةِ، بَلِ اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ غَيْرَهُ هَلْ يَدْخُلُ تحت الآية أم لا؟ وأما كون سبب النُّزُولِ دَاخِلًا فِيهَا فَذَاكَ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بَيْنَ الْأُمَّةِ، فَإِذَا ثَبَتَ بِإِجْمَاعِ الْمُفَسِّرِينَ، أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْعَقْدُ لَا الْوَطْءُ، وَثَبَتَ بِإِجْمَاعِ الْمُسْلِمِينَ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُرَادًا، ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الْعَقْدِ مُرَادٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ، فَكَانَ قَوْلُ الْكَرْخِيِّ وَاقِعًا عَلَى مُضَادَّةِ هَذَا الدَّلِيلِ الْقَاطِعِ، فَكَانَ فَاسِدًا مَرْدُودًا قَطْعًا.

İkinci vecih: Şayet nikâh cinsel ilişkide hakikat, akitte mecaz olsaydı -ki fıkıh usulünde tek bir lafzın hem hakikatinde hem de mecazında birlikte kullanılmasının caiz olmadığı sabit olmuştur-, bu takdirde ayetin akdin hükmüne delalet etmemesi gerekirdi. Kerhî bunu iltizam etmiş olsa da bu kesin delille reddedilmiştir. Zira müfessirler bu ayetin nüzul sebebinin, onların babalarının eşleriyle evlenmeleri olduğu hususunda icma etmişlerdir. Müslümanlar da ayetin nüzul sebebinin mutlaka ayetin kapsamına girmesi gerektiği hususunda icma etmişlerdir; bilakis onlar sebebin dışındakilerin ayetin kapsamına girip girmeyeceğinde ihtilaf etmişlerdir. Nüzul sebebinin ayete dâhil olması ise ümmet arasında icma edilmiş bir husustur. Müfessirlerin icmaıyla bu ayetin nüzul sebebinin cinsel ilişki değil akit olduğu sabit olunca ve Müslümanların icmaıyla nüzul sebebinin mutlaka kastedilmiş olması gerektiği sabit olunca, akitten nehyedilmenin bu ayetten kastedildiği icma ile sabit olmuştur. Dolayısıyla Kerhî'nin sözü bu kesin delile aykırı düşmüş ve kesin olarak fasit ve merdut (reddedilmiş) olmuştur.

أَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: مِمَّا ذَكَرُوهُ وَهُوَ أَنَّا نَحْمِلُ لَفْظَ النِّكَاحِ عَلَى مَفْهُومَيْهِ، فَنَقُولُ: هَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ، وَقَدْ بَيَّنَّا وَجْهَ بُطْلَانِهِ فِي أُصُولِ الفقه.

Onların zikrettiği ikinci veche, yani "nikâh lafzını her iki mefhumuna hamlederiz" sözlerine gelince; biz deriz ki: Bu da batıldır ve bunun batıl oluşunun vechini fıkıh usulünde açıkladık.

وأما الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فَهُوَ أَحْسَنُ الْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّ الضَّمَّ الحاصل في

Üçüncü veche gelince; bu, bu babda zikredilen vecihlerin en güzelidir; fakat o da zayıftır. Çünkü

الْوَطْءِ عِبَارَةٌ عَنْ تَجَاوُرِ الْأَجْسَامِ وَتَلَاصُقِهَا، وَالضَّمُّ الْحَاصِلُ فِي الْعَقْدِ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيجَابَ وَالْقَبُولَ أَصْوَاتٌ غَيْرُ بَاقِيَةٍ، فَمَعْنَى الضَّمِّ وَالتَّلَاقِي وَالتَّجَاوُرِ فِيهَا مُحَالٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَ الْوَطْءِ وَبَيْنَ الْعَقْدِ مَفْهُومٌ مُشْتَرَكٌ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ لَفْظَ النِّكَاحِ حَقِيقَةٌ فِيهِ، فَإِذَا بَطَلَ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: لَفْظُ النِّكَاحِ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ الْوَطْءِ وَبَيْنَ الْعَقْدِ، وَيُقَالَ: إِنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي أَحَدِهِمَا مَجَازٌ فِي الْآخَرِ، وَحِينَئِذٍ يَرْجِعُ الْكَلَامُ إِلَى الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ الْمُلَخَّصُ فِي هَذَا.

cinsel ilişkide hâsıl olan damm (birbirine katılma), cisimlerin yan yana gelmesinden ve birbirine yapışmasından ibarettir. Akitte hâsıl olan damm ise böyle değildir; çünkü icap ve kabul kalıcı olmayan seslerdir. Dolayısıyla onlarda damm, kavuşma ve yan yana gelme anlamı imkânsızdır. Durum böyle olunca cinsel ilişki ile akit arasında, nikâh lafzının kendisinde hakikat olduğu söylenebilecek müşterek bir mefhumun bulunmadığı sabit olur. Bu batıl olunca geriye ancak nikâh lafzının cinsel ilişki ile akit arasında müşterek [lafız] olduğu ve bunlardan birinde hakikat, diğerinde mecaz olduğu söylenmesi kalır. Bu takdirde söz ilk iki veche döner. İşte bu konudaki özet söz budur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ أَنْ نَقُولَ: سَلَّمْنَا أَنَّ النِّكَاحَ بِمَعْنَى الْوَطْءِ، وَلَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ:

Bu delil getirmeye verilecek cevabın ikinci vechi şudur: Nikâhın cinsel ilişki anlamında olduğunu kabul ettik; fakat siz niçin

إِنَّ قَوْلَهُ: مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَنْكُوحَةُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ إِجْمَاعُهُمْ عَلَى أَنَّ لَفْظَةَ «مَا» حَقِيقَةٌ فِي غير العقلاء، فلو كان المراد منه هاهنا الْمَنْكُوحَةَ لَزِمَ هَذَا الْمَجَازُ، وَإِنَّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ، بَلْ أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ «مَا» مع بَعْدَهَا فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَا تَنْكِحُوا نِكَاحَ آبَائِكُمْ، وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْمُرَادُ مِنْهُ النَّهْيَ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوا نِكَاحًا مِثْلَ نِكَاحِ آبَائِكُمْ، فَإِنَّ أَنَكِحَتَهُمْ كَانَتْ بِغَيْرِ وَلِيٍّ ولا شهود، وكانت موقتة، وَكَانَتْ عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ وَالْإِلْجَاءِ، فاللَّه تَعَالَى نَهَاهُمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنْ مِثْلِ هَذِهِ الْأَنْكِحَةِ، وَهَذَا الْوَجْهُ مَنْقُولٌ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

{مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı [kadınlar]” buyruğundan kastın nikâhlanan kadın olduğunu söylediniz? Bunun [aksine] delil, onların «mâ» (ما) lafzının gayriakiller (akıl sahibi olmayan varlıklar) için hakikat olduğu hususundaki icmalarıdır. Şayet burada ondan kasıt nikâhlanan kadın olsaydı bu mecaz gerekirdi ki bu da asıl olana aykırıdır. Bilakis Arap dili âlimleri, «mâ» edatının sonrasıyla birlikte masdar takdirinde olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ayetin takdiri: "Babalarınızın nikâhı gibi nikâhlamayın" şeklindedir. Buna göre murat, babalarınızın nikâhı gibi bir nikâhla evlenmekten nehiy olur. Çünkü onların nikâhları velisiz ve şahitsizdi, muvakkatti (geçiciydi), zorlama ve mecbur bırakma yoluylaydı. İşte Yüce Allah bu ayetle onları bu tür nikâhlardan nehyetmiştir. Bu vecih, bu ayetin tefsirinde Muhammed b. Cerîr et-Taberî'den nakledilmiştir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ: سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ الْمَنْكُوحَةُ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَا تَنْكِحُوا مَنْ نَكَحَ آبَاؤُكُمْ وَلَكِنَّ قَوْلَهُ: مَنْ نَكَحَ آبَاؤُكُمْ لَيْسَ صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ يَصِحُّ إِدْخَالُ لَفْظَيِ الْكُلِّ وَالْبَعْضِ عَلَيْهِ، فَيُقَالُ: وَلَا تَنْكِحُوا كُلَّ مَا نَكَحَ آبَاؤُكُمْ وَلَا تَنْكِحُوا بَعْضَ مَنْ نَكَحَ آبَاؤُكُمْ، وَلَوْ كَانَ هَذَا صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ لَكَانَ إِدْخَالُ لَفْظِ/ الْكُلِّ عَلَيْهِ تَكْرِيرًا، وَإِدْخَالُ لَفْظِ الْبَعْضِ عَلَيْهِ نَقْصًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، وَإِذَا لَمْ يُفِدِ الْعُمُومَ لَمْ يَتَنَاوَلْ مَحَلَّ النِّزَاعِ.

Bu delil getirmeye verilecek cevabın üçüncü vechi: {مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı [kadınlar]” buyruğundan kastın nikâhlanan kadın olduğunu kabul ettik; takdir de: "Babalarınızın nikâhladığı kimseleri nikâhlamayın" şeklindedir. Fakat "Babalarınızın nikâhladığı kimseler" sözü, umum (genellik) ifade etmede sarih değildir. Bunun delili, ona "küll" (bütün) ve "ba'z" (bazı) lafızlarının dâhil edilmesinin sahih olmasıdır; nitekim: "Babalarınızın nikâhladığı kadınların hiçbirini nikâhlamayın" ve "Babalarınızın nikâhladığı kimselerin bir kısmını nikâhlamayın" denilebilir. Şayet bu ifade umumda sarih olsaydı, üzerine "küll" lafzının dâhil edilmesi bir tekrar, "ba'z" lafzının dâhil edilmesi ise bir noksanlık olurdu. Bunun böyle olmadığı ise malumdur. Böylece {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” buyruğunun umum ifade etmediği sabit olmuştur. Umum ifade etmeyince de ihtilaf konusunu kapsamaz.

لَا يُقَالُ: لَوْ لَمْ يُفِدِ الْعُمُومَ لَمْ يَكُنْ صَرْفُهُ إِلَى بَعْضِ الْأَقْسَامِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الْبَاقِي، فَحِينَئِذٍ يَصِيرُ مُجْمَلًا غَيْرَ مُفِيدٍ، وَالْأَصْلُ أَنْ لَا يَكُونَ كَذَلِكَ.

Şöyle denilemez: Şayet umum ifade etmeseydi, onun kısımlardan bir kısmına sarf edilmesi geri kalanına sarf edilmesinden daha evla olmazdı; bu takdirde de [hiçbir fayda] ifade etmeyen mücmel bir lafız hâline gelirdi; oysa asıl olan böyle olmamasıdır.

لِأَنَّا نَقُولُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ لَا يُفِيدَ الْعُمُومَ لَمْ يَكُنْ صَرْفُهُ إِلَى الْبَعْضِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى غَيْرِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُفَسِّرِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ نُزُولِهِ إِنَّمَا هُوَ التَّزَوُّجُ بِزَوْجَاتِ الْآبَاءِ، فَكَانَ صَرْفُهُ إِلَى هَذَا الْقِسْمِ أَوْلَى، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَلْزَمُ كَوْنُ الْآيَةِ مُجْمَلَةً، وَلَا يَلْزَمُ كَوْنُهَا مُتَنَاوِلَةً لِمَحَلِّ النِّزَاعِ.

Çünkü biz deriz ki: Umum ifade etmediği takdirde onun bir kısma sarf edilmesinin diğerine sarf edilmesinden daha evla olmayacağını kabul etmiyoruz. Zira müfessirler onun nüzul sebebinin ancak babaların eşleriyle evlenmek olduğu hususunda icma etmişlerdir; dolayısıyla onun bu kısma sarf edilmesi daha evla olmuştur. Bu takdire göre ayetin mücmel olması gerekmediği gibi, ihtilaf konusunu kapsaması da gerekmez.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: سَلَّمْنَا أَنَّ هَذَا النَّهْيَ يَتَنَاوَلُ مَحَلَّ النِّزَاعِ، لَكِنْ لِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ يُفِيدُ التَّحْرِيمَ؟ أَلَيْسَ أَنَّ كَثِيرًا مِنْ أَقْسَامِ النَّهْيِ لَا يُفِيدُ التَّحْرِيمَ، بَلْ يُفِيدُ التَّنْزِيهَ، فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ؟ أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ:

Dördüncü vecih: Bu nehyin ihtilaf konusunu kapsadığını kabul ettik; fakat onun haramlık ifade ettiğini nereden çıkardınız? Nehiy kısımlarının birçoğu haramlık ifade etmeyip tenzih (kerahet) ifade etmez mi? O hâlde durumun böyle olmadığını niçin söylediniz? Bu konuda söylenebilecek en ileri söz şudur:

هَذَا عَلَى خِلَافِ الْأَصْلِ، وَلَكِنْ يَجِبُ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ إِذَا دَلَّ الدَّلِيلُ، وَسَنَذْكُرُ دَلَائِلَ صِحَّةِ هَذَا النِّكَاحِ إِنْ شَاءَ اللَّه تَعَالَى.

Bu, asıl olana aykırıdır; fakat delil gösterdiğinde buna başvurmak vacip olur. İnşallah bu nikâhın sıhhatine dair delilleri zikredeceğiz.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ مَا ذَكَرْتُمْ هَبْ أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ هذا النكاح، إلا أن هاهنا مَا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا النِّكَاحِ وَهُوَ مِنْ وُجُوهٍ:

Beşinci vecih: Zikrettiğiniz şeyin bu nikâhın fasit olduğuna delalet ettiğini farz edelim; ancak burada bu nikâhın sıhhatine delalet eden deliller de vardır ve bu birkaç vecihtendir:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: هَذَا النِّكَاحُ مُنْعَقِدٌ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ صَحِيحًا، بَيَانُ أَنَّهُ مُنْعَقِدٌ أَنَّهُ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّه

Birinci hüccet: Bu nikâh mün'akiddir (kurulmuştur), dolayısıyla sahih olması gerekir. Mün'akid olduğunun açıklaması şudur: Bu nikâh Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'a göre

عَنْهُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْ مَذْهَبِهِ أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ فِي نَفْسِهِ مُنْعَقِدًا وَهَذَا هُوَ أَصْلُ مَذْهَبِهِ فِي مَسْأَلَةِ الْبَيْعِ الْفَاسِدِ وَصَوْمِ يَوْمِ النَّحْرِ، فَيَلْزَمُ مِنْ مَجْمُوعِ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ أَنْ يَكُونَ هَذَا النِّكَاحُ مُنْعَقِدًا عَلَى أَصْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَإِذَا ثَبَتَ الْقَوْلُ بِالِانْعِقَادِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِالصِّحَّةِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ مِنْ طَرِيقِ الْإِلْزَامِ عَلَيْهِمْ فِي صِحَّةِ هَذَا النِّكَاحِ.

bu ayetle nehyedilmiştir. Onun mezhebine göre ise bir şeyden nehyedilmiş olmak, o şeyin bizzat kendisinde mün'akid olduğuna delalet eder. Fâsid satış ve kurban bayramı günü oruç tutma meselesinde onun mezhebinin aslı budur. Dolayısıyla bu iki öncülün toplamından, Ebû Hanîfe'nin usulüne göre bu nikâhın mün'akid olması gerekir. Bu surette in'ikad (kurulma) görüşü sabit olunca, sıhhat görüşünü söylemek de vacip olur; çünkü [in'ikad ile sıhhat arasında] fark gözeten kimse yoktur. İşte bu nikâhın sıhhati hususunda onlara karşı ilzam (susturucu delil) yoluyla [getirilmiş] güzel bir vecihtir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: عُمُومُ قوله تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] نَهْيٌ عَنْ نِكَاحِ الْمُشْرِكَاتِ وَمَدَّ النَّهْيَ إِلَى غَايَةٍ وَهِيَ إِيمَانُهُنَّ، وَالْحُكْمُ الْمَمْدُودُ إِلَى غَايَةٍ يَنْتَهِي عِنْدَ حُصُولِ تِلْكَ الْغَايَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَنْتَهِيَ الْمَنْعُ مِنْ نِكَاحِهِنَّ عِنْدَ إِيمَانِهِنَّ، وَإِذَا انْتَهَى الْمَنْعُ حَصَلَ الْجَوَازُ، فَهَذَا يَقْتَضِي جَوَازَ نِكَاحِهِنَّ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ يَدْخُلُ فِي هَذَا الْعُمُومِ مَزْنِيَّةُ الْأَبِ وَغَيْرُهَا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْعُمُومَ دَخَلَهُ التَّخْصِيصُ فِي مَوَاضِعَ يَبْقَى حُجَّةً فِي غَيْرِ مَحَلِّ التَّخْصِيصِ. وَكَذَلِكَ نَسْتَدِلُّ بِجَمِيعِ الْعُمُومَاتِ الْوَارِدَةِ فِي بَابِ النِّكَاحِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى [النُّورِ: ٣٢] وَقَوْلِهِ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ:

İkinci hüccet: Yüce Allah'ın: {وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} [el-Bakara: 221] “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” buyruğunun umumudur. [Bu ayet] müşrik kadınlarla evlenmeyi nehyetmiş ve nehye bir gaye (nihai sınır) koymuştur ki o da onların iman etmeleridir. Bir gayeye kadar uzatılan hüküm, o gayenin gerçekleşmesiyle sona erer. Dolayısıyla iman etmeleri durumunda onlarla evlenme yasağının sona ermesi gerekir; yasak sona erince de caizlik hâsıl olur. Bu da onların mutlak olarak nikâhlanmasının caiz olmasını gerektirir. Şüphe yok ki babanın zina ettiği kadın ve diğerleri de bu umuma dâhildir. Bu konuda [ileri sürülebilecek] en son şey, bu umuma bazı yerlerde tahsis girmiş olmasıdır; [tahsis girse bile] tahsis mahallinin dışındakilerde hüccet olmaya devam eder. Aynı şekilde nikâh babında varid olan bütün umumlarla da delil getiririz; nitekim Yüce Allah'ın: {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى} [en-Nûr: 32] “Bekârları evlendirin” ve {فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ} [en-Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın” buyrukları

٣] وَأَيْضًا نَتَمَسَّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ [النساء: ٢٤] وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ:

böyledir. Yine Yüce Allah'ın: {وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ} [en-Nisâ: 24] “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğuna tutunuruz. Hiç kimsenin:

مَا وَراءَ ذلِكُمْ ضَمِيرٌ عَائِدٌ إِلَى الْمَذْكُورِ السَّابِقِ، وَمِنْ جُمْلَةِ الْمَذْكُورِ السَّابِقِ قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ، وَأَقْرَبُ الْمَذْكُورَاتِ إِلَيْهِ هو من قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النساء: ٢٣] فَكَانَ قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ عَائِدًا إِلَيْهِ، وَلَا يَدْخُلُ فِيهِ قَوْلُهُ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ وَأَيْضًا نَتَمَسَّكُ بِعُمُومَاتِ الْأَحَادِيثِ

"{مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler” ifadesi önceki zikredilene dönen bir zamirdir ve önceki zikredilenlerin cümlesinden biri de: {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” buyruğudur" deme hakkı yoktur. Zira zamirin zikredilenlerin en yakınına dönmesi vaciptir; ona en yakın zikredilen ise: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} [en-Nisâ: 23] “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğudur. Dolayısıyla {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğu ona dönmektedir ve {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” buyruğu buna dâhil olmaz. Ayrıca hadislerin umumlarına da tutunuruz;

كَقَوْلِهِ ﵊: «إِذَا جَاءَكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ فَزَوِّجُوهُ»

nitekim [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Dinine razı olduğunuz kimse size geldiğinde onu evlendirin» buyruğu

وَقَوْلِهِ: «زَوِّجُوا بَنَاتِكُمُ الْأَكْفَاءَ»

ve: «Kızlarınızı denkleriyle evlendirin» buyruğu böyledir.

فَكُلُّ هَذِهِ الْعُمُومَاتِ يَتَنَاوَلُ: مَحَلَّ النِّزَاعِ. وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ التَّرْجِيحَ بِكَثْرَةِ الْأَدِلَّةِ جَائِزٌ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَنَقُولُ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَثْبُتَ لَهُمْ أَنَّ النِّكَاحَ حَقِيقَةٌ فِي الْوَطْءِ مَجَازٌ فِي الْعَقْدِ، فَلَوْ حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْعَقْدِ لَمْ يَلْزَمْنَا إِلَّا مَجَازٌ وَاحِدٌ، وَبِتَقْدِيرِ أَنْ نَحْمِلَ تِلْكَ الْآيَةَ عَلَى حُرْمَةِ النِّكَاحِ يَلْزَمُنَا هَذِهِ التَّخْصِيصَاتُ الْكَثِيرَةُ فَكَانَ التَّرْجِيحُ مِنْ جَانِبِنَا بِسَبَبِ كَثْرَةِ الدَّلَائِلِ.

Bütün bu umumlar ihtilaf konusunu kapsamaktadır. Bil ki biz fıkıh usulünde delillerin çokluğu ile tercihte bulunmanın caiz olduğunu beyan ettik. Durum böyle olunca deriz ki: Nikâhın cinsel ilişkide hakikat, akitte mecaz olduğu onların lehine sabit olsa bile, ayeti akde hamledersek bize sadece tek bir mecaz gerekir; oysa o ayeti nikâhın haramlığına hamlettiğimiz takdirde bize bu pek çok tahsis gerekir. Dolayısıyla delillerin çokluğu sebebiyle tercih bizim tarafımızdadır.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْحَدِيثُ الْمَشْهُورُ فِي الْمَسْأَلَةِ وَهُوَ

Üçüncü hüccet: Bu meseledeki meşhur hadistir; o da

قَوْلُهُ ﵊: «الْحَرَامُ لَا يُحَرِّمُ الْحَلَالَ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Haram helali haram kılmaz» buyruğudur.

أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَطْرَةً مِنَ الْخَمْرِ إِذَا وَقَعَتْ فِي كُوزٍ مِنَ الْمَاءِ فَهَهُنَا الْحَرَامُ حَرَّمَ الْحَلَالَ، وَإِذَا اخْتَلَطَتِ الْمَنْكُوحَةُ بِالْأَجْنَبِيَّاتِ وَاشْتَبَهَتْ بِهِنَّ، فَهَهُنَا الْحَرَامُ حَرَّمَ الْحَلَالَ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: دُخُولُ التَّخْصِيصِ فِيهِ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ، وَلَا يَمْنَعُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِهِ.

Bu konuda söylenebilecek en ileri söz şudur: Bir su testisine bir damla şarap düştüğünde burada haram helali haram kılmıştır; nikâhlı kadın yabancı kadınlara karışıp onlarla iltibas ettiğinde burada haram helali haram kılmıştır. Ancak biz deriz ki: Bazı suretlerde ona tahsisin girmesi, onunla delil getirmeye engel teşkil etmez.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: مِنْ جِهَةِ الْقِيَاسِ أَنْ نَقُولَ: الْمُقْتَضِي لِجَوَازِ النِّكَاحِ قَائِمٌ، وَالْفَارِقُ بَيْنَ مَحَلِّ الْإِجْمَاعِ وَبَيْنَ مَحَلِّ النِّزَاعِ ظَاهِرٌ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِالْجَوَازِ، أَمَّا الْمُقْتَضِي فَهُوَ أَنْ يَقِيسَ نِكَاحَ هَذِهِ الْمَرْأَةِ عَلَى نِكَاحِ سَائِرِ النِّسْوَانِ عِنْدَ حُصُولِ الشَّرَائِطِ الْمُتَّفَقِ عَلَيْهَا، بِجَامِعِ مَا فِي النِّكَاحِ مِنَ الْمَصَالِحِ، وَأَمَّا الْفَارِقُ فَهُوَ أَنَّ هَذِهِ الْمَحْرَمِيَّةَ إِنَّمَا حَكَمَ الشَّرْعُ بِثُبُوتِهَا، سَعْيًا فِي إِبْقَاءِ الْوُصْلَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ النِّكَاحِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا لَا يَلِيقُ بِالزِّنَا.

Dördüncü hüccet: Kıyas cihetinden şöyle dememizdir: Nikâhın caiz olmasını gerektiren sebep (muktazî) mevcuttur; icma mahalli ile ihtilaf mahalli arasındaki fark ise açıktır. Dolayısıyla caiz olduğunu söylemek vaciptir. Muktazîye gelince: Nikâhtaki maslahatlar ortak paydasında (câmi'), üzerinde ittifak edilen şartlar hâsıl olduğunda bu kadının nikâhının diğer kadınların nikâhına kıyas edilmesidir. Farka gelince: Şeriat bu mahremiyetin sübutuna ancak nikâh sebebiyle hâsıl olan irtibatın devamını sağlamak gayesiyle hükmetmiştir; bunun ise zinaya yakışmayacağı malumdur.

بَيَانُ الْمَقَامِ الْأَوَّلِ: مَنْ تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ، فلو لم يدخل على المرأة أب الرَّجُلِ وَابْنُهُ. وَلَمْ تَدْخُلْ عَلَى الرَّجُلِ أُمُّ الْمَرْأَةِ وَبِنْتُهَا، لَبَقِيَتِ الْمَرْأَةُ كَالْمَحْبُوسَةِ فِي الْبَيْتِ، وَلَتَعَطَّلَ عَلَى الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ أَكْثَرُ الْمَصَالِحِ وَلَوْ أَذِنَّا فِي هَذَا الدُّخُولِ وَلَمْ نَحْكُمْ بِالْمَحْرَمِيَّةِ فَرُبَّمَا امْتَدَّ عَيْنُ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ وَحَصَلَ الْمَيْلُ وَالرَّغْبَةُ وَعِنْدَ حُصُولِ التَّزَوُّجِ بِأُمِّهَا أَوِ ابْنَتِهَا تَحْصُلُ النَّفْرَةُ الشَّدِيدَةُ بَيْنَهُنَّ، لِأَنَّ صُدُورَ الْإِيذَاءِ عَنِ الْأَقَارِبِ أَقْوَى وَقْعًا وَأَشَدُّ إِيلَامًا وتأثيرا،

Birinci makamın açıklaması: Bir kimse bir kadınla evlendiğinde, şayet kadının yanına erkeğin babası ve oğlu girmeseydi, erkeğin yanına da kadının annesi ve kızı girmeseydi kadın evde hapsedilmiş gibi kalır, koca ile karının maslahatlarının çoğu aksardı. Şayet bu girişe izin verip mahremiyete hükmetmeseydik, bazısının gözü bazısına kayabilir, meyil ve arzu hâsıl olabilirdi; kadının annesi veya kızı ile evlenme vaki olduğunda da aralarında şiddetli bir nefret doğardı. Çünkü eziyetin akrabalardan sadır olması daha ağır etkili, daha fazla elem verici ve tesirlidir.

وَعِنْدَ حُصُولِ النَّفْرَةِ الشَّدِيدَةِ يَحْصُلُ التَّطْلِيقُ وَالْفِرَاقُ، أَمَّا إِذَا حَصَلَتِ الْمَحْرَمِيَّةُ انْقَطَعَتِ الْأَطْمَاعُ وَانْحَبَسَتِ الشَّهْوَةُ، فَلَا يَحْصُلُ ذَلِكَ الضَّرَرُ، فَبَقِيَ النِّكَاحُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ سَلِيمًا عَنْ هَذِهِ الْمَفْسَدَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ حُكْمِ الشَّرْعِ بِهَذِهِ الْمَحْرَمِيَّةِ، السَّعْيُ فِي تَقْرِيرِ الِاتِّصَالِ الْحَاصِلِ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ، وَإِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ شَرْعِ الْمَحْرَمِيَّةِ إِبْقَاءَ ذَلِكَ الِاتِّصَالِ، فَمَعْلُومٌ/ أَنَّ الِاتِّصَالَ الْحَاصِلَ عِنْدَ النِّكَاحِ مَطْلُوبُ الْبَقَاءِ، فَيَتَنَاسَبُ حُكْمُ الشَّرْعِ بِإِثْبَاتِ هَذِهِ الْمَحْرَمِيَّةِ، وَأَمَّا الِاتِّصَالُ الْحَاصِلُ عِنْدَ الزِّنَا فَهُوَ غَيْرُ مَطْلُوبِ الْبَقَاءِ، فَلَمْ يَتَنَاسَبْ حُكْمُ الشَّرْعِ بِإِثْبَاتِ هَذِهِ الْمَحْرَمِيَّةِ، وَهَذَا وَجْهٌ مَقْبُولٌ مُنَاسِبٌ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْبَابَيْنِ، وَهَذَا هُوَ مِنْ قَوْلِ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ ﵁ عِنْدَ مُنَاظَرَتِهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُحَمَّدَ بْنَ الْحَسَنِ حَيْثُ قَالَ: وَطْءٌ حُمِدْتَ بِهِ، وَوَطْءٌ رُجِمْتَ بِهِ، فَكَيْفَ يَشْتَبِهَانِ؟

Şiddetli nefret hâsıl olduğunda ise boşanma ve ayrılık vaki olur. Mahremiyet hâsıl olduğunda ise tamahlar kesilir, şehvet dizginlenir ve o zarar meydana gelmez; böylece eşler arasındaki nikâh bu fesattan uzak kalır. Dolayısıyla şeriatın bu mahremiyete hükmetmesindeki maksadın, eşler arasında meydana gelen bağı pekiştirmeye gayret etmek olduğu sabit olmuştur. Mahremiyetin meşru kılınmasındaki maksat bu bağı devam ettirmek olduğuna göre, nikâh esnasında hâsıl olan bağın devamının talep edildiği malumdur; dolayısıyla şeriatın bu mahremiyeti sabit kılması uygun düşmektedir. Zina esnasında hâsıl olan bağın ise devamı talep edilmemektedir; bu sebeple şeriatın bu mahremiyeti sabit kılması uygun düşmemektedir. Bu, iki bâb arasındaki fark hususunda makbul ve münasip bir vecihtir. Bu aynı zamanda İmam Şâfiî radıyallâhu anh'ın bu meselede Muhammed b. el-Hasan ile münazara ederken söylediği şu sözden mülhemdir: "Biri sebebiyle övüldüğün bir cinsel ilişki, diğeri ise sebebiyle recmedildiğin bir cinsel ilişkidir; bu ikisi birbirine nasıl benzer?"

وَلْنَكْتَفِ بِهَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

Bu meselede bu kadarlık sözle yetinelim.

وَاعْلَمْ أَنَّ السبب في ذكر هذا الاستقصاء هاهنا أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الرَّازِيَّ طَوَّلَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي تَصْنِيفِهِ، وَمَا كَانَ ذَلِكَ التَّطْوِيلُ إِلَّا تَطْوِيلًا فِي الْكَلِمَاتِ الْمُخْتَلِطَةِ وَالْوُجُوهِ الْفَاسِدَةِ الرَّكِيكَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ لَمَّا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْمُكَالَمَةِ مَعَ الْإِمَامِ الشَّافِعِيِّ أَسَاءَ فِي الْأَدَبِ وَتَعَدَّى طَوْرَهُ، وَخَاضَ فِي السَّفَاهَةِ وَتَعَامَى عَنْ تَقْرِيرِ دَلَائِلِهِ وَتَغَافَلَ عَنْ إِيرَادِ حُجَجِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ بَعْدَ أَنْ كَتَبَ الْأَوْرَاقَ الْكَثِيرَةَ فِي التُّرَّهَاتِ الَّتِي لَا نَفْعَ لِمَذْهَبِهِ مِنْهَا وَلَا مَضَرَّةَ عَلَى خُصُومِهِ بِسَبَبِهَا، أَظْهَرَ الْقَدْحَ الشَّدِيدَ وَالتَّصَلُّفَ الْعَظِيمَ فِي كَثْرَةِ عُلُومِ أَصْحَابِهِ وَقِلَّةِ عُلُومِ مَنْ يُخَالِفُهُمْ، وَلَوْ كَانَ مِنْ أَهْلِ التَّحْصِيلِ لَبَكَى عَلَى نَفْسِهِ مِنْ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ الَّتِي حَاوَلَ نُصْرَةَ قَوْلِهِ بِهَا، وَلَتَعَلَّمَ الدَّلَائِلَ مِمَّنْ كَانَ أَهْلًا لِمَعْرِفَتِهَا، وَمَنْ نَظَرَ فِي كِتَابِنَا وَنَظَرَ فِي كِتَابِهِ وَأَنْصَفَ عَلِمَ أَنَّا أَخَذْنَا مِنْهُ خَرَزَةً، ثُمَّ جَعَلْنَاهَا لُؤْلُؤَةً مِنْ شِدَّةِ التَّخْلِيصِ وَالتَّقْرِيرِ ثُمَّ أَجَبْنَا عَنْهُ بِأَجْوِبَةٍ مُسْتَقِيمَةٍ عَلَى قَوَانِينِ الْأُصُولِ، مُنْطَبِقَةٍ عَلَى قَوَاعِدِ الْفِقْهِ، وَنَسْأَلُ اللَّه حُسْنَ الْخَاتِمَةِ وَدَوَامَ التَّوْفِيقِ وَالنُّصْرَةَ.

Bil ki bu meselenin burada böylesine derinlemesine incelenmesinin sebebi şudur: Ebû Bekir er-Râzî eserinde bu meseleyi çok uzatmıştır. Bu uzatma ise karmaşık sözleri ve fasit, tutarsız vecihleri uzatmaktan başka bir şey değildi. Sonra iş İmam Şâfiî ile hitaplaşmaya vardığında edebe aykırı davranmış, haddini aşmış, beyinsizliğe dalmış, onun delillerini ortaya koymaktan körleşmiş ve hüccetlerini zikretmekten gaflet etmiştir. Ardından mezhebine hiçbir faydası olmayan ve hasımlarına da onun yüzünden bir zarar gelmeyecek olan saçmalıklarla dolu pek çok sayfa yazdıktan sonra, kendi ashabının (mezhepdaşlarının) ilimlerinin çokluğu ve onlara muhalif olanların ilimlerinin azlığı hususunda şiddetli bir kınama ve büyük bir kibir sergilemiştir. Şayet ilim tahsil etmiş kimselerden olsaydı, kendi görüşünü desteklemeye çalıştığı o kelimelerden ötürü kendi hâline ağlar ve delilleri onları bilmeye ehil olanlardan öğrenirdi. Bizim kitabımıza ve onun kitabına bakıp da insafla davranan kimse, bizim ondan değersiz bir boncuk alıp onu arındırma ve temellendirmenin mükemmelliğiyle bir inciye dönüştürdüğümüzü, sonra da usul kanunlarına uygun ve fıkıh kaidelerine mutabık dosdoğru cevaplarla cevap verdiğimizi anlar. Allah'tan hüsn-i hâtime (güzel son), muvaffakiyetin ve yardımının devamını dileriz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَحْسَنُهَا: مَا ذَكَرَهُ السَّيِّدُ صَاحِبُ حَلِّ الْمُقِلِّ فَقَالَ: هَذَا اسْتِثْنَاءٌ عَلَى طَرِيقِ الْمَعْنَى لِأَنَّ قوله: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ التَّحْرِيمِ فَإِنَّهُ مَعْفُوٌّ عَنْهُ، الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذَا كَمَا اسْتَثْنَى «غَيْرَ أَنَّ سُيُوفَهُمْ» مِنْ قَوْلِهِ: «وَلَا عَيْبَ فِيهِمْ» يَعْنِي إِنْ أَمْكَنَكُمْ أَنْ تَنْكِحُوا مَا قَدْ سَلَفَ فَانْكِحُوهَ فَإِنَّهُ لَا يَحِلُّ لَكُمْ غَيْرُهُ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَالْغَرَضُ الْمُبَالَغَةُ فِي تَحْرِيمِهِ وَسَدُّ الطَّرِيقِ إِلَى إِبَاحَتِهِ، كَمَا يُقَالُ: حَتَّى يَبْيَضَّ الْقَارُ، وَحَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِيَاطِ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِثْنَاءُ الْمَاضِي مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ مَا قَدْ سَلَفَ فَإِنَّ اللَّه تَجَاوَزَ عَنْهُ. والرابع: «إلا» هاهنا بِمَعْنَى بَعْدَ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى [الدُّخَانِ: ٥٦] أَيْ بَعْدَ الْمَوْتَةِ الْأُولَى. الْخَامِسُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَاهُ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ فَإِنَّكُمْ مُقِرُّونَ عَلَيْهِ، قَالُوا: إِنَّهُ ﵊ أَقَرَّهُمْ عَلَيْهِنَّ مُدَّةً ثُمَّ أَمَرَ بِمُفَارَقَتِهِنَّ. وَإِنَّمَا فَعَلَ ذَلِكَ لِيَكُونَ إِخْرَاجُهُمْ عَنْ هَذِهِ الْعَادَةِ الرَّدِيئَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّدْرِيجِ، وَقِيلَ: إِنَّ هَذَا خَطَأٌ، لِأَنَّهُ ﵊ ما أقر أحد عَلَى نِكَاحِ امْرَأَةِ أَبِيهِ، / وَإِنْ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ.

Üçüncü Mesele: Müfessirler: {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğu hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi ve en güzeli: Hilli'l-Mukıll sahibinin Seyyid'den naklettiği görüştür; o şöyle demiştir: Bu, mana yoluyla yapılmış bir istisnadır; çünkü O'nun: {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın; ancak geçmişte olanlar müstesnadır” buyruğu, haram kılma ayeti inmeden önceki durumdur ve o affedilmiştir. İkincisi: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu, [şairin] «Onlarda bir kusur yoktur» sözünden «Şu kadar var ki kılıçları...» dizesini istisna etmesi gibidir; yani geçmişte olanı nikâhlamanız mümkünse nikâhlayın, çünkü size ondan başkası helal değildir; oysa bu mümkün değildir. Amaç, onun haram kılınmasında mübalağa yapmak ve mübahlığına giden yolu tıkamaktır; nitekim: "Katran beyazlaşıncaya kadar" veya "Deve iğne deliğinden geçinceye kadar" denilmesi böyledir. Üçüncüsü: Bu munkatı' bir istisnadır; çünkü geçmişin gelecekten istisna edilmesi caiz değildir. Mana şudur: "Fakat geçmişte olanları Allah bağışlamıştır." Dördüncüsü: Buradaki «illâ» (إلا), Yüce Allah'ın: {لَا يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} [ed-Duhân: 56] “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar” yani ilk ölümden sonra [ölüm tatmazlar] buyruğunda olduğu gibi "ba'de" (sonra) anlamındadır. Beşincisi: Bazıları şöyle demiştir: Bunun manası, "Geçmişte olanlar müstesna; zira siz onlar üzerinde ikrar olunursunuz (bırakılırsınız)" demektir. Demişlerdir ki: [Peygamber] aleyhisselâm onları bir müddet o kadınlar üzerinde bırakmış, sonra onlardan ayrılmalarını emretmiştir. Bunu da onları bu kötü adetten tedricî (kademeli) olarak çıkarmak için yapmıştır. Denildi ki: Bu bir hatadır; çünkü [Peygamber] aleyhisselâm cahiliye döneminde de olsa hiç kimseyi babasının eşiyle olan nikâhı üzerinde bırakmamıştır.

رَوَى الْبَرَاءُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ أَبَا بُرْدَةَ إِلَى رَجُلٍ عَرَّسَ بِامْرَأَةِ أَبِيهِ لِيَقْتُلَهُ وَيَأْخُذَ مَالَهُ.

Berâ rivayet etmiştir ki: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, babasının hanımıyla gerdeğe giren bir adamı öldürmesi ve malını alması için Ebû Bürde'yi göndermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى هَذَا النِّكَاحِ قَبْلَ النَّهْيِ، أَعْلَمَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ هَذَا الَّذِي حَرَّمَهُ عَلَيْهِمْ كَانَ لَمْ يَزَلْ مُنْكَرًا فِي قُلُوبِهِمْ مَمْقُوتًا عِنْدَهُمْ،

Dördüncü Mesele: Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ} “Şüphesiz o” buyruğundaki zamir neye dönmektedir? Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Nehiyden önceki bu nikâha dönmesidir. Yüce Allah onlara haram kıldığı bu şeyin, onların kalplerinde öteden beri münker ve katlarında nefret edilen bir şey olduğunu bildirmiştir.

وَكَانَتِ الْعَرَبُ تَقُولُ لِوَلَدِ الرَّجُلِ مِنِ امْرَأَةِ أَبِيهِ: مَقْتِيٌّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ زَوْجَةَ الْأَبِ تُشْبِهُ الْأُمَّ، وَكَانَ نِكَاحُ الْأُمَّهَاتِ مِنْ أَقْبَحِ الْأَشْيَاءِ عِنْدَ الْعَرَبِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا النِّكَاحُ يُشْبِهُ ذَلِكَ، لَا جَرَمَ كَانَ مُسْتَقْبَحًا عِنْدَهُمْ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّ هَذَا النِّكَاحَ أَبَدًا كَانَ مَمْقُوتًا وَقَبِيحًا، الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الضَّمِيرَ رَاجِعٌ إِلَى هَذَا النِّكَاحِ بَعْدَ النَّهْيِ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً فِي الْإِسْلَامِ وَمَقْتًا عِنْدَ اللَّه، وَإِنَّمَا قَالَ: كانَ لِبَيَانِ أَنَّهُ كَانَ فِي حُكْمِ اللَّه وَفِي عِلْمِهِ مَوْصُوفًا بِهَذَا الْوَصْفِ.

Araplar bir adamın babasının eşinden olan çocuğuna "maktî" (nefret edilen) derlerdi; çünkü babanın eşi anneye benzer, annelerle nikâhlanmak ise Araplar katında en çirkin şeylerden biriydi. Bu nikâh da ona benzediği için şüphesiz onların katında çirkin görülmekteydi. Yüce Allah bu nikâhın daima nefret edilen ve çirkin bir şey olduğunu beyan etmiştir. İkincisi: Bu zamirin nehiyden sonraki bu nikâha dönmesidir. Yüce Allah onun İslam'da bir hayâsızlık ve Allah katında büyük bir nefret sebebi olduğunu beyan etmiştir. {كانَ} “olmuştur / idi” buyurması ise, onun Allah'ın hükmünde ve ilminde bu vasıfla nitelenmiş olduğunu açıklamak içindir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ فَاحِشَةٌ، وَإِنَّمَا وَصَفَ هَذَا النِّكَاحَ بِأَنَّهُ فَاحِشَةٌ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ زَوْجَةَ الْأَبِ تُشْبِهُ الْأُمَّ فَكَانَتْ مُبَاشَرَتُهَا مِنْ أَفْحَشِ الْفَوَاحِشِ، وَثَانِيهَا: الْمَقْتُ: وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ بُغْضٍ مَقْرُونٍ بِاسْتِحْقَارٍ، حَصَلَ ذَلِكَ بِسَبَبِ أَمْرٍ قَبِيحٍ ارْتَكَبَهُ صَاحِبُهُ، وَهُوَ مِنَ اللَّه فِي حَقِّ الْعَبْدِ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ الْخِزْيِ وَالْخَسَارِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: وَساءَ سَبِيلًا قَالَ اللَّيْثُ: «سَاءَ» فعل لا زم وَفَاعِلُهُ مُضْمَرٌ وَ «سَبِيلًا» مَنْصُوبٌ تَفْسِيرًا لِذَلِكَ الْفَاعِلِ، كَمَا قَالَ: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] وَاعْلَمْ أَنَّ مَرَاتِبَ الْقُبْحِ ثَلَاثَةٌ: الْقُبْحُ فِي الْعُقُولِ، وَفِي الشَّرَائِعِ وَفِي الْعَادَاتِ، فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً إِشَارَةٌ إِلَى الْقُبْحِ الْعَقْلِيِّ، وَقَوْلُهُ: وَمَقْتاً إِشَارَةٌ إِلَى الْقُبْحِ الشَّرْعِيِّ، وَقَوْلُهُ: وَساءَ سَبِيلًا إِشَارَةٌ إِلَى الْقُبْحِ فِي الْعُرْفِ وَالْعَادَةِ، وَمَتَى اجْتَمَعَتْ فِيهِ هَذِهِ الْوُجُوهُ فَقَدْ بَلَغَ الغاية في القبح واللَّه أعلم.

Beşinci Mesele: Yüce Allah onu üç şeyle vasfetmiştir: Birincisi: Onun fahişe (hayâsızlık) olmasıdır. Bu nikâhı bir fahişe olarak vasfetmesi, açıkladığımız üzere babanın eşinin anneye benzemesi ve onunla cinsel ilişkide bulunmanın en çirkin hayâsızlıklardan olması sebebiyledir. İkincisi: Makt (büyük bir nefret ve gazap) olmasıdır; bu, failinin işlediği çirkin bir iş sebebiyle hâsıl olan, aşağılamayla birlikte bir nefretten ibarettir. Kul hakkında Allah'tan olması ise rüsvalığın ve hüsranın son noktasına delalet eder. Üçüncüsü: {وَساءَ سَبِيلًا} “Ve ne kötü bir yoldur” buyruğudur. Leys şöyle demiştir: «Sâe» (سَاءَ) lâzım (geçişsiz) bir fiildir, faili müstetirdir (gizlidir); «sebîlen» (سَبِيلًا) ise Yüce Allah'ın: {وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً} [en-Nisâ: 69] “Onlar ne güzel arkadaştırlar” buyruğunda olduğu gibi o failin tefsiri (temyizi) olarak mansubdur. Bil ki çirkinliğin mertebeleri üçtür: Akıllardaki çirkinlik, şeriatlardaki çirkinlik ve adetlerdeki çirkinlik. Dolayısıyla {إِنَّهُ كانَ فاحِشَةً} “Şüphesiz o bir hayâsızlıktır” buyruğu aklî çirkinliğe, {وَمَقْتاً} “ve büyük bir nefret sebebidir” buyruğu şer'î çirkinliğe, {وَساءَ سَبِيلًا} “ve ne kötü bir yoldur” buyruğu da örf ve âdetteki çirkinliğe işarettir. Bu vecihler onda bir araya geldiğinde ise çirkinlikte son noktaya ulaşmıştır. Allah en iyisini bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ٢٣]

[en-Nisâ Suresi (4), Âyet 23]

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (٢٣)

{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ وَأُمَّهاتُكُمُ اللاَّتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللاَّتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللاَّتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلاَّ مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً} “Anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları, kız kardeş kızları, sizi emziren sütanneleriniz, sütkardeşleriniz, karılarınızın anneleri, kendileriyle gerdeğe girdiğiniz kadınlarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz (kızlarını almanızda) üzerinize bir günah yoktur-, kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın eşleri ve iki kız kardeşi bir arada almanız size haram kılındı; ancak geçmişte olanlar müstesnadır. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (23)

النَّوْعُ السَّادِسُ: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالنِّسَاءِ الْمَذْكُورَةِ في هذه الآيات.

Bu ayetlerde zikredilen kadınlarla ilgili mükellefiyetlerin altıncı türü.

قَوْلُهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ.

Yüce Allah'ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَبَناتُكُمْ وَأَخَواتُكُمْ وَعَمَّاتُكُمْ وَخالاتُكُمْ وَبَناتُ الْأَخِ وَبَناتُ الْأُخْتِ} “Anneleriniz, kızlarınız, kız kardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızları size haram kılındı” buyruğu.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ عَلَى تَحْرِيمِ أَرْبَعَةَ عَشَرَ صِنْفًا مِنَ النِّسْوَانِ: سَبْعَةٌ مِنْهُنَّ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ، وَهُنَّ الْأُمَّهَاتُ وَالْبَنَاتُ وَالْأَخَوَاتُ وَالْعَمَّاتُ وَالْخَالَاتُ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ. وَسَبْعَةٌ/ أُخْرَى لَا من جهة النسب:

Bil ki Yüce Allah kadınlardan on dört sınıfın haram kılındığını açıkça belirtmiştir: Bunlardan yedisi nesep cihetindendir; onlar anneler, kızlar, kız kardeşler, halalar, teyzeler, erkek kardeş kızları ve kız kardeş kızlarıdır. Diğer yedisi ise nesep cihetinden değildir:

الْأُمَّهَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَأُمَّهَاتُ النِّسَاءِ وَبَنَاتُ النِّسَاءِ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ قَدْ دَخَلَ بِالنِّسَاءِ، وَأَزْوَاجُ الْأَبْنَاءِ وَالْآبَاءِ، إِلَّا أَنَّ أزواج الأبناء مذكورة هاهنا، وَأَزْوَاجُ الْآبَاءِ مَذْكُورَةٌ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ. وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sütanneler, sütkardeşler, eşlerin anneleri, -kendileriyle gerdeğe girmiş olma şartıyla- eşlerin kızları (üvey kızlar), oğulların eşleri ve babaların eşleridir -şu kadar var ki oğulların eşleri burada zikredilmiş, babaların eşleri ise önceki ayette zikredilmiştir- ve iki kız kardeşi bir arada nikâhlamaktır. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَهَبَ الْكَرْخِيُّ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُجْمَلَةٌ قَالَ: لِأَنَّهُ أُضِيفَ التَّحْرِيمُ فِيهَا إِلَى الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ، وَالتَّحْرِيمُ لَا يُمْكِنُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْأَعْيَانِ، وَإِنَّمَا يُمْكِنُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْأَفْعَالِ، وَذَلِكَ الْفِعْلُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْآيَةِ، فَلَيْسَتْ إِضَافَةُ هَذَا التَّحْرِيمِ إِلَى بَعْضِ الْأَفْعَالِ الَّتِي لَا يُمْكِنُ إِيقَاعُهَا فِي ذَوَاتِ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ، أَوْلَى مِنْ

Birinci Mesele: Kerhî bu ayetin mücmel olduğu görüşüne varmıştır. O şöyle demiştir: Çünkü ayette haram kılma hükmü annelere ve kızlara izafe edilmiştir; oysa haram kılma hükmünün bizzat varlıklara (a'yân) izafe edilmesi mümkün olmayıp ancak fiillere izafe edilmesi mümkündür. O fiil ise ayette zikredilmemiştir. Dolayısıyla bu haram kılma hükmünün, annelerin ve kızların zatları üzerinde gerçekleştirilmesi mümkün olmayan fiillerden bir kısmına izafe edilmesi, diğer bir

بَعْضٍ، فَصَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

kısmına izafe edilmesinden daha evla değildir; bu sebeple ayet bu vecihten mücmel olmuştur.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تَقْدِيمَ قوله تعالى: وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ [النساء: ٢٢] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ تَحْرِيمُ نِكَاحِهِنَّ. الثَّانِي: أَنَّ مِنَ الْمَعْلُومِ بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ تَحْرِيمُ نِكَاحِهِنَّ، وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّ الْحُرْمَةَ وَالْإِبَاحَةَ إِذَا أُضِيفَتَا إِلَى الْأَعْيَانِ، فَالْمُرَادُ تَحْرِيمُ الْفِعْلِ الْمَطْلُوبِ مِنْهَا فِي الْعُرْفِ، فَإِذَا قِيلَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ، فَهِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْمُرَادَ تَحْرِيمُ أَكْلِهِمَا، وَإِذَا قِيلَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَأَخَوَاتُكُمْ، فَهِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْمُرَادَ تَحْرِيمُ نِكَاحِهِنَّ، وَلَمَّا

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Yüce Allah'ın: {وَلا تَنْكِحُوا ما نَكَحَ آباؤُكُمْ} [en-Nisâ: 22] “Babalarınızın nikâhladığı kadınları nikâhlamayın” buyruğunun öne geçirilmiş olması, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğundan kastın onların nikâhlanmasının haram kılınması olduğuna delalet eder. İkincisi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininden zaruri olarak bilinmektedir ki bundan kasıt onların nikâhlanmasının haram kılınmasıdır. Bu konudaki asıl kaide şudur: Haramlık ve mübahlık varlıklara (a'yân) izafe edildiğinde, kasıt örfte onlardan talep edilen fiilin haram kılınmasıdır. Nitekim: "Size leş ve kan haram kılındı" denildiğinde herkes kastın bunların yenilmesinin haram kılınması olduğunu anlar; "Size anneleriniz, kızlarınız ve kız kardeşleriniz haram kılındı" denildiğinde de herkes kastın onların nikâhlanmasının haram kılınması olduğunu anlar. Nitekim

قَالَ ﵊: «لَا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا لِإِحْدَى مَعَانٍ ثَلَاثٍ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Müslüman bir kimsenin kanı üç durumdan biri dışında helal olmaz» buyurduğunda,

فَهِمَ كُلُّ أَحَدٍ أَنَّ الْمُرَادَ لَا يَحِلُّ إِرَاقَةُ دَمِهِ. وَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ مَعْلُومَةً بِالضَّرُورَةِ كَانَ إِلْقَاءُ الشُّبُهَاتِ فِيهَا جَارِيًا مَجْرَى الْقَدْحِ فِي الْبَدِيهِيَّاتِ وَشِبْهِ السُّوفِسْطَائِيَّةِ، فَكَانَتْ فِي غَايَةِ الرَّكَاكَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

herkes kastın onun kanının dökülmesinin helal olmadığı olduğunu anlamıştır. Bu hususlar zaruri olarak bilindiğine göre, bunlar hakkında şüpheler ortaya atmak bedihî (apaçık) bilgileri kusurlu bulma ve bir nevi safsata (sofizm) hükmünde olur ki bu da son derece tutarsızdır. Allah en iyisini bilir.

بَلَى عِنْدِي فِيهِ بَحْثٌ مِنْ وُجُوهٍ أُخْرَى: أَحَدُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ مَذْكُورٌ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، فَلَيْسَ فِيهِ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ فَاعِلَ هذا التَّحْرِيمِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَمَا لَمْ يُثْبَتْ ذَلِكَ لَمْ تُفِدِ الْآيَةُ شَيْئًا آخَرَ، وَلَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بِالْإِجْمَاعِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ وَحْدَهَا لَا تُفِيدُ شَيْئًا، بَلْ لَا بُدَّ مَعَهَا مِنَ الْإِجْمَاعِ عَلَى هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ قَوْلَهُ:

Bilakis bana göre bu konuda başka yönlerden inceleme [gerektiren hususlar] vardır: Birincisi: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğu faili zikredilmeyen (meçhul) sigayla zikredilmiştir; dolayısıyla bu haram kılmanın failinin Yüce Allah olduğuna dair açık bir ifade yoktur. Bu sabit olmadıkça da ayet başka bir şey ifade etmez ve buna ulaşmanın icmadan başka bir yolu da yoktur. Dolayısıyla bu ayet tek başına bir şey ifade etmez; bilakis onunla birlikte bu öncül üzerinde icmanın bulunması şarttır. İkincisi:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ لَيْسَ نَصًّا فِي ثُبُوتِ التحريم على سبيل التأييد، فَإِنَّ الْقَدْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ يُمْكِنُ تَقْسِيمُهُ إِلَى الْمُؤَبَّدِ، وَإِلَى الْمُؤَقَّتِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى تَارَةً قَالَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ إِلَى الْوَقْتِ الْفُلَانِيِّ فَقَطْ، وَأُخْرَى:

{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğu, haramlığın ebedîlik üzere sabit olmasında nas (kesin ifade) değildir. Zira ayette zikredilen miktar ebedîye ve muvakkate (geçiciye) taksim edilebilir; nitekim Yüce Allah bazen: "Anneleriniz ve kızlarınız size yalnızca şu vakte kadar haram kılındı", bazen de:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ مُؤَبَّدًا مُخَلَّدًا، وَإِذَا كَانَ الْقَدْرُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ صَالِحًا لِأَنْ يُجْعَلَ مَوْرِدًا لِلتَّقْسِيمِ بِهَذَيْنِ القسمين، لم يكن نصا في التأييد، فاذن هذا التأييد لَا يُسْتَفَادُ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَةِ، بَلْ مِنْ دَلَالَةٍ مُنْفَصِلَةٍ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ فَيُخَصَّصُ بِأُولَئِكَ الْحَاضِرِينَ، فَإِثْبَاتُ هَذَا التَّحْرِيمِ فِي حَقِّ الْكُلِّ إِنَّمَا يُسْتَفَادُ مِنْ دَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَرَابِعُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ إِخْبَارٌ عَنْ ثُبُوتِ هَذَا/ التَّحْرِيمِ فِي الْمَاضِي، وَظَاهِرُ اللَّفْظِ غَيْرُ مُتَنَاوِلٍ لِلْحَاضِرِ وَالْمُسْتَقْبَلِ/ فَلَا يُعْرَفُ ذَلِكَ إِلَّا بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَخَامِسُهَا: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ يَقْتَضِي أَنَّهُ قَدْ حَرَّمَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ جَمِيعَ أُمَّهَاتِهِمْ وَجَمِيعَ بَنَاتِهِمْ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلِ الْمَقْصُودُ أَنَّهُ تَعَالَى قَابَلَ الْجَمْعَ بِالْجَمْعِ، فَيَقْتَضِي مُقَابَلَةَ الْفَرْدِ بِالْفَرْدِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ اللَّه تَعَالَى قَدْ حَرَّمَ عَلَى كُلِّ أَحَدٍ أُمَّهُ خَاصَّةً، وَبِنْتَهُ خَاصَّةً، وَهَذَا فِيهِ نَوْعُ عُدُولٍ عَنِ الظَّاهِرِ، وَسَادِسُهَا:

"Anneleriniz ve kızlarınız size ebediyen ve temelli olarak haram kılındı" demiş gibi olur. Ayette zikredilen miktar bu iki kısımla taksim edilmeye elverişli olunca, ebedîlik hususunda nas olmaz. O hâlde bu ebedîlik ayetin zahirinden değil, munfasıl (haricî) bir delaletten anlaşılır. Üçüncüsü: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğu şifahî bir hitaptır; dolayısıyla orada hazır bulunanlara tahsis edilir. Bu haramlığın herkes hakkında sabit kılınması ise ancak munfasıl bir delilden anlaşılır. Dördüncüsü: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğu, bu haramlığın geçmişte sabit olduğuna dair bir haberdir; lafzın zahiri ise şimdiki zamanı ve geleceği kapsamaz. Dolayısıyla bu durum ancak munfasıl bir delille bilinir. Beşincisi: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğunun zahiri, her bir ferde onların bütün annelerini ve bütün kızlarını haram kılmış olmasını gerektirir; oysa durumun böyle olmadığı malumdur. Bilakis maksat, Yüce Allah'ın çoğulu çoğul ile karşılamış olmasıdır ki bu da ferdin ferde mukabil olmasını gerektirir. Bu ise Yüce Allah'ın her bir ferde özellikle kendi annesini ve özellikle kendi kızını haram kılmış olmasını gerektirir; bunda ise zahirden bir nevi sapma (başka anlama yönelme) vardır. Altıncısı:

أَنَّ قَوْلَهُ: حُرِّمَتْ يُشْعِرُ ظَاهِرُهُ بِسَبْقِ الْحِلِّ، إِذْ لَوْ كَانَ أَبَدًا مَوْصُوفًا بِالْحُرْمَةِ لَكَانَ قَوْلُهُ: حُرِّمَتْ تَحْرِيمًا لِمَا هُوَ فِي نَفْسِهِ حَرَامٌ، فَيَكُونُ ذَلِكَ إِيجَادَ الْمَوْجُودِ وَهُوَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ لَيْسَ تَجْدِيدَ التَّحْرِيمِ حَتَّى يَلْزَمَ الْإِشْكَالُ الْمَذْكُورُ، بَلِ الْمُرَادُ الْإِخْبَارُ عَنْ حُصُولِ التَّحْرِيمِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ وَحْدَهُ غَيْرُ كَافٍ فِي إِثْبَاتِ الْمَطْلُوبِ واللَّه أَعْلَمُ.

{حُرِّمَتْ} "Haram kılındı" buyruğunun zahirinin helalliğin önceden geçmiş olduğunu hissettirmesidir. Zira şayet ezelden beri haramlık vasfıyla nitelenmiş olsaydı, O'nun {حُرِّمَتْ} buyruğu, bizzat kendisi haram olan bir şeyi haram kılmak olurdu; bu ise mevcut olanı var etmek (tahsîlü'l-hâsıl) kabilinden olup imkânsızdır. Böylece sabit oldu ki {حُرِّمَتْ} buyruğundan murat, söz konusu itirazın gerekeceği şekilde haramlığın yenilenmesi değil; bilakis haramlığın gerçekleştiğini haber vermektir. Bu vecihlerle sabit oldu ki sadece ayetin zahiri matlubu (kastedilen hükmü) ispatta tek başına yeterli değildir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ حُرْمَةَ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ كَانَتْ ثَابِتَةً مِنْ زَمَنِ آدَمَ ﵇ إِلَى هَذَا الزَّمَانِ، وَلَمْ يَثْبُتْ حِلُّ نِكَاحِهِنَّ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَدْيَانِ الْإِلَهِيَّةِ، بَلْ إِنَّ زِرَادِشْتَ رَسُولَ الْمَجُوسِ قَالَ بِحِلِّهِ، إِلَّا أَنَّ أَكْثَرَ الْمُسْلِمِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ كَانَ كَذَّابًا. أَمَّا نِكَاحُ الْأَخَوَاتِ فَقَدْ نُقِلَ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ مُبَاحًا فِي زَمَنِ آدَمَ ﵇، وَإِنَّمَا حَكَمَ اللَّه بِإِبَاحَةِ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الضَّرُورَةِ، وَرَأَيْتُ بَعْضَ الْمَشَايِخِ أَنْكَرَ ذَلِكَ، وَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى كَانَ يَبْعَثُ الْحَوَارِيَ مِنَ الْجَنَّةِ لِيُزَوَّجَ بِهِنَّ أَبْنَاءُ آدَمَ ﵇ وَهَذَا بَعِيدٌ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ زَوْجَاتُ أَبْنَائِهِ وَأَزْوَاجُ بَنَاتِهِ مِنْ أَهْلِ

İkinci Mesele: Bil ki annelerin ve kızların haramlığı Âdem aleyhisselâm'ın zamanından bu zamana kadar sabitti ve ilahî dinlerin hiçbirinde onlarla evlenmenin helalliği sabit olmamıştır. Bilakis Mecusilerin elçisi Zerdüşt bunun helal olduğunu söylemiştir; ne var ki Müslümanların ekseriyeti onun bir yalancı olduğu hususunda ittifak etmiştir. Kız kardeşlerle evlenmeye gelince, bunun Âdem aleyhisselâm zamanında mubah olduğu nakledilmiştir; Allah Teâlâ buna ancak bir zarurete binaen mubahlık hükmü vermiştir. Bazı meşâyihin bunu inkâr edip şöyle dediğini gördüm: "Yüce Allah, Âdem aleyhisselâm'ın oğulları kendileriyle evlensin diye cennetten huriler gönderiyordu." Bu ise uzak bir ihtimaldir; çünkü oğullarının hanımları ve kızlarının kocaları cennet ehlinden

الْجَنَّةِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ هَذَا النَّسْلُ مِنْ أَوْلَادِ آدَمَ فَقَطْ، وَذَلِكَ بِالْإِجْمَاعِ بَاطِلٌ. وَذَكَرَ الْعُلَمَاءُ أَنَّ السَّبَبَ لِهَذَا التَّحْرِيمِ: أَنَّ الْوَطْءَ إِذْلَالٌ وَإِهَانَةٌ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يَسْتَحِي مِنْ ذِكْرِهِ وَلَا يُقْدِمُ عَلَيْهِ إِلَّا فِي الْمَوْضِعِ الْخَالِي، وَأَكْثَرُ أَنْوَاعِ الشَّتْمِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِذِكْرِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَجَبَ صَوْنُ الْأُمَّهَاتِ عَنْهُ لِأَنَّ إِنْعَامَ الْأُمِّ عَلَى الْوَلَدِ أَعْظَمُ وُجُوهِ الْإِنْعَامِ، فَوَجَبَ صَوْنُهَا عَنْ هَذَا الْإِذْلَالِ، وَالْبِنْتُ بِمَنْزِلَةِ جُزْءٍ مِنَ الْإِنْسَانِ وَبَعْضٍ مِنْهُ،

olunca, bu durumda bu nesil sadece Âdem'in çocuklarından meydana gelmiş olmaz; bu ise icma ile batıldır. Âlimler bu haram kılınmanın sebebini şöyle açıklamışlardır: Cinsel ilişki bir nevi tezellül ve aşağılanmadır; nitekim insan onu anmaktan bile utanır ve ona ancak tenha bir yerde girişir, sövgü türlerinin çoğu da ancak onun zikredilmesiyle yapılır. Durum böyle olunca, annelerin bundan korunması vacip olmuştur; çünkü annenin evlat üzerindeki iyiliği, ihsan türlerinin en büyüğüdür, binaenaleyh onun bu zilletten korunması vaciptir. Kız evlat ise insanın bir parçası ve bir cüzü mesabesindedir;

قَالَ ﵊: «فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي»

Nitekim o aleyhisselâm: {فَاطِمَةُ بَضْعَةٌ مِنِّي} “Fâtıma benden bir parçadır” buyurmuştur.

فَيَجِبُ صَوْنُهَا عَنْ هَذَا الْإِذْلَالِ، لِأَنَّ الْمُبَاشَرَةَ مَعَهَا تَجْرِي مَجْرَى الْإِذْلَالِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الْبَقِيَّةِ واللَّه أَعْلَمُ. وَلْنَشْرَعِ الْآنَ فِي التَّفَاصِيلِ فَنَقُولُ:

Dolayısıyla onun da bu zilletten korunması vaciptir; zira onunla ilişkiye girmek de bir nevi tezellül yerine geçer. Geri kalanlar hakkında söylenecek söz de böyledir. En doğrusunu Allah bilir. Şimdi ayrıntılara başlayalım ve diyelim ki:

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ: الْأُمَّهَاتُ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Haram Kılınanların Birinci Türü: Annelerdir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْأُمَّهَاتُ جَمْعُ الْأُمِّ وَالْأُمُّ فِي الْأَصْلِ أُمَّهَةٌ فَأُسْقِطَ الْهَاءُ فِي التَّوْحِيدِ قَالَ الشَّاعِرُ:

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Ümmehât (الْأُمَّهَاتُ), ümm (الْأُمُّ) kelimesinin çoğuludur; ümm kelimesi aslen ümmehe (أُمَّهَةٌ) şeklindedir, teklik formunda he (ـه) harfi düşürülmüştür. Şair şöyle demiştir:

أُمَّهَتِى خِنْدِفُ وَالْيَاسُ أَبِي

“Annem (ümmehetî) Hindif’tir, İlyâs ise babamdır.”

وَقَدْ تُجْمَعُ الْأُمُّ عَلَى أُمَّاتٍ بِغَيْرِ هَاءٍ وَأَكْثَرُ مَا يُسْتَعْمَلُ فِي الْحَيَوَانِ غَيْرِ الْآدَمِيِّ قَالَ الرَّاعِي:

Ümm kelimesi bazen he (ـه) harfi olmaksızın ümmât (أُمَّاتٍ) şeklinde de çoğul yapılır ve bu çoğul daha çok insan dışındaki canlılar için kullanılır. Râî şöyle demiştir:

/ كَانَتْ نَجَائِبُ مُنْذِرٍ وَمُحَرِّقٍ ... أُمَّاتُهُنَّ وَطَرْقُهُنَّ فَحِيَلَا

“Münzir ve Muharrik'in soylu develeri idi / Onların anneleri (ümmâtühünne); damızlıkları da asil erkek develer idi.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كُلُّ امْرَأَةٍ رَجَعَ نَسَبُكَ إِلَيْهَا بِالْوِلَادَةِ مِنْ جِهَةِ أَبِيكَ أَوْ مِنْ جِهَةِ أُمِّكَ بِدَرَجَةٍ أَوْ بِدَرَجَاتٍ، بِإِنَاثٍ رَجَعْتَ إِلَيْهَا أَوْ بِذُكُورٍ فهي أمك. ثم هاهنا بَحْثٌ وَهُوَ أَنَّ لَفْظَ الْأُمِّ لَا شَكَّ أَنَّهُ حَقِيقَةٌ فِي الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ، فَأَمَّا فِي الْجَدَّاتِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا، فَإِنْ كَانَ لَفْظُ الْأُمِّ حَقِيقَةً فِي الْأُمِّ الأصيلة وَفِي الْجَدَّاتِ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ لَفْظًا مُتَوَاطِئًا أَوْ مُشْتَرَكًا، فَإِنْ كَانَ لَفْظًا مُتَوَاطِئًا أَعْنِي أَنْ يَكُونَ لَفْظُ الْأُمِّ مَوْضُوعًا بِإِزَاءِ قَدْرٍ مُشْتَرَكٍ بَيْنَ الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ وَبَيْنَ سَائِرِ الْجَدَّاتِ فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ نَصًّا فِي تَحْرِيمِ الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ وَفِي تَحْرِيمِ جَمِيعِ الْجَدَّاتِ، وَأَمَّا إِنْ كَانَ لَفْظُ الْأُمِّ مُشْتَرَكًا فِي الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ وَفِي الْجَدَّاتِ، فَهَذَا يَتَفَرَّعُ عَلَى أَنَّ اللَّفْظَ الْمُشْتَرَكَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ هَلْ يَجُوزُ اسْتِعْمَالُهُ فِيهِمَا مَعًا أم لا؟ فمن جوزه حمل اللفظ هاهنا عَلَى الْكُلِّ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ تَحْرِيمُ الْجَدَّاتِ مَنْصُوصًا عَلَيْهِ، وَمَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ، فَالْقَائِلُونَ بِذَلِكَ لهم طريقا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ لَفْظَ الْأُمِّ لا شك أنه أريد به هاهنا الْأُمُّ الْأَصْلِيَّةُ، فَتَحْرِيمُ نِكَاحِهَا مُسْتَفَادٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَأَمَّا تَحْرِيمُ نِكَاحِ الْجَدَّاتِ فَغَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنْ هَذَا النَّصِّ، بَلْ مِنَ الْإِجْمَاعِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَرَّتَيْنِ، يُرِيدُ فِي كُلِّ مَرَّةٍ مَفْهُومًا آخَرَ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: لَفْظُ الْأُمِّ حَقِيقَةٌ فِي الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ، مَجَازٌ فِي الْجَدَّاتِ، فَقَدْ ثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ دَفْعَةً وَاحِدَةً فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ مَعًا، وَحِينَئِذٍ يَرْجِعُ الطَّرِيقَانِ اللَّذَانِ ذَكَرْنَاهُمَا فِيمَا إِذَا كَانَ لَفْظُ الْأُمِّ حَقِيقَةً فِي الْأُمِّ الْأَصْلِيَّةِ، وَفِي الْجَدَّاتِ.

İkinci Mesele: İster baba tarafından ister anne tarafından olsun, bir derece veya birkaç derece farkıyla, ister kadınlar ister erkekler vasıtasıyla nesebin kendisine ulaştığı her kadın senin annendir. Sonra burada bir inceleme söz konusudur: Ümm lafzının öz anne hakkında hakikat olduğunda şüphe yoktur. Nineler hakkında ise ya hakikat ya da mecazdır. Şayet ümm lafzı hem öz anne hem de nineler hakkında hakikat ise, bu lafız ya mütevâtı' (ortak kavramı birden fazla ferde eşit olarak ifade eden) ya da müşterek (eş sesli) bir lafızdır. Şayet mütevâtı' bir lafız ise -yani ümm lafzı, öz anne ile diğer nineler arasındaki ortak bir payda karşılığında vaz' edilmişse- bu takdire göre Yüce Allah'ın: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğu hem öz annenin hem de bütün ninelerin haram kılınmasında nas (kesin ifade) olur. Şayet ümm lafzı hem öz anne hem de nineler için vaz' edilmiş müşterek bir lafız ise, bu durum iki mana arasında müşterek olan lafzın aynı anda her iki manada birden kullanılmasının caiz olup olmadığı konusuna dayanır: Buna cevaz veren kimse buradaki lafzı hepsine hamleder ve bu takdirde ninelerin haramlığı nas ile belirlenmiş olur. "Caiz değildir" diyenlerin ise bu hususta iki yaklaşımı vardır: Birincisi: Ümm lafzı ile burada şüphesiz öz annenin kastedilmiş olduğudur; dolayısıyla onun nikâhının haramlığı bu vecihten anlaşılır. Ninelerin nikâhının haramlığı ise bu nastan değil icmadan anlaşılır. İkincisi: Yüce Allah'ın bu ayeti, her defasında başka bir mefhumu kastederek iki kere söylemiş olmasıdır. Şayet: "Ümm lafzı öz anne hakkında hakikat, nineler hakkında ise mecazdır" dersek, bir lafzın aynı anda hem hakiki hem de mecazi manasında birlikte kullanılmasının caiz olmadığı sabit olmuştur; bu takdirde mesele, ümm lafzının hem öz anne hem de nineler hakkında hakikat olması durumunda zikrettiğimiz iki yaklaşıma geri döner.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِذَا تَزَوَّجَ الرَّجُلُ بِأُمِّهِ وَدَخَلَ بِهَا يَلْزَمُهُ الْحَدُّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵀ لَا يَلْزَمُهُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أن وجود هذا النكاح وعدمه بمثابة واحدة، فَكَانَ هَذَا الْوَطْءُ زِنًا مَحْضًا فَيَلْزَمُهُ الْحَدُّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ [النُّورِ: ٢] إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ وُجُودَ هَذَا النِّكَاحِ وَعَدَمَهُ بِمَثَابَةٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ وَقَدْ عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ أَنَّ مُرَادَ اللَّه تَعَالَى مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ: تَحْرِيمُ نِكَاحِهَا وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَوْجُودُ لَيْسَ إِلَّا صِيغَةَ الْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ، فَلَوْ حَصَلَ هَذَا الِانْعِقَادُ، فَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ حَصَلَ فِي الْحَقِيقَةِ أَوْ فِي حُكْمِ الشَّرْعِ وَالْأَوَّلُ

Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: "Bir kimse annesiyle evlenir ve onunla cinsel ilişkide bulunursa ona had cezası gerekir." Ebû Hanîfe rahimehullâh ise had cezasının gerekmeyeceğini söylemiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Bu nikâhın varlığı ile yokluğu eşit mesabededir; dolayısıyla bu cinsel ilişki sırf zina kabilindendir ve Yüce Allah'ın: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer değnek vurun” [Nûr 24/2] buyruğundan dolayı ona had cezası gerekir. Bu nikâhın varlığı ile yokluğunun bir olduğunu söyledik, çünkü Yüce Allah: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyurmuştur. Muhammed aleyhisselâm'ın dininden zaruretle (kesin olarak) bilinmektedir ki Yüce Allah'ın bu ayetten muradı onun nikâhının haram kılınmasıdır. Bu sabit olunca deriz ki: Ortada var olan şey icap ve kabul sığasından ibarettir. Şayet bu inikat (bağlanma/sözleşme) gerçekleşmiş ise, ya hakikatte gerçekleştiği söylenecektir ya da şeriatın hükmünde; birincisi

بَاطِلٌ، لِأَنَّ صِيغَةَ الْإِيجَابِ وَالْقَبُولِ كَلَامٌ وَهُوَ عَرَضٌ لَا يَبْقَى، وَالْقَبُولُ لَا يُوجَدُ إِلَّا بَعْدَ الْإِيجَابِ، وَحُصُولُ الِانْعِقَادِ بَيْنَ الْمَوْجُودِ وَالْمَعْدُومِ مُحَالٌ. وَالثَّانِي: بَاطِلٌ، لِأَنَّ الشَّرْعَ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بُطْلَانَ هَذَا الْعَقْدِ قَطْعًا، وَمَعَ كَوْنِ هَذَا الْعَقْدِ بَاطِلًا قَطْعًا فِي حُكْمِ الشَّرْعِ، كَيْفَ يُمْكِنُ الْقَوْلُ بِأَنَّهُ مُنْعَقِدٌ شَرْعًا؟ فَثَبَتَ أَنَّ وُجُودَ هَذَا/ الْعَقْدِ وَعَدَمَهُ بِمَثَابَةٍ وَاحِدَةٍ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فَبَاقِي التَّفْرِيعِ وَالتَّقْرِيرِ مَا تَقَدَّمَ.

batıldır, çünkü icap ve kabul sığası bir kelamdır ve kelam da kalıcı olmayan bir arazdır; kabul ise ancak icaptan sonra var olur, var olan ile yok olan arasında bir bağlanmanın gerçekleşmesi ise imkânsızdır. İkincisi de batıldır; zira şeriat bu ayette bu akdin kat'î olarak batıl olduğunu açıklamıştır; bu akit şeriatın hükmünde kesin olarak batıl iken, şer'an mün'akit (bağlanmış/geçerli) olduğunun söylenmesi nasıl mümkün olabilir? Böylece bu akdin varlığı ile yokluğunun aynı mesabede olduğu sabit oldu. Bu sabit olunca, meselenin geri kalan tafsilatı ve takriri daha önce geçtiği gibidir.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ: الْبَنَاتُ، وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Haram Kılınanların İkinci Türü: Kızlardır. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كُلُّ أُنْثَى يَرْجِعُ نَسَبُهَا إِلَيْكَ بِالْوِلَادَةِ بِدَرَجَةٍ أَوْ بِدَرَجَاتٍ، بِإِنَاثٍ أَوْ بِذُكُورٍ فَهِيَ بِنْتُكَ، وَأَمَّا بِنْتُ الِابْنِ وَبِنْتُ الْبِنْتِ فَهَلْ تُسَمَّى بِنْتًا حَقِيقَةً أَوْ مَجَازًا؟ فَالْبَحْثُ فِيهِ عَيْنُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْأُمَّهَاتِ.

Birinci Mesele: İster kadınlar vasıtasıyla ister erkekler vasıtasıyla olsun, bir derece veya birkaç derece farkıyla nesebi doğum yoluyla sana ulaşan her kadın senin kızındır. Oğlun kızına ve kızın kızına hakikaten mi yoksa mecazen mi kız deneceği konusundaki inceleme ise, anneler bahsinde zikrettiğimizin aynısıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْبِنْتُ الْمَخْلُوقَةُ مِنْ مَاءِ الزِّنَا لَا تَحْرُمُ عَلَى الزَّانِي. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: تَحْرُمُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِنْتًا لَهُ فَوَجَبَ أَنْ لَا تَحْرُمَ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهَا لَيْسَتْ بِنْتًا لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Zina suyundan yaratılan kız zina edene haram olmaz. Ebû Hanîfe ise haram olduğunu söylemiştir. Şâfiî'nin delili şudur: O, onun kızı değildir; dolayısıyla haram olmaması vaciptir. Onun kızı olmadığını şu vecihlerle söyledik: Birincisi:

أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ إِمَّا أَنْ يُثْبِتَ كَوْنَهَا بِنْتًا لَهُ بِنَاءً عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَهِيَ كَوْنُهَا مَخْلُوقَةً مِنْ مَائِهِ، أَوْ بِنَاءً عَلَى حُكْمِ الشَّرْعِ بِثُبُوتِ هَذَا النَّسَبِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ عَلَى مَذْهَبِهِ طَرْدًا وَعَكْسًا، أَمَّا الطَّرْدُ فَهُوَ أَنَّهُ إِذَا اشْتَرَى جَارِيَةً بِكْرًا وَافْتَضَّهَا وَحَبَسَهَا فِي دَارِهِ فَأَتَتْ بِوَلَدٍ، فَهَذَا الْوَلَدُ مَعْلُومٌ أَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنْ مَائِهِ مَعَ أَنَّ أَبَا حَنِيفَةَ قَالَ: لَا يَثْبُتُ نَسَبُهَا إِلَّا عند الِاسْتِلْحَاقِ، وَلَوْ كَانَ السَّبَبُ هُوَ كَوْنَ الْوَلَدِ مُتَخَلِّقًا مِنْ مَائِهِ لَمَا تَوَقَّفَ فِي ثُبُوتِ هَذَا النَّسَبِ بِغَيْرِ الِاسْتِلْحَاقِ، وَأَمَّا الْعَكْسُ فَهُوَ أَنَّ الْمَشْرِقِيَّ إِذَا تَزَوَّجَ بِالْمَغْرِبِيَّةِ وَحَصَلَ هُنَاكَ وَلَدٌ، فَأَبُو حَنِيفَةَ أَثْبَتَ النَّسَبَ هُنَا مَعَ الْقَطْعِ بِأَنَّهُ غَيْرُ مَخْلُوقٍ مِنْ مَائِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقَوْلَ بِجَعْلِ التَّخْلِيقِ مِنْ مَائِهِ سَبَبًا لِلنَّسَبِ بَاطِلٌ طَرْدًا وَعَكْسًا عَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: النَّسَبُ إِنَّمَا يَثْبُتُ بِحُكْمِ الشَّرْعِ، فَهَهُنَا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ لَا نَسَبَ لِوَلَدِ الزِّنَا مِنَ الزَّانِي، وَلَوِ انْتَسَبَ إِلَى الزَّانِي لَوَجَبَ عَلَى الْقَاضِي مَنْعُهُ مِنْ ذَلِكَ الِانْتِسَابِ، فَثَبَتَ أَنَّ انْتِسَابَهَا إِلَيْهِ غَيْرُ مُمْكِنٍ، لَا بِنَاءً عَلَى الْحَقِيقَةِ، وَلَا بِنَاءً عَلَى حُكْمِ الشَّرْعِ.

Ebû Hanîfe onun kendi kızı olduğunu ya hakikate -ki o da kendi suyundan yaratılmış olmasıdır- dayanarak ispat edecektir ya da şeriatın bu nesebin sabit olduğuna dair hükmüne dayanacaktır. Birincisi, onun kendi mezhebine göre tard ve aks yönünden batıldır. Tard yönünden şöyledir: Bir adam bakire bir cariye satın alıp onunla ilişkiye girse ve onu evinde tutsa, sonra da kadın bir çocuk doğursa; bu çocuğun onun suyundan yaratıldığı bilinmesine rağmen Ebû Hanîfe: "İstilhâk (çocuğu kendi nesebine bağlama beyanı) olmadıkça onun nesebi sabit olmaz" demiştir. Şayet sebep çocuğun onun suyundan yaratılması olsaydı, bu nesebin sübutunu istilhâk olmaksızın durdurmazdı. Aks yönünden ise şöyledir: Doğulu bir adam Batılı bir kadınla evlense ve orada bir çocuk dünyaya gelse; Ebû Hanîfe çocuğun kesin olarak onun suyundan yaratılmadığı bilinmesine rağmen burada nesebi sabit kılmıştır. Böylece onun suyundan yaratılmayı nesebin sebebi kılma görüşünün Ebû Hanîfe'nin kavline göre tard ve aks yönünden batıl olduğu sabit olmuştur. Eğer: "Nesep ancak şeriatın hükmüyle sabit olur" dersek, bu durumda Müslümanlar zina çocuğunun zina edene neseben bağlanamayacağı hususunda icma etmişlerdir; şayet o kişi zina edene intisap etseydi, hâkimin onu bu intisaptan men etmesi vacip olurdu. Böylece o kadının ona intisap etmesinin ne hakikate ne de şeriatın hükmüne göre mümkün olmadığı sabit oldu.

الْوَجْهُ الثَّانِي: التَّمَسُّكُ

İkinci vecih:

بِقَوْلِهِ ﵊: «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ»

Onun aleyhisselâm: {الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ} “Çocuk nikâh yatağına aittir; zina edene ise mahrumiyet (taş) vardır” buyruğuna tutunmaktır.

فَقَوْلُهُ: الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ

Zira onun: {الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ} "Çocuk nikâh yatağına aittir" buyruğu,

يَقْتَضِي حَصْرَ النَّسَبِ فِي الْفِرَاشِ.

nesebin sadece nikâh yatağına (meşru evliliğe) hasredilmesini gerektirir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: لَوْ كَانَتْ بِنْتًا لَهُ لَأَخَذَتِ الْمِيرَاثَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ [النِّسَاءِ: ١١] وَلَثَبَتَتْ لَهُ وِلَايَةُ الْإِجْبَارِ،

Üçüncü vecih: Şayet onun kızı olsaydı, Yüce Allah'ın: {لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ} “Erkeğe iki kadının payı kadar pay vardır” [Nisâ 4/11] buyruğundan dolayı mirastan pay alırdı; ayrıca,

لِقَوْلِهِ ﵇: «زَوِّجُوا بَنَاتِكُمُ الْأَكْفَاءَ»

onun aleyhisselâm: {زَوِّجُوا بَنَاتِكُمُ الْأَكْفَاءَ} “Kızlarınızı denkleriyle evlendirin” buyruğundan dolayı onun üzerinde icbar (evlendirme) velayeti sabit olurdu;

وَلَوَجَبَ عَلَيْهِ نَفَقَتُهَا وَحَضَانَتُهَا، وَلَحَلَّتِ الْخَلْوَةُ بِهَا، فَلَمَّا لَمْ يَثْبُتْ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ عَلِمْنَا انْتِفَاءَ الْبِنْتِيَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهَا لَيْسَتْ بِنْتًا لَهُ وَجَبَ أَنْ يَحِلَّ التَّزَوُّجُ بِهَا، لِأَنَّ حُرْمَةَ التَّزَوُّجِ بِهَا إِمَّا لِلْبِنْتِيَّةِ، أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ الزِّنَا يُوجِبُ حُرْمَةَ الْمُصَاهَرَةِ، وَهَذَا الْحَصْرُ ثَابِتٌ بِالْإِجْمَاعِ.

onun nafakasını ve bakımını üstlenmesi ona vacip olurdu ve onunla baş başa kalması helal olurdu. Bunlardan hiçbir şey sabit olmayınca, kız evlat olma vasfının bulunmadığını anladık. Onun kendi kızı olmadığı sabit olunca da onunla evlenmenin helal olması vacip olur; zira onunla evlenmenin haramlığı ya kız evlat olmaktan ötürüdür ya da zinanın sıhriyet haramlığı doğurmasından ötürüdür. Bu hasr (iki ihtimale sınırlama) ise icma ile sabittir.

وَالْبِنْتِيَّةُ بَاطِلَةٌ كَمَا ذَكَرْنَا، وَحُرْمَةُ الْمُصَاهَرَةِ بِسَبَبِ الزِّنَا أَيْضًا بَاطِلَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ شَرْحُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، فَثَبَتَ أَنَّهَا غَيْرُ مُحَرَّمَةٍ عَلَى الزَّانِي واللَّه أَعْلَمُ.

Kız evlat olma vasfı zikrettiğimiz üzere batıldır; zina sebebiyle sıhriyet haramlığının oluşması da bu meselenin şerhinde daha önce geçtiği üzere batıldır. Böylece onun zina edene haram olmadığı sabit oldu. En doğrusunu Allah bilir.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ: الْأَخَوَاتُ: وَيَدْخُلُ فِيهِ الْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ مَعًا، / وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الْأَبِ فَقَطْ، وَالْأَخَوَاتُ مِنَ الْأُمِّ فَقَطْ.

Haram Kılınanların Üçüncü Türü: Kız kardeşlerdir: Buna hem anne-baba bir kız kardeşler, hem sadece baba bir kız kardeşler hem de sadece anne bir kız kardeşler dâhildir.

النَّوْعُ الرَّابِعُ وَالْخَامِسُ: الْعَمَّاتُ وَالْخَالَاتُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: كُلُّ ذَكَرٍ رَجَعَ نَسَبُكَ إِلَيْهِ فَأُخْتُهُ عَمَّتُكَ، وَقَدْ تَكُونُ الْعَمَّةُ مِنْ جِهَةِ الْأُمِّ وَهِيَ أُخْتُ أَبِي أُمِّكَ، وَكُلُّ أُنْثَى رَجَعَ نَسَبُكَ إِلَيْهَا بِالْوِلَادَةِ فَأُخْتُهَا خالتك،

Dördüncü ve Beşinci Tür: Halalar ve teyzelerdir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Nesebin kendisine ulaştığı her erkeğin kız kardeşi senin halandır; hala bazen anne tarafından da olabilir ki o da annenin babasının kız kardeşidir. Doğum yoluyla nesebin kendisine ulaştığı her kadının kız kardeşi de senin teyzendir;

وَقَدْ تَكُونُ الْخَالَةُ مِنْ جِهَةِ الْأَبِ وَهِيَ أُخْتُ أُمِّ أَبِيكَ.

teyze bazen baba tarafından da olabilir ki o da babanın annesinin kız kardeşidir.

النَّوْعُ السَّادِسُ وَالسَّابِعُ: بَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ: وَالْقَوْلُ فِي بَنَاتِ الْأَخِ وَبَنَاتِ الْأُخْتِ كَالْقَوْلِ فِي بَنَاتِ الصُّلْبِ. فَهَذِهِ الْأَقْسَامُ السَّبْعَةُ مُحَرَّمَةٌ فِي نَصِّ الْكِتَابِ بِالْأَنْسَابِ وَالْأَرْحَامِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كُلُّ امْرَأَةٍ حَرَّمَ اللَّه نِكَاحَهَا لِلنَّسَبِ وَالرَّحِمِ، فَتَحْرِيمُهَا مُؤَبَّدٌ لَا يَحِلُّ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا اللَّوَاتِي يَحِلُّ نِكَاحُهُنَّ ثُمَّ يَصِرْنَ مُحَرَّمَاتٍ بِسَبَبٍ طَارِئٍ، فَهُنَّ اللَّاتِي ذُكِرْنَ فِي بَاقِي الْآيَةِ.

Altıncı ve Yedinci Tür: Erkek kardeşin kızları ve kız kardeşin kızlarıdır: Erkek kardeşin kızları ile kız kardeşin kızları hakkındaki hüküm, öz kızlar hakkındaki hüküm gibidir. İşte bu yedi kısım, Kitab'ın nassında nesepler ve akrabalık bağları sebebiyle haram kılınmıştır. Müfessirler şöyle demişlerdir: Allah'ın nesep ve akrabalık bağı sebebiyle nikâhını haram kıldığı her kadının haramlığı ebedîdir; hiçbir surette helal olmaz. Nikâhı helal olup da sonradan arız olan bir sebeple haram kılınan kadınlar ise ayetin geri kalan kısmında zikredilenlerdir.

النَّوْعُ الثَّامِنُ وَالتَّاسِعُ:

Sekizinci ve Dokuzuncu Tür:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ.

Yüce Allah'ın: {وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ} “Sizi emziren sütanneleriniz ve sütkardeşleriniz [de size haram kılındı]” buyruğudur.

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الْمُرْضِعَاتُ سَمَّاهُنَّ أُمَّهَاتٍ لِأَجْلِ الْحُرْمَةِ، كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى سَمَّى أَزْوَاجَ النَّبِيِّ ﵇ أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ فِي قَوْلِهِ: وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ [الْأَحْزَابِ: ٦] لِأَجْلِ الْحُرْمَةِ.

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: [Yüce Allah] emziren kadınları, hürmetlerinden (saygınlık ve evlenme yasağından) ötürü anneler olarak isimlendirmiştir; nitekim Yüce Allah: {وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ} “Onun eşleri de onların anneleridir” [Ahzâb 33/6] buyruğunda da Peygamber aleyhisselâm'ın eşlerini yine aynı hürmetten ötürü müminlerin anneleri olarak isimlendirmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى نَصَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى حُرْمَةِ الْأُمَّهَاتِ وَالْأَخَوَاتِ مِنْ جِهَةِ الرَّضَاعَةِ إِلَّا أَنَّ الْحُرْمَةَ غَيْرُ مَقْصُورَةٍ عَلَيْهِنَّ،

İkinci Mesele: Yüce Allah bu ayette süt yönünden annelerin ve kız kardeşlerin haramlığını açıkça belirtmiştir; ancak haramlık bunlarla sınırlı değildir,

لِأَنَّهُ ﷺ قَالَ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ»

çünkü o ﷺ: {يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ} “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” buyurmuştur.

وَإِنَّمَا عَرَفْنَا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَاتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا سَمَّى الْمُرْضِعَةَ أُمًّا، وَالْمُرْضِعَةَ أُخْتًا، فَقَدْ نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَجْرَى الرَّضَاعَ مَجْرَى النَّسَبِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ بِسَبَبِ النَّسَبِ سَبْعًا: اثْنَتَانِ مِنْهَا هُمَا الْمُنْتَسِبَتَانِ بِطَرِيقِ الْوِلَادَةِ، وَهَمَّا الْأُمَّهَاتُ وَالْبَنَاتُ، وَخَمْسٌ مِنْهَا بِطَرِيقِ الْأُخُوَّةِ، وَهُنَّ الْأَخَوَاتُ وَالْعَمَّاتُ وَالْخَالَاتُ وَبَنَاتُ الْأَخِ وَبَنَاتُ الْأُخْتِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَعَ بَعْدَ ذلك في أخوال الرضاع كالحال ذَكَرَ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ صُورَةً وَاحِدَةً تَنْبِيهًا بِهَا عَلَى الْبَاقِي، فَذَكَرَ مِنْ قِسْمِ قَرَابَةِ الْوِلَادَةِ الْأُمَّهَاتِ، وَمِنْ قِسْمِ قَرَابَةِ الْأُخُوَّةِ الْأَخَوَاتِ، وَنَبَّهَ بِذِكْرِ هَذَيْنِ الْمِثَالَيْنِ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ عَلَى أَنَّ الْحَالَ فِي بَابِ الرَّضَاعِ كَالْحَالِ فِي النَّسَبِ، ثُمَّ إِنَّهُ ﵇ أَكَّدَ هَذَا الْبَيَانَ بِصَرِيحِ

Durumun böyle olduğunu ancak bu ayetlerin delaletiyle anladık. Şöyle ki: Yüce Allah emziren kadını anne, süt emziren/emzirdiği kızı da kız kardeş olarak isimlendirince; bununla süt emzirmeyi nesep yerine koyduğuna dikkat çekmiştir. Çünkü Yüce Allah nesep sebebiyle yedi kişiyi haram kılmıştır: Bunlardan ikisi doğum yoluyla intisap edenlerdir ki onlar da anneler ve kızlardır; beşi ise kardeşlik yoluyladır ki onlar da kız kardeşler, halalar, teyzeler, erkek kardeşin kızları ve kız kardeşin kızlarıdır. Sonra Yüce Allah bundan sonra süt hısımlığı durumuna başlayınca, geriye kalanlara dikkat çekmek üzere bu iki kısımdan birer suret zikretmiştir: Doğum akrabalığı kısmından anneleri, kardeşlik akrabalığı kısmından ise kız kardeşleri zikretmiştir. Bu iki kısımdan bu iki misali zikrederek süt bahsindeki durumun aynen nesepteki durum gibi olduğuna dikkat çekmiştir. Sonra o aleyhisselâm bu açıklamayı sarih

قَوْلِهِ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ»

{يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ} “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” buyruğuyla pekiştirmiştir.

فَصَارَ صَرِيحُ الْحَدِيثِ مُطَابِقًا لِمَفْهُومِ الْآيَةِ، وَهَذَا/ بَيَانٌ لَطِيفٌ.

Böylece hadisin sarih lafzı ayetin mefhumuna mutabık düşmüştür. Bu ise pek latif bir açıklamadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أُمُّ الْإِنْسَانِ مِنَ الرَّضَاعِ هِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهُ، وَكَذَلِكَ كُلُّ امْرَأَةٍ انْتَسَبَتْ إِلَى تِلْكَ الْمُرْضِعَةِ بِالْأُمُومَةِ، إِمَّا مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ أَوْ مِنْ جِهَةِ الرَّضَاعِ، وَالْحَالُ فِي الْأَبِ كَمَا فِي الْأُمِّ، وَإِذَا عَرَفْتَ الْأُمَّ وَالْأَبَ فَقَدْ عَرَفْتَ الْبِنْتَ أَيْضًا بِذَلِكَ الطَّرِيقِ، وَأَمَّا الْأَخَوَاتُ فَثَلَاثَةٌ: الْأُولَى أُخْتُكَ لِأَبِيكَ وَأُمِّكَ، وَهِيَ الصَّغِيرَةُ الْأَجْنَبِيَّةُ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أُمُّكَ بِلَبَنِ أَبِيكَ، سَوَاءٌ أَرْضَعَتْهَا مَعَكَ أَوْ مَعَ وَلَدٍ قَبْلَكَ أَوْ بَعْدَكَ، وَالثَّانِيَةُ أُخْتُكَ لِأَبِيكَ دُونَ أُمِّكَ، وَهِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا زَوْجَةُ أَبِيكَ بِلَبَنِ أَبِيكَ، وَالثَّالِثَةُ أُخْتُكَ لِأُمِّكَ دُونَ أَبِيكَ، وَهِيَ الَّتِي أَرْضَعَتْهَا أمك بلبن رجل آخَرَ، وَإِذَا عَرَفْتَ ذَلِكَ سَهُلَ عَلَيْكَ مَعْرِفَةُ الْعَمَّاتِ وَالْخَالَاتِ وَبَنَاتِ الْأَخِ وَبَنَاتِ الْأُخْتِ.

Üçüncü Mesele: İnsanın sütannesi, kendisini emziren kadındır; aynı şekilde ister nesep ister süt yoluyla olsun annelik bağıyla o sütanneye intisap eden her kadın da [sütannedir]. [Süt]babadaki durum da [süt]annedeki durum gibidir. Anneyi ve babayı bildiğinde, bu yolla kızı da bilmiş olursun. Sütkardeşlere gelince, bunlar üç kısımdır: Birincisi, anne-baba bir sütkardeşindir; bu da annenin babanın sütüyle emzirdiği yabancı kız çocuğudur; ister onu seninle birlikte, ister senden önceki veya sonraki bir çocukla birlikte emzirmiş olsun birdir. İkincisi, annen değil sadece baban bir olan sütkardeşindir; bu da babanın hanımının babanın sütüyle emzirdiği kızdır. Üçüncüsü, baban değil sadece annen bir olan sütkardeşindir; bu da annenin başka bir adamın sütüyle emzirdiği kızdır. Bunu bildiğinde süt halaları, süt teyzeleri, süt erkek kardeş kızlarını ve süt kız kardeş kızlarını bilmek de sana kolaylaşır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: الرَّضَاعُ يَحْرُمُ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ خَمْسَ رَضَعَاتٍ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: الرَّضْعَةُ الْوَاحِدَةُ كَافِيَةٌ، وَقَدْ مَرَّتْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَ هَذَا الِاسْمَ يَعْنِي الْأُمُومَةَ وَالْأُخُوَّةَ بِفِعْلِ الرَّضَاعِ، فَحَيْثُ حَصَلَ هَذَا الْفِعْلُ وَجَبَ أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْحُكْمُ، ثُمَّ سَأَلَ نَفْسَهُ فَقَالَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ بِمَنْزِلَةِ قَوْلِ الْقَائِلِ:

Dördüncü Mesele: Şâfiî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle demiştir: Süt emme, beş defa emme şartıyla haramlık doğurur. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: "Bir kere emmek yeterlidir" demiştir. Bu mesele Bakara Suresi'nde geçmişti. Ebû Bekir er-Râzî bu ayeti delil getirerek şöyle demiştir: Yüce Allah bu ismi -yani annelik ve kız kardeşliği- emzirme fiiline bağlamıştır; dolayısıyla bu fiil nerede gerçekleşirse hükmün de ona terettüp etmesi vacip olur. Sonra kendi kendine bir itiraz yönelterek şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: {وَأُمَّهاتُكُمُ اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ} “Sizi emziren anneleriniz” buyruğu, bir kimsenin:

وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي أَعْطَيْنَكُمْ، وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي كَسَوْنَكُمْ، وَهَذَا يَقْتَضِي تَقَدُّمَ حُصُولِ صِفَةِ الْأُمُومَةِ وَالْأُخْتِيَّةِ عَلَى

"Size veren anneleriniz" veya "sizi giydiren anneleriniz" demesi mesabesindedir; bu ise annelik ve kız kardeşlik sıfatının gerçekleşmesinin

فِعْلِ الرَّضَاعِ، بَلْ لَوْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: اللَّاتِي أَرْضَعْنَكُمْ هُنَّ أُمَّهَاتُكُمْ لَكَانَ مَقْصُودُكُمْ حَاصِلًا.

emzirme fiilinden önce bulunmasını iktiza eder. Hatta şayet Yüce Allah: "Sizi emzirenler sizin annelerinizdir" deseydi, sizin maksadınız hasıl olurdu.

وَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنْ قَالَ: الرَّضَاعُ هُوَ الَّذِي يَكْسُوهَا سِمَةَ الْأُمُومَةِ، فَلَمَّا كَانَ الِاسْمُ مُسْتَحَقًّا بِوُجُودِ الرَّضَاعِ كَانَ الْحُكْمُ مُعَلَّقًا بِهِ، بِخِلَافِ قَوْلِهِ وَأُمَّهَاتُكُمُ اللَّاتِي كَسَوْنَكُمْ، لِأَنَّ اسْمَ الْأُمُومَةِ غَيْرُ مُسْتَفَادٍ مِنَ الْكِسْوَةِ، قَالَ وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ مَفْهُومٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا رُوِيَ أَنَّهُ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عُمَرَ ﵄ فَقَالَ: قَالَ ابْنُ الزُّبَيْرِ: لَا بَأْسَ بِالرَّضْعَةِ وَلَا بِالرَّضْعَتَيْنِ، فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ: قَضَاءُ اللَّه خَيْرٌ مِنْ قَضَاءِ ابْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ اللَّه تَعَالَى:

Buna şöyle cevap vermiştir: Ona annelik vasfını kazandıran şey bizzat emzirmedir; isim emzirmenin varlığıyla hak edildiği için hüküm de ona bağlanmıştır; bu durum, "Sizi giydiren anneleriniz" sözünün hilafınadır, zira annelik ismi giydirmekten elde edilmez. [Râzî] dedi ki: Bunun bu ayetten anlaşıldığına şu rivayet delalet eder: İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'ya bir adam gelip: "İbnü'z-Zübeyr bir veya iki defa emmede bir beis (haramlık) yoktur dedi" deyince, İbn Ömer: "Allah'ın hükmü İbnü'z-Zübeyr'in hükmünden daha hayırlıdır. Allah Teâlâ:

وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ قَالَ: فَعَقَلَ ابْنُ عُمَرَ مِنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ التَّحْرِيمَ بِالرَّضَاعِ الْقَلِيلِ.

{وَأَخَواتُكُمْ مِنَ الرَّضاعَةِ} “Ve sütkardeşleriniz [de haram kılındı]” buyurdu" demiştir. [Râzî] dedi ki: İbn Ömer lafzın zahirinden az emmeyle de haramlığın gerçekleştiğini anlamıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْجَوَابَ رَكِيكٌ جِدًّا، أَمَّا قَوْلُهُ: إِنَّ اسْمَ الْأُمُومَةِ إِنَّمَا جَاءَ مِنْ فِعْلِ الرَّضَاعِ فَنَقُولُ: وَهَلِ النِّزَاعُ إِلَّا فِيهِ، فَإِنَّ عِنْدِي أَنَّ اسْمَ الْأُمُومَةِ إِنَّمَا جَاءَ مِنَ الرَّضَاعِ خَمْسَ مَرَّاتٍ، وَعِنْدَكَ إِنَّمَا جَاءَ مِنْ أَصْلِ الرَّضَاعِ، وَأَنْتَ إنما تمسكت بهذه الآية لا ثبات هَذَا الْأَصْلِ، فَإِذَا أَثْبَتَّ التَّمَسُّكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ كُنْتَ قَدْ أَثْبَتَّ الدَّلِيلَ بِالْمَدْلُولِ وَإِنَّهُ دَوْرٌ وَسَاقِطٌ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِأَنَّ ابْنَ عُمَرَ فَهِمَ مِنَ الْآيَةِ حُصُولَ التَّحْرِيمِ بِمُجَرَّدِ فِعْلِ الرَّضَاعِ، فَهُوَ مُعَارَضٌ بِمَا أَنَّ ابْنَ الزُّبَيْرِ مَا فَهِمَهُ/ مِنْهُ، وَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ فُقَهَاءِ الصَّحَابَةِ وَمِنَ الْعُلَمَاءِ بِلِسَانِ الْعَرَبِ، فَكَيْفَ جُعِلَ فَهْمُ أَحَدِهِمَا حُجَّةً وَلَمْ يُجْعَلْ فَهْمُ الْآخَرِ حُجَّةً عَلَى قَوْلِ خَصْمِهِ. وَلَوْلَا التَّعَصُّبُ الشَّدِيدُ الْمُعْمِي لِلْقَلْبِ لَمَا خَفِيَ ضَعْفُ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ، ثُمَّ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ الرَّازِيَّ أَخَذَ يَتَمَسَّكُ فِي إِثْبَاتِ مَذْهَبِهِ بِالْأَحَادِيثِ وَالْأَقْيِسَةِ، وَمَنْ تَكَلَّمَ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ وَجَبَ أَنْ لَا يَذْكُرَ إِلَّا مَا يَسْتَنْبِطُهُ مِنَ الْآيَةِ، فَأَمَّا مَا سِوَى ذَلِكَ فَإِنَّمَا يَلِيقُ بِكُتُبِ الْفِقْهِ.

Bil ki bu cevap son derece zayıftır. Onun: "Annelik ismi ancak emzirme fiilinden gelmiştir" sözüne gelince; biz deriz ki: İhtilaf zaten bu hususta değil midir? Zira bana göre annelik ismi ancak beş kere emzirmekten gelir, sana göre ise emzirmenin aslından gelir. Sen ise bu esası ispat etmek için bu ayete tutundun; bu ayete tutunmayı bu esas üzerine bina edip ispat edince, delili medlûl ile ispat etmiş oldun ki bu bir devirdir (kısır döngüdür) ve batıldır. İbn Ömer'in ayetten sadece emzirme fiiliyle haramlığın gerçekleştiğini anladığına tutunmaya gelince; İbnü'z-Zübeyr'in ayetten bunu anlamamış olması buna muarızdır. Her ikisi de sahabenin fakihlerinden ve Arap dilini bilen âlimlerdendi; nasıl olur da birinin anlayışı hasmının kavline karşı delil kılınır da diğerinin anlayışı delil sayılmaz? Kalbi kör eden şiddetli taassup olmasaydı bu sözlerin zayıflığı gizli kalmazdı. Sonra Ebû Bekir er-Râzî mezhebini ispat hususunda hadislere ve kıyaslara tutunmaya başlamıştır; oysa Kur'an'ın hükümleri hakkında konuşan kimsenin sadece ayetten istinbat ettiği şeyleri zikretmesi vaciptir, bunun dışındakiler ise ancak fıkıh kitaplarına yakışır.

النَّوْعُ الْعَاشِرُ: مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ.

Haram Kılınanların Onuncu Türü:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Yüce Allah'ın: {وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ} “Eşlerinizin anneleri [de size haram kılındı]” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأُمَّهَاتُ الْأَصْلِيَّةُ وَجَمِيعُ جَدَّاتِهَا مِنْ قِبَلِ الْأَبِ وَالْأُمِّ كَمَا بَيَّنَّا مِثْلَهُ فِي النَّسَبِ.

Birinci Mesele: Nesep bahsinde bir benzerini açıkladığımız üzere, öz anneler ve kadının hem baba hem de anne tarafından olan bütün nineleri bu ayetin kapsamına girer.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُ الْأَكْثَرِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ أَنَّ مَنْ تَزَوَّجَ بِامْرَأَةٍ حُرِّمَتْ عَلَيْهِ أُمُّهَا سَوَاءٌ دَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ، وَزَعَمَ جَمْعٌ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ

İkinci Mesele: Sahabe ve tâbiînin ekseriyetinin mezhebine göre, bir kadınla evlenen kimseye -ister onunla zifafa girsin ister girmesin- o kadının annesi haram olur. Sahabeden bir topluluk ise şöyle iddia etmiştir:

أُمَّ الْمَرْأَةِ إِنَّمَا تَحْرُمُ بِالدُّخُولِ بِالْبِنْتِ كَمَا أَنَّ الرَّبِيبَةَ إِنَّمَا تَحْرُمُ بِالدُّخُولِ بِأُمِّهَا، وَهُوَ قَوْلُ عَلِيٍّ

Tıpkı üvey kızın ancak annesiyle zifafa girmekle haram olması gibi, kadının annesi de ancak kızla zifafa girmekle haram olur; bu Ali'nin kavlidir.