Binûn

Nisâ Suresi — 10. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَزَيْدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ الزُّبَيْرِ وَجَابِرٍ، وَأَظْهَرِ الرِّوَايَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَحُجَّتُهُمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَيْنِ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ ثُمَّ ذَكَرَ شَرْطًا وَهُوَ قَوْلُهُ: مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الشَّرْطُ مُعْتَبَرًا فِي الْجُمْلَتَيْنِ مَعًا، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ جُمْلَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ بِنَفْسِهَا وَلَمْ يَدُلَّ الدَّلِيلُ عَلَى عَوْدِ ذَلِكَ الشَّرْطِ إِلَيْهِ، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِبَقَائِهِ عَلَى عُمُومِهِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ هَذَا الشَّرْطَ غَيْرُ عَائِدٍ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ أَنَّ الشَّرْطَ لَا بُدَّ مِنْ تَعْلِيقِهِ بِشَيْءٍ سَبَقَ ذِكْرُهُ فَإِذَا عَلَّقْنَاهُ بِإِحْدَى الْجُمْلَتَيْنِ لَمْ يَكُنْ بِنَا حَاجَةٌ إِلَى تَعْلِيقِهِ بِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ، فَكَانَ تَعْلِيقُهُ بِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ تَرْكًا لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ دَلِيلٍ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ عُمُومَ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْلُومٌ، وَعَوْدُ الشرط اليه محتمل، لأنه يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الشَّرْطُ مُخْتَصًّا بِالْجُمْلَةِ الْأَخِيرَةِ فَقَطْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْجُمْلَتَيْنِ مَعًا، وَالْقَوْلُ بِعَوْدِ هَذَا الشَّرْطِ إِلَى الْجُمْلَتَيْنِ تَرْكٌ لِظَاهِرِ الْعُمُومِ بِمُخَصَّصٍ مَشْكُوكٍ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ هَذَا

...ve Zeyd'in, İbn Ömer'in, İbnü'z-Zübeyr'in, Câbir'in ve İbn Abbâs'tan gelen en belirgin rivayetin [görüşüdür]. Onların delili şudur: Yüce Allah iki hüküm zikretmiştir ki bunlar {وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ} “Eşlerinizin anneleri” ve {وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ} “Yanınızda bulunan üvey kızlarınız” buyruklarıdır; sonra bir şart zikretmiştir ki o da {مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden [doğan]” buyruğudur. Dolayısıyla bu şartın her iki cümle için de muteber olması vacip olur. Birinci kavlin delili ise şudur: Yüce Allah'ın {وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ} “Eşlerinizin anneleri” buyruğu kendi başına müstakil bir cümledir ve bu şartın ona döndüğüne dair bir delil bulunmamaktadır; bu sebeple onun umumîliği üzere baki kaldığı söylenmelidir. Bu şartın [ilk cümleye] dönmediğini şu gerekçelerle söyledik: Birincisi: Şartın kendisinden önce geçen bir şeye taalluk etmesi zorunludur; onu [bu iki] cümleden birine taalluk ettirdiğimizde, ikinci cümleye taalluk ettirmemize bir ihtiyaç kalmaz. Dolayısıyla onu ikinci cümleye taalluk ettirmek delilsiz olarak zâhiri terk etmek olur ki bu da caiz değildir. İkincisi: Bu cümlenin umumîliği malumdur, şartın ona dönmesi ise muhtemeldir; zira şartın yalnızca son cümleye mahsus olması caiz olduğu gibi, her iki cümleye birden dönmesi de caizdir. Bu şartın iki cümleye birden döndüğünü söylemek, umûmun zâhirini şüpheli bir muhassis (özelleştirici) ile terk etmektir ki bu da caiz değildir. Üçüncüsü: Bu

الشَّرْطَ لَوْ عَادَ إِلَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مَقْصُورًا عَلَيْهَا، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِهَا وَبِالْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ أَيْضًا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَلْزَمُ الْقَوْلُ بِتَحْرِيمِ الرَّبَائِبِ مُطْلَقًا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ نَظْمُ الْآيَةِ هَكَذَا/ وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دخلتم بهن، فيكون المراد بكلمة «من» هاهنا التَّمْيِيزَ ثُمَّ يَقُولُ: وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بكلمة «من» هاهنا ابْتِدَاءَ الْغَايَةِ كَمَا يَقُولُ: بَنَاتُ الرَّسُولِ مِنْ خَدِيجَةَ، فَيَلْزَمُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ الْمُشْتَرَكِ فِي كِلَا مَفْهُومَيْهِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ فَيُقَالَ: إِنَّ كَلِمَةَ «مِنْ» لِلِاتِّصَالِ كقوله تَعَالَى:

şart şayet ilk cümleye dönecek olsaydı, ya sadece ona has kalacaktı ya da hem ona hem de ikinci cümleye taalluk edecekti. Birincisi batıldır; çünkü bu takdirde üvey kızların mutlak olarak haram kılındığını söylemek gerekir ki bu icma ile batıldır. İkincisi de batıldır; zira bu takdirde ayetin nazmı şöyle olur: {وَأُمَّهَاتُ نِسَائِكُمْ مِنْ نِسَائِكُمُ اللَّاتِي دخلتم بهن} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden olan eşlerinizin anneleri”. Böylece buradaki "min" (مِنْ) kelimesinden maksat temyiz (ayırma) olur. Sonra şöyle der: {وَرَبَائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden olup yanınızda bulunan üvey kızlarınız”. Burada ise "min" (مِنْ) kelimesinden maksat -tıpkı “Resûl'ün Hatice'den olan kızları” dendiği gibi- ibtidâ-i gâye (başlangıç/kaynak) olur. Bu durumda müşterek olan tek bir lafzın her iki kavramında birden kullanılması gerekir ki bu caiz değildir. Buna şöyle cevap verilmesi mümkündür: "Min" (مِنْ) kelimesi, tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi ittisaal (bağlılık/birliktelik) içindir:

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٧١]

{وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ} “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridirler” [Tevbe 71].

وَقَالَ ﵊: «مَا أَنَا مِنْ دَدٍ وَلَا الدَّدُ مِنِّي»

Ve [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Ben boş ve faydasız işten değilim, boş ve faydasız iş de benden değildir.”

وَمَعْنَى مُطْلَقِ الِاتِّصَالِ حَاصِلٌ فِي النِّسَاءِ وَالرَّبَائِبِ مَعًا.

Mutlak irtibat ve bağlılık anlamı ise hem eşlerde hem de üvey kızlarda birlikte mevcuttur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: فِي الدَّلَالَةِ عَلَى مَا قُلْنَاهُ: مَا

Söylediğimize delil olan dördüncü vecih:

رَوَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: إِذَا نَكَحَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَلَا يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا، دَخَلَ بِالْبِنْتِ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ، وَإِذَا تَزَوَّجَ الْأُمَّ فَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا فَإِنْ شَاءَ تَزَوَّجَ الْبِنْتَ،

Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir kimse bir kadınla nikâhlandığı zaman, kızıyla gerdeğe girsin yahut girmesin, artık onun annesiyle evlenmesi kendisine helal olmaz. Şayet anneyle evlenir de onunla gerdeğe girmeden onu boşarsa, dilerse kızıyla evlenebilir.”

وَطَعَنَ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي صِحَّةِ هَذَا الْحَدِيثِ. وَكَانَ عَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ يُفْتِي بِنِكَاحِ أُمِّ الْمَرْأَةِ إِذَا طَلَّقَ بِنْتَهَا قَبْلَ الْمَسِيسِ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ بِالْكُوفَةِ، فَاتَّفَقَ أَنْ ذَهَبَ إِلَى الْمَدِينَةِ فَصَادَفَهُمْ مُجْمِعِينَ عَلَى خِلَافِ فَتْوَاهُ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى الْكُوفَةِ لَمْ يَدْخُلْ دَارَهُ حَتَّى ذَهَبَ إِلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ وَقَرَعَ عَلَيْهِ الْبَابَ وَأَمَرَهُ بِالنُّزُولِ عَنْ تِلْكَ الْمَرْأَةِ. وَرَوَى قَتَادَةُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ: الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ قَبْلَ الدُّخُولِ وَأَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ أُمَّهَا فَإِنْ طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ تَزَوَّجَ أُمَّهَا، وَإِنْ مَاتَتْ لَمْ يَتَزَوَّجْ أُمَّهَا، وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا فَرَّقَ بَيْنَ الْمَوْتِ وَالطَّلَاقِ فِي التَّحْرِيمِ، لِأَنَّ الطَّلَاقَ قَبْلَ الدُّخُولِ لَا يَتَعَلَّقُ بِهِ شَيْءٌ مِنْ أَحْكَامِ الدُّخُولِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهَا عِدَّةٌ، وَأَمَّا الْمَوْتُ فَلَمَّا كَانَ فِي حُكْمِ الدُّخُولِ فِي بَابِ وُجُوبِ الْعِدَّةِ، لَا جَرَمَ جَعَلَهُ اللَّه سَبَبًا لِهَذَا التَّحْرِيمِ.

Muhammed b. Cerîr et-Taberî bu hadisin sıhhatine itiraz etmiştir. Abdullah b. Mes‘ûd o dönemde Kûfe'de iken, bir kimse eşini temas kurmadan önce boşadığında eşinin annesiyle evlenebileceğine fetva veriyordu. Bir defasında Medine'ye gitti ve onların kendi fetvasının hilafında icma ettiklerini gördü. Kûfe'ye dönünce evine bile girmeden o adama gitti, kapısını çaldı ve o kadından ayrılmasını emretti. Katâde, Saîd b. el-Müseyyeb'den, Zeyd b. Sâbit'in şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bir kimse hanımını gerdeğe girmeden önce boşayıp annesiyle evlenmek isterse; şayet onu gerdeğe girmeden önce boşamışsa annesiyle evlenebilir, fakat [kadın] ölmüşse annesiyle evlenemez." Bil ki o, haramlık konusunda ölüm ile talakı birbirinden şu sebeple ayırmıştır: Gerdeğe girmeden önceki talaka gerdeğin hükümlerinden hiçbir şey taalluk etmez; görmez misin ki kadına iddet beklemek vacip olmaz. Ölüme gelince; ölüm iddetin vacip olması babında gerdek hükmünde olduğu için, şüphesiz Allah bunu söz konusu haramlığa sebep kılmıştır.

النوع الحادي عشر: من المحرمات.

Haram Kılınanların On Birinci Türü:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ.

Yüce Allah'ın: {وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden olup yanınızda bulunan üvey kızlarınız [da size haram kılındı]. Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz [annelerini boşayıp kızlarıyla evlenmenizde] size bir günah yoktur” buyruğudur.

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الرَّبَائِبُ: جَمْعُ رَبِيبَةٍ، وَهِيَ بِنْتُ امْرَأَةِ الرَّجُلِ مِنْ غَيْرِهِ، وَمَعْنَاهَا مَرْبُوبَةٌ، لِأَنَّ/ الرجل هو يربها يقال: ربيت فلانا أربه: وربيته أُرَبِّيهِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَالْحُجُورُ جَمْعُ حِجْرٍ، وَفِيهِ لُغَتَانِ قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: حَجْرُ الْإِنْسَانِ وَحِجْرُهُ بِالْفَتْحِ وَالْكَسْرِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فِي حُجُورِكُمْ أَيْ فِي تَرْبِيَتِكُمْ، يُقَالُ: فُلَانٌ فِي حِجْرِ فُلَانٍ إِذَا كَانَ فِي تَرْبِيَتِهِ، وَالسَّبَبُ فِي هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ رَبَّى طِفْلًا أَجْلَسَهُ فِي حِجْرِهِ، فَصَارَ الْحِجَرُ عِبَارَةً عَنِ التَّرْبِيَةِ، كَمَا يُقَالُ: فُلَانٌ فِي حَضَانَةِ فُلَانٍ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْحِضْنِ الَّذِي هُوَ الْإِبْطُ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: فِي حُجُورِكُمْ أَيْ فِي بُيُوتِكُمْ.

Birinci Mesele: *Er-Rebâib* (الرَّبَائِبُ), *rebîbe* (رَبِيبَة) kelimesinin çoğuludur; o da bir adamın eşinin başka birinden olan kızıdır. Anlamı ise *merbûbe* (مَرْبُوبَة / yetiştirilen/terbiye edilen) demektir; çünkü adam onu yetiştirir. “Falancayı yetiştirdim, yetiştiririm” anlamında *rabeytü fulânen erubbu-hû* (رَبَيْتُ فُلَانًا أَرُبُّهُ) ve *rabeytühû urabbîh* (رَبَّيْتُهُ أُرَبِّيهِ) denir ki aynı manadadır. *El-Hucûr* (الْحُجُورُ) ise *hicr* (حِجْر) kelimesinin çoğuludur. Bunda iki lehçe vardır; İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Fetha ve kesre ile insanın *hacrı* (حَجْر) ve *hicridir* (حِجْر). {فِي حُجُورِكُمْ} “Yanınızda bulunan” buyruğuyla kastedilen ise sizin terbiyeniz altında olanlardır. Bir kimse diğerinin terbiyesi altında olduğunda “Falanca filancanın *hicrindedir* (kucağında/terbiyesindedir)” denir. Bu istiarenin sebebi şudur: Bir çocuğu büyüten herkes onu kucağına oturtur; böylece *hicr* kelimesi terbiyeden kinaye olmuştur. Nitekim koltuk altı/bağır anlamına gelen *hıdn* (حِضْن) kökünden türetilerek “Falanca filancanın *hazanetindedir* (حَضَانَة / himayesi/bakımı altındadır)” denilmesi de böyledir. Ebû Ubeyde ise: {فِي حُجُورِكُمْ} “Evlerinizde bulunan” demektir, demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رَوَى مَالِكُ بْنُ أَوْسِ بْنِ الْحَدَثَانِ عَنْ عَلِيٍّ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: الرَّبِيبَةُ إِذَا لَمْ تَكُنْ فِي حِجْرِ الزَّوْجِ وَكَانَتْ فِي بَلَدٍ آخَرَ، ثُمَّ فَارَقَ الْأُمَّ بَعْدَ الدُّخُولِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الرَّبِيبَةَ، وَنُقِلَ أَنَّهُ رِضْوَانُ اللَّه

Mâlik b. Evs b. el-Hadesân, Ali radıyallâhu anh'ın şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Üvey kız kocanın terbiyesi/himayesi altında olmayıp başka bir memlekette bulunursa ve adam gerdekten sonra anneyi boşarsa, üvey kızıyla evlenmesi caizdir." Ondan -Allah'ın rızası

عَلَيْهِ احْتَجَّ عَلَى ذَلِكَ بِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ

üzerine olsun- bu hususta Yüce Allah'ın: {وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ} “Yanınızda bulunan üvey kızlarınız” buyruğunu delil getirdiği nakledilmiştir.

شَرَطَ فِي كَوْنِهَا رَبِيبَةً لَهُ، كَوْنَهَا فِي حِجْرِهِ، فَإِذَا لَمْ تَكُنْ فِي تَرْبِيَتِهِ وَلَا فِي حِجْرِهِ فَقَدْ فَاتَ الشَّرْطُ، فَوَجَبَ أَنْ لَا تَثْبُتَ الْحُرْمَةُ، وَهَذَا اسْتِدْلَالٌ حَسَنٌ. وَأَمَّا سَائِرُ الْعُلَمَاءِ فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِذَا دَخَلَ بِالْمَرْأَةِ حُرِّمَتْ عَلَيْهِ ابْنَتُهَا سَوَاءٌ كَانَتْ فِي تَرْبِيَتِهِ أَوْ لَمْ تَكُنْ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ عَلَّقَ رَفْعَ الْجُنَاحِ بِمُجَرَّدِ عَدَمِ الدُّخُولِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُقْتَضِيَ لِحُصُولِ الْجُنَاحِ هُوَ مُجَرَّدُ الدُّخُولِ. وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنْ حُجَّةِ الْقَوْلِ الْأَوَّلِ فَهُوَ أَنَّ الْأَعَمَّ الْأَغْلَبَ أَنَّ بِنْتَ زَوْجَةِ الْإِنْسَانِ تَكُونُ فِي تَرْبِيَتِهِ، فَهَذَا الْكَلَامُ عَلَى الْأَعَمِّ، لَا أَنَّ هَذَا الْقَيْدَ شَرْطٌ فِي حُصُولِ هَذَا التَّحْرِيمِ.

Zira [Allah], kadının onun üvey kızı olmasında kendi himayesinde bulunmasını şart koşmuştur; binaenaleyh onun terbiyesinde ve himayesinde bulunmadığı zaman şart ortadan kalkmış olur ve haramlığın sabit olmaması gerekir. Bu güzel bir istidlaldir. Diğer âlimlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Bir kimse kadınla gerdeğe girdiğinde, ister terbiyesinde bulunsun ister bulunmasın kızı ona haram olur. Buna delil ise Yüce Allah'ın: {فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ فَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ} “Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz size bir günah yoktur” buyruğudur. Zira günahın kaldırılmasını sadece gerdeğe girmemiş olmaya bağlamıştır; bu da günahın meydana gelmesini gerektiren şeyin sadece gerdek olmasını iktiza eder. Birinci kavlin deliline verilen cevap ise şudur: Galip ve yaygın olan durum, kişinin eşinin kızının onun terbiyesinde bulunmasıdır; dolayısıyla bu ifade genel duruma göredir, yoksa bu kaydın söz konusu haramlığın meydana gelmesinde bir şart olduğu anlamına gelmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: تَمَسَّكَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي إِثْبَاتِ أَنَّ الزِّنَا يُوجِبُ حُرْمَةَ الْمُصَاهَرَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ قَالَ: لِأَنَّ الدُّخُولَ بِهَا اسْمٌ لِمُطْلَقِ الْوَطْءِ سَوَاءٌ كَانَ الْوَطْءُ نِكَاحًا أَوْ سِفَاحًا، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الزِّنَا بِالْأُمِّ يُوجِبُ تَحْرِيمَ الْبِنْتِ، وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ فِي نِهَايَةِ الضَّعْفِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُخْتَصَّةٌ بِالْمَنْكُوحَةِ لِدَلِيلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا تَنَاوَلَتِ امْرَأَةً كَانَتْ مِنْ نِسَائِهِ قَبْلَ دُخُولِهِ بِهَا وَالْمَزْنِيُّ بِهَا لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَيَمْتَنِعُ دُخُولُهَا فِي الْآيَةِ بَيَانُ الْأَوَّلِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ يَقْتَضِي أَنَّ كَوْنَهَا مِنْ نِسَائِهِ يَكُونُ مُتَقَدِّمًا عَلَى دُخُولِهِ بِهَا، وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَسَمَ نِسَاءَهُمْ إِلَى مَنْ تَكُونُ مَدْخُولًا بِهَا، وَإِلَى مَنْ لَا تَكُونُ كَذَلِكَ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ وَإِذَا كَانَ نِسَاؤُهُمْ مُنْقَسِمَةً إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ عَلِمْنَا أَنَّ كَوْنَ الْمَرْأَةِ مِنْ نِسَائِهِ أَمْرٌ مُغَايِرٌ لِلدُّخُولِ بِهَا، وَأَمَّا بَيَانُ أَنَّ الْمَزْنِيَّةَ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَذَلِكَ لِأَنَّ فِي النِّكَاحِ صَارَتِ الْمَرْأَةُ بِحُكْمِ الْعَقْدِ مِنْ نِسَائِهِ سَوَاءٌ دَخَلَ بِهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا، أَمَّا فِي الزِّنَا فَإِنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ قَبْلَ الدُّخُولِ بِهَا حَالَةٌ أُخْرَى تَقْتَضِي صَيْرُورَتَهَا مِنْ نِسَائِهِ، فَثَبَتَ بِهَذَا أَنَّ الْمَزْنِيَّةَ غَيْرُ دَاخِلَةٍ/ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِي: لَوْ أَوْصَى لِنِسَاءِ فُلَانٍ، لَا تَدْخُلُ هَذِهِ الزَّانِيَةُ فِيهِنَّ، وَكَذَلِكَ لَوْ حَلَفَ عَلَى نِسَاءِ بَنِي فُلَانٍ، لَا يَحْصُلُ الْحِنْثُ وَالْبِرُّ بِهَذِهِ الزَّانِيَةِ، فَثَبَتَ ضَعْفُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî, zinanın sıhriyet haramlığını gerektirdiğini ispat hususunda Yüce Allah'ın: {وَرَبائِبُكُمُ اللَّاتِي فِي حُجُورِكُمْ مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden olup yanınızda bulunan üvey kızlarınız” buyruğuna tutunmuştur. O şöyle demiştir: Zira bir kadınla zifafa girmek (duhûl), cinsel birliktelik ister nikâhla ister zina ile olsun mutlak cinsel ilişkinin adıdır. Bu da anneyle zina etmenin kızın haram olmasını gerektirdiğine delalet eder. Oysa bu istidlal son derece zayıftır. Çünkü bu ayet iki delilden ötürü nikâhlı kadına mahsustur: Birincisi: Bu ayet, ancak adamın onunla gerdeğe girmesinden önce de onun kadınlarından (eşlerinden) olan kimseyi kapsamaktadır; zina edilen kadın ise böyle değildir. Dolayısıyla onun bu ayetin kapsamına girmesi imkânsızdır. Birincinin açıklaması iki vecihledir: Birincisi: {مِنْ نِسائِكُمُ اللَّاتِي دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Kendileriyle gerdeğe girdiğiniz eşlerinizden” buyruğu, kadının onun eşlerinden olmasının onunla gerdeğe girmesinden önce olmasını iktiza eder. İkincisi: Yüce Allah {فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا دَخَلْتُمْ بِهِنَّ} “Eğer onlarla gerdeğe girmemişseniz” buyruğunun delaletiyle onların kadınlarını, gerdeğe girilmiş olanlar ve gerdeğe girilmemiş olanlar diye [ikiye] ayırmıştır. Onların kadınları bu iki kısma ayrılınca bildik ki bir kadının kişinin kadınlarından (eşlerinden) olması onunla gerdeğe girmesinden farklı bir durumdur. Zina edilen kadının böyle olmadığının açıklamasına gelince; çünkü nikâhta kadın, onunla gerdeğe girilsin ya da girilmesin akit hükmüyle onun eşlerinden biri haline gelmiştir; zinada ise onunla cinsel ilişkiden önce onun eşlerinden olmasını gerektirecek başka bir durum hâsıl olmamıştır. Böylece zina edilen kadının bu ayetin kapsamına girmediği sabit olmuştur. İkincisi: Bir kimse “filancanın kadınlarına” vasiyette bulunsa bu zina eden kadın onların arasına girmez. Aynı şekilde "falanoğullarının kadınları" üzerine yemin etse, bu zina eden kadınla yemin bozulmuş ya da yerine getirilmiş olmaz. Böylece bu istidlalin zayıflığı sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

النوع الثاني عشر: من المحرمات.

Haram Kılınanların On İkinci Türü:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: {وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri [de size haram kılındı]” buyruğudur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: لَا يَجُوزُ لِلْأَبِ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِجَارِيَةِ ابْنِهِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِنَّهُ يَجُوزُ، احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ فَقَالَ: جَارِيَةُ الِابْنِ حَلِيلَةٌ، وَحَلِيلَةُ الِابْنِ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْأَبِ، أَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الْأُولَى فَبَيَانُهَا بِالْبَحْثِ عَنِ الْحَلِيلَةِ فَنَقُولُ: الحليلة فعلية فَتَكُونُ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ أَوْ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، فَفِيهِ وَجْهَانِ:

Birinci Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh: "Babanın, oğlunun cariyesiyle evlenmesi caiz değildir" demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise caiz olduğunu söylemiştir. Şâfiî delil getirerek şöyle demiştir: Oğlun cariyesi bir *halîle*dir (حَلِيلَة) ve oğlun halîlesi babaya haramdır. Birinci öncüle gelince; bunun açıklaması *halîle* lafzının incelenmesiyle olur. Biz deriz ki: *Halîle*, *faîle* (فَعِيلَة) veznindedir; dolayısıyla fâil (özne) veya mef'ûl (nesne) anlamında olabilir. Bunda iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَأْخُوذًا مِنَ الْحِلِّ الَّذِي هُوَ الْإِبَاحَةُ، فَالْحَلِيلَةُ تَكُونُ بِمَعْنَى الْمُحَلَّةِ أَيِ الْمُحَلَّلَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَارِيَةَ كَذَلِكَ فَوَجَبَ كَوْنُهَا حَلِيلَةً لَهُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مَأْخُوذًا مِنَ الْحُلُولِ، فَالْحَلِيلَةُ عِبَارَةٌ عَنْ شَيْءٍ يَكُونُ مَحَلَّ الْحُلُولِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَارِيَةَ مَوْضِعُ حُلُولِ السَّيِّدِ، فَكَانَتْ حَلِيلَةً لَهُ، أَمَّا إِذَا قُلْنَا: الْحَلِيلَةُ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ فَفِيهِ وَجْهَانِ أَيْضًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا لِشِدَّةِ اتِّصَالِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ كَأَنَّهُمَا يَحِلَّانِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ وَفِي لِحَافٍ وَاحِدٍ وَفِي مَنْزِلٍ وَاحِدٍ وَلَا شَكَّ أَنَّ الْجَارِيَةَ كَذَلِكَ. الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا كَأَنَّهُ حَالٌّ فِي قَلْبِ صَاحِبِهِ وَفِي رُوحِهِ لِشِدَّةِ مَا بَيْنَهُمَا مِنَ الْمَحَبَّةِ وَالْأُلْفَةِ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ جَارِيَةَ الِابْنِ حَلِيلَةٌ، وَأَمَّا الْمُقَدِّمَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ أَنَّ حَلِيلَةَ الِابْنِ مُحَرَّمَةٌ عَلَى الْأَبِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ لَا يُقَالُ: إِنَّ أهل اللغة

Birincisi: Mubah kılma anlamındaki *el-hıll* (الْحِلّ) kökünden alınmış olmasıdır; bu takdirde *halîle*, *muhalle* (مُحَلَّة) yani helal kılınmış anlamında olur. Şüphe yok ki cariye de böyledir; binaenaleyh onun için bir halîle olması vacip olur. İkincisi: Bunun *el-hulûl* (الْحُلُول / konaklama/yerleşme) kökünden alınmış olmasıdır; bu takdirde *halîle*, yerleşilen/hulûl edilen yeri ifade eder. Şüphe yok ki cariye efendisinin hulûl mahallidir; dolayısıyla onun için bir halîle olmuştur. Şayet *halîle* ism-i fâil anlamındadır dersek, bunda da iki vecih vardır: Birincisi: İkisinden her birinin diğerine aşırı bağlılığından ötürü sanki aynı elbiseye, aynı yorgana ve aynı eve girip konaklıyor gibidirler; cariyede de şüphesiz bu durum vardır. İkincisi: Aralarındaki sevgi ve ülfetin şiddetinden dolayı sanki her biri arkadaşının kalbine ve ruhuna hulûl etmiştir. Zikrettiğimiz bütün bunlardan hareketle oğlun cariyesinin halîle olduğu sabit olmuştur. İkinci öncüle, yani Yüce Allah'ın {وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ} [مِنْ أَصْلابِكُمْ] buyruğu gereği oğlun halîlesinin babaya haram olduğuna gelince... Şöyle denilemez: Dil ehli

يَقُولُونَ: حَلِيلَةُ الرَّجُلِ زَوْجَتُهُ لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّا قَدْ بَيَّنَّا بِهَذِهِ الْوُجُوهِ الْأَرْبَعَةِ مِنَ الِاشْتِقَاقَاتِ الظَّاهِرَةِ أَنَّ لَفْظَ الْحَلِيلَةِ يَتَنَاوَلُ الْجَارِيَةَ، فَالنَّقْلُ الَّذِي ذَكَرْتُمُوهُ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ. فَكَيْفَ وَهُوَ شَهَادَةٌ عَلَى النَّفْيِ؟ فَإِنَّا لَا نُنْكِرُ أَنَّ لَفْظَ الْحَلِيلَةِ يَتَنَاوَلُ الزَّوْجَةَ، وَلَكِنَّا نُفَسِّرُهُ بِمَعْنًى يَتَنَاوَلُ الزَّوْجَةَ وَالْجَارِيَةَ، فَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ شَهَادَةٌ عَلَى النَّفْيِ وَلَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ.

"Adamın halîlesi onun nikâhlı eşidir" demektedirler. Zira biz deriz ki: Biz açık iştikaklardan gelen bu dört vecihle *halîle* lafzının cariyeyi de kapsadığını açıkladık; binaenaleyh zikrettiğiniz nakle itibar edilmez. Kaldı ki bu olumsuzluk üzerine bir şahitliktir; nasıl itibar edilsin? Zira biz *halîle* lafzının zevceyi kapsadığını inkâr etmiyoruz, ancak onu hem zevceyi hem de cariyeyi kapsayan bir anlamla tefsir ediyoruz. Dolayısıyla "Böyle değildir" diyen kimsenin sözü olumsuzluk üzerine bir şahitliktir ve buna itibar olunmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ احْتِرَازًا عَنِ الْمُتَبَنَّى، وَكَانَ الْمُتَبَنَّى فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ بِمَنْزِلَةِ الِابْنِ، وَلَا يَحْرُمُ عَلَى الْإِنْسَانِ حَلِيلَةُ مَنِ ادَّعَاهُ ابْنًا إِذَا لَمْ يَكُنْ مِنْ صُلْبِهِ، نَكَحَ الرَّسُولُ ﷺ زَيْنَبَ بِنْتَ جَحْشٍ الْأَسَدِيَّةَ وَهِيَ بِنْتُ أُمَيْمَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَكَانَتْ زَيْنَبُ ابْنَةَ عَمَّةِ النَّبِيِّ ﷺ، بَعْدَ أَنْ كَانَتْ زَوْجَةَ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ، فَقَالَ الْمُشْرِكُونَ: إِنَّهُ تَزَوَّجَ امْرَأَةَ ابْنِهِ فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ [الْأَحْزَابِ: ٤] وَقَالَ: لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] .

İkinci Mesele: {الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden olan” buyruğu evlatlığı dışarıda bırakmak içindir. İslâm'ın ilk döneminde evlatlık, öz oğul konumundaydı. Bir kimseye, kendi sulbünden olmadığı takdirde evlat edindiği kimsenin eşi haram olmaz. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, daha önce Zeyd b. Hârise'nin eşi olan Ümeyme bint Abdilmuttalib'in kızı Esedî kabilesinden Zeyneb bint Cahş ile evlendi; Zeyneb Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in halasının kızıydı. Müşrikler: "Oğlunun hanımıyla evlendi" dediler. Bunun üzerine Yüce Allah: {وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ} “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” [Ahzâb 4] ve {لِكَيْ لَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْواجِ أَدْعِيائِهِمْ} “Müminlere evlatlıklarının eşleri hususunda bir sıkıntı olmasın diye” [Ahzâb 37] ayetlerini indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ لَا يَتَنَاوَلُ حَلَائِلَ الْأَبْنَاءِ مِنَ الرَّضَاعَةِ، فَلَمَّا قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ لَزِمَ مِنْ ظَاهِرِ الْآيَتَيْنِ حِلُّ التَّزَوُّجِ بِأَزْوَاجِ الْأَبْنَاءِ مِنَ الرَّضَاعِ، إِلَّا

Üçüncü Mesele: {وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri” buyruğunun zâhiri, süt oğulların eşlerini kapsamaz. Ayetin sonunda {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyurunca, iki ifadenin zâhirinden süt oğulların eşleriyle evlenmenin helal olması gerekirdi; ancak

أَنَّهُ ﵇ قَالَ: «يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ»

[Peygamber] aleyhisselâm: “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” buyurmuştur.

فَاقْتَضَى هَذَا تَحْرِيمَ التَّزَوُّجِ بِحَلِيلَةِ الِابْنِ مِنَ الرَّضَاعِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ يَتَنَاوَلُ الرَّضَاعَ وَغَيْرَ الرَّضَاعِ، فَكَانَ

Bu da süt oğlun eşiyle evlenmenin haram olmasını iktiza etmiştir; çünkü {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” buyruğu hem süt akrabalığını hem de süt dışındakileri kapsamaktadır. Dolayısıyla

قوله: «يحرم من الرضاع ما يحرم من النَّسَبِ»

O'nun: “Nesepten haram olan her şey sütten de haram olur” hadisi

أَخَصَّ مِنْهُ، فَخَصَّصُوا عُمُومَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ واللَّه أَعْلَمُ.

ondan daha hususidir; böylece Kur'an'ın umumunu haber-i vâhid ile tahsis etmişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ حُرْمَةَ التَّزَوُّجِ بِحَلِيلَةِ الِابْنِ تَحْصُلُ بِنَفْسِ الْعَقْدِ كَمَا أَنَّ حُرْمَةَ التَّزَوُّجِ بِحَلِيلَةِ الْأَبِ تَحْصُلُ بِنَفْسِ الْعَقْدِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عُمُومَ الْآيَةِ يَتَنَاوَلُ حَلِيلَةَ الِابْنِ، سَوَاءٌ كَانَتْ مَدْخُولًا بِهَا أو لم تكن. أما ما روي ابْنَ عَبَّاسٍ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُبَيِّنْ أَنَّ هَذَا الْحُكْمَ مَخْصُوصٌ بِمَا إِذَا دَخَلَ الِابْنُ بِهَا. أَوْ غَيْرُ مَخْصُوصٍ بِذَلِكَ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: أَبْهِمُوا مَا أَبْهَمَهُ اللَّه، فَلَيْسَ مُرَادُهُ مِنْ هَذَا الْإِبْهَامِ كَوْنَهَا مُجْمَلَةً مُشْتَبِهَةً، بل المراد من هذا الإبهام التأييد. أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ فِي السَّبْعَةِ الْمُحَرَّمَةِ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ: إِنَّهَا مِنَ الْمُبْهَمَاتِ، أَيْ من اللواتي ثبت حرمتهن على سبيل التأبيد، فكذا هاهنا واللَّه أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Babanın eşiyle evlenme haramlığının sırf akitle meydana gelmesi gibi, oğlun eşiyle evlenme haramlığının da sırf akitle meydana geleceği hususunda ittifak etmişlerdir. Zira ayetin umumu, ister zifafa girilmiş olsun ister girilmemiş olsun oğlun eşini kapsamaktadır. İbn Abbâs'a, Yüce Allah'ın {وَحَلائِلُ أَبْنائِكُمُ الَّذِينَ مِنْ أَصْلابِكُمْ} “Kendi sulbünüzden olan oğullarınızın eşleri” buyruğu hakkında, bu hükmün oğlun onunla gerdeğe girmesi durumuna mı mahsus olduğu yoksa bununla tahsis edilmemiş mi olduğu sorulduğunda onun: "Allah'ın mübhem bıraktığını siz de mübhem bırakın" dediği rivayetine gelince; onun bu ibhamdan kastı, hükmün mücmel ve şüpheli olması değildir; aksine bu ibhamdan kasıt tebiddir (ebedîliktir). Görmez misin ki o, nesep yönünden haram kılınan yedi sınıf hakkında: "Onlar mübhemat tandır", yani haramlıkları ebedî olarak sabit olanlardandır, demiştir. İşte burada da durum böyledir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ تَقْتَضِي تَحْرِيمَ حَلِيلَةِ وَلَدِ الْوَلَدِ عَلَى الْجَدِّ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ وَلَدَ الْوَلَدِ يُطْلَقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ مِنْ صُلْبِ الْجَدِّ، وَفِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ وَلَدَ الْوَلَدِ مَنْسُوبٌ إِلَى الْجَدِّ بِالْوِلَادَةِ.

Beşinci Mesele: Bu ayetin, torunun eşinin dedeye haram olmasını gerektirdiği hususunda ittifak etmişlerdir. Bu da torun hakkında "dedenin sulbündendir" denilebileceğini gösterir. Bunda torunun dedeye doğum bağıyla mensup olduğuna da bir delalet vardır.

النَّوْعُ الثَّالِثَ عَشَرَ: مِنَ المحرمات.

Haram Kılınanların On Üçüncü Türü:

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Yüce Allah'ın: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً} “Geçmişte olanlar müstesna, iki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız da [size haram kılındı]. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğudur. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي مَحَلِّ الرَّفْعِ، لِأَنَّ التَّقْدِيرَ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَبَنَاتُكُمْ وَالْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ.

Birinci Mesele: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “İki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız” kavli ref konumundadır; zira takdiri şöyledir: “Size anneleriniz, kızlarınız ve iki kız kardeşin arasını birleştirmek haram kılındı.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ يَقَعُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: إِمَّا أَنْ يَنْكِحَهُمَا مَعًا، أَوْ يَمْلِكَهُمَا مَعًا، أَوْ يَنْكِحَ إِحْدَاهُمَا وَيَمْلِكَ الْأُخْرَى، أَمَّا الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي النِّكَاحِ. فَذَلِكَ يَقَعُ عَلَى وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يعقد عليهما جميعا، فالحكم هاهنا: إِمَّا الْجَمْعُ، أَوِ التَّعْيِينُ، أَوِ التَّخْيِيرُ، أَوِ الْإِبْطَالُ، أَمَّا الْجَمْعُ فَبَاطِلٌ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ هَكَذَا قَالُوا، إِلَّا أَنَّهُ مُشْكِلٌ عَلَى أَصْلِ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁، لِأَنَّ/ الْحُرْمَةَ لَا تَقْتَضِي الْإِبْطَالَ عَلَى قَوْلِ

İkinci Mesele: İki kız kardeşin arasını birleştirmek üç şekilde gerçekleşir: Ya ikisini birden nikâhlar veya ikisine birden [cariye olarak] malik olur yahut birini nikâhlayıp diğerine malik olur. İki kız kardeşin nikâhta bir araya getirilmesine gelince, bu da iki şekilde gerçekleşir: Birincisi: İkisine birden aynı anda akit yapmasıdır. Buradaki hüküm ya her ikisinin [nikâhının geçerli kılınarak] birleştirilmesi, ya birinin tayin edilmesi, ya muhayyer bırakılması yahut [her ikisinin nikâhının da] iptal edilmesidir. İkisinin birden [nikâhının geçerli kılınarak] birleştirilmesine gelince; bu ayetin hükmüyle batıldır, ulema böyle demiştir. Ancak bu durum Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın usulüne göre müşküldür; çünkü

أَبِي حَنِيفَةَ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الطَّلَقَاتِ حَرَامٌ عَلَى قَوْلِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَقَعُ، وَكَذَا النَّهْيُ عَنْ بَيْعِ الدِّرْهَمِ بِالدِّرْهَمَيْنِ لَمْ يَمْنَعْ مِنِ انْعِقَادِ هَذَا الْعَقْدِ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْمُبَايَعَاتِ الْفَاسِدَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِالنَّهْيِ عَلَى الْفَسَادِ لَا يَسْتَقِيمُ عَلَى قَوْلِهِ.

Ebû Hanîfe'nin kavline göre haramlık iptali gerektirmez. Görmez misin ki onun kavline göre talakları bir arada vermek haramdır, fakat yine de vâki olur. Aynı şekilde bir dirhemi iki dirheme satma yasağı bu akdin münakit olmasına engel teşkil etmemiştir. Bütün fasit akitlerdeki söz de böyledir. Böylece nehiyden fesada istidlal etmenin onun kavline göre tutarlı olmadığı sabit olmuştur.

فَإِنْ قَالُوا: وَهَذَا يَلْزَمُكُمْ أَيْضًا لِأَنَّ الطَّلَاقَ فِي زَمَانِ الْحَيْضِ وَفِي طُهْرٍ جَامَعَهَا فِيهِ مَنْهِيٌّ عَنْهُ، ثُمَّ إِنَّهُ يَقَعُ.

Şayet: "Bu [itiraz] size de lazımdır; zira hayız zamanında ve kendisinde cinsel ilişkide bulunulan temizlik vaktinde boşamak yasaklanmıştır, fakat yine de vâki olur" derlerse...

قُلْنَا: بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ فَرْقٌ دَقِيقٌ لَطِيفٌ ذَكَرْنَاهُ فِي الْخِلَافِيَّاتِ، فَمَنْ أَرَادَهُ فَلْيَطْلُبْ ذَلِكَ الْكِتَابَ فَثَبَتَ أَنَّ الْجَمْعَ بَاطِلٌ. وَأَمَّا أَنَّ التَّعْيِينَ أَيْضًا بَاطِلٌ، فَلِأَنَّ التَّرْجِيحَ مِنْ غَيْرِ مُرَجِّحٍ بَاطِلٌ، وَأَمَّا أَنَّ التَّخْيِيرَ أَيْضًا بَاطِلٌ، فَلِأَنَّ الْقَوْلَ بِالتَّخْيِيرِ يَقْتَضِي حُصُولَ الْعَقْدِ وَبَقَاءَهُ إِلَى أَوَانِ التَّعْيِينِ. وَقَدْ بَيَّنَّا بُطْلَانَهُ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقَوْلُ بِفَسَادِ الْعَقْدَيْنِ جَمِيعًا.

Biz deriz ki: Bu iki suret arasında hilafiyat kitabımızda zikrettiğimiz dakik ve latif bir fark vardır; onu isteyen kimse o kitaba baksın. Böylece [her ikisini] birleştirmenin batıl olduğu sabit oldu. Birini tayin etmenin de batıl olmasına gelince; çünkü tercih edici bir sebep olmaksızın tercih yapmak (tercîh bi-lâ müreccih) batıldır. Muhayyer bırakmanın da batıl olmasına gelince; çünkü muhayyerlik görüşü, akdin meydana gelmesini ve tayin vaktine kadar baki kalmasını iktiza eder. Biz ise bunun batıl olduğunu açıkladık. Dolayısıyla her iki akdin de fasit olduğunu söylemekten başka seçenek kalmamıştır.

الصُّورَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ صُوَرِ الْجَمْعِ: وَهِيَ أَنْ يَتَزَوَّجَ إِحْدَاهُمَا، ثُمَّ يَتَزَوَّجَ الْأُخْرَى بَعْدَهَا، فَهَهُنَا يُحْكَمُ بِبُطْلَانِ نِكَاحِ الثَّانِيَةِ، لِأَنَّ الدَّفْعَ أَسْهَلُ مِنَ الرَّفْعِ، وَأَمَّا الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ بِمِلْكِ الْيَمِينِ، أَوْ بِأَنْ يَنْكِحَ إِحْدَاهُمَا وَيَشْتَرِيَ الْأُخْرَى، فَقَدِ اخْتَلَفَتِ الصَّحَابَةُ فِيهِ،

Bir araya getirmenin ikinci sureti: Biriyle evlenip ardından diğeriyle evlenmesidir. Burada ikincisinin nikâhının butlanına hükmedilir; çünkü [meydana gelmesine] engel olmak, [meydana geldikten sonra] kaldırmaktan daha kolaydır. İki kız kardeşi mülk-i yemin (cariye edinme) yoluyla veya birini nikâhlayıp diğerini satın almak suretiyle bir araya getirmeye gelince; sahabe bu hususta ihtilaf etmiştir.

فقال علي وعمرو وَابْنُ مَسْعُودٍ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَابْنُ عُمَرَ: لَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا:

Ali, Ömer, İbn Mes‘ûd, Zeyd b. Sâbit ve İbn Ömer: "İkisinin arasını birleştirmek caiz değildir" demişlerdir.

وَالْبَاقُونَ جَوَّزُوا ذَلِكَ. أَمَّا الْأَوَّلُونَ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ مُطْلَقًا، فَوَجَبَ أَنْ يَحْرُمَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا عَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ وَعَنْ عُثْمَانَ أَنَّهُ قَالَ: أَحَلَّتْهُمَا آيَةٌ وَحَرَّمَتْهُمَا آيَةٌ، وَالتَّحْلِيلُ أَوْلَى، فَالْآيَةُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّحْلِيلِ هِيَ قَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٤] وَقَوْلُهُ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦] .

Diğerleri ise buna cevaz vermiştir. İlk görüş sahipleri, ayetin zâhirinin iki kız kardeşin arasını birleştirmeyi mutlak olarak haram kılmayı iktiza ettiği gerekçesiyle delil getirmişlerdir; binaenaleyh bütün şekilleriyle ikisini bir araya getirmek haram olmalıdır. Osman'dan ise şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Onları bir ayet helal kıldı, bir ayet de haram kıldı; helal kılma tarafı ise daha evladır." Helal kılmayı gerektiren ayet Yüce Allah'ın: {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna, evli kadınlar da [size haram kılındı]” [Nisâ 24] ve {إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “Ancak eşleri yahut ellerinin sahip olduğu cariyeler müstesna” [Mü'minûn 6] buyruklarıdır.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ دَالَّةٌ عَلَى تَحْرِيمِ الْجَمْعِ أَيْضًا، لِأَنَّ الْمُسْلِمِينَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ فِي حِلِّ الْوَطْءِ، فَنَقُولُ: لَوْ جَازَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ لَجَازَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْوَطْءِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج:

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Bu ayetler de birleştirmeyi haram kılmaya delalet etmektedir; zira Müslümanlar cinsel ilişkinin helalliği hususunda iki kız kardeşin arasını birleştirmenin caiz olmadığına icma etmişlerdir. Biz deriz ki: Şayet mülkiyette ikisinin arasını birleştirmek caiz olsaydı, Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “Onlar ki mahrem yerlerini korurlar; ancak eşleri yahut sahip oldukları cariyeler müstesna” [Meâric

٢٩، ٣٠] ، لَكِنَّهُ لَا يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ بِأَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى تَحْرِيمِ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا فِي الْمِلْكِ، أَوْلَى مِنْ أَنْ تَكُونَ دَالَّةً عَلَى الْجَوَازِ.

29-30] buyruğundan ötürü cinsel ilişkide de ikisinin arasını birleştirmek caiz olurdu. Oysa mülkiyette ikisinin arasını birleştirmek caiz değildir. Böylece bu ayetin, ikisini mülkiyette birleştirmenin haram olduğuna delalet etmesi, cevaza delalet etmesinden daha evla olduğu sabit olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: إِنْ سَلَّمْنَا دَلَالَتَهَا عَلَى جَوَازِ الْجَمْعِ، لَكِنْ نَقُولُ: التَّرْجِيحُ لِجَانِبِ الْحُرْمَةِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:

İkinci vecih: Ayetin bir araya getirmeyi caiz kılmaya delalet ettiğini kabul etsek bile biz deriz ki: Tercih haramlık cihetinedir. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi:

قَوْلُهُ ﵊: «مَا اجْتَمَعَ الْحَرَامُ وَالْحَلَالُ إِلَّا وَغَلَبَ الْحَرَامُ الْحَلَالَ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Haram ile helal bir araya geldiğinde mutlaka haram helale galip gelir” buyruğudur.

الثَّانِي: أَنَّهُ لَا شَكَّ أَنَّ الِاحْتِيَاطَ فِي جَانِبِ التَّرْكِ فَيَجِبُ، لِقَوْلِهِ ﵊: «دَعْ مَا يَرِيبُكَ إِلَى مَا لَا يَرِيبُكَ» الثَّالِثُ:

İkincisi: Şüphe yok ki ihtiyat terk etme tarafındadır; dolayısıyla [Peygamber] aleyhisselâm'ın: “Sana şüphe vereni bırak, şüphe vermeyene bak” buyruğu gereğince [terk etmek] vacip olur. Üçüncüsü:

أَنَّ مَبْنَى الْأَبْضَاعِ فِي الْأَصْلِ عَلَى الْحُرْمَةِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِذَا اسْتَوَتِ الْأَمَارَاتُ فِي حُصُولِ الْعَقْدِ مَعَ شَرَائِطِهِ وَفِي عَدَمِهِ وَجَبَ الْقَوْلُ بِالْحُرْمَةِ، وَلِأَنَّ النِّكَاحَ مُشْتَمِلٌ عَلَى/ الْمَنَافِعِ الْعَظِيمَةِ، فَلَوْ كَانَ خَالِيًا عَنْ جِهَةِ الْإِذْلَالِ وَالضَّرَرِ، لَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَشْرُوعًا فِي حَقِّ الْأُمَّهَاتِ لِأَنَّ إِيصَالَ النَّفْعِ إِلَيْهِنَّ مَنْدُوبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً [الْبَقَرَةِ: ٨٣] وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ مُحَرَّمًا عَلِمْنَا اشْتِمَالَهُ عَلَى وَجْهِ الْإِذْلَالِ وَالْمُضَارَّةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ الْأَصْلُ فِيهِ هُوَ الْحُرْمَةَ، وَالْحِلُّ إِنَّمَا ثَبَتَ بِالْعَارِضِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الرُّجْحَانَ لِجَانِبِ الْحُرْمَةِ، فَهَذَا هُوَ تَقْرِيرُ مَذْهَبِ عَلِيٍّ ﵁ فِي هَذَا الْبَابِ. أَمَّا إِذَا أَخَذْنَا بِالْمَذْهَبِ الْمَشْهُورِ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ، وَهُوَ أَنَّهُ يَجُوزُ الْجَمْعُ بَيْنَ أَمَتَيْنِ أُخْتَيْنِ فِي مِلْكِ الْيَمِينِ، فَإِذَا وَطِئَ إِحْدَاهُمَا حُرِّمَتِ الثَّانِيَةُ، وَلَا تَزُولُ هَذِهِ الْحُرْمَةُ مَا لَمْ يَزُلْ مِلْكُهُ عَنِ الْأُولَى بِبَيْعٍ أَوْ هِبَةٍ أَوْ عِتْقٍ أَوْ كِتَابَةٍ أو تزويج.

Nikâh ve cinsellik konularında aslolan haramlıktır. Bunun delili şudur: Şartlarıyla birlikte akdin gerçekleştiğine ve gerçekleşmediğine dair emareler eşit olduğunda haram olduğunu söylemek vaciptir. Ayrıca nikâh büyük menfaatler içermektedir; şayet küçültme ve zarar verme yönünden hali olsaydı, Yüce Allah'ın: {وَبِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً} “Ana babaya iyilik edin” [Bakara 83] buyruğu gereğince annelere menfaat ulaştırmak mendup olduğu için anneler hakkında da meşru olması gerekirdi. Bu durum haram kılındığına göre bildik ki onda bir küçültme ve zarar yönü bulunmaktadır. Durum böyle olunca nikâhta asıl olan haramlıktır, helallik ise ancak ârızî bir sebeple sabit olmuştur. Bu sabit olunca üstünlüğün haramlık cihetinde olduğu ortaya çıkmıştır. İşte Ali radıyallâhu anh'ın bu babdaki mezhebinin takriri budur. Fakihler arasında meşhur olan mezhebe uyulduğu takdirde ise, mülk-i yemin yoluyla iki kız kardeş cariyeyi bir arada bulundurmak caizdir; ancak onlardan biriyle cinsel ilişkide bulunursa ikincisi haram olur ve satmak, hibe etmek, azat etmek, mükâtebe yapmak veya evlendirmek suretiyle birincisi üzerindeki mülkiyeti zail olmadıkça bu haramlık kalkmaz.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: نِكَاحُ الْأُخْتِ فِي عِدَّةِ الْأُخْتِ الْبَائِنِ جَائِزٌ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: لَا يَجُوزُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّهُ لَمْ يُوجَدِ الْجَمْعُ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْمَنْعُ، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَمْ يُوجَدِ الْجَمْعُ لِأَنَّ نِكَاحَ الْمُطَلَّقَةِ زَائِلٌ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ لَهُ وَطْؤُهَا، وَلَوْ وَطِئَهَا يَلْزَمُهُ الْحَدُّ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَمَّا لَمْ يُوجَدِ الْجَمْعُ وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ الْمَنْعُ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدَ تَقْرِيرِ الْمُحَرَّمَاتِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٤] وَلَا شُبْهَةَ فِي انْتِفَاءِ جَمِيعِ تِلْكَ الْمَوَانِعِ، إِلَّا كَوْنُهُ جَمْعًا بَيْنَ أُخْتَيْنِ، فَإِذَا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْجَمْعَ مُنْتَفٍ وَجَبَ الْقَوْلُ بِالْجَوَازِ.

Üçüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh: "Bâin (kesin boşanmış) kız kardeşin iddeti sırasında diğer kız kardeşle evlenmek caizdir" demiştir. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh ise: "Caiz değildir" demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Bir araya getirme (cem') bulunmamaktadır; binaenaleyh men etmenin de hâsıl olmaması vaciptir. Bir araya getirmenin bulunmadığını söylememizin sebebi şudur: Boşanmış kadının nikâhı zail olmuştur; bunun delili ise adamın onunla cinsel ilişkide bulunmasının caiz olmaması ve şayet bulunursa kendisine had cezasının gerekmesidir. Bir araya getirme bulunmadığında men etmenin hâsıl olmamasının vacip olduğunu söylememizin sebebi ise Yüce Allah'ın haram olanları belirttikten sonra: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” [Nisâ 24] buyurmasıdır. İki kız kardeşi bir araya getirme durumu dışında bu engellerin tamamının ortadan kalktığı hususunda bir şüphe yoktur. Bir araya getirmenin ortadan kalktığı delille sabit olunca caiz olduğunu söylemek vacip olmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: النِّكَاحُ بَاقٍ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ بِدَلِيلِ وُجُوبِ الْعِدَّةِ وَلُزُومِ النَّفَقَةِ عَلَيْهَا.

Şayet: "İddetin vacip olması ve kadının nafakasının gerekmesi deliliyle nikâh bazı yönlerden bakidir" denilirse...

قُلْنَا: النِّكَاحُ لَهُ حَقِيقَةٌ وَاحِدَةٌ، وَالْحَقِيقَةُ الْوَاحِدَةُ يَمْتَنِعُ كَوْنُهَا مَوْجُودَةً مَعْدُومَةً مَعًا، بَلْ لَوِ انْقَسَمَتْ هَذِهِ الْحَقِيقَةُ إِلَى نِصْفَيْنِ حَتَّى يَكُونَ أَحَدُهُمَا مَوْجُودًا وَالْآخَرُ مَعْدُومًا صَحَّ ذَلِكَ، أَمَّا إِذَا كَانَتِ الْحَقِيقَةُ الْوَاحِدَةُ غَيْرَ قَابِلَةٍ لِلتَّنْصِيفِ كَانَ هَذَا الْقَوْلُ فَاسِدًا. وَأَمَّا وُجُوبُ الْعِدَّةِ وَلُزُومُ النَّفَقَةِ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ حَصَلَ النِّكَاحُ حَصَلَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى حَبْسِهَا، وَهَذَا لَا يُنْتِجُ أَنَّهُ حَصَلَتِ الْقُدْرَةُ عَلَى حَبْسِهَا لِلنِّكَاحِ، لِأَنَّ اسْتِثْنَاءَ عَيْنِ التَّالِي لَا يُنْتِجُ، فَبِالْجُمْلَةِ: فَإِثْبَاتُ حَقِّ الْحَبْسِ بَعْدَ زَوَالِ النِّكَاحِ بِطَرِيقٍ آخَرَ مَعْقُولٌ فِي الْجُمْلَةِ، فَأَمَّا الْقَوْلُ بِبَقَاءِ النِّكَاحِ حَالَ الْقَوْلِ بِعَدَمِهِ، فَذَلِكَ مِمَّا لَا يَقْبَلُهُ الْعَقْلُ، وَتَخْرِيجُ أَحْكَامِ الشَّرْعِ عَلَى وَفْقِ الْعُقُولِ، أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى مَا يُعْرَفُ بُطْلَانُهَا فِي بَدَاهَةِ الْعُقُولِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Nikâhın tek bir hakikati vardır; tek bir hakikatin ise aynı anda hem var hem de yok olması imkânsızdır. Bilakis bu hakikat, biri var diğeri yok olacak şekilde iki yarıya bölünebilseydi bu söz doğru olurdu; ancak tek bir hakikat ikiye bölünmeyi kabul etmiyorsa bu söz fasit olur. İddetin vacip olmasına ve nafakanın gerekmesine gelince; bil ki şayet nikâh hâsıl olursa kadını [evde] tutma yetkisi hâsıl olur; bu ise kadını tutma yetkisinin sırf nikâhtan ötürü hâsıl olduğu sonucunu vermez; zira [kıyasta] tâlinin (ikinci önermenin) aynısını istisna etmek sonuç vermez. Hülasa: Nikâh zail olduktan sonra başka bir yolla [kadını iddet süresince evde] tutma hakkını ispat etmek genel olarak akla uygundur. Fakat nikâhın bulunmadığı söylendiği halde aynı anda baki olduğunu söylemek aklın kabul etmeyeceği bir şeydir. Şeriatın hükümlerini akıllara uygun biçimde açıklamak, onları aklın bedahetiyle batıl olduğu bilinen şeylere hamletmekten daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: إِذَا أَسْلَمَ الْكَافِرُ وَتَحْتَهُ أُخْتَانِ اخْتَارَ. أَيَّتَهُمَا شَاءَ وَفَارَقَ الْأُخْرَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِنَّ كَانَ قَدْ تَزَوَّجَ بِهِمَا دَفْعَةً وَاحِدَةً فُرِّقَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمَا، وَإِنْ كَانَ قَدْ تَزَوَّجَ بِإِحْدَاهُمَا أَوَّلًا وَبِالْأُخْرَى ثَانِيًا، اخْتَارَ الْأُولَى وَفَارَقَ الثَّانِيَةَ، وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ لِأَبِي حَنِيفَةَ بِقَوْلِهِ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ قَالَ: هَذَا خِطَابٌ عَامٌّ/ فَيَتَنَاوَلُ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّهُ تَنَاوَلَ الْكَافِرَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ النِّكَاحُ فَاسِدًا، لِأَنَّ النَّهْيَ يَدُلُّ عَلَى الْفَسَادِ، فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّكَ بَنَيْتَ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ وَعَلَى أَنَّ النَّهْيَ يَدُلُّ عَلَى الْفَسَادِ، وَأَبُو حَنِيفَةَ لَا يَقُولُ بِوَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ، فَإِنْ قَالَ: فَهُمَا صَحِيحَانِ عَلَى قَوْلِكُمْ: فَكَانَ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ لَازِمًا عَلَيْكُمْ فَنَقُولُ: قَوْلُنَا: الْكُفَّارُ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ لَا نَعْنِي بِهِ فِي أَحْكَامِ الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ مَا دَامَ كَافِرًا لَا يُمْكِنُ تَكْلِيفُهُ بِفُرُوعِ الْإِسْلَامِ، وَإِذَا أَسْلَمَ سَقَطَ عَنْهُ كُلُّ مَا مَضَى بِالْإِجْمَاعِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَحْكَامُ الْآخِرَةِ، وَهُوَ أَنَّ الْكَافِرَ يُعَاقَبُ بِتَرْكِ فُرُوعِ الْإِسْلَامِ كَمَا يُعَاقَبُ عَلَى تَرْكِ الْإِسْلَامِ، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّهُ لَوْ تَزَوَّجَ الْكَافِرُ بِغَيْرِ وَلِيٍّ وَلَا شُهُودٍ، أَوْ تَزَوَّجَ بِهَا عَلَى سَبِيلِ الْقَهْرِ، فَبَعْدَ الْإِسْلَامِ يُقَرُّ ذَلِكَ النِّكَاحُ فِي حَقِّهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخِطَابَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ لَا يَظْهَرُ أَثَرُهُ فِي الْأَحْكَامِ الدُّنْيَوِيَّةِ فِي حَقِّ الْكَافِرِ، وَحُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّ فَيْرُوزَ الدَّيْلَمِيَّ أَسْلَمَ عَلَى ثَمَانِ نِسْوَةٍ،

Dördüncü Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh şöyle demiştir: Bir kâfir nikâhı altında iki kız kardeş varken Müslüman olursa, dilediğini seçer ve diğerinden ayrılır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Şayet ikisiyle aynı anda evlenmişse kendisiyle iki kadın arası ayrılır; eğer önce biriyle sonra diğeriyle evlenmişse birincisini seçer ve ikincisinden ayrılır. Ebû Bekir er-Râzî, Ebû Hanîfe lehine {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “İki kız kardeşi bir arada nikâhlamanız” buyruğuyla delil getirerek şöyle demiştir: Bu genel bir hitaptır; dolayısıyla mümini de kâfiri de kapsar. Kâfiri kapsadığı sabit olunca nikâhın fasit olması gerekir; zira nehiy fesada delalet eder. Ona şöyle denilir: Sen bu istidlali, kâfirlerin şeriatın füruuyla muhatap oldukları ve nehyin fesada delalet ettiği esası üzerine bina ettin; oysa Ebû Hanîfe bu iki esastan hiçbirini kabul etmemektedir. Şayet: "Bu ikisi sizin kavlinize göre sahihtir; dolayısıyla bu istidlal sizin için bağlayıcıdır" derse, biz deriz ki: Bizim "Kâfirler şeriatın füruu ile muhataptırlar" sözümüzden kastımız dünya hükümleri değildir; zira kâfir kaldığı müddetçe ona İslâm'ın füruunu yüklemek mümkün değildir; Müslüman olduğunda ise geçmişte kalan her şey icma ile kendisinden düşer. Bilakis bundan maksat ahiret hükümleridir; yani kâfir, İslâm'ı terk etmekten ötürü cezalandırıldığı gibi İslâm'ın füruunu terk etmekten ötürü de cezalandırılır. Bunu anladığına göre biz deriz ki: Bir kâfir velisiz ve şahitsiz evlense veya kadını zor kullanarak nikâhlasa, İslâm'a girdikten sonra bu nikâhın onun hakkında geçerli sayılacağı hususunda icma ettik. Böylece şeriatın füruu ile hitap edilmenin kâfir hakkında dünyevî hükümlerde eserinin ortaya çıkmadığı sabit olmuştur. Şâfiî'nin delili ise şudur: Fîrûz ed-Deylemî sekiz kadın nikâhı altında iken Müslüman olmuştu...

فَقَالَ ﵊: «اخْتَرْ أَرْبَعًا وَفَارِقْ سَائِرَهُنَّ»

Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Dördünü seç ve geri kalanlarından ayrıl» buyurdu.

خَيَّرَهُ بَيْنَهُنَّ، وَذَلِكَ يُنَافِي مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ التَّرْتِيبِ واللَّه أَعْلَمُ.

Onları onun tercihine bıraktı; bu ise sizin zikrettiğiniz tertip ile çelişir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ فِيهِ الْإِشْكَالُ الْمَشْهُورُ: وَهُوَ أَنَّ تَقْدِيرَ الْآيَةِ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ وَكَذَا وَكَذَا إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ، وَهَذَا يَقْتَضِي اسْتِثْنَاءَ الْمَاضِي مِنَ الْمُسْتَقْبَلِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَجَوَابُهُ بِالْوُجُوهِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ: وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ وَالْمَعْنَى أَنَّ مَا مَضَى مَغْفُورٌ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً؟

Beşinci Mesele: Yüce Allah'ın {إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna” buyruğu hakkında meşhur bir müşkil bulunmaktadır: Ayetin takdiri, «Anneleriniz ve şunlar şunlar size haram kılındı, geçmişte olanlar müstesna» şeklindedir; bu da geçmişin gelecekten istisna edilmesini gerektirir ki bu caiz değildir. Bunun cevabı, {وَلا تَنْكِحُوا مَا نَكَحَ آباؤُكُمْ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا قَدْ سَلَفَ} “Geçmişte olanlar müstesna, babalarınızın nikâhladığı kadınlarla evlenmeyin” buyruğunda zikredilen vecihlerle verilir. Anlamı ise {إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً} “Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” buyruğunun delaletiyle geçmişte olanların bağışlanmış olduğudur.

[سورة النساء (٤) : آية ٢٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 24]

وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً (٢٤)

{وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً} “Evli kadınlar da -sahip olduğunuz cariyeler müstesna- size haram kılındı. Bunlar Allah’ın üzerinize yazdığı hükmüdür. Bunların dışındakiler ise, gayrimeşru ilişkiye girmeksizin, iffetli yaşamak şartıyla mallarınızla istemeniz için size helal kılındı. O halde onlardan hangisinden faydalandıysanız, belirlenmiş mehirlerini onlara bir farz olarak verin. Mehrin belirlenmesinden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız şeyde üzerinize bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (24)

النوع الرابع: عشر من المحرمات.

Dördüncü Tür: [Evlenilmesi] haram kılınanların on dördüncüsü.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ.

Yüce Allah'ın {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Evli kadınlar da -sahip olduğunuz cariyeler müstesna- [size haram kılındı]. Bunlar Allah’ın üzerinize yazdığı hükmüdür. Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu.

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bu [ayet] hakkında birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْإِحْصَانُ فِي اللُّغَةِ الْمَنْعُ، وَكَذَلِكَ الْحَصَانَةُ، يُقَالُ: مَدِينَةٌ حَصِينَةٌ وَدِرْعٌ حَصِينَةٌ، أَيْ مَانِعَةٌ صَاحِبَهَا مِنَ الْجِرَاحَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ [الْأَنْبِيَاءِ: ٨٠] مَعْنَاهُ لِتَمْنَعَكُمْ وَتَحْرِزَكُمْ، وَالْحِصْنُ الْمَوْضِعُ الْحَصِينُ لِمَنْعِهِ مَنْ يُرِيدُهُ بِالسُّوءِ، وَالْحِصَانُ بِالْكَسْرِ الْفَرَسُ/ الْفَحْلُ، لِمَنْعِهِ صَاحِبَهُ مِنَ الْهَلَاكِ، وَالْحَصَانُ بِالْفَتْحِ الْمَرْأَةُ الْعَفِيفَةُ لِمَنْعِهَا فَرْجَهَا مِنَ الْفَسَادِ، قَالَ تَعَالَى:

Birinci Mesele: Dil bakımından ihsân (الْإِحْصَانُ) ve aynı şekilde hasânet (الْحَصَانَةُ), menetmek (engellemek) demektir. Medînetün hasîneh (مَدِينَةٌ حَصِينَةٌ) [korunaklı şehir] ve dir'un hasîneh (دِرْعٌ حَصِينَةٌ) [sağlam zırh] denilir ki sahibini yaralanmaktan engelleyen demektir. Yüce Allah: {وَعَلَّمْناهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَكُمْ لِتُحْصِنَكُمْ مِنْ بَأْسِكُمْ} “Sizi savaşınızın şiddetinden korusun diye ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” [Enbiyâ 80] buyurmuştur; bunun manası «sizi engellesin ve muhafaza etsin» demektir. Hısn (الْحِصْنُ), kendisine kötülük yapmak isteyeni engellediği için korunaklı yerdir (kaledir). Kesre ile hısân (الْحِصَانُ), sahibini helak olmaktan koruduğu için aygır ata denir. Fetha ile hasân (الْحَصَانُ) ise namusunu bozulmaktan menettiği için iffetli kadındır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها [التَّحْرِيمِ: ١٢] .

{وَمَرْيَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها} “İffetini koruyan İmrân kızı Meryem'i de...” [Tahrîm 12].

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْإِحْصَانِ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ عَلَى وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: الْحُرِّيَّةُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ [النُّورِ: ٤] يَعْنِي الْحَرَائِرَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَذَفَ غَيْرَ حُرٍّ لَمْ يُجْلَدْ ثَمَانِينَ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ يعني الحرائر، وكذلك قَوْلُهُ: مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ [النِّسَاءِ:

Bil ki Kur'an'da ihsân lafzı çeşitli vecihlerde gelmiştir: Birincisi: Hürriyettir; nitekim Yüce Allah'ın {وَالَّذِينَ يَرْمُونَ الْمُحْصَناتِ} “İffetli/hür kadınlara iftira atanlar” [Nûr 4] buyruğunda olduğu gibi, yani hür kadınlardır. Görmez misin ki hür olmayan birine zina iftirasında bulunursa seksen değnek vurulmaz. Aynı şekilde O'nun {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ} “Onlara hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı gerekir” buyruğu da hür kadınlar anlamındadır. Yine O'nun {مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ} “İffetli yaşamaları, gayrimeşru ilişkiye girmemeleri şartıyla” [Nisâ

٢٥] وَقَوْلُهُ: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ وَقَوْلُهُ: وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها [الْأَنْبِيَاءِ: ٩١] أَيْ أَعَفَّتْهُ، وَثَالِثُهَا الْإِسْلَامُ: مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ قِيلَ فِي تَفْسِيرِهِ: إِذَا أَسْلَمْنَ، وَرَابِعُهَا: كَوْنُ الْمَرْأَةِ ذَاتَ زَوْجٍ يُقَالُ:

25] buyruğu, {مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ} “İffetli yaşamak, gayrimeşru ilişkiye girmemek şartıyla” buyruğu ve {وَالَّتِي أَحْصَنَتْ فَرْجَها} “İffetini korumuş olanı da...” [Enbiyâ 91] yani onu iffetli tuttu buyruğu böyledir. Üçüncüsü: İslâm'dır; {فَإِذا أُحْصِنَّ} “Evlendiklerinde/İslâm'a girdiklerinde” buyruğu bunlardandır ki tefsirinde «Müslüman olduklarında» denilmiştir. Dördüncüsü: Kadının evli olmasıdır; nitekim şöyle denilir:

امْرَأَةٌ مُحْصَنَةٌ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ زَوْجٍ، وَقَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَعْنِي ذَوَاتِ الْأَزْوَاجِ، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ ذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى عطف المحصنات على المجرمات، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْإِحْصَانُ سَبَبًا لِلْحُرْمَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْحُرِّيَّةَ وَالْعَفَافَ وَالْإِسْلَامَ لَا تَأْثِيرَ لَهُ فِي ذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُزَوَّجَةَ، لِأَنَّ كَوْنَ الْمَرْأَةِ ذَاتَ زَوْجٍ لَهُ تَأْثِيرٌ فِي كَوْنِهَا مُحَرَّمَةً عَلَى الْغَيْرِ.

Kadın evli olduğunda imraetün muhsanatün (امْرَأَةٌ مُحْصَنَةٌ) denilir. Yüce Allah'ın {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Evli kadınlar da -sahip olduğunuz cariyeler müstesna- [size haram kılındı]” buyruğu da evli kadınlar demektir. Bundan maksadın bu olduğuna delil şudur: Yüce Allah muhsanat lafzını haram kılınan kadınlara atfetmiştir; dolayısıyla ihsanın haramlık sebebi olması gerekir. Bilinmektedir ki hürriyetin, iffetin ve İslâm'ın [nikâhın mutlak haram olmasında] böyle bir tesiri yoktur. Bu sebeple bundan maksadın «evli kadın» olması vacip olmuştur; çünkü bir kadının kocasının bulunması, başkasına haram olmasında tesir sahibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوُجُوهَ الْأَرْبَعَةَ مُشْتَرِكَةٌ فِي الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ اللُّغَوِيِّ، وَهُوَ الْمَنْعُ، وَذَلِكَ لِأَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِحْصَانَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَنْعِ، فَالْحُرِّيَّةُ سَبَبٌ لِتَحْصِينِ الْإِنْسَانِ مِنْ نَفَاذِ حُكْمِ الْغَيْرِ فِيهِ، وَالْعِفَّةُ أَيْضًا مَانِعَةٌ لِلْإِنْسَانِ عَنِ الشُّرُوعِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي، وَكَذَلِكَ الْإِسْلَامُ مَانِعٌ مِنْ كَثِيرٍ مِمَّا تَدْعُو إِلَيْهِ النَّفْسُ وَالشَّهْوَةُ، وَالزَّوْجُ أَيْضًا مَانِعٌ لِلزَّوْجَةِ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَالزَّوْجَةُ مَانِعَةٌ لِلزَّوْجِ مِنَ الْوُقُوعِ فِي الزِّنَا، وَلِذَلِكَ

Bil ki bu dört vecih, asıl lügat anlamı olan men etmede (engellemede) müşterektir. Çünkü biz ihsanın menetmekten ibaret olduğunu zikrettik. Şöyle ki hürriyet, başkasının hükmünün insana geçmesine karşı onu koruma sebebidir; iffet de insanı uygunsuz işlere girişmekten meneder; aynı şekilde İslâm, nefsin ve şehvetin çağırdığı pek çok şeyden meneder; koca da karısını pek çok şeyden meneder; kadın da kocasını zinaya düşmekten meneder. Bundan dolayıdır ki:

قَالَ ﵊: «مَنْ تَزَوَّجَ فَقَدْ حَصَّنَ ثُلُثَيْ دِينِهِ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Kim evlenirse dininin üçte ikisini koruma altına almış (ihsan etmiş) olur» buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ الْمَرْجِعَ بِكُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ إِلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى اللُّغَوِيِّ واللَّه أَعْلَمُ.

Böylece bütün bu vecihlerin merciinin söz konusu lügat manası olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي الْمُحْصَناتُ فَقَرَءُوا بِكَسْرِ الصَّادِ وَفَتْحِهَا فِي جَمِيعِ الْقُرْآنِ إِلَّا الَّتِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَإِنَّهُمْ أَجْمَعُوا عَلَى الْفَتْحِ فِيهَا، فَمَنْ قَرَأَ بِالْكَسْرِ جَعَلَ الْفِعْلَ لَهُنَّ يَعْنِي: أَسْلَمْنَ وَاخْتَرْنَ الْعَفَافَ، وَتَزَوَّجْنَ وَأَحْصَنَّ أَنْفُسَهُنَّ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأُمُورِ. وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ جَعَلَ الْفِعْلَ لِغَيْرِهِنَّ، يَعْنِي أَحْصَنَهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: Kurrâ {الْمُحْصَناتُ} kelimesinde ihtilaf etmiş; bu ayetteki hariç Kur'an'ın tamamında sâd harfini hem kesreli [muhsınât] hem fethalı [muhsanât] okumuşlardır; ancak bu ayettekinde fethalı okunması üzerinde icma etmişlerdir. Kesre ile okuyanlar fiili kadınlara nispet etmişlerdir; yani Müslüman olmuşlar, iffeti seçmişler, evlenmişler ve bu hususlar sebebiyle kendilerini korumuşlardır. Fetha ile okuyanlar ise fiili onların dışındakilere nispet etmişlerdir; yani kocaları onları koruma altına almıştır (muhsan kılmıştır). En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: الثَّيِّبُ الذِّمِّيُّ إِذَا زَنَى يُرْجَمُ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁:

Üçüncü Mesele: Şâfiî rahmetullâhi aleyh: «Evli (seyyib) zimmî zina ettiği zaman recmedilir» demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise:

لَا يُرْجَمُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّهُ حَصَلَ الزِّنَا مَعَ الْإِحْصَانِ وَذَلِكَ عِلَّةٌ لِإِبَاحَةِ الدَّمِ، فَوَجَبَ أَنْ يَثْبُتَ إِبَاحَةُ الدَّمِ، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الرَّجْمِ. أَمَّا قَوْلُنَا: حَصَلَ الزِّنَا مَعَ الْإِحْصَانِ، فَهَذَا يَعْتَمِدُ إِثْبَاتَ قَيْدَيْنِ:

«Recmedilmez» demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Zina ihsan ile birlikte gerçekleşmiştir; bu ise kanın helal olmasının illetidir; dolayısıyla kanın helal olmasının sübut bulması vacip olur. Bu sabit olunca da bunun recm yoluyla olması gerekir. «Zina ihsan ile birlikte gerçekleşmiştir» sözümüze gelince, bu iki kaydın ispatına dayanır:

أَحَدُهُمَا: حُصُولُ الزِّنَا وَلَا شَكَّ فِيهِ. الثَّانِي: / حُصُولُ الْإِحْصَانِ وَهُوَ حَاصِلٌ، لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْمُحْصَنَةِ: الْمُزَوَّجَةُ، وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ مُزَوَّجَةٌ فَهِيَ مُحْصَنَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ حَصَلَ الزِّنَا مَعَ الْإِحْصَانِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الزِّنَا مَعَ الْإِحْصَانِ عِلَّةٌ لِإِبَاحَةِ الدَّمِ

Birincisi: Zinanın gerçekleşmesidir ki bunda şüphe yoktur. İkincisi: İhsanın bulunmasıdır; o da mevcuttur. Çünkü Yüce Allah'ın {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ} “Evli kadınlar da...” buyruğu, muhsanadan maksadın «evli kadın» olduğuna delalet eder. Bu kadın da evlidir, dolayısıyla muhsanadır. Böylece zinanın ihsan ile birlikte gerçekleştiği sabit olmuştur. «İhsan ile birlikte zinanın kanın helal olmasının illeti olduğuna» gelince, bunu şundan dolayı söyledik:

لِقَوْلِهِ ﵊: «لَا يَحِلُّ دَمُ امرئ مسلم الا لا حدى مَعَانٍ ثَلَاثَةٍ»

Çünkü [Peygamber] aleyhisselâm: «Müslüman bir kimsenin kanı ancak üç durumdan biri sebebiyle helal olur» buyurmuş;

وَمِنْهَا

bunlardan biri olarak da

قَوْلُهُ: «وَزِنًا بَعْدَ إِحْصَانٍ»

«İhsandan sonraki zina» sözünü zikretmiştir.

جَعَلَ الزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ عِلَّةً لِإِبَاحَةِ الدَّمِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ، وَالْمُسْلِمُ مَحَلٌّ لِهَذَا الْحُكْمِ، أَمَّا الْعِلَّةُ فَهِيَ مُجَرَّدُ الزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، بِدَلِيلِ أَنَّ لَامَ التَّعْلِيلِ إِنَّمَا دَخَلَ عَلَيْهِ. أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ حَكَمَ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ، أَنَّ الزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ عِلَّةٌ لِإِبَاحَةِ الدَّمِ، إِلَّا أَنَّ كَوْنَهُ مُسْلِمًا مَحَلُّ الْحُكْمِ، وَخُصُوصُ مَحَلِّ الْحُكْمِ لَا يَمْنَعُ مِنَ التَّعْدِيَةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ الْمَحَلِّ، وَإِلَّا لَبَطَلَ الْقِيَاسُ بِالْكُلِّيَّةِ. وَأَمَّا الْعِلَّةُ فَهِيَ مَا دَخَلَ عليه لا م التَّعْلِيلِ، وَهِيَ مَاهِيَّةُ الزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، وَهَذِهِ الْمَاهِيَّةُ لَمَّا حَصَلَتْ فِي حَقِّ الثَّيِّبِ الذِّمِّيِّ، وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ فِي حَقِّهِ إِبَاحَةُ الدَّمِ، فثبت أنه مباح الدم. ثم هاهنا طَرِيقَانِ: إِنْ شِئْنَا اكْتَفَيْنَا بِهَذَا الْقَدْرِ، فَإِنَّا نَدَّعِي كَوْنَهُ مُبَاحَ الدَّمِ وَالْخَصْمُ لَا يَقُولُ به، فصار محجوجا، أَوْ نَقُولُ: لَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ مُبَاحُ الدَّمِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِطَرِيقِ الرَّجْمِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ.

[Hadis], Müslüman hakkında ihsandan sonraki zinayı kanın helal olmasının illeti kılmıştır; Müslüman ise bu hükmün mahallidir. İllete gelince, o sırf ihsandan sonraki zinadır; nitekim ta'lil lamı (gerekçe bildiren harf) ancak onun üzerine dahil olmuştur. Bu meselede söylenebilecek en ileri nokta, Müslüman hakkında ihsandan sonraki zinanın kanın helal olmasının illeti olduğuna hükmetmiş olmasıdır; ne var ki onun Müslüman olması hükmün mahallidir; hükmün mahallinin hususi oluşu ise o mahallen başkasına geçişe (ta'diyeye) engel olmaz, aksi takdirde kıyas bütünüyle batıl olurdu. İllet ise üzerine ta'lil lamının dahil olduğu şeydir ki o da ihsandan sonraki zina mahiyetidir. Bu mahiyet evli (seyyib) zimmî hakkında da gerçekleştiğinde, onun hakkında da kanın helal oluşunun gerçekleşmesi vacip olur. Böylece onun kanının helal olduğu sabit olmuştur. Bundan sonra burada iki yol vardır: Dilersek bu kadarıyla iktifa ederiz; zira biz onun kanının helal olduğunu iddia ediyoruz, hasım ise bunu kabul etmemektedir; dolayısıyla delille ilzam edilmiş olur. Yahut deriz ki: Onun kanının helal olduğu sabit olunca, bunun recm yoluyla olması vacip olur; zira [kanın helalliği ile recm arasında] fark gözeten kimse yoktur.

فَإِنْ قِيلَ: مَا ذَكَرْتُمْ إِنْ دَلَّ عَلَى أَنَّ الذِّمِّيَّ مُحْصَنٌ، فَهَهُنَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُحْصَنٍ، وَهُوَ

Şayet şöyle denilirse: Sizin zikrettiğiniz şey zimmînin muhsan olduğuna delalet ediyorsa da burada onun muhsan olmadığına delalet eden bir delil vardır; o da:

قَوْلُهُ ﵊: «مَنْ أَشْرَكَ باللَّه فَلَيْسَ بِمُحْصَنٍ» .

[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Kim Allah'a ortak koşarsa muhsan değildir» hadisidir.

قُلْنَا: ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ أَنَّ الذِّمِّيَّ مُحْصَنٌ، وَثَبَتَ بِهَذَا الْخَبَرِ الَّذِي ذَكَرْتُمْ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُحْصَنٍ، فَنَقُولُ: إِنَّهُ مُحْصَنٌ بمعنى أنه ذات زَوْجٍ، وَغَيْرُ مُحْصَنٍ بِمَعْنَى أَنَّهُ لَا يُحَدُّ قَاذِفُهُ، وَقَوْلُهُ: مَنْ أَشْرَكَ باللَّه فَلَيْسَ بِمُحْصَنٍ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُحَدُّ قَاذِفُهُ، لَا عَلَى أَنَّهُ لَا يُحَدُّ عَلَى الزِّنَا، لِأَنَّهُ وَصَفَهُ بِوَصْفِ الشِّرْكِ وَذَلِكَ جِنَايَةٌ، وَالْمَذْكُورُ عَقِيبَ الْجِنَايَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ أَمْرًا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً، وَقَوْلُنَا: إِنَّهُ لَا يُحَدُّ قَاذِفُهُ يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً، أَمَّا قَوْلُنَا: لَا يُحَدُّ عَلَى الزِّنَا، لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ عُقُوبَةً لَهُ، فَكَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: مَنْ أَشْرَكَ باللَّه فَلَيْسَ بِمُحْصَنٍ مَا ذَكَرْنَاهُ واللَّه أَعْلَمُ.

Deriz ki: Zikrettiğimiz delille zimmînin muhsan olduğu sabit olmuş, zikrettiğiniz bu haberle de muhsan olmadığı sabit olmuştur. O halde deriz ki: O, evli olması anlamında muhsandır; kendisine zina iftirasında bulunan kimseye had cezası uygulanmaması anlamında ise muhsan değildir. O'nun: «Kim Allah'a ortak koşarsa muhsan değildir» sözünü, zina ettiği için kendisine had uygulanmaz manasına değil, kendisine zina iftirasında bulunana had uygulanmaz manasına hamletmek vaciptir. Çünkü onu şirk vasfıyla nitelemiştir ve bu bir cinayettir (suçtur); cinayetin peşinden zikredilen şeyin ise ceza olmaya elverişli bir husus olması gerekir. «Kendisine iftira edene had vurulmaz» sözümüz ceza olmaya elverişlidir; «Zinadan dolayı kendisine had vurulmaz» sözümüz ise onun için bir ceza olmaya elverişli değildir. Dolayısıyla O'nun: «Kim Allah'a ortak koşarsa muhsan değildir» buyruğundan maksat zikrettiğimiz husustur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهَا ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ زَوْجٍ حُرِّمَتْ عَلَى غَيْرِ زَوْجِهَا، إِلَّا إِذَا صَارَتْ مِلْكًا لِإِنْسَانٍ فَإِنَّهَا تَحِلُّ لِلْمَالِكِ، الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِمِلْكِ اليمين هاهنا مِلْكُ النِّكَاحِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ ذَوَاتَ الْأَزْوَاجِ حَرَامٌ عَلَيْكُمْ إِلَّا إِذَا مَلَكْتُمُوهُنَّ بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ بَعْدَ وُقُوعِ الْبَيْنُونَةِ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِنَّ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ الزَّجْرُ عَنِ الزِّنَا وَالْمَنْعُ مِنْ وَطْئِهِنَّ إِلَّا بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ، أَوْ بِمِلْكِ يَمِينٍ إِنْ كَانَتِ الْمَرْأَةُ مَمْلُوكَةً، وَعَبَّرَ عَنْ/ ذَلِكَ بِمِلْكِ الْيَمِينِ لِأَنَّ مِلْكَ الْيَمِينِ حَاصِلٌ فِي النِّكَاحِ وَفِي الْمِلْكِ.

Dördüncü Mesele: {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ} “Evli kadınlar da...” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat evli kadınlardır. Bu takdire göre {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Kadın evli olduğunda kocasından başkasına haramdır; ancak bir insanın mülkü haline gelirse mâlike helal olur. İkincisi: Buradaki yemin mülkiyetinden (cariyeliğe sahip olmaktan) maksat nikâh mülkiyetidir; manası da şudur: Kocalarıyla aralarında ayrılık vuku bulduktan sonra onları yeni bir nikâhla mülk edinmeniz müstesna, evli kadınlar size haramdır. Bu sözden maksat zinadan men etmek ve kadın köle ise yeni bir nikâh veya mülk-i yemîn olmaksızın onlarla cinsel ilişkide bulunmayı engellemektir. Bundan mülk-i yemîn diye ifade edilmiştir; zira yemin mülkiyeti hem nikâhta hem de kölelik mülkiyetinde mevcuttur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ هاهنا بِالْمُحْصَنَاتِ الْحَرَائِرُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النساء: ٢٥] ذكر هاهنا الْمُحْصَنَاتِ ثُمَّ قَالَ بَعْدَهُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ كان المراد بالمحصنات هاهنا مَا هُوَ الْمُرَادُ هُنَاكَ،

İkinci Görüş: Burada muhsanâttan maksat hür kadınlardır. Buna delil, Yüce Allah'ın bu ayetten sonraki şu buyruğudur: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “İçinizden mümin ve hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz [mümin cariyelerden alsın]” [Nisâ 25]. Burada muhsanâtı zikretmiş, ardından da {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ} “İçinizden hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse...” buyurmuştur; öyleyse buradaki muhsanâttan maksat, oradakinden kastedilen ne ise o olmalıdır.

ثُمَّ الْمُرَادُ مِنَ الْمُحْصَنَاتِ هُنَاكَ الْحَرَائِرُ، فَكَذَا هاهنا. وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ إِلَّا الْعَدَدَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّه مِلْكًا لَكُمْ وَهُوَ الْأَرْبَعُ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْحَرَائِرُ إِلَّا الْعَدَدَ الَّذِي جَعَلَهُ اللَّه مِلْكًا لَكُمْ وَهُوَ الْأَرْبَعُ، الثَّانِي: الْحَرَائِرُ مُحَرَّمَاتٌ عَلَيْكُمْ إِلَّا مَا أَثْبَتَ اللَّه لَكُمْ مِلْكًا عَلَيْهِنَّ، وَذَلِكَ عِنْدَ حُضُورِ الْوَلِيِّ وَالشُّهُودِ وَسَائِرِ الشَّرَائِطِ الْمُعْتَبَرَةِ فِي الشَّرِيعَةِ، فَهَذَا الْأَوَّلُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ هُوَ الْمُخْتَارُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج: ٢٩، ٣٠] ، جَعَلَ مِلْكَ الْيَمِينِ عِبَارَةً عَنْ ثُبُوتِ الْمِلْكِ فيها، فوجب أن يكون هاهنا مُفَسَّرًا بِذَلِكَ، لِأَنَّ تَفْسِيرَ كَلَامِ اللَّه تَعَالَى بِكَلَامِ اللَّه أَقْرَبُ الطُّرُقِ إِلَى الصِّدْقِ وَالصَّوَابِ واللَّه أَعْلَمُ.

Oradaki muhsanâttan maksat hür kadınlar olduğuna göre burada da böyledir. Bu takdire göre {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Bundan maksat Allah'ın sizin için mülk kıldığı sayıdır ki o da dörttür. Böylece takdir şöyledir: «Allah'ın sizin için mülk kıldığı sayı olan dört müstesna hür kadınlar size haram kılındı.» İkincisi: Velinin, şahitlerin ve şeriatta muteber sayılan diğer şartların hazır bulunması anında Allah'ın onlar üzerinde size mülkiyet sabit kıldığı durumlar müstesna, hür kadınlar size haram kılınmıştır. {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} buyruğunun tefsirinde muhtar olan bu birinci görüştür; nitekim Yüce Allah'ın {وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “Onlar mahrem yerlerini korurlar; ancak eşleri ve sahip oldukları cariyeleri müstesna” [Meâric 29-30] buyruğu da buna delalet eder. [Bu ayet] mülk-i yemîni onlar üzerindeki mülkiyetin sübutundan ibaret kılmıştır; öyleyse burada da bu şekilde tefsir edilmesi vaciptir. Çünkü Yüce Allah'ın kelamını yine Allah'ın kelamıyla tefsir etmek doğruluğa ve hakikate en yakın yoldur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ إِذَا سُبِيَ أَحَدُ الزَّوْجَيْنِ قَبْلَ الْآخَرِ وَأُخْرِجَ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ وَقَعَتِ الْفُرْقَةُ.

Beşinci Mesele: Karı kocadan biri diğerinden önce esir alınıp Dârülislâm'a çıkarıldığı takdirde aralarında ayrılığın meydana geleceği hususunda ittifak etmişlerdir.

أَمَّا إِذَا سُبِيَا مَعًا فَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: هاهنا تَزُولُ الزَّوْجِيَّةُ، وَيَحِلُّ لِلْمَالِكِ أَنْ يَسْتَبْرِئَهَا بِوَضْعِ الْحَمْلِ إِنْ كَانَتْ حَامِلًا مِنْ زَوْجِهَا، أَوْ بِالْحَيْضِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: لَا تَزُولُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁ أَنَّ قَوْلَهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ يَقْتَضِي تَحْرِيمَ ذَاتِ الْأَزْوَاجِ ثُمَّ قَوْلُهُ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ يَقْتَضِي أَنَّ عِنْدَ طَرَيَانِ الْمِلْكِ تُرْفَعُ الْحُرْمَةُ وَيَحْصُلُ الْحِلُّ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: لَوْ حَصَلَتِ الْفُرْقَةُ بِمُجَرَّدِ طَرَيَانِ الْمِلْكِ لَوَجَبَ أَنْ تَقَعَ الْفُرْقَةُ بِشِرَاءِ الْأَمَةِ وَاتِّهَابِهَا وَإِرْثِهَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَيُقَالُ لَهُ: كَأَنَّكَ مَا سَمِعْتَ أَنَّ الْعَامَّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ حُجَّةٌ فِي الْبَاقِي، وَأَيْضًا: فَالْحَاصِلُ عِنْدَ السَّبْيِ إِحْدَاثُ الْمِلْكِ فِيهَا، وَعِنْدَ الْبَيْعِ نُقِلَ الْمِلْكُ مِنْ شَخْصٍ إِلَى شَخْصٍ فَكَانَ الْأَوَّلُ أَقْوَى، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.

İkisi birlikte esir alındıklarında ise Şâfiî radıyallâhu anh: «Burada evlilik bağı zail olur; mâlikin -eğer kocasından hamile ise doğum yapmasıyla, değilse hayız görmesiyle- istibrâda bulunması helal olur» demiştir. Ebû Hanîfe rahmetullâhi aleyh ise: «Zail olmaz» demiştir. Şâfiî'nin radıyallâhu anh delili şudur: {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ النِّساءِ} “Evli kadınlar da...” buyruğu evli kadınların haramlığını gerektirir; ardından gelen {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” buyruğu ise mülkiyetin arız olması durumunda haramlığın kalkıp helalliğin hâsıl olmasını gerektirir. Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Şayet ayrılık sırf mülkiyetin arız olmasıyla hâsıl olsaydı, cariyenin satın alınması, hibe edilmesi ve miras kalmasıyla da ayrılığın vuku bulması gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı malumdur. Ona şöyle denilir: Sanki sen tahsisten sonra umumun geri kalanda hüccet olduğunu işitmemişsin! Ayrıca esaret anında hâsıl olan durum kadın üzerinde mülkiyetin yeniden ihdasıdır; satışta ise mülkiyet bir şahıstan diğerine nakledilmiştir, dolayısıyla birincisi daha kuvvetlidir; böylece aradaki fark ortaya çıkmıştır.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مَذْهَبُ عَلِيٍّ وَعُمَرَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ أَنَّ الْأَمَةَ الْمَنْكُوحَةَ إِذَا بِيعَتْ لَا يَقَعُ عَلَيْهَا الطَّلَاقُ، وَعَلَيْهِ إِجْمَاعُ الْفُقَهَاءِ الْيَوْمَ، وَقَالَ أُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَجَابِرٌ وَأَنَسٌ: إِنَّهَا إِذَا بِيعَتْ طُلِّقَتْ. حُجَّةُ الْجُمْهُورِ: أَنَّ عَائِشَةَ لَمَّا اشْتَرَتْ بَرِيرَةَ وَأَعْتَقَتْهَا خَيَّرَهَا النَّبِيُّ ﷺ وَكَانَتْ مُزَوَّجَةً، وَلَوْ وَقَعَ الطَّلَاقُ بِالْبَيْعِ لَمَا كَانَ لِذَلِكَ التَّخْيِيرِ فَائِدَةٌ. وَمِنْهُمْ مَنْ

Altıncı Mesele: Ali, Ömer ve Abdurrahman b. Avf'ın mezhebi; evli cariye satıldığında boşanmanın vuku bulmayacağı yönündedir ve günümüzde fakihlerin icmaı da bunun üzerinedir. Übey b. Ka'b, İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, Câbir ve Enes ise şöyle demişlerdir: O satıldığı zaman boşanmış olur. Cumhûrun delili şudur: Âişe Berîre'yi satın alıp azat ettiğinde -ki Berîre evliydi- Peygamber ﷺ onu muhayyer bırakmıştır; şayet satışla talak vuku bulsaydı bu muhayyer bırakmanın bir faydası olmazdı. Onlardan kimi de

رَوَى فِي قِصَّةِ بَرِيرَةَ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «بَيْعُ الْأَمَةِ طَلَاقُهَا»

Berîre kıssasında [Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Cariyenin satılması onun boşanmasıdır» buyurduğunu rivayet etmiştir.

وَحُجَّةُ أبي كَعْبٍ/ وَابْنِ مَسْعُودٍ عُمُومُ الِاسْتِثْنَاءِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ وَحَاصِلُ الْجَوَابِ عَنْهُ يَرْجِعُ إِلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ واللَّه أَعْلَمُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ ذِكْرَ الْمُحَرَّمَاتِ بِقَوْلِهِ: كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ مِنْ غَيْرِ لَفْظِ الفعل فان قوله: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ يدل على معنى الكتبة فَالتَّقْدِيرُ: كُتِبَ عَلَيْكُمْ تَحْرِيمُ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ كِتَابًا مِنَ اللَّه، وَمَجِيءُ الْمَصْدَرِ مِنْ غَيْرِ لَفْظِ الْفِعْلِ كَثِيرٌ نَظِيرُهُ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ [النَّمْلِ: ٨٨] الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى جِهَةِ الْأَمْرِ، وَيَكُونَ «عَلَيْكُمْ» مُفَسِّرًا لَهُ فَيَكُونُ الْمَعْنَى: الْزَمُوا كِتَابَ اللَّه.

Übey [b.] Ka'b ve İbn Mes'ûd'un delili ise {إِلَّا مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Sahip olduğunuz cariyeler müstesna” buyruğundaki istisnanın umumudur. Buna verilen cevabın özü Kur'an umumunun haber-i vahid ile tahsis edilmesine dayanır. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah haram kılınanların zikrini {كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ} “Bunlar Allah’ın üzerinize yazdığı hükmüdür” buyruğuyla noktalamıştır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bunun, fiilin kendi lafzından olmayan tekid edici bir mastar (mef'ûl-i mutlak) olmasıdır; zira {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğu yazma/farz kılma (kitabet) manasına delalet eder. Takdiri ise şöyledir: «Önceki zikredilen haramların haramlığı, Allah'tan bir kitap (farz) olarak üzerinize yazılmıştır.» Fiilin kendi lafzından gelmeyen mastarın gelişi pek çoktur; {وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ} “Dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. [Bu,] Allah’ın sanatıdır” [Neml 88] ayeti bunun benzeridir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Bunun emir cihetinden mensup olması ve «aleyküm» lafzının onu açıklaması caizdir; buna göre anlam «Allah'ın kitabına sarılın» şeklinde olur.

ثُمَّ قَالَ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra [Allah]: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyurmuştur. Bunda da birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأُحِلَّ لَكُمْ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْأَلِفِ وَالْحَاءِ عَطْفًا عَلَى كِتابَ اللَّهِ يَعْنِي كَتَبَ اللَّه عَلَيْكُمْ تَحْرِيمَ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ وَأَحَلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَهَا.

Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs, {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğuna atıfla meçhul sîgada (fâili isimlendirilmemiş fiil olarak) {وَأُحِلَّ لَكُمْ} [size helal kılındı] şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise elif ve hâ harflerini fethalı okuyarak [ve ehella leküm / Allah size helal kıldı şeklinde] {كِتابَ اللَّهِ} lafzına atfetmişlerdir; yani Allah bu şeylerin haramlığını size yazmış ve bunların dışındakileri size helal kılmıştır.

المسألة الثاني: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ يَقْتَضِي حِلَّ كُلِّ مَنْ سِوَى الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ.

İkinci Mesele: Bil ki Yüce Allah'ın {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğunun zahiri, zikredilen sınıflar dışındaki herkesin helal olmasını iktiza eder.

إِلَّا أَنَّهُ دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَى تَحْرِيمِ أَصْنَافٍ أُخَرَ سِوَى هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ وَنَحْنُ نَذْكُرُهَا.

Ancak bu zikredilenlerin dışında başka sınıfların da haram kılındığına delil bulunmuştur; biz de bunları zikredeceğiz.

الصِّنْفُ الْأَوَّلُ: لَا يُجْمَعُ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَبَيْنَ عَمَّتِهَا وَخَالَتِهَا،

Birinci Sınıf: Kadın ile halasının ve teyzesinin arası [nikâhta] birleştirilemez.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلَا عَلَى خَالَتِهَا»

Nitekim Peygamber ﷺ: «Bir kadın, halasının yahut teyzesinin üzerine nikâhlanamaz» buyurmuştur.

وَهَذَا خَبَرٌ مَشْهُورٌ مُسْتَفِيضٌ، وَرُبَّمَا قِيلَ: إِنَّهُ بَلَغَ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ، وَزَعَمَ الْخَوَارِجُ أَنَّ هَذَا خَبَرٌ وَاحِدٌ، وَتَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لَا يَجُوزُ، وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ عُمُومَ الْكِتَابِ مَقْطُوعُ الْمَتْنِ ظَاهِرُ الدَّلَالَةِ، وَخَبَرُ الْوَاحِدِ مَظْنُونُ الْمَتْنِ ظَاهِرُ الدَّلَالَةِ، فَكَانَ خَبَرُ الْوَاحِدِ أَضْعَفَ مِنْ عُمُومِ الْقُرْآنِ، فَتَرْجِيحُهُ عَلَيْهِ بِمُقْتَضَى تَقْدِيمِ الْأَضْعَفِ عَلَى الْأَقْوَى وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: مِنْ جُمْلَةِ الْأَحَادِيثِ الْمَشْهُورَةِ خَبَرُ مُعَاذٍ، وَإِنَّهُ يَمْنَعُ مِنْ تَقْدِيمِ خَبَرِ الْوَاحِدِ عَلَى عُمُومِ الْقُرْآنِ مِنْ وَجْهَيْنِ لِأَنَّهُ قَالَ: بِمَ تَحْكُمُ؟ قَالَ بِكِتَابِ اللَّه، قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَجِدْ قَالَ: بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَقَدَّمَ التَّمَسُّكَ بِكِتَابِ اللَّه عَلَى التَّمَسُّكِ بِالسُّنَّةِ، وَهَذَا يَمْنَعُ مِنْ تَقْدِيمِ السُّنَّةِ عَلَى الْكِتَابِ، وَأَيْضًا فَإِنَّهُ قَالَ: فَإِنْ لَمْ تَجِدْ قَالَ: بِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، عَلَّقَ جَوَازَ التَّمَسُّكِ بِالسُّنَّةِ عَلَى عَدَمِ الْكِتَابِ بِكَلِمَةِ «إِنْ» وَهِيَ لِلِاشْتِرَاطِ، وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ. الثَّالِثُ: أَنَّ مِنَ الْأَحَادِيثِ الْمَشْهُورَةِ

Bu meşhur ve müstefiz bir haberdir; hatta mütevatir derecesine ulaştığı da söylenmiştir. Haricîler ise bunun bir haber-i vahid olduğunu ve Kur'an'ın umumunun haber-i vahid ile tahsis edilmesinin caiz olmadığını iddia etmişler ve buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir: Birincisi: Kitab'ın umumu metin bakımından kat'î, delalet bakımından zahirdir; haber-i vahid ise metin bakımından zannî, delalet bakımından zahirdir. Dolayısıyla haber-i vahid Kur'an'ın umumundan daha zayıftır; onu Kur'an'a tercih etmek ise daha zayıf olanı daha güçlü olana takdim etmeyi gerektirir ki bu caiz değildir. İkincisi: Meşhur hadisler cümlesinden olan Muâz hadisi, haber-i vahidin Kur'an'ın umumuna takdim edilmesini iki yönden engeller: Çünkü [Peygamber ﷺ] ona: «Neyle hükmedeceksin?» diye sormuş, o da: «Allah'ın Kitabı ile» demiştir; [Peygamber]: «Ya bulamazsan?» deyince, [Muâz]: «Resûlullah'ın ﷺ sünneti ile» demiştir. Böylece Kitabullah'a sarılmayı sünnete sarılmaktan öne almıştır; bu da sünneti Kitab'a takdim etmeyi meneder. Ayrıca [Peygamber]: «Ya bulamazsan?» deyince o da «Resûlullah'ın ﷺ sünneti ile» demiştir ki şart ifade eden «şayet (in)» edatıyla sünnete sarılmanın cevazını Kitap'ta bulamamaya bağlamıştır; şarta bağlanan husus ise şartın yokluğunda yok olur. Üçüncüsü: Meşhur hadislerden biri de

قَوْلَهُ ﵊: «إِذَا رُوِيَ لَكُمْ عَنِّي حَدِيثٌ فَاعْرِضُوهُ عَلَى كِتَابِ اللَّه فَإِنْ وَافَقَهُ فَاقْبَلُوهُ وَإِلَّا فَرُدُّوهُ»

[Peygamber] aleyhisselâm'ın şu hadisidir: «Benden size bir hadis rivayet edildiğinde onu Allah'ın Kitabı'na arz edin; Kitab'a uyarsa kabul edin, uymazsa onu reddedin.»

فهذا الخبر نقتضي أَنْ لَا يُقْبَلَ خَبَرُ الْوَاحِدِ/ إِلَّا عِنْدَ مُوَافَقَةِ الْكِتَابِ، فَإِذَا كَانَ خَبَرُ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ مُخَالِفًا لِظَاهِرِ الْكِتَابِ وَجَبَ رَدُّهُ. الرَّابِعُ: أَنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ

Bu haber, haber-i vahidin ancak Kitab'a muvafık olduğunda kabul edilmesini iktiza eder; dolayısıyla hala ve teyze hakkındaki haber Kitab'ın zahirine muhalif olunca reddedilmesi vacip olur. Dördüncüsü: Yüce Allah'ın {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu...

مَعَ قَوْلِهِ ﵇: لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا لَا يَخْلُو الْحَالُ فِيهِمَا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: إِمَّا أَنْ يُقَالَ: الْآيَةُ نَزَلَتْ بَعْدَ الْخَبَرِ، فَحِينَئِذٍ تَكُونُ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِلْخَبَرِ لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْعَامَّ إِذَا وَرَدَ بَعْدَ الْخَاصِّ كَانَ الْعَامُّ نَاسِخًا لِلْخَاصِّ، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: الْخَبَرُ وَرَدَ بَعْدَ الْكِتَابِ، فَهَذَا يَقْتَضِي نسخ القرآن بخبر الواحد وإنه لا يجوز، وَإِمَّا أَنْ يُقَالَ: وَرَدَا مَعًا، وَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الْآيَةُ وَحْدَهَا مُشْتَبِهَةً، وَيَكُونُ مَوْضِعُ الْحُجَّةِ مَجْمُوعَ الْآيَةِ مَعَ الْخَبَرِ، وَلَا يَجُوزُ لِلرَّسُولِ الْمَعْصُومِ أَنْ يَسْعَى فِي تَشْهِيرِ الشُّبْهَةِ وَلَا يَسْعَى فِي تَشْهِيرِ الْحُجَّةِ، فَكَانَ يَجِبُ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ أَنْ لَا يُسْمِعَ أَحَدًا هَذِهِ الْآيَةَ إِلَّا مَعَ هَذَا الْخَبَرِ، وَأَنْ يُوجِبَ إِيجَابًا ظَاهِرًا عَلَى جَمِيعِ الْأُمَّةِ أَنْ لا يبلغوا هذه الآية أَحَدٍ إِلَّا مَعَ هَذَا الْخَبَرِ، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ اشْتِهَارُ هَذَا الْخَبَرِ مُسَاوِيًا لِاشْتِهَارِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ عَلِمْنَا فَسَادَ هَذَا الْقِسْمِ.

ile [Peygamber] aleyhisselâm'ın «Bir kadın halasının üzerine nikâhlanamaz» hadisi arasındaki durum üç vecihten uzak olamaz: Ya ayetin haberden sonra indiği söylenecektir ki bu durumda ayet haberi neshetmiş olur; çünkü ammın hastan sonra gelmesi halinde ammın hası neshedeceği sabit olmuştur. Ya haberin Kitap'tan sonra geldiği söylenecektir; bu da Kur'an'ın haber-i vahid ile neshedilmesini gerektirir ki bu caiz değildir. Ya da ikisinin birlikte vârid olduğu söylenecektir; bu da batıldır, çünkü bu takdirde tek başına ayet müştebeh (şüpheli) olur ve hüccet mahalli ayetle haberin mecmuu olur; mâsum olan Resûl'ün ise şüpheyi yaymaya çalışıp hücceti yaymaya çalışmaması caiz olamaz. Dolayısıyla Resûl'ün ﷺ bu ayeti bu haber olmaksızın hiç kimseye işittirmemesi ve bütün ümmete bu ayeti söz konusu haber olmadan kimseye tebliğ etmemelerini açıkça farz kılması gerekirdi. Eğer böyle olsaydı bu haberin şöhretinin bu ayetin şöhretine eşit olması lazım gelirdi. Durum böyle olmadığına göre bu kısmın fasit olduğunu anlamış bulunuyoruz.

الْوَجْهُ الْخَامِسُ: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ تَثْبُتَ صِحَّةُ هَذَا الْخَبَرِ قَطْعًا، إِلَّا أَنَّ التَّمَسُّكَ بِالْآيَةِ رَاجِحٌ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْخَبَرِ. وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي التَّحْلِيلِ كَمَا أَنَّ قَوْلَهُ:

Beşinci Vecih: Bu haberin sıhhati kat'î olarak sabit kabul edilse bile ayete sarılmak habere sarılmaktan racihtir. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu tıpkı O'nun:

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي التَّحْرِيمِ. وَأَمَّا

{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ} “Size haram kılındı” buyruğunun haram kılmada sarih bir nass olması gibi, helal kılmada sarih bir nasstır. Âdeta

قَوْلُهُ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا»

O'nun: «Bir kadın halasının üzerine nikâhlanamaz» hadisine gelince,

فَلَيْسَ نَصًّا صَرِيحًا لِأَنَّ ظَاهِرَهُ إِخْبَارٌ، وَحَمْلُ الْإِخْبَارِ عَلَى النَّهْيِ مَجَازٌ، ثُمَّ بِهَذَا التَّقْدِيرِ فَدَلَالَةُ لَفْظِ النَّهْيِ عَلَى التَّحْرِيمِ أَضْعَفُ مِنْ دَلَالَةِ لَفْظِ الْإِحْلَالِ عَلَى مَعْنَى الْإِبَاحَةِ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ صَرِيحٌ فِي تَحْلِيلِ كُلِّ مَا سِوَى الْمَذْكُورَاتِ، وَقَوْلُهُ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا» لَيْسَ صَرِيحًا فِي الْعُمُومِ، بَلِ احْتِمَالُهُ لِلْمَعْهُودِ السَّابِقِ أَظْهَرُ.

bu sarih bir nass değildir; zira zahiri haber cümlesidir ve haberi nehiy manasına hamletmek mecazdır. Kaldı ki bu takdire göre nehiy lafzının haramlığa delaleti, ihlal (helal kılma) lafzının ibaha manasına delaletinden daha zayıftır. İkincisi: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu zikredilenlerin dışındaki herkesin helal kılınmasında sarihtir; O'nun: «Bir kadın halasının üzerine nikâhlanamaz» hadisi ise umum ifade etmede sarih değildir, bilakis önceden bilinen (ahdî) bir duruma ihtimali daha açıktır.

الْوَجْهُ السَّادِسُ: أَنَّهُ تَعَالَى اسْتَقْصَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَرْحَ أَصْنَافِ الْمُحَرَّمَاتِ فَعَدَّ مِنْهَا خَمْسَةَ عَشَرَ صِنْفًا، ثُمَّ بَعْدَ هَذَا التَّفْصِيلِ التَّامِّ وَالِاسْتِقْصَاءِ الشَّدِيدِ قَالَ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ فَلَوْ لَمْ يَثْبُتِ الْحِلُّ فِي كُلِّ مَنْ سِوَى هَذِهِ الْأَصْنَافِ الْمَذْكُورَةِ لَصَارَ هَذَا الِاسْتِقْصَاءُ عَبَثًا لغوا، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِكَلَامِ أَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ، فَهَذَا تَقْرِيرُ وُجُوهِ السُّؤَالِ فِي هَذَا الْبَابِ.

Altıncı Vecih: Yüce Allah bu ayette haram kılınanların sınıflarını etraflıca açıklamış ve onlardan on beş sınıf saymıştır. Sonra bu tam tafsilat ve titiz sayımdan sonra {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyurmuştur. Şayet bu zikredilen sınıflar dışındaki herkes hakkında helallik sabit olmasaydı, bu etraflıca sayım abes ve lağv olurdu; bu ise hüküm verenlerin en hikmetlisinin kelamına yakışmaz. İşte bu babdaki itiraz vecihlerinin açıklaması böyledir.