وَالْجَوَابُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرَهُ الْحَسَنُ وَأَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ، وَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ لَا يَقْتَضِي إِثْبَاتَ الْحِلِّ عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ، وَهَذَا الْوَجْهُ عِنْدِي هُوَ الْأَصَحُّ فِي هَذَا الْبَابِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ إِخْبَارٌ عَنْ إِحْلَالِ كُلِّ مَا سِوَى الْمَذْكُورَاتِ وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ إِحْلَالَ كُلِّ مَا سِوَى الْمَذْكُورَاتِ وَقَعَ عَلَى التَّأْبِيدِ أَمْ لَا، وَالدَّلِيلُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُفِيدُ التَّأْبِيدَ: أَنَّهُ يَصِحُّ تَقْسِيمُ هَذَا الْمَفْهُومِ إِلَى الْمُؤَبَّدِ وَإِلَى غَيْرِ الْمُؤَبَّدِ، فَيُقَالُ تَارَةً: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ/ ذلِكُمْ أَبَدًا، وَأُخْرَى وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ إِلَى الْوَقْتِ الْفُلَانِيِّ، وَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ صَرِيحًا فِي التَّأْبِيدِ لَمَا كَانَ هَذَا التَّقْسِيمُ مُمْكِنًا، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ لَا يُفِيدُ إِلَّا إِحْلَالَ مَنْ سِوَى الْمَذْكُورَاتِ وَصَرِيحُ الْعَقْلِ يَشْهَدُ بِأَنَّ الْإِحْلَالَ أَعَمُّ مِنَ الْإِحْلَالِ الْمُؤَبَّدِ وَمِنَ الْإِحْلَالِ الْمُؤَقَّتِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ لَا يُفِيدُ إِلَّا حِلَّ مَنْ عَدَا الْمَذْكُورَاتِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَأَمَّا ثُبُوتُ حِلِّهِمْ فِي سَائِرِ الْأَوْقَاتِ فَاللَّفْظُ سَاكِتٌ عَنْهُ بِالنَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ، وَقَدْ كَانَ حِلُّ مَنْ سِوَى الْمَذْكُورَاتِ ثَابِتًا فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَطَرَيَانُ حُرْمَةِ بَعْضِهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ لَا يَكُونُ تَخْصِيصًا لِذَلِكَ النَّصِّ وَلَا نَسْخًا لَهُ، فَهَذَا وَجْهٌ حَسَنٌ مَعْقُولٌ مُقَرَّرٌ. وَبِهَذَا الطَّرِيقِ نَقُولُ أَيْضًا: إِنَّ قَوْلَهُ:
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Hasan ile Ebû Bekir el-Esam'ın zikrettiği görüştür ki o da {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğunun helalliğin ebedî olarak sabit olmasını gerektirmediğidir. Bu babda bana göre en sahih olan vecih de budur. Bunun delili şudur: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu zikredilenlerin dışındaki herkesin helal kılındığını haber vermektedir; zikredilenlerin dışındakilerin helal kılınmasının ebedî olarak mı yoksa ebedî olmayarak mı gerçekleştiğine dair bir açıklama onda yoktur. Bunun ebedîlik ifade etmediğinin delili ise bu mefhumun ebedî ve ebedî olmayan kısımlarına ayrılmasının sahih olmasıdır. Zira bazen: "{وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} ebediyen", bazen de: "{وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} falan vakte kadar" denilebilir. Eğer O'nun: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu ebedîlikte sarih olsaydı bu taksim mümkün olmazdı. Ayrıca O'nun: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu, zikredilenlerin dışındakilerin helal kılınmasından başka bir şey ifade etmez; sarih akıl da şahitlik eder ki helal kılma (ihlal), ebedî helal kılmadan da geçici helal kılmadan da daha geneldir. Bu sabit olunca deriz ki: O'nun {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu sadece o vakitte zikredilenlerin dışındakilerin helalliğini ifade eder. Bunların diğer vakitlerdeki helalliğinin sübutuna gelince, lafız nefy ve ispat bakımından bundan söz etmemektedir. Zikredilenlerin dışındakilerin helalliği o vakitte sabitti; bundan sonra bazılarının haramlığının sonradan ortaya çıkması ise o nass için ne bir tahsis ne de bir nesihtir. Bu, akla uygun, sağlam ve güzel bir vecihtir. Bu yöntemle biz şunu da söyleriz: O'nun:
حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٣] لَيْسَ نَصًّا فِي تَأْبِيدِ هَذَا التَّحْرِيمِ، وَإِنَّ ذَلِكَ التَّأْبِيدَ إِنَّمَا عَرَفْنَاهُ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لَا مِنْ هَذَا اللَّفْظِ، فَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ الْمُعْتَمَدُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
{حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğu bu haramlığın ebedî olduğuna dair bir nass değildir. Biz bu ebedîliği bu lafızdan değil, ancak Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininden gelen tevatür ile bildik. İşte bu konuda itimat edilen cevap budur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ حُرْمَةَ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَبَيْنَ عَمَّتِهَا وَخَالَتِهَا غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي الْآيَةِ وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ، وَكَوْنُهُمَا أُخْتَيْنِ يُنَاسِبُ هَذِهِ الْحُرْمَةَ لِأَنَّ الْأُخْتِيَّةَ قَرَابَةٌ قَرِيبَةٌ، وَالْقَرَابَةُ الْقَرِيبَةُ تُنَاسِبُ مَزِيدَ الْوُصْلَةِ وَالشَّفَقَةِ وَالْكَرَامَةِ، وَكَوْنُ إِحْدَاهُمَا ضَرَّةَ الْأُخْرَى يُوجِبُ الْوَحْشَةَ الْعَظِيمَةَ وَالنَّفْرَةَ الشَّدِيدَةَ، وَبَيْنَ الْحَالَتَيْنِ مُنَافَرَةٌ عَظِيمَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ كَوْنَهَا أُخْتًا لَهَا يُنَاسِبُ حُرْمَةَ الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا فِي النِّكَاحِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ ذِكْرَ الْحُكْمِ مَعَ الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ له، يدل بحسب اللفظ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ [النساء: ٢٣] يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْقَرَابَةِ الْقَرِيبَةِ مَانِعَةً مِنَ الْجَمْعِ فِي النِّكَاحِ، وَهَذَا الْمَعْنَى حَاصِلٌ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا، فَكَانَ الْحُكْمُ الْمَذْكُورُ فِي الْأُخْتَيْنِ مَذْكُورًا فِي الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ مِنْ طريق الدلالة، بل هاهنا أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَمَّةَ وَالْخَالَةَ يُشْبِهَانِ الْأُمَّ لِبِنْتِ الْأَخِ وَلِبِنْتِ الْأُخْتِ، وَهُمَا يُشْبِهَانِ الْوَلَدَ لِلْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ، وَاقْتِضَاءُ مِثْلِ هَذِهِ الْقَرَابَةِ لِتَرْكِ الْمُضَارَّةِ أَقْوَى مِنِ اقْتِضَاءِ قَرَابَةِ الْأُخْتِيَّةِ لِمَنْعِ الْمُضَارَّةِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ مَانِعًا مِنَ الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى. الثَّانِي: أَنَّهُ نَصَّ عَلَى حُرْمَةِ التَّزَوُّجِ بِأُمَّهَاتِ النِّسَاءِ فقال: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ [النساء: ٢٣] وَلَفْظُ الْأُمِّ قَدْ يَنْطَلِقُ عَلَى الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ، أَمَّا عَلَى الْعَمَّةِ فَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ مُخْبِرًا عَنْ أَوْلَادِ يَعْقُوبَ ﵇: نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ [الْبَقَرَةِ: ١٣٣] فَأَطْلَقَ لَفْظَ الْأَبِ عَلَى إِسْمَاعِيلَ مَعَ أَنَّهُ كَانَ عَمًّا، وَإِذَا كَانَ الْعَمُّ أَبًا لَزِمَ أَنْ تَكُونَ الْعَمَّةُ أُمًّا، وَأَمَّا إِطْلَاقُ لَفْظِ الْأُمِّ عَلَى الْخَالَةِ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ [يُوسُفَ: ١٠٠] وَالْمُرَادُ أَبُوهُ وَخَالَتُهُ، فَإِنَّ أُمَّهُ كَانَتْ مُتَوَفَّاةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، فَثَبَتَ بِمَا/ ذَكَرْنَا أَنَّ لَفْظَ الْأُمِّ قَدْ يَنْطَلِقُ عَلَى الْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ مُتَنَاوِلًا لِلْعَمَّةِ وَالْخَالَةِ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ.
İkinci Vecih: Bir kadın ile halası ve teyzesinin arasını [aynı nikâhta] birleştirmenin haramlığının ayette zikredilmediğini kabul etmiyoruz. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Yüce Allah iki kız kardeşin arasını birleştirmeyi haram kılmıştır. İkisinin kız kardeş olması bu haramlığa münasiptir; zira kız kardeşlik yakın bir akrabalıktır, yakın akrabalık ise bağın, şefkatin ve ikramın artmasına münasiptir. Birinin diğerine kuma olması ise büyük bir soğukluğa ve şiddetli bir nefret duygusuna yol açar. Bu iki durum arasında ise büyük bir zıtlık vardır. Böylece onun, onun kız kardeşi oluşunun nikâhta ikisinin arasını birleştirmenin haramlığına münasip olduğu sabit olmuştur. Fıkıh usulünde sabit olmuştur ki, hükmün kendisine münasip olan bir vasıfla birlikte zikredilmesi, lafız bakımından o hükmün o vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Böylece O'nun: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “İki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” buyruğunun, yakın akrabalığın nikâhta bir araya getirmeye engel olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur. Bu mana kadın ile halası veya teyzesi arasında da mevcuttur. Dolayısıyla iki kız kardeş hakkında zikredilen hüküm, delalet yoluyla hala ve teyze hakkında da zikredilmiş olur; hatta burada evleviyetle geçerlidir. Zira hala ve teyze, erkek ve kız kardeşin kızları için anne gibidir; onlar da hala ve teyze için evlat gibidir. Bu tür bir akrabalığın birbirine zarar vermeyi terk etmeyi gerektirmesi, kız kardeşlik akrabalığının zararı engellemeyi gerektirmesinden daha güçlüdür. Dolayısıyla O'nun: {وَأَنْ تَجْمَعُوا بَيْنَ الْأُخْتَيْنِ} “İki kız kardeşi bir arada almanız [da haram kılındı]” buyruğu, evleviyet yoluyla hala ve teyzeden de menedicidir. İkincisi: O, kadınların anneleriyle evlenmenin haram olduğunu nass ile belirtip: {وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ} “Eşlerinizin anneleri” buyurmuştur. Anne lafzı ise bazen hala ve teyze için de kullanılır. Halaya gelince; zira Yüce Allah, Ya'kûb aleyhisselâm'ın oğullarından haber vererek: {نَعْبُدُ إِلهَكَ وَإِلهَ آبائِكَ إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ} “Senin ilahına ve ataların İbrahim [ve] İsmail'in ilahına kulluk ederiz” buyurmuştur. Böylece amca olduğu halde İsmail için "baba" lafzını kullanmıştır. Amca baba olunca halanın da anne olması gerekir. Anne lafzının teyze için kullanılmasına gelince; buna Yüce Allah'ın: {وَرَفَعَ أَبَوَيْهِ عَلَى الْعَرْشِ} “Ana babasını tahtın üstüne çıkardı” buyruğu delalet eder. Burada kastedilen babası ve teyzesidir; zira o vakitte annesi vefat etmişti. Zikrettiğimiz üzere sabit oldu ki anne lafzı hala ve teyzeye de uygulanabilir. Dolayısıyla O'nun: {وَأُمَّهاتُ نِسائِكُمْ} “Eşlerinizin anneleri” buyruğu bazı yönlerden halayı ve teyzeyi de kapsamaktadır.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ الْمُرَادُ مَا وَرَاءَ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورَاتِ سواء كن
Bunu bildiğine göre deriz ki: O'nun {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğunda murat, ister sarih sözle,
مَذْكُورَاتٍ بِالْقَوْلِ الصَّرِيحِ أَوْ بِدَلَالَةٍ جَلِيَّةٍ، أَوْ بِدَلَالَةٍ خَفِيَّةٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنِ الْعَمَّةُ وَالْخَالَةُ خَارِجَةً عَنِ الْمَذْكُورَاتِ.
ister açık bir delaletle veya kapalı bir delaletle zikredilmiş olsunlar, bu zikredilenlerin dışındakilerdir. Durum böyle olunca hala ve teyze zikredilenlerin dışına çıkmış olmaz.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي الْجَوَابِ عَنْ شُبْهَةِ الْخَوَارِجِ أَنْ نَقُولَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ عَامٌّ،
Hâricîlerin şüphesine cevapta Üçüncü Vecih şudur: Yüce Allah'ın: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğu geneldir (âmm),
وَقَوْلُهُ: «لَا تُنْكَحُ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا وَلَا عَلَى خَالَتِهَا»
O'nun: «Bir kadın halasının ve teyzesinin üzerine nikâhlanamaz» buyruğu ise
خَاصٌّ، وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى العام، ثم هاهنا طَرِيقَانِ: تَارَةً نَقُولُ: هَذَا الْخَبَرُ بَلَغَ فِي الشُّهْرَةِ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ، وَتَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْمُتَوَاتِرِ جَائِزٌ، وَعِنْدِي هَذَا الْوَجْهُ كَالْمُكَابَرَةِ، لِأَنَّ هَذَا الْخَبَرَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الشُّهْرَةِ فِي زَمَانِنَا هَذَا لَكِنَّهُ لَمَّا انْتَهَى فِي الْأَصْلِ إِلَى رِوَايَةِ الْآحَادِ لَمْ يَخْرُجْ عَنْ أَنْ يَكُونَ مِنْ بَابِ الْآحَادِ. وَتَارَةً نَقُولُ: تَخْصِيصُ عُمُومِ الْكِتَابِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ جَائِزٌ، وَتَقْرِيرُهُ مَذْكُورٌ فِي الْأُصُولِ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْبَابِ، وَالْمُعْتَمَدُ فِي الْجَوَابِ عِنْدَنَا الْوَجْهُ الأول.
özeldir (hâss); özel olan ise genel olandan önce gelir. Sonra burada iki yol vardır: Bazen deriz ki: Bu haber meşhurlukta tevatür derecesine ulaşmıştır; Kur'an'ın umumunun mütevatir haberle tahsis edilmesi ise caizdir. Bana göre bu vecih inatlaşma (mükâbere) gibidir; zira bu haber günümüzde son derece meşhur olsa bile asıl itibarıyla âhâd rivayete dayandığından âhâd kabilinden olmaktan çıkmaz. Bazen de deriz ki: Kitab'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesi caizdir; bunun açıklaması da usulde zikredilmiştir. İşte bu babdaki sözün özeti budur ve bize göre cevapta itimat edilen birinci vecihtir.
الصنف الثاني: مِنَ التَّخْصِيصَاتِ الدَّاخِلَةِ فِي هَذَا الْعُمُومِ: أَنَّ الْمُطَلَّقَةَ ثَلَاثًا لَا تَحِلُّ، إِلَّا أَنَّ هَذَا التَّخْصِيصَ ثَبَتَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ [البقرة: ٢٣٠] .
Bu umuma dâhil olan tahsislerin İkinci Sınıfı: Üç talakla boşanmış kadının helal olmamasıdır. Ancak bu tahsis, Yüce Allah'ın: {فَإِنْ طَلَّقَها فَلا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجاً غَيْرَهُ} “Eğer onu [üçüncü defa] boşarsa, artık başka bir koca ile evlenmedikçe ona helal olmaz” buyruğu ile sabit olmuştur.
الصنف الثالث: تَحْرِيمُ نِكَاحِ الْمُعْتَدَّةِ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ [البقرة: ٢٢٨] .
Üçüncü Sınıf: İddet bekleyen kadının nikâhının haram olmasıdır; bunun delili de Yüce Allah'ın: {وَالْمُطَلَّقاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاثَةَ قُرُوءٍ} “Boşanmış kadınlar kendi kendilerine üç kur' (üç hayız veya temizlik süresi) beklerler” buyruğudur.
الصنف الرابع: مَنْ كَانَ فِي نِكَاحِهِ حُرَّةٌ لَمْ يَجُزْ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْأَمَةِ، وَهَذَا بِالِاتِّفَاقِ. وَعِنْدَ الشَّافِعِيِّ:
Dördüncü Sınıf: Nikâhında hür bir kadın bulunan kimsenin cariye ile evlenmesi caiz değildir ve bu ittifakladır. Şâfiî'ye göre ise:
الْقَادِرُ عَلَى طَوْلِ الْحُرَّةِ لَا يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، وَدَلِيلُ هَذَا التَّخْصِيصِ قَوْلُهُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٥] وَسَيَأْتِي بَيَانُ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا المطلوب.
Hür bir kadının mehir ve masraflarını karşılamaya gücü yeten kimsenin cariye ile evlenmesi caiz değildir. Bu tahsisin delili O'nun: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “İçinizden mümin hür kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz [mümin cariyelerden alsın]” buyruğudur. Bu ayetin söz konusu talebe delaletinin açıklaması gelecektir.
الصنف الخامس: يَحْرُمُ عَلَيْهِ التَّزَوُّجُ بِالْخَامِسَةِ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ [النساء: ٣] .
Beşinci Sınıf: Beşinci bir kadınla evlenmenin haram olmasıdır; bunun delili Yüce Allah'ın: {مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ} “İkişer, üçer ve dörder” buyruğudur.
الصنف السادس: الْمُلَاعَنَةُ: وَدَلِيلُهُ
Altıncı Sınıf: Mülâane (lânetleşme ile boşanan) kadındır; bunun delili ise
قَوْلُهُ ﵊: «الْمُتَلَاعِنَانِ لا يجتمعان أبدا» .
O'nun aleyhisselâm: «Mülâane yapan iki eş asla bir daha bir araya gelemezler» buyruğudur.
قوله تعالى: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ.
Yüce Allah'ın: {أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ} “İffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla mallarınızla aramanız [size helal kılındı]” buyruğu.
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَنْ تَبْتَغُوا فِي مَحَلِّهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رُفِعَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ «مَا» وَالتَّقْدِيرُ:
Birinci Mesele: O'nun {أَنْ تَبْتَغُوا} “aramanız” ifadesinin iraptaki yeri hakkında iki görüş vardır: Birincisi: {مَا} “şeyler” kelimesinden bedel olarak ref konumunda olmasıdır. Takdiri şöyledir:
وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ وَأُحِلَّ لَكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا، عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ (وَأُحِلَّ) بِضَمِّ الْأَلِفِ.. وَمَنْ قَرَأَ بِالْفَتْحِ كَانَ مَحَلُّ «أَنْ تَبْتَغُوا» نَصْبًا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَحَلُّهُ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ النَّصْبَ بِنَزْعِ الْخَافِضِ كَأَنَّهُ قِيلَ: لِأَنْ تَبْتَغُوا، والمعنى: وأحل لكم ما وراء ذلكم لا رادة أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوَالِكُمْ وَقَوْلُهُ: مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ أَيْ فِي حَالِ كَوْنِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسَافِحِينَ، وَقَوْلُهُ: مُحْصِنِينَ أَيْ مُتَعَفِّفِينَ عَنِ الزِّنَا، وَقَوْلُهُ: غَيْرَ مُسافِحِينَ أَيْ غَيْرَ زَانِينَ، وَهُوَ تَكْرِيرٌ لِلتَّأْكِيدِ. قَالَ اللَّيْثُ: السِّفَاحُ وَالْمُسَافَحَةُ الْفُجُورُ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ مِنَ السَّفْحِ وَهُوَ الصَّبُّ يُقَالُ: دُمُوعٌ سَوَافِحُ وَمَسْفُوحَةٌ، قَالَ تَعَالَى: أَوْ دَماً مَسْفُوحاً [الْأَنْعَامِ: ١٤٥] وَفُلَانٌ سَفَّاحٌ لِلدِّمَاءِ أَيْ سَفَّاكٌ، وسمي الزاني سِفَاحًا لِأَنَّهُ لَا غَرَضَ لِلزَّانِي إِلَّا سَفْحُ النُّطْفَةِ.
“Bunların dışındakiler size helal kılındı ve aramanız size helal kılındı”; bu, (وَأُحِلَّ) lafzını elifin zammesiyle okuyanların kıraatine göredir. Fetha ile okuyanlara göre ise {أَنْ تَبْتَغُوا} kelimesinin mahalli nastır. İkincisi: Her iki kıraate göre de cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mahallinin nasb olmasıdır; sanki “aramanız için” denilmiş gibidir. Manası şudur: Mallarınızla aramanızı murat etmeniz için bunların dışındakiler size helal kılındı. O'nun: {مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ} “iffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla” buyruğu; yani iffetli ve gayrimeşru ilişkiden uzak kimseler olduğunuz halde demektir. O'nun {مُحْصِنِينَ} buyruğu, zinadan iffetini koruyanlar; {غَيْرَ مُسافِحِينَ} buyruğu ise zina etmeyenler demektir ve bu pekiştirme (tekit) amacıyla yapılmış bir tekrardır. Leys şöyle demiştir: *Sifâh* (السِّفَاحُ) ve *müsâfeha* (الْمُسَافَحَةُ) fücur (zina) demektir. Dilbilgisindeki aslı ise akıtmak/dökmek anlamına gelen *safh* (السَّفْحِ) kökünden gelir; nitekim dökülen gözyaşları için "dümûun sevâfihu ve mesfûhatün" denilir. Yüce Allah: {أَوْ دَماً مَسْفُوحاً} “yahut akıtılmış kan” buyurmuştur. "Falan kişi kan dökücüdür (seffâhü'd-dimâ)" denilir yani kan akıtandır. Zinaya *sifâh* denilmesi, zinanın tek gayesinin nutfeyi akıtıp dökmek olmasındandır.
فَإِنْ قِيلَ: أَيْنَ مَفْعُولُ تَبْتَغُوا؟
Eğer: "{تَبْتَغُوا} fiilinin mefulü nerededir?" denilirse,
قُلْنَا: التَّقْدِيرُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ لا رادة أَنْ تَبْتَغُوهُنَّ، أَيْ تَبْتَغُوا مَا وَرَاءَ ذَلِكُمْ، فَحُذِفَ ذِكْرُهُ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ واللَّه أَعْلَمُ.
Şöyle deriz: Takdiri şöyledir: “Onları aramanızı -yani bunların dışındakileri aramanızı- murat etmeniz için bunların dışındakiler size helal kılındı.” Kendisinden öncekinin ona delalet etmesi sebebiyle mefulün zikri hazfedilmiştir. Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَا مَهْرَ أَقَلُّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁:
İkinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh: "On dirhemden az mehir olmaz" demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir:
يَجُوزُ بِالْقَلِيلِ وَالْكَثِيرِ وَلَا تَقْدِيرَ فِيهِ. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَيَّدَ التَّحْلِيلَ بِقَيْدٍ، وَهُوَ الِابْتِغَاءُ بِأَمْوَالِهِمْ، وَالدِّرْهَمُ وَالدِّرْهَمَانِ لَا يُسَمَّى أَمْوَالًا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصِحَّ جَعْلُهَا مَهْرًا.
"Azıyla da çoğuyla da caizdir ve onda bir takdir (sınır) yoktur." Ebû Hanîfe bu ayetle delil getirmiştir; zira Yüce Allah helal kılmayı bir kayıtla sınırlamıştır ki o da mallarıyla aramalarıdır. Bir veya iki dirheme ise "mallar" (emvâl) denilmez. Dolayısıyla bunların mehir kılınmasının sahih olmaması vaciptir.
فَإِنْ قِيلَ: وَمَنْ عِنْدَهُ عَشَرَةُ دَرَاهِمَ لَا يُقَالُ عِنْدَهُ أَمْوَالٌ، مَعَ أَنَّكُمْ تُجَوِّزُونَ كَوْنَهَا مَهْرًا.
Eğer: "Yanında on dirhemi olan kimse için de 'yanında mallar vardır' denilmez; halbuki siz bunun mehir olmasını caiz görüyorsunuz" denilirse,
قُلْنَا: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ لَا تَكُونَ الْعَشَرَةُ كَافِيَةً، إِلَّا أَنَّا تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِظَاهِرِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ لِدَلَالَةِ الْإِجْمَاعِ عَلَى جَوَازِهِ، فَتَمَسَّكَ فِي الْأَقَلِّ مِنَ الْعَشَرَةِ بِظَاهِرِ الْآيَةِ.
Şöyle deriz: Bu ayetin zahiri on dirhemin de yeterli olmamasını gerektirir; ancak biz bunun caiz olduğuna dair icmaın delaleti sebebiyle bu surette ayetin zahiriyle amel etmeyi terk ettik. On dirhemden azında ise ayetin zahirine sarıldık.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ ضَعِيفٌ، لِأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الِابْتِغَاءَ بِالْأَمْوَالِ جَائِزٌ، وَلَيْسَ فِيهَا دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّ الِابْتِغَاءَ بِغَيْرِ الْأَمْوَالِ لَا يَجُوزُ، إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الْمَفْهُومِ، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ. ثُمَّ نَقُولُ: الَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا تَقْدِيرَ فِي الْمَهْرِ وُجُوهٌ:
Bil ki bu istidlal zayıftır; çünkü ayet mallarla aramanın caiz olduğuna delalet etmektedir, malların dışındaki şeylerle aramanın caiz olmadığına dair ise -ancak mefhum yoluyla olabilecek bir delalet dışında- bir delalet yoktur; siz ise [mefhum-i muhalif ile ameli] kabul etmiyorsunuz. Sonra deriz ki: Mehre bir takdir (miktar sınırı) konulamayacağına delalet eden deliller birkaç vecihtir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: بِأَمْوالِكُمْ مُقَابَلَةُ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ، فَيَقْتَضِي تَوَزُّعَ الْفَرْدِ عَلَى الْفَرْدِ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَتَمَكَّنَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنِ ابْتِغَاءِ النِّكَاحِ بِمَا يُسَمَّى مَالًا، وَالْقَلِيلُ وَالْكَثِيرُ فِي هَذِهِ الْحَقِيقَةِ وَفِي هَذَا الِاسْمِ سَوَاءٌ، فَيَلْزَمُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ جَوَازُ ابْتِغَاءِ النِّكَاحِ بِأَيِّ شَيْءٍ يُسَمَّى مَالًا مِنْ غَيْرِ تَقْدِيرٍ.
Birinci Delil: Bu ayete sarılmaktır. Zira O'nun {بِأَمْوالِكُمْ} “mallarınızla” buyruğu çoğulun çoğulla karşılanmasıdır; bu da ferdin ferde dağıtılmasını (tevziini) gerektirir. Bu durum herkesin mal adı verilen herhangi bir şeyle nikâh talep edebilmesini gerektirir. Az olan ile çok olan ise bu hakikatte ve bu isimde eşittir. Dolayısıyla bu ayetten, herhangi bir miktar takdiri olmaksızın mal diye isimlendirilen her şeyle nikâh talebinde bulunmanın caiz olması lazım gelir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: التَّمَسُّكُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى سُقُوطِ النِّصْفِ عَنِ الْمَذْكُورِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَوْ وَقَعَ الْعَقْدُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ بِدِرْهَمٍ أَنْ لَا يَجِبَ عَلَيْهِ إِلَّا نِصْفُ دِرْهَمٍ، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِهِ.
İkinci Delil: Yüce Allah'ın: {وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً فَنِصْفُ مَا فَرَضْتُمْ} “Kendilerine dokunmadan önce onları boşarsanız ve onlar için bir mehir belirlemişseniz, belirlediğinizin yarısı [onlarındır]” buyruğuna sarılmaktır. Ayet, belirlenen mehrin yarısının düşeceğine delalet etmiştir. Bu da şayet akit ilk başta bir dirhem üzerinden yapılmışsa erkeğin üzerine sadece yarım dirhemin vacip olmasını gerektirir; halbuki siz bunu kabul etmiyorsunuz.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: الْأَحَادِيثُ: مِنْهَا مَا
Üçüncü Delil: Hadislerdir. Bunlardan biri şudur:
رُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً جِيءَ بِهَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَدْ تَزَوَّجَ بِهَا رَجُلٌ عَلَى نَعْلَيْنِ، فَقَالَ ﵊: «رَضِيتِ مِنْ نَفْسِكِ بِنَعْلَيْنِ» فَقَالَتْ: نَعَمْ فَأَجَازَهُ النَّبِيُّ ﷺ،
Rivayet edildiğine göre bir kadın Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildi. Bir adam onunla iki ayakkabı (nalın) karşılığında evlenmişti. Bunun üzerine O aleyhisselâm: «Kendin için iki ayakkabıya razı oldun mu?» diye sordu. Kadın: "Evet" deyince Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bunu geçerli saydı.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ قِيمَةَ النَّعْلَيْنِ تَكُونُ أَقَلَّ مِنْ عَشَرَةِ دَرَاهِمَ، فَإِنَّ مِثْلَ هَذَا الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ اللَّذَيْنِ لَا يَكُونُ تَزَوُّجُهُمَا إِلَّا عَلَى النَّعْلَيْنِ يَكُونَانِ فِي غَايَةِ الْفَقْرِ، وَنَعْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ يَكُونُ قَلِيلَ الْقِيمَةِ جِدًّا. وَمِنْهَا مَا
Zahir olan şudur ki iki ayakkabının değeri on dirhemden azdır; çünkü ancak iki ayakkabı mehirle evlenebilen böyle bir erkek ile kadın son derece fakir olurlar ve böyle bir insanın ayakkabısının değeri de pek az olur. Bunlardan bir diğeri de şudur:
رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مَنْ أَعْطَى امْرَأَةً فِي نِكَاحٍ كَفَّ دَقِيقٍ أَوْ سَوِيقٍ أَوْ طَعَامٍ فَقَدِ اسْتَحَلَّ»
Câbir'den rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim bir kadına nikâhta bir avuç un yahut kavut veya yiyecek verirse [onunla birlikteliği] helal kılmıştır.»
وَمِنْهَا مَا
Bunlardan bir diğeri de şudur:
رُوِيَ فِي قِصَّةِ الْوَاهِبَةِ أَنَّهُ ﵊ قَالَ لِمَنْ أَرَادَ التَّزَوُّجَ بِهَا: «الْتَمِسْ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ»
Kendini hibe eden kadın kıssasında rivayet edildiğine göre O aleyhisselâm, o kadınla evlenmek isteyen kimseye: «Demirden bir yüzük bile olsa [mehir olarak verecek bir şey] ara» buyurmuştur;
وَذَلِكَ لَا يُسَاوِي عَشَرَةَ دَرَاهِمَ.
bu ise on dirhem etmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَوْ تَزَوَّجَ بِهَا عَلَى تَعْلِيمِ سُورَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مَهْرًا وَلَهَا مَهْرُ مِثْلِهَا، ثُمَّ قَالَ: إِذَا تَزَوَّجَ امْرَأَةً عَلَى خِدْمَتِهِ سَنَةً، فَإِنْ كَانَ حُرًّا لها مَهْرُ مِثْلِهَا، وَإِنْ كَانَ عَبْدًا فَلَهَا خِدْمَةُ سَنَةٍ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: يَجُوزُ جَعْلُ ذَلِكَ مَهْرًا، احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى قَوْلِهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي حُصُولِ الْحِلِّ أَنْ يَكُونَ الِابْتِغَاءُ بِالْمَالِ، وَالْمَالُ اسْمٌ لِلْأَعْيَانِ لَا لِلْمَنَافِعِ، الثَّانِي: قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاءِ: ٤] وَذَلِكَ صِفَةُ الْأَعْيَانِ.
Üçüncü Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Bir kadınla Kur'an'dan bir sure öğretmek karşılığında evlense bu mehir olmaz ve kadına mehr-i misil gerekir." Sonra şöyle demiştir: "Bir kadınla bir yıl hizmeti karşılığında evlense, şayet hür ise kadına mehr-i misil gerekir; şayet köle ise kadına bir yıllık hizmet hakkı verilir." Şâfiî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ise: "Bunun mehir yapılması caizdir" demiştir. Ebû Hanîfe görüşü için şu gerekçelerle delil getirmiştir: Birincisi: Bu ayettir; zira Yüce Allah helalliğin gerçekleşmesinde aramanın mal ile olmasını şart koşmuştur. Mal ise menfaatler için değil maddî varlıklar (a'yân) için kullanılan bir isimdir. İkincisi: Yüce Allah: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً} “Eğer ondan bir kısmını gönül hoşluğuyla size bağışlarlarsa, onu afiyetle ve rahatça yiyin” buyurmuştur ki bu maddî varlıkların (a'yânın) vasfıdır.
أَجَابَ الشَّافِعِيُّ عَنِ الْأَوَّلِ بِأَنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِابْتِغَاءَ بِالْمَالِ جَائِزٌ، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ الِابْتِغَاءَ بِغَيْرِ الْمَالِ جَائِزٌ أَمْ لَا، وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ لَفْظَ الْإِيتَاءِ كَمَا يَتَنَاوَلُ الْأَعْيَانَ يَتَنَاوَلُ الْمَنَافِعَ الْمُلْتَزَمَةَ، وَعَنِ الثَّالِثِ: أَنَّهُ خَرَجَ
Şâfiî birinciye şöyle cevap vermiştir: Ayet mallarla aramanın caiz olduğuna delalet eder; mal dışındaki şeylerle aramanın caiz olup olmadığına dair bir açıklama onda yoktur. İkinciye şöyle cevap vermiştir: İtâ (verme) lafzı maddî varlıkları kapsadığı gibi borçlanılan menfaatleri de kapsar. Üçüncüye ise şöyle cevap vermiştir:
الْخِطَابُ عَلَى الْأَعَمِّ الْأَغْلَبِ، ثُمَّ احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵁ عَلَى جَوَازِ جَعْلِ الْمَنْفَعَةِ صداقا لوجوه:
Hitap çoğunluk ve yaygın olan duruma göre gelmiştir. Sonra Şâfiî radıyallâhu anh menfaatin mehir yapılmasının caiz oluşuna dair şu delilleri getirmiştir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ شُعَيْبٍ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ [الْقَصَصِ: ٢٧] جَعَلَ الصَّدَاقَ تِلْكَ الْمَنَافِعَ وَالْأَصْلُ فِي شَرْعِ مَنْ تَقَدَّمَنَا الْبَقَاءُ إِلَى أَنْ يَطْرَأَ النَّاسِخُ.
Birinci Delil: Yüce Allah'ın Şuayb kıssasındaki: {إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ} “Sekiz yıl bana çalışmana karşılık şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum” buyruğudur. O, mehri bu menfaatler kılmıştır; bizden öncekilerin şeriatında asıl olan ise nesheden bir hüküm gelinceye kadar geçerli kalmasıdır.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا،
İkinci Delil: Kendini hibe eden kadına gelince;
لَمَّا لَمْ يَجِدِ الرَّجُلُ الَّذِي أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا شَيْئًا، قَالَ ﵊: «هَلْ مَعَكَ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ قَالَ نَعَمْ سُورَةُ كَذَا، قَالَ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ/ الْقُرْآنِ»
onunla evlenmek isteyen adam [mehir verecek] hiçbir şey bulamayınca O aleyhisselâm: «Ezberinde Kur'an'dan bir şey var mı?» buyurdu. Adam: "Evet, falan ve falan sureler var" deyince O: «Ezberindeki Kur'an [surelerini öğretmen] karşılığında onu sana nikâhladım» buyurmuştur.
واللَّه أَعْلَمُ.
Allah en iyisini bilir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ عِتْقَ الْأَمَةِ لَا يَكُونُ صَدَاقًا لَهَا، لِأَنَّ الْآيَةَ تَقْتَضِي كَوْنَ الْبُضْعِ مَالًا، وَمَا
Dördüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Ayet, cariyenin azat edilmesinin onun mehri olamayacağına delalet etmiştir; çünkü ayet nikâh karşılığının mal olmasını gerektirmektedir.
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ أَعْتَقَ صَفِيَّةَ وَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا،
O'nun aleyhisselâm Safiyye'yi azat edip azatlığını da onun mehri kıldığına dair rivayete gelince,
فَذَاكَ مِنْ خَوَاصِّ الرَّسُولِ ﵇.
bu Resûl aleyhisselâm'a has durumlardandır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَوْلُهُ: مُحْصِنِينَ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَصِيرُونَ مُحْصِنِينَ بِسَبَبِ عَقْدِ النِّكَاحِ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْإِحْصَانُ شَرْطًا فِي الْإِحْلَالِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَبْقَى الْآيَةُ عَامَّةً مَعْلُومَةَ الْمَعْنَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الثَّانِي تَكُونُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، لِأَنَّ الْإِحْصَانَ الْمَذْكُورَ فِيهِ غَيْرُ مُبَيَّنٍ، وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الْمُجْمَلِ يَكُونُ مُجْمَلًا، وَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ مَعْلُومًا أَوْلَى مِنْ حَمْلِهَا عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ مُجْمَلًا.
Beşinci Mesele: O'nun {مُحْصِنِينَ} “iffetli yaşamak şartıyla” buyruğu hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Muradın, nikâh akdi sebebiyle muhsan (iffetli) hale gelmeleri olmasıdır. İkincisi: İhsânın (iffetli/evli olmanın), {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler ise size helal kılındı” buyruğunda zikredilen helal kılmada bir şart olmasıdır. Birinci görüş daha evladır; zira bu takdire göre ayet genel ve manası malum olarak kalır. İkinci takdire göre ise ayet mücmel olur; çünkü onda zikredilen ihsân açıklanmamıştır ve mücmele bağlanan şey de mücmel olur. Ayeti manası malum olan bir veche hamletmek, mücmel olan bir veche hamletmekten daha evladır.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً.
Yüce Allah'ın: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً} “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız, belirlenmiş ücretlerini (mehirlerini) onlara verin” buyruğu.
فِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الِاسْتِمْتَاعُ فِي اللُّغَةِ الِانْتِفَاعُ، وَكُلُّ مَا انْتُفِعَ بِهِ فَهُوَ مَتَاعٌ، يُقَالُ: اسْتَمْتَعَ الرَّجُلُ بِوَلَدِهِ، وَيُقَالُ فِيمَنْ مَاتَ فِي زَمَانِ شَبَابِهِ: لَمْ يَتَمَتَّعْ بِشَبَابِهِ. قَالَ تَعَالَى: رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ [الْأَنْعَامِ: ١٢٨] وَقَالَ: أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها [الْأَحْقَافِ: ٢٠] يَعْنِي تَعَجَّلْتُمُ الِانْتِفَاعَ بِهَا، وَقَالَ:
Birinci Mesele: *İstimtâ* (الِاسْتِمْتَاعُ), dilde faydalanmak (intifa) demektir. Kendisinden faydalanılan her şeye de *metâ* (مَتَاعٌ) denir. Nitekim: "Adam çocuğundan faydalandı (istemtea'r-racülü bi-veledihî)" denilir; gençlik çağında ölen kimse için de: "Gençliğinden faydalanamadı (lem yetemetta' bi-şebâbihî)" denir. Yüce Allah: {رَبَّنَا اسْتَمْتَعَ بَعْضُنا بِبَعْضٍ} “Rabbimiz! Birbirimizden faydalandık” ve: {أَذْهَبْتُمْ طَيِّباتِكُمْ فِي حَياتِكُمُ الدُّنْيا وَاسْتَمْتَعْتُمْ بِها} “Dünya hayatınızda güzel şeylerinizi giderdiniz ve onlardan faydalandınız” yani onlardan faydalanmakta acele ettiniz buyurmuştur. Yine O şöyle buyurmuştur:
فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ [التَّوْبَةِ: ٦٩] يَعْنِي بِحَظِّكُمْ وَنَصِيبِكُمْ مِنَ الدُّنْيَا. وَفِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنَ الْمَنْكُوحَاتِ مِنْ جِمَاعٍ أَوْ عَقْدٍ عَلَيْهِنَّ، فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَسْقَطَ الرَّاجِعَ إِلَى «مَا» لِعَدَمِ الِالْتِبَاسِ كَقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [الشُّورَى: ٤٣] فَأُسْقِطَ مِنْهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ «مَا» فِي قَوْلِهِ: مَا وَراءَ ذلِكُمْ بِمَعْنَى النِّسَاءِ وَ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْهُنَّ لِلتَّبْعِيضِ، وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ:
{فَاسْتَمْتَعْتُمْ بِخَلاقِكُمْ} “Siz de payınızdan yararlandınız” yani dünyadaki payınızdan ve nasibinizden [faydalandınız]. O'nun: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi: Nikâhlanan kadınlardan cinsel birliktelik veya üzerlerine nikâh akdi yapmak suretiyle ne şekilde faydalandıysanız, buna karşılık onların mehirlerini kendilerine verin [demektir]. Sonra {مَا} lafzına dönen zamir, bir karışıklık olmaması sebebiyle tıpkı Yüce Allah'ın: {إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ} “Şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir” buyruğunda [zamirin] hazfedilmesi gibi hazfedilmiştir. İkincisi ise: O'nun {مَا وَراءَ ذلِكُمْ} buyruğundaki {مَا} lafzının kadınlar manasında olması, {مِنْهُنَّ} buyruğundaki {مِنْ} edatının teb'îz (kısmîlik/bölme) bildirmesi ve O'nun buyruğundaki zamirin ise...
بِهِ رَاجِعٌ إِلَى لَفْظِ مَا لِأَنَّهُ وَاحِدٌ فِي اللَّفْظِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ إِلَى مَعْنَى «مَا» لِأَنَّهُ جَمْعٌ فِي الْمَعْنَى، وَقَوْلُهُ: أُجُورَهُنَّ أَيْ مُهُورَهُنَّ، قَالَ تعالى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا إِلَى قَوْلِهِ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [النِّسَاءِ: ٢٥] وَهِيَ الْمُهُورُ، وَكَذَا قَوْلُهُ: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ هاهنا، وقال تعالى في آية أخرى: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ [الْمُمْتَحَنَةِ: ١٠] وَإِنَّمَا سُمِّيَ الْمَهْرُ أَجْرًا لِأَنَّهُ بَدَلُ الْمَنَافِعِ، وَلَيْسَ بِبَدَلٍ مِنَ الْأَعْيَانِ، كَمَا سُمِّيَ بَدَلُ مَنَافِعِ الدَّارِ وَالدَّابَّةِ أَجْرًا واللَّه أَعْلَمُ.
{بِهِ} lafzındaki [zamir], lafzen tekil olduğu için "mâ" (مَا) lafzına döner. {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} buyruğundaki [zamir ise], manen çoğul olduğu için "mâ" lafzının manasına döner. O'nun: {أُجُورَهُنَّ} buyruğu ise mehirleri demektir. Nitekim Yüce Allah: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} ayetinden {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Onları ailelerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini kendilerine verin” buyruğuna kadar zikretmiştir ki buradaki [ücretler], mehirlerdir. Buradaki: {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Onlara ücretlerini verin” buyruğu da böyledir. Yüce Allah başka bir ayette de: {لا جُناحَ عَلَيْكُمْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذا آتَيْتُمُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini kendilerine verdiğiniz takdirde onları nikâhlamanızda size bir günah yoktur” buyurmuştur. Mehre "ecir/ücret" adının verilmesi, onun aynların (malların bizzat kendisinin) değil, menfaatlerin karşılığı olmasındandır; nitekim evin ve binek hayvanının menfaatlerinin bedeline de "ecir/ücret" denilmiştir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ: الْخَلْوَةُ الصَّحِيحَةُ لَا تُقَرِّرُ الْمَهْرَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ تُقَرِّرُهُ. وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ عَلَى قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ مُشْعِرٌ بِأَنَّ وُجُوبَ إِيتَائِهِنَّ مُهُورَهُنَّ
İkinci Mesele: Şâfiî şöyle demiştir: "Sahih halvet, mehri kesinleştirmez." Ebû Hanîfe ise: "Kesinleştirir" demiştir. Şâfiî bu görüşüne bu ayeti delil getirmiştir; çünkü O'nun: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Onlardan hangisiyle faydalandıysanız, belirlenmiş ücretlerini (mehirlerini) onlara verin” buyruğu, kadınlara mehirlerini vermenin vacip olmasının,
كَانَ لِأَجْلِ الِاسْتِمْتَاعِ بِهِنَّ، وَلَوْ كَانَتِ الْخَلْوَةُ الصَّحِيحَةُ مُقَرِّرَةً لِلْمَهْرِ كَانَ الظَّاهِرُ أَنَّ الْخَلْوَةَ الصَّحِيحَةَ تَتَقَدَّمُ الِاسْتِمْتَاعَ بِهِنَّ، فَكَانَ الْمَهْرُ يَتَقَرَّرُ قَبْلَ الِاسْتِمْتَاعِ، وَتَقَرُّرُهُ قَبْلَ الِاسْتِمْتَاعِ يَمْنَعُ مِنْ تَعَلُّقِ ذَلِكَ التَّقَرُّرِ بِالِاسْتِمْتَاعِ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ تَقَرُّرَ الْمَهْرِ يَتَعَلَّقُ بِالِاسْتِمْتَاعِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْخَلْوَةَ الصَّحِيحَةَ لَا تُقَرِّرُ الْمَهْرَ.
onlardan faydalanma (istimtâ) sebebiyle olduğunu hissettirmektedir. Şayet sahih halvet mehri kesinleştirseydi, sahih halvetin onlardan faydalanmaktan önce gelmesi zahir olurdu ve mehir faydalanmadan önce kesinleşmiş olurdu. Mehrin faydalanmadan önce kesinleşmesi ise bu kesinleşmenin faydalanmaya bağlanmasına engel olurdu. Hâlbuki ayet, mehrin kesinleşmesinin faydalanmaya bağlı olduğuna delalet etmektedir. Böylece sahih halvetin mehri kesinleştirmediği sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ أَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ الْمُرَادُ مِنْهُ ابْتِغَاءُ النِّسَاءِ بِالْأَمْوَالِ عَلَى طَرِيقِ النِّكَاحِ، وَقَوْلُهُ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَ
Üçüncü Mesele: Bu ayette iki görüş vardır: Birincisi —ki ümmetin âlimlerinin çoğunun görüşüdür— O'nun: {أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ} “Mallarınızla aramanız” buyruğundan maksadın, kadınları nikâh yoluyla mallarla istemek olduğu ve O'nun: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} buyruğunun da [buna delalet ettiği yönündedir].
فَإِنِ اسْتَمْتَعَ بِالدُّخُولِ بِهَا آتَاهَا الْمَهْرَ بِالتَّمَامِ، وَإِنِ اسْتَمْتَعَ بِعَقْدِ النِّكَاحِ آتَاهَا نِصْفَ الْمَهْرِ.
Şayet kadınla zifafa girmek suretiyle faydalanmışsa mehri tam olarak verir; nikâh akdi yapmak suretiyle faydalanmışsa mehrin yarısını verir.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الْآيَةِ حُكْمُ الْمُتْعَةِ، وَهِيَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يَسْتَأْجِرَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ بِمَالٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مُعَيَّنٍ فَيُجَامِعَهَا، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهَا كَانَتْ مُبَاحَةً فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ،
İkinci görüş: Bu ayetten maksadın mut'a nikâhı hükmü olduğudur. Mut'a ise; erkeğin kadını belirli bir mala karşılık belirli bir süreye kadar kiralaması ve onunla cinsel ilişkide bulunmasından ibarettir. İslam'ın başlangıcında bunun mubah olduğu hususunda ittifak etmişlerdir.
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ فِي عُمْرَتِهِ تَزَيَّنَ نِسَاءُ مَكَّةَ، فَشَكَا أَصْحَابُ الرَّسُولِ ﷺ طُولَ الْعُزُوبَةِ فَقَالَ: اسْتَمْتِعُوا مِنْ هَذِهِ النِّسَاءِ،
Rivayet edildiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem umresi için Mekke'ye geldiğinde Mekke kadınları süslendi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı bekârlığın uzamasından şikâyet etti. O da: "Bu kadınlarla mut'a yapın (faydalanın)" buyurdu.
وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّهَا هَلْ نُسِخَتْ أَمْ لَا؟ فَذَهَبَ السَّوَادُ الْأَعْظَمُ مِنَ الْأُمَّةِ إِلَى أَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً، وَقَالَ السَّوَادُ مِنْهُمْ: إِنَّهَا بَقِيَتْ مُبَاحَةً كَمَا كَانَتْ وَهَذَا الْقَوْلُ مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ الْحُصَيْنِ، أَمَّا ابْنُ عَبَّاسٍ فَعَنْهُ ثَلَاثُ رِوَايَاتٍ: إِحْدَاهَا:
Bunun neshedilip edilmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Ümmetin kahir ekseriyeti (sevâd-ı a'zamı) bunun mensuh olduğu görüşüne varmıştır. Onlardan bir topluluk ise eskiden olduğu gibi mubah kaldığını söylemiştir. Bu görüş İbn Abbâs ile İmrân b. Husayn'dan rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'a gelince, ondan üç rivayet nakledilmiştir: Birincisi:
الْقَوْلُ بِالْإِبَاحَةِ الْمُطْلَقَةِ، قَالَ عُمَارَةُ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنِ الْمُتْعَةِ: أَسِفَاحٌ هِيَ أَمْ نِكَاحٌ؟ قَالَ: لَا سِفَاحٌ وَلَا نِكَاحٌ، قُلْتُ: فَمَا هِيَ؟ قَالَ: هِيَ مُتْعَةٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى، قُلْتُ: هَلْ لَهَا عِدَّةٌ؟ قَالَ نَعَمْ عِدَّتُهَا حَيْضَةٌ، قُلْتُ: هَلْ يَتَوَارَثَانِ؟ قَالَ لَا.
Mutlak mubahlık görüşüdür. Umâre şöyle demiştir: İbn Abbâs'a mut'ayı sordum: "O zina mıdır, yoksa nikâh mıdır?" dedim. Dedi ki: "Ne zinadır ne de nikâhtır." "O halde nedir?" dedim. Dedi ki: "O, Yüce Allah'ın buyurduğu gibi mut'adır." "Onun bir iddeti var mıdır?" dedim. "Evet, iddeti bir hayız süresidir" dedi. "Birbirlerine mirasçı olurlar mı?" dedim. "Hayır" dedi.
وَالرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ عَنْهُ: أَنَّ النَّاسَ لَمَّا ذَكَرُوا الْأَشْعَارَ فِي فُتْيَا ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُتْعَةِ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: قَاتَلَهُمُ اللَّه إِنِّي مَا أَفْتَيْتُ بِإِبَاحَتِهَا عَلَى الْإِطْلَاقِ، لَكِنِّي قُلْتُ: إِنَّهَا تَحِلُّ لِلْمُضْطَرِّ كَمَا تَحِلُّ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ لَهُ.
Ondan gelen ikinci rivayet: İnsanlar İbn Abbâs'ın mut'a hakkındaki fetvası üzerine şiirler söyleyince İbn Abbâs şöyle dedi: "Allah canlarını alsın! Ben onun mutlak olarak mubah olduğuna fetva vermedim; fakat ben: 'Meyte (leş), kan ve domuz eti darda kalana nasıl helal oluyorsa, o da darda kalana öyle helal olur' dedim."
وَالرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ أَقَرَّ بِأَنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً. رَوَى عَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ قَالَ صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةً بِقَوْلِهِ تعالى: يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ [الطَّلَاقِ: ١] وَرُوِيَ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ: اللَّهُمَّ إِنِّي أَتُوبُ إِلَيْكَ مِنْ قَوْلِي فِي الْمُتْعَةِ وَالصَّرْفِ وَأَمَّا عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ فَإِنَّهُ قَالَ: نَزَلَتْ آيَةُ الْمُتْعَةِ فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى وَلَمْ يَنْزِلْ بَعْدَهَا آيَةٌ تَنْسَخُهَا/ وَأَمَرَنَا بِهَا رَسُولُ اللَّه ﷺ وَتَمَتَّعْنَا بِهَا، وَمَاتَ وَلَمْ يَنْهَنَا عَنْهُ، ثُمَّ قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ. وَأَمَّا أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁، فَالشِّيعَةُ يَرْوُونَ عَنْهُ إِبَاحَةَ الْمُتْعَةِ،
Üçüncü rivayet: Onun mensuh olduğunu ikrar etmesidir. Atâ el-Horasânî, İbn Abbâs'tan: {فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ} buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Bu ayet, Yüce Allah'ın: {يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ} “Ey Nebi! Kadınları boşayacağınız zaman onları iddetlerine uygun olarak boşayın” buyruğu ile mensuh olmuştur." Yine onun vefatı esnasında şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Allah'ım! Mut'a ve sarf (para bozdurma faizi) konusundaki görüşümden Sana tövbe ediyorum." İmrân b. Husayn'a gelince, o şöyle demiştir: "Mut'a ayeti Allah Teâlâ'nın kitabında indi ve ondan sonra onu nesheden bir ayet inmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize onu emretti ve biz onunla mut'a yaptık. O vefat etti ve bizi bundan nehyetmedi. Sonra bir adam kendi re'yi ile dilediğini söyledi." Müminlerin emîri Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'a gelince, Şiiler ondan mut'anın mubah olduğunu rivayet etmektedirler.
وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَوْلَا أَنَّ عُمَرَ نَهَى النَّاسَ عَنِ الْمُتْعَةِ مَا زَنَى إِلَّا شَقِيٌّ،
Muhammed b. Cerîr et-Taberî tefsirinde Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Şayet Ömer insanları mut'adan nehyetmeseydi, şakî (kötü yola düşmüş) olandan başkası zina etmezdi."
وَرَوَى مُحَمَّدُ بن على المشهور بمحمد بن الْحَنَفِيَّةِ أَنَّ عَلِيًّا ﵁ مَرَّ بِابْنِ عَبَّاسٍ وَهُوَ يُفْتِي بِجَوَازِ الْمُتْعَةِ، فَقَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ:
Muhammed b. el-Hanefiyye olarak bilinen Muhammed b. Ali ise rivayet etmiştir ki Ali radıyallâhu anh, mut'anın caiz olduğuna fetva vermekte olan İbn Abbâs'ın yanına uğradı ve Müminlerin emîri şöyle dedi:
إِنَّهُ ﷺ نَهَى عَنْهَا وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ،
"O sallallâhu aleyhi ve sellem, mut'adan ve ehil eşeklerin etlerinden nehyetti."
فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِالرِّوَايَاتِ. وَاحْتَجَّ الْجُمْهُورُ عَلَى حُرْمَةِ الْمُتْعَةِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَطْءَ لَا يَحِلُّ إِلَّا فِي الزَّوْجَةِ أَوِ الْمَمْلُوكَةِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ [المعارج: ٢٩، ٣٠] ، وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ لَا شَكَّ أَنَّهَا لَيْسَتْ مَمْلُوكَةً، وَلَيْسَتْ أَيْضًا زَوْجَةً، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: لَوْ كَانَتْ زَوْجَةً لَحَصَلَ التَّوَارُثُ بَيْنَهُمَا لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Rivayetlerle ilgili olan kısım budur. Cumhur, mut'anın haram oluşuna birkaç vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Cinsel ilişki (vatıy), Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ} “Onlar ki ırzlarını korurlar; ancak eşleri yahut ellerinin altında bulunanlar (cariyeleri) müstesna” buyruğundan dolayı ancak eş veya câriye ile helal olur. Bu kadının ise câriye olmadığı şüphesizdir, aynı şekilde eş de değildir. Bunun böyle olduğuna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Şayet o eş olsaydı, Yüce Allah'ın:
وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ [النِّسَاءِ: ١٢] وَبِالِاتِّفَاقِ لَا تَوَارُثَ بَيْنَهُمَا، وَثَانِيهَا: وَلَثَبَتَ النَّسَبُ،
{وَلَكُمْ نِصْفُ مَا تَرَكَ أَزْواجُكُمْ} “Eğer eşlerinizin çocuğu yoksa bıraktıklarının yarısı sizindir” buyruğundan dolayı aralarında miras cereyan ederdi; hâlbuki ittifakla aralarında miras yoktur. İkincisi: Nesep sabit olurdu;
لِقَوْلِهِ ﵊: «الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ»
çünkü O aleyhisselâm: «Çocuk yatağa aittir» buyurmuştur.
وَبِالِاتِّفَاقِ لَا يَثْبُتُ، وَثَالِثُهَا: وَلَوَجَبَتِ الْعِدَّةُ عَلَيْهَا، لِقَوْلِهِ تعالى: وَالَّذِينَ
Hâlbuki ittifakla [mut'ada nesep] sabit olmaz. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَالَّذِينَ}
يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً
{يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْواجاً يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْراً} “İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler”
[الْبَقَرَةِ: ٢٣٤] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْحُجَّةَ كَلَامٌ حَسَنٌ مُقَرَّرٌ.
“İçinizden ölüp de geride eşler bırakanların [eşleri], kendi kendilerine dört ay on gün beklerler” buyruğundan dolayı kadına iddet gerekirdi. Bil ki bu delil, güzel ve sağlamlaştırılmış bir sözdür.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ: مُتْعَتَانِ كَانَتَا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا وَأُعَاقِبُ عَلَيْهِمَا، ذُكِرَ هَذَا الْكَلَامُ فِي مَجْمَعِ الصَّحَابَةِ وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ، فَالْحَالُ هاهنا لَا يَخْلُو إِمَّا أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِحُرْمَةِ الْمُتْعَةِ فَسَكَتُوا، أَوْ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّهَا مُبَاحَةٌ وَلَكِنَّهُمْ سَكَتُوا عَلَى سَبِيلِ الْمُدَاهَنَةِ، أَوْ مَا عَرَفُوا إِبَاحَتَهَا وَلَا حُرْمَتَهَا. فَسَكَتُوا لِكَوْنِهِمْ مُتَوَقِّفِينَ فِي ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ هُوَ الْمَطْلُوبُ، وَالثَّانِي يُوجِبُ تَكْفِيرَ عُمَرَ، وَتَكْفِيرَ الصَّحَابَةِ لِأَنَّ مَنْ عَلِمَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ حَكَمَ بِإِبَاحَةِ الْمُتْعَةِ، ثُمَّ قَالَ: إِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ مَحْظُورَةٌ مِنْ غَيْرِ نَسْخٍ لَهَا فَهُوَ كَافِرٌ باللَّه، وَمَنْ صَدَّقَهُ عَلَيْهِ مَعَ عِلْمِهِ بِكَوْنِهِ مُخْطِئًا كَافِرًا، كَانَ كَافِرًا أَيْضًا. وَهَذَا يَقْتَضِي تَكْفِيرَ الْأُمَّةِ وَهُوَ عَلَى ضِدِّ قَوْلِهِ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٠] .
İkinci Delil: Ömer radıyallâhu anh'tan hutbesinde şöyle dediğinin rivayet edilmesidir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde mevcut olan iki mut'a vardı ki ben o ikisini yasaklıyorum ve o ikisi sebebiyle cezalandırıyorum." Bu söz sahabe topluluğu içinde söylenmiş ve hiç kimse ona karşı çıkmamıştır. Buradaki durum şu üç ihtimalden uzak olamaz: Ya onların mut'anın haram olduğunu bilip sustukları söylenecektir, ya onun mubah olduğunu bildikleri hâlde dalkavukluk/yağcılık (müdâhene) yoluyla sustukları söylenecektir ya da mubahlığını da haramlığını da bilmeyip bu konuda tereddüt ettikleri için sustukları söylenecektir. Birinci ihtimal aranan amaçtır. İkinci ihtimal, Ömer'in ve sahabenin tekfir edilmesini gerektirir; çünkü kim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in mut'anın mubah olduğuna hükmettiğini bildiği hâlde onun neshedilmeksizin haram ve yasak olduğunu söylerse Allah'ı inkâr etmiş olur; onun hatalı ve kâfir olduğunu bildiği hâlde onu doğrulayan kimse de kâfir olur. Bu ise ümmetin tekfirini gerektirir ki bu durum O'nun: {كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ} “Siz en hayırlı ümmetsiniz” buyruğuna aykırıdır.
وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا عَالِمِينَ بِكَوْنِ الْمُتْعَةِ مُبَاحَةً أَوْ مَحْظُورَةً فَلِهَذَا سَكَتُوا، فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْمُتْعَةَ بِتَقْدِيرِ كَوْنِهَا مُبَاحَةً تَكُونُ كَالنِّكَاحِ، وَاحْتِيَاجُ النَّاسِ إِلَى مَعْرِفَةِ الْحَالِ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَامٌّ فِي حَقِّ الْكُلِّ، وَمِثْلُ هَذَا يُمْنَعُ أَنْ يَبْقَى مَخْفِيًّا، بَلْ يَجِبُ أَنْ يَشْتَهِرَ الْعِلْمُ بِهِ، فَكَمَا أَنَّ الْكُلَّ كَانُوا عَارِفِينَ بِأَنَّ النِّكَاحَ مُبَاحٌ، وَأَنَّ إِبَاحَتَهُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَالُ فِي الْمُتْعَةِ كَذَلِكَ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَانِ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ أَنَّ الصَّحَابَةَ إِنَّمَا سَكَتُوا عَنِ الْإِنْكَارِ عَلَى عُمَرَ ﵁ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ الْمُتْعَةَ صَارَتْ مَنْسُوخَةً فِي الْإِسْلَامِ.
Üçüncü kısım: Onların mut'anın mubah mı yoksa yasak mı olduğunu bilmedikleri, bu sebeple de sustukları [ihtimali] ise bu da batıldır; zira mut'a mubah farzedilse dahi nikâh gibi olur ve bunlardan her birinin durumunu bilmeye insanların ihtiyacı herkes hakkında umumidir. Böyle bir şeyin gizli kalması imkânsızdır, bilakis buna dair bilginin meşhur olması vaciptir. Herkesin nikâhın mubah olduğunu ve mubahlığının mensuh olmadığını bildiği gibi, mut'adaki durumun da böyle olması gerekirdi. Bu iki kısım batıl olunca, sahabenin Ömer radıyallâhu anh'a itiraz etmekten susmalarının ancak mut'anın İslam'da mensuh olduğunu bildiklerinden kaynaklandığı sabit olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: مَا ذَكَرْتُمْ يَبْطُلُ بِمَا أَنَّهُ رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ قَالَ: لَا أُوتَى بِرَجُلٍ نَكَحَ امْرَأَةً إِلَى أَجَلٍ إِلَّا رَجَمْتُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الرَّجْمَ غَيْرُ جَائِزٍ، مَعَ أَنَّ الصَّحَابَةَ مَا أَنْكَرُوا عَلَيْهِ حِينَ ذَكَرَ ذَلِكَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا يَسْكُتُونَ عَنِ الْإِنْكَارِ عَلَى الْبَاطِلِ.
Şayet: "Zikrettiğiniz bu husus, Ömer'den rivayet edilen: 'Bana belirli bir süreye kadar bir kadınla evlenen bir adam getirilirse onu mutlaka recmederim' sözüyle geçersiz olur; zira şüphesiz ki recim caiz değildir, bununla birlikte sahabe o bunu zikrettiğinde ona karşı çıkmamıştır. Bu da onların batıla karşı çıkmaktan sustuklarını gösterir" denilirse,
قُلْنَا: لَعَلَّهُ كَانَ يَذْكُرُ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ وَالزَّجْرِ وَالسِّيَاسَةِ، وَمِثْلُ هَذِهِ السِّيَاسَاتِ جَائِزَةٌ لِلْإِمَامِ عِنْدَ الْمَصْلَحَةِ، أَلَا تَرَى
Biz deriz ki: Muhtemelen o bunu tehdit, caydırma ve siyaset (idari yaptırım) yoluyla zikretmiştir. Bu tür siyasetler maslahat anında imama caizdir. Görmez misin,
أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «مَنْ مَنَعَ مِنَّا الزَّكَاةَ فَإِنَّا آخِذُوهَا مِنْهُ وَشَطْرَ مَالِهِ»
O aleyhisselâm: «Kim zekâtı bizden menederse, şüphesiz biz onu ve malının yarısını ondan alırız» buyurmuştur.
ثُمَّ إِنَّ أَخْذَ شَطْرِ الْمَالِ مِنْ مَانِعِ الزَّكَاةِ غَيْرُ جَائِزٍ، لَكِنَّهُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ ذَلِكَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الزجر، فكذا هاهنا واللَّه أَعْلَمُ.
Sonra zekâtı vermeyenden malın yarısını almak caiz değildir; fakat Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem bunu sakındırmada mübalağa etmek için söylemiştir. Burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ عَلَى أَنَّ الْمُتْعَةَ مُحَرَّمَةٌ: مَا
Mut'anın haram olduğuna dair üçüncü delil:
رَوَى مَالِكٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عبد اللَّه والحسن ابني محمد ابن عَلِيٍّ عَنْ أَبِيهِمَا عَنْ عَلِيٍّ: أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ نَهَى عَنْ مُتْعَةِ النِّسَاءِ وَعَنْ أَكْلِ لُحُومِ الْحُمُرِ الْإِنْسِيَّةِ.
Mâlik'in ez-Zührî'den, onun Muhammed b. Ali'nin oğulları Abdullah ve el-Hasan'dan, onların da babalarından, onun da Ali'den rivayet ettiğidir: "Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, kadınlarla mut'a yapmaktan ve ehil eşeklerin etlerini yemekten nehyetti."
وَرَوَى الرَّبِيعُ بْنُ سَبْرَةَ الْجُهَنِيُّ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: غَدَوْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ فَإِذَا هُوَ قَائِمٌ بَيْنَ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ مُسْنِدٌ ظَهْرَهُ إِلَى الْكَعْبَةِ يَقُولُ:
Rebî' b. Sebre el-Cühenî babasından şöyle rivayet etmiştir: "Sabahleyin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gittim; bir de baktım ki o, Rükn ile Makam arasında durmuş, sırtını Kâbe'ye dayamış şöyle buyuruyor:
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي أَمَرْتُكُمْ بِالِاسْتِمْتَاعِ مِنْ هَذِهِ النِّسَاءِ أَلَا وَإِنَّ اللَّه قَدْ حَرَّمَهَا عَلَيْكُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَيْءٌ فَلْيُخْلِ سَبِيلَهَا وَلَا تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا»
«Ey insanlar! Ben size bu kadınlardan faydalanmayı (mut'ayı) emretmiştim. Haberiniz olsun ki Allah onu kıyamet gününe kadar size haram kılmıştır. Artık kimin yanında onlardan bir şey (mut'a nikâhlı kadın) varsa onun yolunu serbest bıraksın ve onlara verdiklerinizden hiçbir şeyi geri almayın.»"
وَرُوِيَ عَنْهُ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «مُتْعَةُ النِّسَاءِ حَرَامٌ»
Yine O'ndan sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Kadınlarla mut'a haramdır.»
وَهَذِهِ الْأَخْبَارُ الثَّلَاثَةُ ذَكَرَهَا الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ، وَظَاهِرٌ أَنَّ النِّكَاحَ لَا يُسَمَّى اسْتِمْتَاعًا، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الِاسْتِمْتَاعَ هُوَ التَّلَذُّذُ، وَمُجَرَّدُ النِّكَاحِ لَيْسَ كَذَلِكَ، أَمَّا الْقَائِلُونَ بِإِبَاحَةِ الْمُتْعَةِ فَقَدِ احْتَجُّوا بِوُجُوهٍ.
Bu üç haberi Vâhidî el-Basît'te zikretmiştir. Zahir olan şudur ki [mutlak] nikâh istimtâ (faydalanma) olarak adlandırılmaz; çünkü biz açıkladık ki istimtâ lezzetlenmektir, sırf nikâh ise böyle değildir. Mut'anın mubah olduğunu söyleyenlere gelince, onlar da birtakım vecihlerle delil getirmişlerdir:
الْحُجَّةُ الْأُولَى: التَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَعْنِي قَوْلَهُ تَعَالَى: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَفِي الِاسْتِدْلَالِ بهذه الآية طريقان:
Birinci Delil: Bu ayete, yani Yüce Allah'ın: {أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “İffetli yaşamak ve zina etmemek şartıyla mallarınızla istemeniz [size helal kılındı]. Onlardan hangisiyle faydalandıysanız, belirlenmiş ücretlerini onlara verin” buyruğuna tutunmaktır. Bu ayetle istidlal etmede iki yol vardır:
الطريق الأول: أَنْ نَقُولَ: نِكَاحُ الْمُتْعَةِ دَاخِلٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ يَتَنَاوَلُ مَنِ ابْتَغَى بِمَالِهِ الِاسْتِمْتَاعَ بِالْمَرْأَةِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ، وَمَنِ ابْتَغَى بِمَالِهِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْقِيتِ، وَإِذَا كَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْقِسْمَيْنِ دَاخِلًا فِيهِ كَانَ قَوْلُهُ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ يَقْتَضِي حِلَّ الْقِسْمَيْنِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي حِلَّ الْمُتْعَةِ.
Birinci yol: Şöyle dememizdir: Mut'a nikâhı bu ayete dâhildir; zira O'nun: {أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ} buyruğu, malı ile kadınla ebedîlik üzere faydalanmayı arayan kimseyi de malı ile süreli olarak faydalanmayı arayan kimseyi de kapsar. Bu iki kısımdan her biri ona dâhil olunca O'nun: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ} “Bunlardan başkasını mallarınızla aramanız size helal kılındı” buyruğu her iki kısmın da helal olmasını gerektirir, bu da mut'anın helal olmasını gerektirir.
الطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَقْصُورَةٌ عَلَى بَيَانِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: مَا رُوِيَ أَنَّ أُبَيَّ بْنَ كَعْبٍ كَانَ يَقْرَأُ (فما استمعتم بِهِ مِنْهُنَّ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ) وَهَذَا أَيْضًا هُوَ قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالْأُمَّةُ مَا أَنْكَرُوا عَلَيْهِمَا فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، فَكَانَ ذَلِكَ إِجْمَاعًا مِنَ الْأُمَّةِ عَلَى صِحَّةِ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ، وَتَقْرِيرُهُ مَا ذَكَرْتُمُوهُ فِي أَنَّ عُمَرَ ﵁ لَمَّا مَنَعَ مِنَ الْمُتْعَةِ وَالصَّحَابَةُ/ مَا أَنْكَرُوا عَلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ إِجْمَاعًا على صحة ما ذكرنا، وكذا هاهنا، وَإِذَا ثَبَتَ بِالْإِجْمَاعِ صِحَّةُ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ ثَبَتَ الْمَطْلُوبُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ إِنَّمَا هُوَ مُجَرَّدُ الِابْتِغَاءِ بِالْمَالِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بَإِيتَائِهِنَّ أُجُورَهُنَّ بَعْدَ الِاسْتِمْتَاعِ بِهِنَّ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُجَرَّدَ الِابْتِغَاءِ بِالْمَالِ يُجَوِّزُ الْوَطْءَ، وَمُجَرَّدُ الِابْتِغَاءِ بِالْمَالِ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، فَأَمَّا فِي النِّكَاحِ الْمُطْلَقِ فَهُنَاكَ الْحِلُّ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِالْعَقْدِ، وَمَعَ الْوَلِيِّ وَالشُّهُودِ، وَمُجَرَّدُ الِابْتِغَاءِ بِالْمَالِ لَا يُفِيدُ الْحِلَّ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ بِالْمُتْعَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أُوجِبَ إِيتَاءَ الْأُجُورِ بِمُجَرَّدِ الِاسْتِمْتَاعِ، وَالِاسْتِمْتَاعُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّلَذُّذِ وَالِانْتِفَاعِ، فَأَمَّا فِي النِّكَاحِ فَإِيتَاءُ الْأُجُورِ لَا يَجِبُ عَلَى الِاسْتِمْتَاعِ الْبَتَّةَ، بَلْ عَلَى النِّكَاحِ، أَلَا تَرَى أَنَّ بِمُجَرَّدِ النِّكَاحِ يَلْزَمُ نِصْفُ الْمَهْرِ، فَظَاهِرٌ أَنَّ النِّكَاحَ لَا يُسَمَّى اسْتِمْتَاعًا، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الِاسْتِمْتَاعَ هُوَ التَّلَذُّذُ. وَمُجَرَّدُ النِّكَاحِ لَيْسَ كَذَلِكَ. الرَّابِعُ: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى حُكْمِ النِّكَاحِ لَزِمَ تَكْرَارُ بَيَانِ حُكْمِ النِّكَاحِ فِي السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ [النِّسَاءِ:
İkinci yol: Şöyle dememizdir: Bu ayet mut'a nikâhının beyanına hasredilmiştir. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: Übey b. Ka'b'ın {فما استمتعتم به منهن إلى أجل مسمى فآتوهن أجورهن} "Onlardan hangisiyle belirlenmiş bir süreye kadar faydalandıysanız, ücretlerini kendilerine verin" şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Abbâs'ın kıraati de böyledir. Ümmet de bu kıraat hususunda onlara itiraz etmemiştir; bu da bu kıraatin sıhhati üzerinde ümmetin icmâı olmuştur. Bunun takriri ise, Ömer radıyallâhu anh mut'ayı menettiğinde sahabenin ona itiraz etmemesinin zikrettiğimiz şeyin sıhhatine icmâ teşkil ettiğini belirttiğiniz husustur; burada da böyledir. Bu kıraatin sıhhati icmâ ile sabit olunca matlup olan şey sabit olmuş olur. İkincisi: Ayette zikredilen şey ancak sırf malla talep etmektir; sonra Yüce Allah onlardan faydalanmanın ardından ücretlerinin verilmesini emretmiştir. Bu da sırf malla talep etmenin cinsel ilişkiyi caiz kıldığına delalet eder. Sırf malla talep etmek ise ancak mut'a nikâhında olur; mutlak nikâha gelince, orada helallik ancak akit ile veli ve şahitler huzurunda meydana gelir; sırf malla talep etmek helallik ifade etmez. Bu da bu ayetin mut'aya tahsis edildiğini gösterir. Üçüncüsü: Bu ayette ücretlerin verilmesi sırf faydalanma (istimtâ) ile vacip kılınmıştır. İstimtâ ise lezzetlenmekten ve yararlanmaktan ibarettir. Nikâhta ise ücretlerin verilmesi asla faydalanmaya bağlı olarak vacip olmaz, bilakis nikâh akdine bağlı olarak vacip olur. Görmez misin ki sırf nikâh akdi ile mehrin yarısı lâzım gelir; açıkça bellidir ki nikâh istimtâ olarak adlandırılmaz, zira biz istimtânın lezzetlenmek olduğunu, sırf nikâhın ise böyle olmadığını açıkladık. Dördüncüsü: Şayet biz bu ayeti nikâh hükmüne hamledersek, aynı surede nikâh hükmünün beyanının tekrar edilmesi gerekir; zira Yüce Allah bu surenin başında: {فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ} “Kadınlardan size helal olanları ikişer, üçer ve dörder nikâhlayın” buyurmuş,
٣] ثُمَّ قَالَ: وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً [النِّسَاءِ: ٤] أَمَّا لَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى بَيَانِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ كَانَ هَذَا حُكْمًا جَدِيدًا، فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ أَوْلَى واللَّه أَعْلَمُ.
ardından: {وَآتُوا النِّساءَ صَدُقاتِهِنَّ نِحْلَةً} “Kadınlara mehirlerini gönül rızasıyla verin” buyurmuştur. Şayet bu ayeti mut'a nikâhının beyanına hamledersek bu yeni bir hüküm olur; binaenaleyh ayeti buna hamletmek daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.
الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ عَلَى جَوَازِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ نِكَاحَ الْمُتْعَةِ كَانَ جَائِزًا فِي الْإِسْلَامِ، وَلَا خِلَافَ بَيْنِ أَحَدٍ مِنَ الْأُمَّةِ فِيهِ، إِنَّمَا الْخِلَافُ فِي طَرَيَانِ النَّاسِخِ، فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ النَّاسِخُ مَوْجُودًا لَكَانَ ذَلِكَ النَّاسِخُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَعْلُومًا بِالتَّوَاتُرِ، أَوْ بِالْآحَادِ، فَإِنْ كَانَ مَعْلُومًا بِالتَّوَاتُرِ، كَانَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعَبْدُ اللَّه بْنُ عَبَّاسٍ وَعِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ مُنْكِرِينَ لِمَا عُرِفَ ثُبُوتُهُ بِالتَّوَاتُرِ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَكْفِيرَهُمْ، وَهُوَ بَاطِلٌ قَطْعًا، وَإِنْ كَانَ ثَابِتًا بِالْآحَادِ فَهَذَا أَيْضًا بَاطِلٌ، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ ثُبُوتُ إِبَاحَةِ الْمُتْعَةِ مَعْلُومًا بِالْإِجْمَاعِ وَالتَّوَاتُرِ، كَانَ ثُبُوتُهُ مَعْلُومًا قَطْعًا، فَلَوْ نَسَخْنَاهُ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لَزِمَ جَعْلُ الْمَظْنُونِ رَافِعًا لِلْمَقْطُوعِ وَإِنَّهُ بَاطِلٌ. قَالُوا: وَمِمَّا يَدُلُّ أَيْضًا عَلَى بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِهَذَا النَّسْخِ أَنَّ أَكْثَرَ الرِّوَايَاتِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ نَهَى عَنِ الْمُتْعَةِ وَعَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الْأَهْلِيَّةِ يَوْمَ خَيْبَرَ، وَأَكْثَرُ الرِّوَايَاتِ أَنَّهُ ﵊ أَبَاحَ الْمُتْعَةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَفِي يَوْمِ الْفَتْحِ، وَهَذَانِ الْيَوْمَانِ مُتَأَخِّرَانِ عَنْ يَوْمِ خَيْبَرَ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ مَا
Mut'a nikâhının cevazına dair ikinci delil: Ümmet, mut'a nikâhının İslam'da caiz olduğu hususunda icmâ etmiştir ve ümmetten hiçbir kimse arasında bu konuda ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak neshedici (nâsih) bir hükmün ortaya çıkması konusundadır. Biz deriz ki: Şayet nâsih mevcut olsaydı, o nâsih ya tevâtürle ya da âhâd yoluyla bilinirdi. Şayet tevâtürle bilinmiş olsaydı; Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Abbâs ve İmrân b. Husayn, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in dininden tevâtür yoluyla sabit olduğu bilinen bir şeyi inkâr etmiş olurlardı; bu da onların tekfirini gerektirirdi ki bu kesinlikle batıldır. Şayet âhâd yoluyla sabit olmuşsa bu da batıldır; çünkü mut'anın mubah oluşunun sübûtu icmâ ve tevâtürle bilindiği için onun sübûtu kesin olarak bilinmekteydi. Şayet biz onu âhâd haberle neshedersek zannî olanın kat'î olanı ortadan kaldırmasını sağlamak lâzım gelir ki bu batıldır. Dediler ki: Bu nesh görüşünün batıl olduğuna delalet eden hususlardan biri de şudur: Rivayetlerin çoğu Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in mut'adan ve ehil eşeklerin etlerinden Hayber günü nehyettiği yönündedir; rivayetlerin çoğu ise O'nun aleyhisselâm mut'ayı Vedâ Haccı'nda ve Fetih günü mubah kıldığı yönündedir. Bu iki gün ise Hayber gününden sonradır. Bu da,
رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ نَسَخَ الْمُتْعَةَ يَوْمَ خَيْبَرَ،
O'nun aleyhisselâm mut'ayı Hayber günü neshettiğine dair rivayetin fasit olduğunu gösterir;
لِأَنَّ النَّاسِخَ يَمْتَنِعُ تَقَدُّمُهُ عَلَى الْمَنْسُوخِ، وَقَوْلُ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ حَصَلَ التَّحْلِيلُ مِرَارًا وَالنَّسْخُ مِرَارًا ضَعِيفٌ، لَمْ يَقُلْ بِهِ أَحَدٌ مِنَ الْمُعْتَبَرِينَ، إِلَّا الَّذِينَ أَرَادُوا إِزَالَةَ التَّنَاقُضِ عَنْ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ.
çünkü nâsihin (hükmü kaldıranın), mensuhtan (hükmü kaldırılandan) önce gelmesi imkânsızdır. Helal kılmanın defalarca, neshin de defalarca gerçekleştiğini söyleyen kimsenin sözü ise zayıftır; bu rivayetlerdeki çelişkiyi gidermek isteyenler müstesna, itibar edilen kimselerden hiçbiri bunu söylememiştir.
الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: مَا
Üçüncü Delil:
رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ قَالَ عَلَى الْمِنْبَرِ: مُتْعَتَانِ كَانَتَا مَشْرُوعَتَيْنِ فِي عَهْدِ/ رَسُولِ
Ömer radıyallâhu anh'ın minberde şöyle dediğinin rivayet edilmesidir: "Resûlullah
اللَّه ﷺ، وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا: مُتْعَةُ الْحَجِّ، وَمُتْعَةُ النِّكَاحِ،
sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında meşru olan iki mut'a vardı ki ben o ikisini yasaklıyorum: Hac mut'ası ve nikâh mut'ası."
وَهَذَا مِنْهُ تَنْصِيصٌ عَلَى أَنَّ مُتْعَةَ النِّكَاحِ كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي عَهْدِ الرَّسُولِ ﷺ، وَقَوْلُهُ: وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُمَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ مَا نَسَخَهُ، وَإِنَّمَا عُمَرُ هُوَ الَّذِي نَسَخَهُ. وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا الْكَلَامُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حِلَّ الْمُتْعَةِ كَانَ ثَابِتًا فِي عَهْدِ الرَّسُولِ ﷺ، وَأَنَّهُ ﵇ مَا نَسَخَهُ، وَأَنَّهُ لَيْسَ نَاسِخٌ إِلَّا نَسْخَ عُمَرَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ أَنْ لَا يَصِيرَ مَنْسُوخًا لِأَنَّ مَا كَانَ ثَابِتًا فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ وَمَا نَسَخَهُ الرَّسُولُ، يَمْتَنِعُ أَنْ يَصِيرَ مَنْسُوخًا بِنَسْخِ عُمَرَ، وَهَذَا هُوَ الْحُجَّةُ الَّتِي احْتَجَّ بِهَا عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ حَيْثُ قَالَ: إِنَّ اللَّه أَنْزَلَ فِي الْمُتْعَةِ آيَةً وَمَا نَسَخَهَا بِآيَةٍ أُخْرَى، وَأَمَرَنَا رَسُولُ اللَّه ﷺ بِالْمُتْعَةِ وَمَا نَهَانَا عَنْهَا، ثُمَّ قَالَ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ، يُرِيدُ أَنَّ عُمَرَ نَهَى عَنْهَا، فَهَذَا جُمْلَةُ وُجُوهِ الْقَائِلِينَ بِجَوَازِ الْمُتْعَةِ.
Bu onun tarafından mut'a nikâhının Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde mevcut olduğuna dair açık bir beyandır (nass). Onun: "Ben o ikisini yasaklıyorum" sözü de Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in onu neshetmediğine, onu neshedenin yalnızca Ömer olduğuna delalet eder. Bu sabit olunca biz deriz ki: Bu söz, mut'anın helal oluşunun Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında sabit olduğuna, O'nun aleyhisselâm bunu neshetmediğine ve Ömer'in neshinden başka bir neshin bulunmadığına delalet eder. Bu sabit olunca onun mensuh olmaması vacip olur; zira Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında sabit olan ve Resûl'ün neshetmediği bir şeyin Ömer'in neshetmesiyle mensuh olması imkânsızdır. İmrân b. Husayn'ın: "Allah mut'a hakkında bir ayet indirdi ve onu başka bir ayetle neshetmedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de bize mut'ayı emretti ve bizi ondan nehyetmedi. Sonra bir adam kendi re'yi ile dilediğini söyledi" —ki Ömer'in onu nehyetmesini kastetmektedir— diyerek delil getirdiği hüccet işte budur. Mut'anın cevazını söyleyenlerin delillerinin toplamı işte bunlardır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْوَجْهِ الْأَوَّلِ أَنْ نَقُولَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا نِكَاحُ الْمُتْعَةِ وَبَيَانُهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْمُحَرَّمَاتِ بِالنِّكَاحِ أَوَّلًا فِي قَوْلِهِ: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ ثُمَّ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ:
Birinci veche cevap şudur: Biz deriz ki: Bu ayet, kendisinden maksadın mut'a nikâhı olmadığını içermektedir. Bunun açıklaması üç vecihledir: Birincisi: Yüce Allah ilkin: {حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ} “Size anneleriniz haram kılındı” buyruğunda nikâh yoluyla haram kılınanları zikretmiş, ardından ayetin sonunda:
وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ فَكَانَ الْمُرَادُ بِهَذَا التَّحْلِيلِ مَا هُوَ الْمُرَادُ هُنَاكَ بِهَذَا التَّحْرِيمِ، لَكِنَّ الْمُرَادَ هُنَاكَ بِالتَّحْرِيمِ هو النكاح، فالمراد بالتحليل هاهنا أَيْضًا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ هُوَ النِّكَاحَ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ: مُحْصِنِينَ وَالْإِحْصَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي نِكَاحٍ صَحِيحٍ. وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: غَيْرَ مُسافِحِينَ سَمَّى الزِّنَا سِفَاحًا لِأَنَّهُ لَا مَقْصُودَ فِيهِ إِلَّا سَفْحُ الْمَاءِ، وَلَا يُطْلَبُ فِيهِ الْوَلَدُ وَسَائِرُ مَصَالِحِ النِّكَاحِ، وَالْمُتْعَةُ لَا يُرَادُ مِنْهَا إِلَّا سَفْحُ الْمَاءِ فَكَانَ سِفَاحًا، هَذَا مَا قَالَهُ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ. أَمَّا الَّذِي ذَكَرَهُ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ: فَكَأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَصْنَافَ مَنْ يَحْرُمُ عَلَى الْإِنْسَانِ وَطْؤُهُنَّ، ثُمَّ قَالَ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ أَيْ وَأُحِلَّ لَكُمْ وَطْءُ مَا وَرَاءَ هَذِهِ الْأَصْنَافِ، فَأَيُّ فَسَادٍ فِي هَذَا الْكَلَامِ؟ وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَانِيًا: الْإِحْصَانُ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي نِكَاحٍ صَحِيحٍ فَلَمْ يَذْكُرْ عَلَيْهِ دَلِيلًا، وَأَمَّا قَوْلُهُ ثَالِثًا: الزِّنَا إِنَّمَا سُمِّيَ سِفَاحًا، لِأَنَّهُ لَا يُرَادُ مِنْهُ إِلَّا سَفْحُ الْمَاءِ، وَالْمُتْعَةُ لَيْسَتْ كَذَلِكَ، فَإِنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهَا سَفْحُ الْمَاءِ بِطَرِيقٍ مَشْرُوعٍ مَأْذُونٍ فِيهِ مِنْ قِبَلِ اللَّه، فَإِنْ قُلْتُمُ: الْمُتْعَةُ مُحَرَّمَةٌ، فَنَقُولُ: هَذَا أَوَّلُ الْبَحْثِ، فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ، فَظَهَرَ أَنَّ الْكَلَامَ رِخْوٌ، وَالَّذِي يَجِبُ أَنْ يُعْتَمَدَ عَلَيْهِ فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ نَقُولَ: إِنَّا لَا نُنْكِرُ أَنَّ الْمُتْعَةَ كَانَتْ مُبَاحَةً، إِنَّمَا الَّذِي نَقُولُهُ: إِنَّهَا صَارَتْ مَنْسُوخَةً، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَوْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّهَا مَشْرُوعَةٌ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ قَادِحًا فِي غَرَضِنَا، وَهَذَا هُوَ الْجَوَابُ أَيْضًا عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِقِرَاءَةِ أُبَيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ، فَإِنَّ تِلْكَ الْقِرَاءَةَ بِتَقْدِيرِ ثُبُوتِهَا لَا تَدُلُّ إِلَّا عَلَى أَنَّ الْمُتْعَةَ كَانَتْ مَشْرُوعَةً، وَنَحْنُ لَا نُنَازِعُ فِيهِ، إِنَّمَا الَّذِي نَقُولُهُ: إِنَّ النَّسْخَ طَرَأَ عَلَيْهِ، وَمَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ/ لَا يَدْفَعُ قَوْلَنَا، وَقَوْلُهُمُ: النَّاسِخُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُتَوَاتِرًا أَوْ آحَادًا.
{وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunlardan başkası size helal kılındı” buyurmuştur. Dolayısıyla bu helal kılmadan maksat, oradaki haram kılmadan maksat ne idiyse o olmalıdır; fakat oradaki haram kılmadan maksat nikâhtır, binaenaleyh buradaki helal kılmadan maksadın da nikâh olması vaciptir. İkincisi: O'nun {مُحْصِنِينَ} “İffetli yaşamak şartıyla” buyurmuş olmasıdır; ihsân (iffet/korunma) ise ancak sahih bir nikâhta olur. Üçüncüsü: O'nun: {غَيْرَ مُسافِحِينَ} “Zina etmemek şartıyla” buyruğudur. Zinaya 'sifâh' adı verilmiştir; çünkü onda su akıtmaktan (boşalmaktan) başka bir maksat yoktur, onda çocuk ve nikâhın diğer maslahatları aranmaz. Mut'adan da su akıtmaktan başka bir şey istenmez, bu yüzden o da sifâh (zina) hükmündedir. Ebû Bekir er-Râzî'nin söylediği budur. Birinci vecihte zikrettiğine gelince: Sanki Yüce Allah insanın kendileriyle cinsel ilişkide bulunması haram olan sınıfları zikretmiş, sonra da: {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} yani bu sınıfların dışındakilerle cinsel ilişkide bulunmanız size helal kılındı buyurmuştur; o hâlde bu sözde ne tür bir bozukluk olabilir? İkincil olarak: "İhsân ancak sahih nikâhta olur" sözüne gelince, buna dair bir delil zikretmemiştir. Üçüncül olarak: "Zinaya sifâh denilmesi ancak ondan su akıtmaktan başka bir şey murat edilmediği içindir" sözüne gelince, mut'a böyle değildir; zira ondaki maksat Allah tarafından meşru kılınmış ve izin verilmiş bir yolla su akıtmaktır. Şayet: "Mut'a haramdır" derseniz, biz deriz ki: Tartışmanın başı da zaten budur, peki durumun böyle olduğunu nereden çıkardınız? Böylece bu sözün tutarsız/zayıf olduğu ortaya çıkmıştır. Bu konuda dayanılması vacip olan şey şudur: Biz mut'anın mubah olduğunu inkâr etmiyoruz; ancak bizim söylediğimiz, onun mensuh olduğudur. Bu takdire göre bu ayet onun meşru olduğuna delalet etse dahi bu bizim maksadımıza zarar vermez. Onların Übey ve İbn Abbâs'ın kıraatine tutunmalarına verilecek cevap da budur; zira o kıraat sabit kabul edilse bile mut'anın meşru olduğuna delalet etmekten öteye geçmez, biz ise bu konuda ihtilaf etmiyoruz; bizim söylediğimiz şey ancak ona neshin arız olduğudur. Sizin zikrettiğiniz deliller bizim sözümüzü çürütmez. Onların: "Nâsih ya mütevâtir ya da âhâd olur" sözlerine gelince,
قُلْنَا: لَعَلَّ بَعْضَهُمْ سَمِعَهُ ثُمَّ نَسِيَهُ، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ ﵁ لَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ فِي الْجَمْعِ الْعَظِيمِ تَذَكَّرُوهُ وَعَرَفُوا صِدْقَهُ فِيهِ فَسَلَّمُوا الْأَمْرَ لَهُ.
Biz deriz ki: Muhtemelen onlardan bazıları bunu duymuş sonra unutmuştu; sonra Ömer radıyallâhu anh bunu büyük bir topluluk içinde zikredince onu hatırladılar ve bu konuda onun doğruluğunu anladılar da meseleyi ona teslim ettiler.
قَوْلُهُ: إِنَّ عُمَرَ أَضَافَ النَّهْيَ عَنِ الْمُتْعَةِ إِلَى نَفْسِهِ.
Ömer'in mut'ayı yasaklamayı kendisine nispet etmesine gelince,
قُلْنَا: قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَوْ كَانَ مُرَادُهُ أَنَّ الْمُتْعَةَ كَانَتْ مُبَاحَةً فِي شَرْعِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَأَنَا أَنْهَى عَنْهُ لَزِمَ تَكْفِيرُهُ وَتَكْفِيرُ كُلِّ مَنْ لَمْ يُحَارِبْهُ وَيُنَازِعْهُ، وَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى تَكْفِيرِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ حَيْثُ لَمْ يُحَارِبْهُ وَلَمْ يَرُدَّ ذَلِكَ الْقَوْلَ عَلَيْهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: كَانَ مُرَادُهُ أَنَّ الْمُتْعَةَ كَانَتْ مُبَاحَةً فِي زَمَنِ الرَّسُولِ ﷺ، وَأَنَا أَنْهَى عَنْهَا لِمَا ثَبَتَ عِنْدِي أَنَّهُ ﷺ نَسَخَهَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَصِيرُ هَذَا الْكَلَامُ حُجَّةً لَنَا فِي مَطْلُوبِنَا واللَّه أَعْلَمُ.
Biz deriz ki: Açıkladık ki eğer onun maksadı 'Mut'a Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatında mubahtı, ben ise onu nehyediyorum' demek olsaydı, onun tekfir edilmesi ve onunla savaşmayan, ona karşı çıkmayan herkesin de tekfir edilmesi gerekirdi; bu da Müminlerin emîri onunla savaşmadığı ve bu sözü ona reddetmediği için onun da tekfir edilmesine varırdı ki bütün bunlar batıldır. Geriye ancak şöyle denilmesi kalır: Onun maksadı 'Mut'a Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında mubahtı; O'nun sallallâhu aleyhi ve sellem onu neshettiği bence sabit olduğu için ben onu yasaklıyorum' demektir. Bu takdire göre bu söz bizim maksadımızda lehimize bir delil olur. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً وَالْمَعْنَى أَنَّ إِيتَاءَهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَمُهُورَهُنَّ فَرِيضَةٌ لازمة وواجبة،
Sonra Yüce Allah: {فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ فَرِيضَةً} “Belirlenmiş ücretlerini onlara verin” buyurmuştur. Bunun manası; onlara ücretlerini ve mehirlerini vermenin kesin ve vacip bir farz olduğudur.
وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي قَوْلِهِ: فَرِيضَةً ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ حَالٌ مِنَ الْأُجُورِ بِمَعْنَى مَفْرُوضَةٍ.
Keşşâf sahibi, O'nun: {فَرِيضَةً} buyruğu hakkında üç vecih zikretmiştir: Birincisi: Bunun, "farz kılınmış olarak" (mafrûdaten) manasında ücretlerin (ecirlerin) hâli olmasıdır.