وَثَانِيهَا: أَنَّهَا وُضِعَتْ مَوْضِعَ إِيتَاءٍ، لِأَنَّ الْإِيتَاءَ مَفْرُوضٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ مَصْدَرٌ مُؤَكَّدٌ، أَيْ فرض ذلك فريضة.
İkincisi: Bunun 'verme' (îtâ) yerine konulmuş olmasıdır; çünkü [ücreti] vermek farzdır. Üçüncüsü: Bunun tekit edici bir mastar (mef'ûl-i mutlak) olmasıdır; yani 'Bunu kesin bir farz olarak farz kıldı' demektir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً.
Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً} “Belirlemeden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu [ayet] hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الَّذِينَ حَمَلُوا الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى بَيَانِ حُكْمِ النِّكَاحِ قَالُوا: الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ الْمَهْرُ مُقَدَّرًا بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ، فَلَا حَرَجَ فِي أَنْ تَحُطَّ عَنْهُ شَيْئًا مِنَ الْمَهْرِ أَوْ تُبَرِّئَهُ عَنْهُ بِالْكُلِّيَّةِ، فَعَلَى هَذَا: الْمُرَادُ مِنَ التَّرَاضِي الْحَطُّ مِنَ الْمَهْرِ أَوِ الْإِبْرَاءُ عَنْهُ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً [النِّسَاءِ: ٤] وَقَوْلِهِ: إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَقَالَ الزَّجَّاجُ مَعْنَاهُ: لَا إِثْمَ عَلَيْكُمْ فِي أَنْ تَهَبَ الْمَرْأَةُ لِلزَّوْجِ مَهْرَهَا، أَوْ يَهَبَ الزَّوْجُ لِلْمَرْأَةِ تَمَامَ الْمَهْرِ إِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ.
Birinci Mesele: Önceki ayeti nikâh hükmünün açıklamasına hamledenler şöyle demişlerdir: Kastedilen, mehir muayyen bir miktarla takdir edildiğinde, kadının mehir miktarından bir kısmını indirmesinde veya mehrin tamamından erkeği ibra etmesinde bir sakınca olmamasıdır. Buna göre karşılıklı rızadan (terâzî) maksat; mehirde indirim yapmak veya ibra etmektir. Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: {فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْساً فَكُلُوهُ هَنِيئاً مَرِيئاً} [Nisa: 4] “Eğer ondan gönül hoşluğu ile size bir pay bağışlarlarsa onu da afiyetle, iç rahatlığıyla yiyin” ve şu kavli gibidir: {إِلَّا أَنْ يَعْفُونَ أَوْ يَعْفُوَا الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ} [Bakara: 237] “Ancak kadınların vazgeçmesi yahut nikâh bağı elinde bulunanın bağışlaması müstesnadır.” Zeccâc ise bunun manasının şöyle olduğunu söylemiştir: Zifaftan önce boşadığı takdirde kadının mehri kocasına hibe etmesinde yahut kocanın mehrin tamamını kadına hibe etmesinde üzerinize hiçbir günah yoktur.
وَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى بَيَانِ الْمُتْعَةِ قَالُوا: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِذَا انْقَضَى أَجَلُ الْمُتْعَةِ لَمْ يَبْقَ لِلرَّجُلِ عَلَى الْمَرْأَةِ سَبِيلٌ الْبَتَّةَ، فَإِنْ قَالَ لَهَا: زِيدِينِي فِي الْأَيَّامِ وَأَزِيدُكِ/ فِي الْأُجْرَةِ كَانَتِ الْمَرْأَةُ بِالْخِيَارِ، إِنْ شَاءَتْ فَعَلَتْ، وَإِنْ شَاءَتْ لَمْ تَفْعَلْ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ أَيْ مِنْ بَعْدِ الْمِقْدَارِ الْمَذْكُورِ أَوَّلًا مِنَ الْأَجْرِ وَالْأَجَلِ.
Önceki ayeti mut'anın açıklamasına hamledenler ise şöyle demişlerdir: Bu ayetten maksat; mut'anın süresi bittiğinde erkeğin kadın üzerinde kesinlikle hiçbir hakkı ve yetkisi kalmamasıdır. Eğer erkek kadına: 'Bana günleri artır, ben de sana ücreti artırayım' derse, kadın serbesttir; dilerse yapar, dilerse yapmaz. İşte O'nun: {وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlemeden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur” kavlinden kastedilen budur; yani ücret ve süreden ilk başta zikredilen miktardan sonra [karşılıklı rızanızla anlaştığınız şeyde size günah yoktur].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: إِلْحَاقُ الزِّيَادَةِ فِي الصَّدَاقِ جَائِزٌ، وَهِيَ ثَابِتَةٌ إِنْ دَخَلَ بِهَا أَوْ مَاتَ عَنْهَا، أَمَّا إِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ بَطَلَتِ الزِّيَادَةُ، وَكَانَ لَهَا نِصْفُ الْمُسَمَّى فِي الْعَقْدِ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: الزِّيَادَةُ بِمَنْزِلَةِ الْهِبَةِ، فَإِنْ أَقْبَضَهَا مَلَكَتْهُ بِالْقَبْضِ، وَإِنْ لَمْ يُقْبِضْهَا بَطَلَتْ. احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرازي لأبي حنيفة بهذه الآية فقوله: لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ يَتَنَاوَلُ مَا وَقَعَ التَّرَاضِي بِهِ فِي طَرَفَيِ الزِّيَادَةِ وَالنُّقْصَانِ، فَكَانَ هَذَا بِعُمُومِهِ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ إِلْحَاقِ الزِّيَادَةِ بِالصَّدَاقِ، قَالَ: بَلْ هَذِهِ الْآيَةُ بِالزِّيَادَةِ أَخَصُّ مِنْهَا بِالنُّقْصَانِ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلَّقَهُ بِتَرَاضِيهِمَا، وَالْبَرَاءَةُ وَالْحَطُّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى رِضَا الزَّوْجِ، وَالزِّيَادَةُ لَا تَصِحُّ إِلَّا بِقَبُولِهِ، فَإِذَا عُلِّقَ ذَلِكَ بِتَرَاضِيهِمَا جَمِيعًا دَلَّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الزِّيَادَةُ.
İkinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle demiştir: Mehre fazlalık eklemek (ziyade) caizdir; erkek kadınla zifafa girerse yahut kadının yanından ölüp ayrılırsa bu fazlalık sabittir. Zifaftan önce boşarsa ziyade batıl olur ve kadın için akitte belirlenen miktarın yarısı söz konusu olur. Şâfiî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- ise şöyle demiştir: Ziyade hibe hükmündedir; eğer [koca] onu teslim ederse kadın kabz ile ona mâlik olur, eğer teslim etmezse batıl olur. Ebû Bekir er-Râzî, Ebû Hanîfe lehine bu ayetle delil getirmiştir: Zira {لا جُناحَ عَلَيْكُمْ فِيما تَراضَيْتُمْ بِهِ مِنْ بَعْدِ الْفَرِيضَةِ} “Belirlemeden sonra karşılıklı rıza ile anlaştığınız şeyde size bir günah yoktur” kavli, artırma ve eksiltme yönünde karşılıklı rızanın gerçekleştiği her şeyi kapsamaktadır. Dolayısıyla bu genel ifadesiyle mehre ziyade eklemenin caiz olduğuna delalet eder. Hatta o şöyle demiştir: Bu ayet, eksiltmeden ziyade artırmaya daha özeldir; çünkü Yüce Allah onu ikisinin karşılıklı rızasına bağlamıştır. İbra ve indirim ise kocanın rızasına ihtiyaç duymaz, artırma ise ancak onun kabulü ile sahih olur. Bu hüküm her ikisinin karşılıklı rızasına bağlandığında, kastedilenin artırma olduğu ortaya çıkar.
وَالْجَوَابُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الزِّيَادَةُ عِبَارَةً عَمَّا ذَكَرَهُ الزَّجَّاجُ؟ وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا طَلَّقَهَا قَبْلَ الدُّخُولِ، فَإِنْ شَاءَتِ الْمَرْأَةُ أَبْرَأَتْهُ عَنِ النِّصْفِ، وَإِنْ شَاءَ الزَّوْجُ سَلَّمَ إِلَيْهَا كُلَّ الْمَهْرِ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَدْ زَادَهَا عَمَّا وَجَبَ عَلَيْهِ تَسْلِيمُهُ إِلَيْهَا، وَأَيْضًا عِنْدَنَا أَنَّهُ لَا جُنَاحَ فِي تِلْكَ الزِّيَادَةِ إِلَّا أَنَّهَا تَكُونُ هِبَةً. وَالدَّلِيلُ الْقَاطِعُ عَلَى بُطْلَانِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ أَنَّ هَذِهِ الزِّيَادَةَ لَوِ الْتَحَقَتْ بِالْأَصْلِ لَكَانَ إِمَّا مَعَ بَقَاءِ الْعَقْدِ الْأَوَّلِ، أَوْ بَعْدَ زَوَالِ الْعَقْدِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ الْعَقْدَ لَمَّا انْعَقَدَ عَلَى الْقَدْرِ الْأَوَّلِ، فَلَوِ انْعَقَدَ مَرَّةً أُخْرَى عَلَى الْقَدْرِ الثَّانِي، لَكَانَ ذَلِكَ تَكْوِينًا لِذَلِكَ الْعَقْدِ بَعْدَ ثُبُوتِهِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَحْصِيلَ الْحَاصِلِ وَهُوَ مُحَالٌ. وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ عِنْدَ إِلْحَاقِ الزِّيَادَةِ لَا يَرْتَفِعُ الْعَقْدُ الْأَوَّلُ، فَثَبَتَ فَسَادُ مَا قَالُوهُ واللَّه أَعْلَمُ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ التَّكَالِيفِ وَالتَّحْرِيمِ وَالْإِحْلَالِ، بَيَّنَ أَنَّهُ عَلِيمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْهَا خَافِيَةٌ أَصْلًا، وَحَكِيمٌ لَا يُشَرِّعُ الْأَحْكَامَ إِلَّا عَلَى وَفْقِ الْحِكْمَةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّسْلِيمَ لِأَوَامِرِهِ وَالِانْقِيَادَ لِأَحْكَامِهِ واللَّه أَعْلَمُ.
Cevap: Artırmanın, Zeccâc'ın zikrettiği şeyden ibaret olması niçin caiz olmasın? O da şudur: Erkek kadını zifaftan önce boşadığında, kadın dilerse onu mehirin yarısından ibra eder, koca dilerse mehrin tamamını kadına teslim eder; bu takdire göre koca, kadına teslim etmesi gereken miktarın üzerine ziyade yapmış olur. Ayrıca bize göre o ziyadede hiçbir günah yoktur, ancak o bir hibe olur. Bu ziyadenin [akdin aslına dâhil olmasının] batıl olduğuna dair kesin delil şudur: Şayet bu ziyade asıl akde eklenseydi, bu ya birinci akit devam ederken yahut akdin zevalinden sonra olurdu. Birincisi batıldır; çünkü akit ilk miktar üzerine akdedilmiştir; eğer ikinci miktar üzerine tekrar akdedilirse bu, sabit olduktan sonra o akdi yeniden var etmek (tekvin) olur ki bu da tahsîl-i hâsılı (zaten mevcut olanı elde etmeyi) gerektirir ve imkânsızdır. İkincisi de batıldır; zira ziyadenin eklenmesi esnasında birinci akdin ortadan kalkmadığına dair icma gerçekleşmiştir. Böylece onların söylediklerinin bozukluğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir. Sonra Yüce Allah bu ayette mükellefiyetler, haram kılmalar ve helal kılmalardan pek çok çeşidi zikredince; bilinenlerin tamamını hakkıyla bildiğini, O'na hiçbir gizli şeyin asla gizli kalmayacağını ve hüküm ve hikmet sahibi olup hükümleri ancak hikmete uygun olarak teşrî ettiğini açıklamıştır. Bu da O'nun emirlerine teslim olmayı ve hükümlerine boyun eğmeyi gerektirir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٢٥]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 25]
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)
{وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٥)} “İçinizden her kim hür ve mümin kadınları nikâhlayacak bir güç ve imkân bulamazsa, ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden [alsın]. Allah sizin imanınızı çok iyi bilmektedir; siz birbirinizdensiniz. O hâlde onları, sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve kendilerini fuhuş yapmayan, gizli dostlar edinmeyen, namuslu kadınlar olarak örfe uygun biçimde mehirlerini kendilerine verin. Onlar evlendiklerinde bir hayâsızlık yaparlarsa, hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı onlara uygulanır. Bu [cariye ile evlenme izni], içinizden günaha düşmekten (veya bekârlık sıkıntısından) korkan kimse içindir. Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (25)”
النَّوْعُ السَّابِعُ: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السورة قوله تعالى:
Bu surede zikredilen mükellefiyetlerin yedinci türü, Yüce Allah'ın şu kavlidir:
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ مَنْ يَحِلُّ وَمَنْ لَا يَحِلُّ: بَيَّنَ فِيمَنْ يَحِلُّ أَنَّهُ مَتَى يَحِلُّ، وَعَلَى أَيِّ وَجْهٍ يَحِلُّ فَقَالَ:
Bilesin ki Yüce Allah kimin helal olup kimin helal olmadığını açıklayınca, helal olan kimseler hakkında bunun ne zaman ve ne şekilde helal olacağını beyan ederek şöyle buyurmuştur:
وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا} “İçinizden her kim bir güç ve imkân bulamazsa”. Bu ayet hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْكِسَائِيُّ الْمُحْصِنَاتِ بِكَسْرِ الصَّادِ، وَكَذَلِكَ مُحْصِنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَكَذَلِكَ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصِنَاتِ كُلُّهَا بِكَسْرِ الصَّادِ، وَالْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، فَالْفَتْحُ مَعْنَاهُ ذَوَاتُ الْأَزْوَاجِ، وَالْكَسْرُ مَعْنَاهُ الْعَفَائِفُ وَالْحَرَائِرُ واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Kisâî, hepsini sâd harfinin kesresiyle {الْمُحْصِنَاتِ}, aynı şekilde {مُحْصِنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ} ve aynı şekilde {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصِنَاتِ} olarak okumuştur. Diğerleri ise sâd harfinin fethasıyla okumuştur. Fetha ile olanın manası 'kocası olan kadınlar', kesre ile olanın manası ise 'iffetli ve hür kadınlar' demektir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّوْلُ: الْفَضْلُ، وَمِنْهُ التَّطَوُّلُ وَهُوَ التَّفَضُّلُ، وَقَالَ تَعَالَى: ذِي الطَّوْلِ [غافر: ٣] وَيُقَالُ: تَطَاوَلَ لِهَذَا الشَّيْءِ أَيْ تَنَاوَلَهُ، كَمَا يُقَالُ: يَدُ فُلَانٍ مَبْسُوطَةٌ وَأَصْلُ هَذِهِ الْكَلِمَةِ مِنَ الطُّولِ الَّذِي هُوَ خِلَافُ الْقِصَرِ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ طَوِيلًا فَفِيهِ كَمَالٌ وَزِيَادَةٌ، كَمَا أَنَّهُ إِذَا كَانَ قَصِيرًا فَفِيهِ قُصُورٌ وَنُقْصَانٌ، وَسُمِّيَ الْغِنَى أَيْضًا طَوْلًا، لِأَنَّهُ يُنَالُ بِهِ من المرادات مالا يُنَالُ عِنْدَ الْفَقْرِ، كَمَا أَنَّ بِالطُّولِ يُنَالُ مَا لَا يُنَالُ بِالْقِصَرِ.
İkinci Mesele: Tavil (طَّوْل), lütuf ve fazilet (fazl) demektir; nitekim lütufta bulunmak manasına gelen 'tatavvul' (تَطَوُّل) da bundandır. Yüce Allah: {ذِي الطَّوْلِ} [Mü'min: 3] “Lütuf ve ihsan sahibi” buyurmuştur. Tıpkı 'falanın eli açıktır' denildiği gibi, bir şeye uzandı manasında [Arapçada] 'ona tatâvele etti' (تَطَاوَلَ لِهَذَا الشَّيْءِ) denir. Bu kelimenin aslı, kısalığın zıddı olan uzunluktan (tûl) gelir; zira bir şey uzun olduğunda onda bir kemal ve fazlalık bulunur, nitekim kısa olduğunda onda bir kusur ve noksanlık bulunur. Zenginliğe de 'tavl' adı verilmiştir; çünkü onunla, fakirlik anında ulaşılamayacak arzulara ulaşılır, nitekim uzun boy ile de kısalıkla ulaşılamayan şeylere ulaşılır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الطَّوْلُ الْقُدْرَةُ، وَانْتِصَابُهُ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ «يَسْتَطِعْ» وَ «أَنْ يَنْكِحَ» فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولُ الْقُدْرَةِ.
Bunu bildiğinde deriz ki: 'Tavl', güç yetirmek (kudret) demektir. Mansub oluşu, {يَسْتَطِعْ} fiilinin mef'ûlü olmasındandır; {أَنْ يَنْكِحَ} ise kudretin mef'ûlü olarak nasb mahallindedir.
فَإِنْ قِيلَ: الِاسْتِطَاعَةُ هِيَ الْقُدْرَةُ، وَالطَّوْلُ أَيْضًا هُوَ الْقُدْرَةُ، فَيَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَنْ لَمْ يَقْدِرْ/ مِنْكُمْ عَلَى الْقُدْرَةِ عَلَى نِكَاحِ الْمُحْصَنَاتِ، فَمَا فَائِدَةُ هَذَا التَّكْرِيرِ فِي ذِكْرِ الْقُدْرَةِ؟
Eğer: 'İstitaat güç yetirmektir, tavl da güç yetirmektir. Bu takdirde ayetin takdiri 'İçinizden her kim hür kadınları nikâhlamaya güç yetirme gücüne güç yetiremezse' şeklinde olur. Güç yetirmenin (kudretin) zikredilmesindeki bu tekrarın faydası nedir?' denilirse,
قُلْنَا: الْأَمْرُ كَمَا ذَكَرْتَ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: الْمَعْنَى فَمَنْ لَمْ يستطع منكم استطاعة بالنكاح المحصنات، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَزُولُ الْإِشْكَالُ، فَهَذَا مَا يَتَعَلَّقُ بِاللُّغَةِ.
Biz deriz ki: Durum zikrettiğin gibidir. En uygun olanı şöyle denilmesidir: Mana 'İçinizden her kim hür kadınların nikâhına güç yetiremezse' şeklindedir. Bu vecihle müşkillik ortadan kalkar. İşte bu husus dil ile ilgilidir.
أَمَّا مَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ فَوُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ زِيَادَةً فِي الْمَالِ وَسَعَةً يَبْلُغُ بِهَا نِكَاحَ الْحُرَّةِ فَلْيَنْكِحْ أَمَةً. الثَّانِي: أَنْ يُفَسَّرَ النِّكَاحُ بِالْوَطْءِ، وَالْمَعْنَى: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا وَطْءَ الْحَرَائِرِ فَلْيَنْكِحْ أَمَةً، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَكُلُّ مَنْ لَيْسَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ لَائِقٌ بِمَذْهَبِ أَبِي حَنِيفَةَ، فَإِنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّهُ إِذَا كَانَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ لَمْ يَجُزْ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، سَوَاءٌ قَدَرَ عَلَى التَّزَوُّجِ بِالْحُرَّةِ أَوْ لَمْ يَقْدِرْ. وَالثَّالِثُ: الِاكْتِفَاءُ بِالْحُرَّةِ، فَلَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِالْأَمَةِ سَوَاءٌ كَانَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ أَوْ لَمْ يَكُنْ، كُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ إِنَّمَا حَصَلَتْ، لِأَنَّ لَفْظَ الِاسْتِطَاعَةِ مُحْتَمِلٌ لِكُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ.
Müfessirlerin söylediklerine gelince, bunlar birkaç vecihtir: Birincisi: Her kim hür bir kadını nikâhlayabilecek bir mal fazlalığı ve genişliğine güç yetiremezse cariye nikâhlasın. İkincisi: Nikâhın cima ile tefsir edilmesidir; mana şöyledir: Her kim hür kadınlarla cinsi münasebette bulunmaya güç yetiremezse cariye nikâhlasın. Bu takdire göre nikâhı altında hür bir kadın bulunmayan herkesin cariye ile evlenmesi caiz olur. Bu tefsir Ebû Hanîfe'nin mezhebine uygundur; zira onun mezhebi, nikâhı altında hür bir kadın varsa, ister hür kadınla evlenmeye güç yetirsin ister yetirmesin, cariye ile nikâhlanmasının caiz olmadığı yönündedir. Üçüncüsü: Hür kadınla yetinilmesidir; nikâhı altında hür kadın olsun ya da olmasın cariye ile evlenebilir. Bütün bu vecihler ancak istitaat lafzının bu vecihlerin hepsini ihtiva etmesinden dolayı hâsıl olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْمُرَادُ بِالْمُحْصَنَاتِ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ هُوَ الْحَرَائِرُ، وَيَدُلَّ عَلَيْهِ أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ عِنْدَ تَعَذُّرِ نِكَاحِ الْمُحْصَنَاتِ نِكَاحَ الْإِمَاءِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ من
Üçüncü Mesele: O'nun: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ} “İçinizden her kim hür kadınları nikâhlayacak bir güç ve imkân bulamazsa” kavlindeki 'el-muhsanât'tan maksat, hür kadınlardır. Buna delil; Yüce Allah'ın muhsanât kadınlarla nikâhlanmanın imkânsızlığı durumunda cariyelerle nikâhlanmayı sabit kılmasıdır; dolayısıyla muhsanâttan kastedilenin,
الْمُحْصَنَاتِ مَنْ يَكُونُ كَالضِّدِّ لِلْإِمَاءِ، وَالْوَجْهُ فِي تَسْمِيَةِ الْحَرَائِرِ بِالْمُحْصَنَاتِ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِفَتْحِ الصَّادِ:
cariyelerin zıddı konumunda olan kimseler olması zorunludur. Hür kadınların muhsanât olarak isimlendirilmesinin gerekçesi, sâd harfinin fethasıyla okuyanların kıraatine göre şudur:
أَنَّهُنَّ أُحْصِنَّ بِحُرِّيَّتِهِنَّ عَنِ الْأَحْوَالِ الَّتِي تَقَدَّمَ عَلَيْهَا الْإِمَاءُ، فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْأَمَةَ تَكُونُ خَرَّاجَةً وَلَّاجَةً مُمْتَهَنَةً مُبْتَذَلَةً، وَالْحُرَّةُ مَصُونَةٌ مُحْصَنَةٌ مِنْ هَذِهِ النُّقْصَانَاتِ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِكَسْرِ الصَّادِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُنَّ أَحْصَنَّ أَنْفُسَهُنَّ بِحُرِّيَّتِهِنَّ.
Hürriyetleri sebebiyle onların, cariyelerin maruz kaldığı durumlardan korunmuş (ihsan edilmiş) olmalarıdır. Zira açıktır ki cariye çokça dışarı çıkan, içeri giren, hor kullanılan ve yıpratılan bir kimsedir; hür kadın ise bu noksanlıklardan korunmuş ve muhafaza edilmiştir. Sâd harfinin kesresiyle okuyanların kıraatine göre ise mana; hürriyetleri sebebiyle nefislerini koruma altına almış (ihsan etmiş) olmalarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ ﵁: أَنَّ اللَّه تَعَالَى شَرَطَ فِي نِكَاحِ الْإِمَاءِ شَرَائِطَ ثَلَاثَةً، اثْنَانِ مِنْهَا فِي النَّاكِحِ، وَالثَّالِثُ فِي الْمَنْكُوحَةِ، أَمَّا اللَّذَانِ فِي النَّاكِحِ. فَأَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ غَيْرَ وَاجِدٍ لِمَا يَتَزَوَّجُ بِهِ الْحُرَّةَ الْمُؤْمِنَةَ مِنَ الصَّدَاقِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَعَدَمُ اسْتِطَاعَةِ الطَّوْلِ عِبَارَةٌ عَنْ عَدَمِ مَا يَنْكِحُ بِهِ الْحُرَّةَ.
Dördüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh'ın mezhebine göre: Allah Teâlâ cariyelerin nikâhında ikisi nikâhlayanda, üçüncüsü de nikâhlananda olmak üzere üç şart koşmuştur. Nikâhlayanda aranan iki şarta gelince: Birincisi: Mümin hür bir kadınla evleneceği mehre sahip olmamasıdır ki O'nun: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ} “İçinizden her kim hür ve mümin kadınları nikâhlayacak bir güç ve imkân bulamazsa” kavlinin manası budur. Dolayısıyla 'tavl'a güç yetirememek, hür kadınla nikâhlanabileceği imkânın bulunmamasından ibarettir.
فَإِنْ قِيلَ: الرَّجُلُ إِذَا كَانَ يَسْتَطِيعُ التَّزَوُّجَ بِالْأَمَةِ يَقْدِرُ عَلَى التَّزَوُّجِ بِالْحُرَّةِ الْفَقِيرَةِ، فَمِنْ أَيْنَ هَذَا التَّفَاوُتُ؟
Eğer: 'Kişi cariye ile evlenmeye güç yetirdiğinde fakir hür kadınla da evlenmeye güç yetirebilir, o hâlde bu aradaki fark nereden gelmektedir?' denilirse,
قُلْنَا: كَانَتِ الْعَادَةُ فِي الْإِمَاءِ تَخْفِيفُ مُهُورِهِنَّ وَنَفَقَتِهِنَّ لِاشْتِغَالِهِنَّ بِخِدْمَةِ السَّادَاتِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَظْهَرُ هَذَا التَّفَاوُتُ.
Biz deriz ki: Efendilerinin hizmetiyle meşgul oldukları için cariyelerin mehirlerinin ve nafakalarının hafif tutulması âdettendi; bu takdire göre bu fark ortaya çıkmaktadır.
وَأَمَّا الشَّرْطُ الثَّانِي: فَهُوَ الْمَذْكُورُ فِي آخِرِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ [النساء: ٢٥] أَيْ بَلَغَ الشِّدَّةَ فِي الْعُزُوبَةِ.
İkinci şarta gelince: O, ayetin sonunda zikredilen şu kavildir: {ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} [Nisa: 25] “Bu, içinizden günaha düşmekten (bekârlık meşakkatinden) korkan kimse içindir”; yani bekârlıkta aşırı sıkıntı ve zorluk derecesine ulaşan kimsedir.
وَأَمَّا الشَّرْطُ الثَّالِثُ: الْمُعْتَبَرُ فِي الْمَنْكُوحَةِ، فَأَنْ تَكُونَ الْأَمَةُ مُؤْمِنَةً لَا كَافِرَةً، فَإِنَّ الْأَمَةَ/ إِذَا كَانَتْ كَافِرَةً كَانَتْ نَاقِصَةً مِنْ وَجْهَيْنِ: الرِّقِّ وَالْكُفْرِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْوَلَدَ تَابِعٌ لِلْأُمِّ فِي الْحُرِّيَّةِ وَالرِّقِّ، وَحِينَئِذٍ يُعَلَّقُ الْوَلَدُ رَقِيقًا عَلَى مِلْكِ الْكَافِرِ، فَيَحْصُلُ فِيهِ نُقْصَانُ الرِّقِّ وَنُقْصَانُ كَوْنِهِ مِلْكًا لِلْكَافِرِ، فَهَذِهِ الشَّرَائِطُ الثَّلَاثَةُ مُعْتَبَرَةٌ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ فِي جَوَازِ نِكَاحِ الْأَمَةِ.
Nikâhlananda dikkate alınan üçüncü şarta gelince: Cariyenin kâfir değil mümin olmasıdır; çünkü cariye kâfir olduğu takdirde iki yönden noksan olur: Kölelik ve küfür. Şüphe yok ki çocuk hürriyet ve kölelik konusunda anneye tabidir; bu durumda çocuk kâfirin mülkiyetinde bir köle olarak doğar ve onda hem kölelik noksanlığı hem de kâfirin mülkü olma noksanlığı meydana gelir. İşte bu üç şart Şâfiî'ye göre cariye nikâhının caiz olması hususunda dikkate alınır.
وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ فَيَقُولُ: إِذَا كَانَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ لَمْ يَجُزْ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يَكُنْ تَحْتَهُ حُرَّةٌ جَازَ لَهُ ذَلِكَ، سَوَاءٌ قَدَرَ عَلَى نِكَاحِ الْحُرَّةِ أَوْ لَمْ يَقْدِرْ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ عَلَى قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَتَقْرِيرُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise şöyle demektedir: Nikâhı altında hür bir kadın varsa cariye ile evlenmesi caiz olmaz; fakat nikâhı altında hür bir kadın yoksa hür bir kadınla nikâhlanmaya ister güç yetirsin ister yetirmesin bu caizdir. Şâfiî kendi kavline bu ayetle delil getirmiştir ve bunun takriri iki vecihledir:
الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ عَدَمَ الْقُدْرَةِ عَلَى طَوْلِ الْحُرَّةِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ التَّزَوُّجَ بِالْأَمَةِ، وَذَلِكَ الْوَصْفُ يُنَاسِبُ هَذَا الْحُكْمَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَحْتَاجُ إِلَى الْجِمَاعِ، فَإِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى جِمَاعِ الْحُرَّةِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ مُؤْنَتِهَا وَمَهْرِهَا، وَجَبَ أَنْ يُؤْذَنَ لَهُ فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْحُكْمُ إِذَا كَانَ مَذْكُورًا عَقِيبَ وَصْفٍ يُنَاسِبُهُ، فَذَلِكَ الِاقْتِرَانُ فِي الذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَوْ كَانَ نِكَاحُ الْأَمَةِ جَائِزًا بِدُونِ الْقُدْرَةِ عَلَى طَوْلِ الْحُرَّةِ وَمَعَ الْقُدْرَةِ عَلَيْهِ لَمْ يَكُنْ لِعَدَمِ هَذِهِ الْقُدْرَةِ أَثَرٌ فِي هَذَا الْحُكْمِ الْبَتَّةَ، لَكِنَّا بَيَّنَّا دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ لَهُ أَثَرًا فِي هَذَا الْحُكْمِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى طَوْلِ الْحُرَّةِ. الثَّانِي: أَنْ نَتَمَسَّكَ بِالْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَفْهُومِ، وَهُوَ أَنَّ تَخْصِيصَ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّ الْقَائِلَ إِذَا قَالَ: الْمَيِّتُ الْيَهُودِيُّ لَا يُبْصِرُ شَيْئًا، فَإِنَّ كُلَّ أَحَدٍ يَضْحَكُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ وَيَقُولُ: إِذَا كَانَ غَيْرُ الْيَهُودِيِّ أَيْضًا لَا يُبْصِرُ فَمَا فَائِدَةُ التَّقْيِيدِ بِكَوْنِهِ يَهُودِيًّا، فَلَمَّا رَأَيْنَا أَنَّ أَهْلَ الْعُرْفِ يَسْتَقْبِحُونَ هَذَا الْكَلَامَ وَيُعَلِّلُونَ ذَلِكَ الِاسْتِقْبَاحَ بِهَذِهِ الْعِلَّةِ، عَلِمْنَا اتِّفَاقَ أَرْبَابِ اللِّسَانِ عَلَى أَنَّ التَّقْيِيدَ بِالصِّفَةِ يَقْتَضِي نَفْيَ الْحُكْمِ فِي غَيْرِ مَحَلِّ الْقَيْدِ.
Birincisi: Yüce Allah hür kadının mehir ve masraflarına güç yetirememeyi zikretmiş, hemen peşinden de cariye ile evlenmeyi zikretmiştir; bu vasıf bu hükme uygundur (münasiptir). Çünkü insan cinsî münasebete ihtiyaç duyabilir; hür kadının masraf ve mehrinin çokluğu sebebiyle onunla ilişkiye güç yetiremezse, cariye ile nikâhlanmasına izin verilmesi vacip olur. Bu sabit olduğunda deriz ki: Hüküm kendisine uygun düşen bir vasfın hemen ardından zikredilirse, zikirdeki bu birliktelik o hükmün o vasıfla illetli olduğuna delalet eder. Bu sabit olduğunda deriz ki: Şayet hür kadının mehrine güç yetirememek şart olmaksızın, hür kadına güç yetirildiğinde de cariye nikâhı caiz olsaydı, bu gücün bulunmayışının bu hükümde kesinlikle hiçbir etkisi olmazdı; ancak biz ayetin bu hükümde onun bir etkisi olduğuna delalet ettiğini beyan ettik. Böylece sabit oldu ki hür kadının mehrine güç yettiği takdirde cariye ile evlenmek caiz değildir. İkincisi: Ayete mefhum yoluyla tutunmamızdır. O da şudur: Bir şeyi tahsis ederek zikretmek, hükmün onun dışındakilerden nefyedildiğine delalet eder. Bunun delili şudur: Bir söz söyleyen: 'Yahudi olan ölü hiçbir şey görmez' dese, herkes bu söze güler ve: 'Yahudi olmayan da görmediğine göre bunu Yahudi olmakla kayıtl регулярlamanın faydası nedir?' der. Örf ehlinin bu sözü çirkin gördüklerini ve bu çirkin görmeyi bu illetle açıkladıklarını gördüğümüzde, lisan ehlinin bir vasıfla kayıtlamanın, kaydın bulunmadığı yerde hükmün nefyini gerektirdiği hususunda ittifak ettiklerini anlarız.
قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: تَخْصِيصُ هَذِهِ الْحَالَةِ بِذِكْرِ الْإِبَاحَةِ فِيهَا لَا يَدُلُّ عَلَى حَظْرِ مَا عَدَاهُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا
Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Bu hâlin onda ibâhanın zikredilmesiyle tahsis edilmesi, onun dışındakilerin yasaklandığına delalet etmez; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavli gibi: {وَلا
تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ
{تَقْتُلُوا أَوْلادَكُمْ خَشْيَةَ إِمْلاقٍ} “çocuklarınızı fakirlik korkusuyla öldürmeyin”
[الْإِسْرَاءِ: ٣١] وَلَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى إِبَاحَةِ الْقَتْلِ عِنْدَ زَوَالِ هَذِهِ الحالة، وقوله: لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً [آلِ عِمْرَانَ: ١٣٠] لَا دَلَالَةَ فِيهِ عَلَى إِبَاحَةِ الْأَكْلِ عِنْدَ زَوَالِ هَذِهِ الْحَالَةِ، فَيُقَالُ لَهُ:
[İsrâ: 31] “Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin”. Bu hâlin zevalinde [fakirlik korkusu olmadığında] öldürmenin mubah olduğuna dair onda hiçbir delalet yoktur. Keza O'nun: {لا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً} [Âl-i İmrân: 130] “Kat kat katlanmış olarak faiz yemeyin” kavlinde de bu hâl zail olduğunda faiz yemenin mubah olduğuna dair hiçbir delalet yoktur. Ona şöyle denilir:
ظَاهِرُ اللَّفْظِ يَقْتَضِي ذَلِكَ، إِلَّا أن تَرَكَ الْعَمَلَ بِهِ بِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، كَمَا أَنَّ عِنْدَكَ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَقَدْ يُتْرَكُ الْعَمَلُ بِهِ فِي صُوَرٍ كَثِيرَةٍ لِدَلِيلٍ مُنْفَصِلٍ، وَالسُّؤَالُ الْجَيِّدُ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْآيَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ، حَيْثُ قُلْنَا: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ النِّكَاحِ الْوَطْءَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ وَطْءَ الْحُرَّةِ، وَذَلِكَ عِنْدَ مَنْ لَا يَكُونُ تَحْتَهُ حُرَّةٌ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَنْقَلِبُ الْآيَةُ حُجَّةً لِأَبِي حَنِيفَةَ.
Lafzın zahiri bunu gerektirir, ancak müstakil bir delille onunla amel etmek terk edilmiştir; tıpkı senin nezdinde de emrin zahirinin vücub ifade etmesi ve pek çok surette müstakil bir delille onunla amel edilmesinin terk edilmesi gibi. Ayete tutunma konusundaki güzel itiraz ise zikrettiğimiz şu husustur: Nikâhtan kastın cinsi münasebet olması niçin caiz olmasın? Takdiri şöyledir: 'İçinizden her kim hür kadınla ilişkiye güç yetiremezse', bu da nikâhı altında hür kadın bulunmayan kimsedir; zira onun cariye nikâhlaması caizdir. Bu takdire göre ayet Ebû Hanîfe lehine bir delile dönüşür.
وَجَوَابُهُ أَنَّ أَكْثَرَ الْمُفَسِّرِينَ فَسَّرُوا الطَّوْلَ بِالْغِنَى، وَعَدَمُ الْغِنَى تَأْثِيرُهُ فِي عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْعَقْدِ، لَا فِي عَدَمِ الْقُدْرَةِ عَلَى الْوَطْءِ. وَاحْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِالْعُمُومَاتِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: / فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] وَقَوْلِهِ: وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ وَقَوْلِهِ: وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ وَقَوْلِهِ:
Bunun cevabı şudur: Müfessirlerin çoğu tavlı zenginlik olarak tefsir etmişlerdir; zenginliğin bulunmayışının etkisi ise ilişkiye güç yetirememekte değil nikâh akdine güç yetirememektedir. Ebû Bekir er-Râzî ise kendi sözünün sıhhati hususunda genel ifadelerle (umumlarla) delil getirmiştir; Yüce Allah'ın şu kavilleri gibi: {فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ} [Nisâ: 3] “Kadınlardan size helal olanları nikâhlayın”, {وَأَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ} “İçinizden bekârları evlendirin”, {وَأُحِلَّ لَكُمْ مَا وَراءَ ذلِكُمْ} “Bunların dışındakiler size helal kılındı” ve O'nun şu kavli gibi:
وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [المائدة: ٥] وَهُوَ مُتَنَاوِلٌ لِلْإِمَاءِ الْكِتَابِيَّاتِ. وَالْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْإِحْصَانِ الْعِفَّةُ.
{وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ} [Mâide: 5] “Kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar [da size helal kılındı]”. Bu ifade ehl-i kitap cariyeleri de kapsamaktadır. Buradaki ihsandan kasıt ise iffettir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ آيَتَنَا خَاصَّةٌ، وَالْخَاصُّ مقدم على العام، ولأنه دخلها التخصيص فيا إِذَا كَانَ تَحْتَهُ حُرَّةٌ، وَإِنَّمَا خُصَّتْ صَوْنًا لِلْوَلَدِ، عَنِ الْإِرْقَاقِ، وَهُوَ قَائِمٌ فِي مَحَلِّ النِّزَاعِ.
Cevap: Bizim [delil getirdiğimiz] ayet hastır (özeldir), has olan ise âm (genel) olana takdim edilir. Çünkü bu ayet, nikâhı altında hür kadın bulunduğu duruma tahsis edilmiştir ve bu tahsis de çocuğu köleleştirilmekten korumak içindir; bu gerekçe ise ihtilaf mahallinde de mevcuttur.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ يَقْتَضِي كَوْنَ الْإِيمَانِ مُعْتَبَرًا فِي الْحُرَّةِ، فَعَلَى هَذَا: لَوْ قَدَرَ عَلَى حُرَّةٍ كِتَابِيَّةٍ وَلَمْ يَقْدِرْ عَلَى طَوْلِ حُرَّةٍ مَسْلِمَةٍ فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ الْأَمَةَ، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ أَنَّ ذِكْرَ الْإِيمَانِ فِي الْحَرَائِرِ نَدْبٌ وَاسْتِحْبَابٌ، لِأَنَّهُ لَا فَرْقَ بَيْنَ الْحُرَّةِ الْكِتَابِيَّةِ وَبَيْنَ الْمُؤْمِنَةِ فِي كَثْرَةِ الْمُؤْنَةِ وَقِلَّتِهَا.
Beşinci Mesele: O'nun: {وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ} “İçinizden her kim hür ve mümin kadınları nikâhlayacak bir güç ve imkân bulamazsa” kavlinin zahiri, hür kadında imanın dikkate alınmasını gerektirmektedir. Buna göre: Eğer ehl-i kitaptan hür bir kadına güç yetirir de Müslüman hür bir kadının mehrine güç yetiremezse cariye ile evlenmesi caiz olur. Âlimlerin çoğuna göre ise hür kadınlarda imanın zikredilmesi mendupluk ve müstehaplık ifade eder; zira külfet ve masrafın çokluğu veya azlığı konusunda ehl-i kitap hür kadın ile mümin kadın arasında hiçbir fark yoktur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْكِتَابِيَّاتِ الْبَتَّةَ، وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَاتِ، فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْ نِكَاحِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ يَتَعَيَّنُ لَهُ نِكَاحُ الْأَمَةِ الْمُسْلِمَةِ، وَلَوْ كَانَ التَّزَوُّجُ بِالْحُرَّةِ الْكِتَابِيَّةِ جَائِزًا، لَكَانَ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْحُرَّةِ الْمُسْلِمَةِ لَمْ تَكُنِ الْأَمَةُ الْمُسْلِمَةُ مُتَعَيِّنَةً، وَذَلِكَ يَنْفِي دَلَالَةَ الْآيَةِ. ثُمَّ أَكَّدُوا هَذِهِ الدَّلَالَةَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] وَقَدْ بَيَّنَّا بِالدَّلَائِلِ الْكَثِيرَةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْكِتَابِيَّةَ مُشْرِكَةٌ.
Altıncı Mesele: İnsanlardan bazıları: 'Ehl-i kitaptan kadınlarla evlenmek kesinlikle caiz değildir' demiş ve bu ayetleri delil getirerek şöyle söylemişlerdir: Yüce Allah Müslüman hür kadınla nikâhlanmaktan aciz olunduğunda Müslüman cariyenin nikâhlanmasının tayin ettiğini açıklamıştır. Şayet ehl-i kitaptan hür kadınla evlenmek caiz olsaydı, Müslüman hür kadından aciz olunduğunda Müslüman cariye muayyen olmazdı; bu da ayetin delaletini ortadan kaldırır. Sonra onlar bu delaleti Yüce Allah'ın şu kavli ile tekit etmişlerdir: {وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} [Bakara: 221] “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin.” Biz bu ayetin tefsirinde ehl-i kitap kadının müşrik olduğuna dair pek çok delille açıklamada bulunmuştuk.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى التَّحْذِيرِ مِنْ نِكَاحِ الْإِمَاءِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْإِقْدَامُ عَلَيْهِ إِلَّا عِنْدَ الضَّرُورَةِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْوَلَدَ يَتْبَعُ الْأُمَّ فِي الرِّقِّ وَالْحُرِّيَّةِ، فَإِذَا كَانَتِ الْأُمُّ رَقِيقَةً عُلِّقَ الْوَلَدُ رَقِيقًا، وَذَلِكَ يُوجِبُ النَّقْصَ فِي حَقِّ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ وَفِي حَقِّ وَلَدِهِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْأَمَةَ قَدْ تَكُونُ تَعَوَّدَتِ الْخُرُوجَ وَالْبُرُوزَ وَالْمُخَالَطَةَ بِالرِّجَالِ وَصَارَتْ فِي غَايَةِ الْوَقَاحَةِ، وَرُبَّمَا تَعَوَّدَتِ الْفُجُورَ، وَكُلُّ ذَلِكَ ضَرَرٌ عَلَى الْأَزْوَاجِ. الثَّالِثُ:
Yedinci Mesele: Ayet, cariyelerle evlenmekten sakındırmaya ve zaruret hali dışında buna kalkışmanın caiz olmadığına delalet etmektedir. Bunun sebebi birkaç yöndendir: Birincisi: Çocuk kölelik ve hürriyet hususunda anneye tabidir; dolayısıyla anne köle olduğunda çocuk da köle olarak doğar ve bu durum hem o kişinin hem de çocuğunun hakkında noksanlık doğurur. İkincisi: Cariye dışarı çıkmaya, görünmeye ve erkeklerle ihtilat etmeye alışmış olabilir ve son derece hayasızlaşmış bulunabilir, hatta bazen kötülüğe alışmış olabilir; bütün bunlar ise kocalar için bir zarardır. Üçüncüsü:
أَنَّ حَقَّ الْمَوْلَى عَلَيْهَا أَعْظَمُ مِنْ حَقِّ الزَّوْجِ، فَمِثْلُ هَذِهِ الزَّوْجَةِ لَا تَخْلُصُ لِلزَّوْجِ كَخُلُوصِ الْحُرَّةِ، فَرُبَّمَا احْتَاجَ الزَّوْجُ إِلَيْهَا جِدًّا وَلَا يَجِدُ إِلَيْهَا سَبِيلًا لِأَنَّ السَّيِّدَ يَمْنَعُهَا وَيَحْبِسُهَا. الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَوْلَى قَدْ يَبِيعُهَا مِنْ إِنْسَانٍ آخَرَ، فَعَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ: بَيْعُ الْأَمَةِ طَلَاقُهَا، تَصِيرُ مُطَلَّقَةً شَاءَ الزَّوْجُ أَمْ أَبَى، وَعَلَى قَوْلِ مَنْ لَا يَرَى ذَلِكَ فَقَدْ يُسَافِرُ الْمَوْلَى الثَّانِي بِهَا وَبِوَلَدِهَا، وَذَلِكَ مِنْ أَعْظَمِ الْمَضَارِّ. الْخَامِسُ: أَنَّ مَهْرَهَا مِلْكٌ لِمَوْلَاهَا، فَهِيَ لَا تَقْدِرُ عَلَى هِبَةِ
Efendisinin onun üzerindeki hakkı kocanın hakkından daha büyüktür; dolayısıyla böyle bir zevce, hür kadının kocasına ait olması gibi sadece kocasına ait olamaz. Hatta koca ona çok ihtiyaç duyduğu halde efendisi kadını menettiği ve hapsettiği için ona ulaşmaya yol bulamayabilir. Dördüncüsü: Efendisi onu başka bir insana satabilir; nitekim 'cariyenin satılması boşanmasıdır' diyenlerin kavline göre, koca istese de istemese de kadın boşanmış olur; bu görüşte olmayanlara göre ise ikinci efendi kadını ve çocuğunu alıp yolculuğa çıkarabilir ki bu en büyük zararlardandır. Beşincisi: Onun mehri efendisinin mülküdür; dolayısıyla o,
مَهْرِهَا مِنْ زَوْجِهَا، وَلَا عَلَى إِبْرَائِهِ عَنْهُ، بِخِلَافِ الْحُرَّةِ، فَلِهَذِهِ الْوُجُوهِ مَا أَذِنَ اللَّه فِي نِكَاحِ الْأَمَةِ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الرُّخْصَةِ واللَّه أَعْلَمُ.
hür kadının aksine mehrini kocasına hibe etmeye de onu bundan ibra etmeye de muktedir değildir. İşte bu vecihlerden dolayı Allah, cariye ile nikâhlanmaya ancak bir ruhsat yolu olarak izin vermiştir. En doğrusunu Allah bilir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ فِيهِ مَسَائِلُ:
Yüce Allah'ın: {فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “Ellerinizin altında bulunan mümin cariyelerinizden [alsın]” kavli hakkında birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ أَيْ فَلْيَتَزَوَّجْ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:
Birinci Mesele: O'nun: {فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ} “Ellerinizin altında bulunanlardan” kavli, yani 'ellerinizin malik olduğu cariyelerden evlensin' demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir:
يُرِيدُ جَارِيَةَ أُخْتِكَ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِجَارِيَةِ نَفْسِهِ.
Kız kardeşinin cariyesini kastediyor; zira insanın bizzat kendi cariyesiyle nikâhlanması caiz değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْفَتَيَاتُ: الْمَمْلُوكَةُ جَمْعُ فَتَاةٍ، وَالْعَبْدُ فَتًى،
İkinci Mesele: Feteyât (فَتَيَات), mülk altındaki kadınlar demek olup 'fetât'ın (فَتَاة) çoğuludur; köleye de 'fetâ' (فَتًى) denir.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ عَبْدِي وَلَكِنْ لِيَقُلْ فَتَايَ وَفَتَاتِي»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Hiçbiriniz 'kulum' demesin; lakin 'delikanlım' (fetâye) ve 'genç kızım' (fetâtî) desin.”
وَيُقَالُ لِلْجَارِيَةِ الْحَدِيثَةِ: فَتَاةٌ، وَلِلْغُلَامِ فَتًى، وَالْأَمَةُ تُسَمَّى فَتَاةً، عَجُوزًا كَانَتْ أَوْ شَابَّةً، لِأَنَّهَا كَالشَّابَّةِ فِي أَنَّهَا لَا تُوَقَّرُ تَوْقِيرَ الْكَبِيرِ.
Yaşı genç cariyeye 'fetât' (فَتَاة), genç erkeğe 'fetâ' (فَتًى) denir; cariye ise yaşlı olsun genç olsun 'fetât' olarak isimlendirilir; çünkü o, büyüklere gösterilen saygının kendisine gösterilmemesi bakımından genç kız gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ يَدُلُّ عَلَى تَقْيِيدِ نِكَاحِ الْأَمَةِ بِمَا إِذَا كَانَتْ مُؤْمِنَةً فَلَا يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ، سَوَاءٌ كَانَ الزَّوْجُ حُرًّا أَوْ عَبْدًا، وَهَذَا قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَسَعِيدٍ وَالْحَسَنِ، وَقَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يَجُوزُ التَّزَوُّجُ بِالْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: {مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “Mümin cariyelerinizden” kavli, cariye nikâhının mümin olması şartıyla kayıtlandığına delalet eder; dolayısıyla koca ister hür ister köle olsun ehl-i kitaptan bir cariye ile evlenmek caiz değildir. Bu; Mücâhid, Saîd ve Hasan'ın kavli olduğu gibi Mâlik ve Şâfiî'nin de kavlidir. Ebû Hanîfe ise: 'Ehl-i kitaptan cariye ile evlenmek caizdir' demiştir.
حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵁: أَنَّ قَوْلَهُ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ تَقْيِيدٌ لِجَوَازِ نِكَاحِ الْأَمَةِ بِكَوْنِهَا مُؤْمِنَةً، وَذَلِكَ يَنْفِي جَوَازَ نِكَاحِ غَيْرِ الْمُؤْمِنَةِ مِنَ الْوَجْهَيْنِ اللَّذَيْنِ ذَكَرْنَاهُمَا فِي مَسْأَلَةِ طَوْلِ الْحُرَّةِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى:
Şâfiî radıyallâhu anh'ın delili: O'nun: {مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “Mümin cariyelerinizden” kavli, cariye nikâhının caiz oluşunu onun mümin olması şartına bağlamaktadır; bu da hür kadının mehri meselesinde zikrettiğimiz iki vecihten dolayı mümin olmayanın nikâhının caiz oluşunu nefyeder. Ayrıca Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] .
{وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ} [Bakara: 221] “İman etmedikçe müşrik kadınlarla evlenmeyin.”
حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ مِنْ وُجُوهٍ: النَّصِّ وَالْقِيَاسِ: أَمَّا النَّصُّ فَالْعُمُومَاتُ الَّتِي ذَكَرْنَا تَمَسُّكَهُ بِهَا فِي طَوْلِ الْحُرَّةِ، وَآكَدُهَا قَوْلُهُ: وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ [الْمَائِدَةِ: ٥] وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْكِتَابِيَّةَ الْحُرَّةَ مُبَاحَةٌ، وَالْكِتَابِيَّةَ الْمَمْلُوكَةَ أَيْضًا مُبَاحَةٌ، فَكَذَلِكَ إِذَا تَزَوَّجَ بِالْكِتَابِيَّةِ الْمَمْلُوكَةِ وَجَبَ أَنَّهُ يَجُوزُ.
Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın delili ise nass ve kıyas olmak üzere birkaç yöndendir: Nassa gelince; hür kadının mehrine güç yetirme bahsinde onun tutunduğunu zikrettiğimiz umum ifadelerdir ve bunların en kuvvetlisi O'nun şu kavlidir: {وَالْمُحْصَناتُ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ} [Mâide: 5] “Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden hür ve iffetli kadınlar [da size helal kılındı].” Kıyasa gelince: Biz ehl-i kitaptan hür kadının mubah olduğu ve ehl-i kitaptan mülk edinilen cariyenin de [cariye olarak] mubah olduğu hususunda icma ettik; aynı şekilde ehl-i kitaptan olan cariye ile evlenildiğinde de bunun caiz olması gerekir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْعُمُومَاتِ: أَنَّ دَلَائِلَنَا خَاصَّةٌ فَتَكُونُ مُقَدَّمَةً عَلَى الْعُمُومَاتِ، وَعَنِ الْقِيَاسِ: أَنَّ الشَّافِعِيَّ قَالَ: إِذَا تَزَوَّجَ بِالْحُرَّةِ الْكِتَابِيَّةِ فَهُنَاكَ نَقْصٌ وَاحِدٌ، أَمَّا إِذَا تَزَوَّجَ بِالْأَمَةِ الْكِتَابِيَّةِ فَهُنَاكَ نَوْعَانِ مِنَ النَّقْصِ: الرِّقُّ وَالْكُفْرُ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ.
Umumi delillere (umumât) cevap şudur: Bizim delillerimiz hastır (özeldir), binaenaleyh genel delillere takdim edilir. Kıyasa verilecek cevap ise şudur: Şâfiî şöyle demiştir: Ehl-i kitaptan hür bir kadınla evlenildiğinde orada tek bir eksiklik (noksanlık) vardır. Ehl-i kitaptan bir cariye ile evlenildiğinde ise iki tür eksiklik vardır: Kölelik ve küfür. Böylece aradaki fark ortaya çıkmış olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ اعْمَلُوا عَلَى الظَّاهِرِ فِي الْإِيمَانِ فَإِنَّكُمْ مُكَلَّفُونَ بِظَوَاهِرِ الْأُمُورِ، واللَّه يَتَوَلَّى السَّرَائِرَ وَالْحَقَائِقَ.
Sonra Yüce Allah: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمانِكُمْ} “Allah sizin imanınızı daha iyi bilir” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir: Bunun manası; imanda zahire göre amel edin, çünkü siz işlerin zahiri ile mükellefsiniz; gizli halleri ve hakikatleri ise Allah üstlenir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: كُلُّكُمْ أَوْلَادُ آدَمَ فَلَا تُدَاخِلَنَّكُمْ أَنَفَةٌ مِنْ تَزَوُّجِ الْإِمَاءِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى: كُلُّكُمْ مُشْتَرِكُونَ فِي الْإِيمَانِ، وَالْإِيمَانُ أَعْظَمُ الْفَضَائِلِ، فَإِذَا حَصَلَ الِاشْتِرَاكُ فِي أَعْظَمِ الْفَضَائِلِ كَانَ التَّفَاوُتُ فِيمَا وَرَاءَهُ غَيْرَ مُلْتَفَتٍ إِلَيْهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [التَّوْبَةِ: ٧١] وَقَوْلُهُ: إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ [الْحُجُرَاتِ: ١٣] قَالَ الزَّجَّاجُ: فَهَذَا الثَّانِي أَوْلَى لِتَقَدُّمِ ذِكْرِ الْمُؤْمِنَاتِ، أَوْ لِأَنَّ الشَّرَفَ بِشَرَفِ الْإِسْلَامِ أَوْلَى مِنْهُ بِسَائِرِ الصِّفَاتِ، وَهُوَ يُقَوِّي قَوْلَ الشَّافِعِيِّ ﵁: إِنَّ الْإِيمَانَ شَرْطٌ لِجَوَازِ/ نِكَاحِ الْأَمَةِ.
Sonra Yüce Allah: {بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ} “Hepiniz birbirinizdensiniz” buyurmuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Hepiniz Âdem'in çocuklarısınız; dolayısıyla zaruret anında cariyelerle evlenmekten ötürü içinize bir gurur [ve çekinme] girmesin. İkincisi: Bunun manası; hepiniz imanda ortaksınız, iman ise faziletlerin en büyüğüdür. Faziletlerin en büyüğünde ortaklık meydana gelince, onun dışındaki derecelenmelere itibar edilmez. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ} [Tevbe: 71] “Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir (dostlarıdır)” ve şu kavlidir: {إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقاكُمْ} [Hucurât: 13] “Şüphesiz Allah katında en üstün olanınız, O'ndan en çok korkanınızdır.” Zeccâc şöyle demiştir: Mümin kadınların zikrinin önce geçmiş olması sebebiyle yahut İslam'ın şerefiyle şereflenmenin diğer bütün sıfatlardan daha evla olması hasebiyle bu ikinci vecih daha uygundur. Bu da Şâfiî radıyallâhu anh'ın; imanın, cariye nikâhının caiz olması için şart olduğu yönündeki kavlini güçlendirir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحِكْمَةَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أَنَّ الْعَرَبَ كَانُوا يَفْتَخِرُونَ بِالْأَنْسَابِ، فَأَعْلَمَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْكَلِمَةِ أن
Bil ki bu kelimenin zikredilmesindeki hikmet şudur: Araplar nesepleriyle övünürlerdi; [Allah] bu kelimenin zikriyle bildirdi ki
اللَّه لَا يَنْظُرُ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَيْهِ.
Allah buna bakmaz ve iltifat etmez.
رُوِيَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «ثَلَاثٌ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ: الطَّعْنُ فِي الْأَنْسَابِ، وَالْفَخْرُ بِالْأَحْسَابِ، وَالِاسْتِسْقَاءُ بِالْأَنْوَاءِ، وَلَا يَدَعُهَا النَّاسُ فِي الْإِسْلَامِ»
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: “Üç şey Câhiliye işlerindendir: Neseplere dil uzatmak, asaletle övünmek ve yıldızlardan yağmur beklemek (istiskâ bi'l-envâ); insanlar İslam devrinde de bunları terk etmeyeceklerdir.”
وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَضَعُونَ مِنِ ابْنِ الْهَجِينِ، فَذَكَرَ تَعَالَى هَذِهِ الْكَلِمَةَ زَجْرًا لَهُمْ عَنْ أَخْلَاقِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ.
Câhiliye ehli, annesi cariye olan kişiyi (hecîn) hor görürlerdi; Yüce Allah onları Câhiliye ehlinin ahlakından menetmek için bu kelimeyi zikretmiştir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى شَرَحَ كَيْفِيَّةَ هَذَا النِّكَاحِ فَقَالَ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah bu nikâhın keyfiyetini açıklayarak: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Öyleyse onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ نِكَاحَ الْأَمَةِ بِدُونِ إِذْنِ سَيِّدِهَا بَاطِلٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْقِيَاسُ. أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ يَقْتَضِي كَوْنَ الْإِذْنِ شَرْطًا فِي جَوَازِ النِّكَاحِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنِ النِّكَاحُ وَاجِبًا. وَهُوَ
Birinci Mesele: Cariyeyle efendisinin izni olmadan evlenmenin batıl olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Buna Kur'an ve kıyas delalet eder. Kur'an'a gelince; işte bu ayettir. Zira Yüce Allah'ın: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” kavli, evlenmek vacip olmasa bile iznin, nikâhın caiz oluşunda bir şart olmasını gerektirir. Bu durum,
كَقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ أَسْلَمَ فَلْيُسْلِمْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ»
Peygamber aleyhisselâm'ın şu kavli gibidir: “Kim selem (peşin para ile vadeli mal alma) akdi yaparsa, bilinen bir ölçü, bilinen bir tartı ve bilinen bir vade ile yapsın.”
فَالسَّلَمُ لَيْسَ بِوَاجِبٍ، وَلَكِنَّهُ إِذَا اخْتَارَ أَنْ يُسْلِمَ فَعَلَيْهِ اسْتِيفَاءُ هَذِهِ الشَّرَائِطِ، كَذَلِكَ النِّكَاحُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِبًا، لَكِنَّهُ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَتَزَوَّجَ أَمَةً، وَجَبَ أَنْ لَا يَتَزَوَّجَهَا إِلَّا بِإِذْنِ سَيِّدِهَا. وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَهُوَ أَنَّ الْأَمَةَ مِلْكٌ لِلسَّيِّدِ، وَبَعْدَ التَّزَوُّجِ يَبْطُلُ عَلَيْهِ أَكْثَرُ مَنَافِعِهَا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ ذَلِكَ إِلَّا بِإِذْنِهِ. وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْقُرْآنِ مُقْتَصِرٌ عَلَى الْأَمَةِ، وَأَمَّا الْعَبْدُ فَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ فِي حَقِّهِ بِالْحَدِيثِ
Zira selem vacip değildir; fakat kişi selem akdi yapmayı seçtiğinde bu şartları eksiksiz yerine getirmesi gerekir. Aynı şekilde evlilik de vacip olmamakla birlikte, kişi bir cariye ile evlenmek istediğinde ancak efendisinin izniyle evlenmesi vacip olur. Kıyasa gelince: Cariye efendinin mülküdür ve evlilikten sonra cariyenin menfaatlerinin çoğu efendi için geçersiz hale gelir; dolayısıyla bunun ancak efendisinin izniyle caiz olması vacip olmuştur. Bil ki Kur'an'ın lafzı cariye ile sınırlıdır; erkek köleye gelince, onun hakkındaki bu hüküm hadisle sabit olmuştur.
عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «إِذَا تَزَوَّجَ الْعَبْدُ بِغَيْرِ إِذْنِ السَّيِّدِ فَهُوَ عَاهِرٌ» .
Câbir'den rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Köle, efendisinin izni olmadan evlendiği zaman o bir zinakârdır (âhir).”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْمَرْأَةُ الْبَالِغَةُ الْعَاقِلَةُ لَا يَصِحُّ نِكَاحُهَا إِلَّا بِإِذْنِ الْوَلِيِّ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَصِحُّ، احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ عَائِدٌ إِلَى الْإِمَاءِ، وَالْأَمَةُ ذَاتٌ مَوْصُوفَةٌ بِصِفَةِ الرِّقِّ، وَصِفَةُ الرِّقِّ صِفَةٌ زَائِلَةٌ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى الذَّاتِ الْمَوْصُوفَةِ بِصِفَةٍ زَائِلَةٍ لَا يَتَنَاوَلُ الْإِشَارَةَ إِلَى تِلْكَ الصِّفَةِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ حَلَفَ لَا يَتَكَلَّمُ مَعَ هَذَا الشَّابِّ فَصَارَ شَيْخًا ثُمَّ تَكَلَّمَ مَعَهُ يَحْنَثُ فِي يَمِينِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِشَارَةَ إِلَى الذَّاتِ الْمَوْصُوفَةِ بِصِفَةٍ عَرَضِيَّةٍ زَائِلَةٍ، بَاقِيَةٌ بَعْدَ زَوَالِ تِلْكَ الصِّفَةِ الْعَرَضِيَّةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ إِشَارَةٌ إِلَى الْإِمَاءِ، فَهَذِهِ الْإِشَارَةُ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ بَاقِيَةً حَالَ زَوَالِ الرِّقِّ عَنْهُنَّ، وَحُصُولِ صِفَةِ الْحُرِّيَّةِ لَهُنَّ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْحُرَّةُ الْبَالِغَةُ الْعَاقِلَةُ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ يَتَوَقَّفُ جَوَازُ نِكَاحِهَا عَلَى إِذْنِ وَلِيِّهَا، وَإِذَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ وَجَبَ ثُبُوتُ هَذَا الْحُكْمِ فِي سَائِرِ الصُّوَرِ ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ/ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَقَالَ: مَذْهَبُهُ أَنَّهُ لَا عِبَارَةَ لِلْمَرْأَةِ فِي عَقْدِ النِّكَاحِ، فَعَلَى هَذَا لَا يَجُوزُ لِلْمَرْأَةِ أَنْ تُزَوِّجَ أمتها، بل مذهبه أن توكل غيرها بتزوج أَمَتِهَا. قَالَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ تُبْطِلُ ذَلِكَ، لِأَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى الِاكْتِفَاءِ بِحُصُولِ إِذْنِ أَهْلِهَا، فَمَنْ قَالَ لَا يَكْفِي ذَلِكَ كَانَ تَارِكًا لِظَاهِرِ الْآيَةِ.
İkinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh: 'Bâliğ ve akıl sahibi kadının nikâhı ancak velisinin izniyle sahih olur' demiştir. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: 'Sahih olur' demiştir. Şâfiî bu ayetle delil getirmiştir; bunun izahı şöyledir: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” kavlindeki zamir cariyelere racidir. Cariye ise kölelik sıfatıyla nitelenmiş bir zattır; kölelik sıfatı ise zail olabilen (geçici) bir sıfattır. Geçici bir sıfatla nitelenmiş zata işaret etmek, o sıfatın kendisine işaret etmeyi kapsamaz. Görmez misin ki bir kimse: 'Şu gençle konuşmayacağım' diye yemin etse, o kişi yaşlansa ve sonra onunla konuşsa yeminini bozmuş olur. Böylece arızi ve geçici bir sıfatla nitelenmiş zata yapılan işaretin, o arızi sıfat zail olduktan sonra da baki kaldığı sabit olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} kavli cariyelere bir işarettir; binaenaleyh bu işaretin, üzerlerinden kölelik zail olup hürriyet sıfatı hâsıl olduğu halde de baki kalması vacip olur. Durum böyle olunca, bu suretteki bâliğ ve akıl sahibi hür kadının nikâhının caiz olması velisinin iznine bağlı kalır. Bu durum bu surette sabit olunca, aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı zaruretiyle, bu hükmün diğer bütün suretlerde de sabit olması vacip olur. Ebû Bekir er-Râzî ise bu meselede Şâfiî'nin kavlinin fasit olduğuna bu ayetle delil getirip şöyle demiştir: 'Onun mezhebine göre nikâh akdinde kadının irade beyanı (ibaresi) geçerli değildir; buna göre kadının kendi cariyesini evlendirmesi caiz olmaz, bilakis onun mezhebi cariyesini evlendirmek için başkasını vekil tayin etmesi yönündedir.' Râzî dedi ki: 'Bu ayet bunu iptal eder; çünkü bu ayetin zahiri, sahibinin (ehlinin) izninin hâsıl olmasıyla iktifa edileceğine delalet eder. Kim bunun yeterli olmadığını söylerse ayetin zahirini terk etmiş olur.'
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِذْنِ الرِّضَا. وَعِنْدَنَا أَنَّ رِضَا الْمَوْلَى لَا بُدَّ مِنْهُ، فَأَمَّا أَنَّهُ كَافٍ فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَيْهِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ أَهْلَهُنَّ عِبَارَةٌ عَمَّنْ يَقْدِرُ عَلَى نِكَاحِهِنَّ، وَذَلِكَ إِمَّا الْمَوْلَى إِنْ كَانَ رَجُلًا، أَوْ وَلِيُّ مَوْلَاهَا إِنْ كَانَ مَوْلَاهَا امْرَأَةً. وَثَالِثُهَا: هَبْ أَنَّ الْأَهْلَ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَوْلَى، لَكِنَّهُ عَامٌّ يَتَنَاوَلُ الذُّكُورَ وَالْإِنَاثَ، وَالدَّلَائِلُ الدَّالَّةُ عَلَى أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تُنْكِحُ نَفْسَهَا خَاصَّةٌ
Cevap birkaç yöndendir: Birincisi: İzin ile kastedilen rızadır. Bize göre efendinin rızası mutlaka gereklidir; ancak bunun tek başına yeterli olduğuna dair ayette bir delil yoktur. İkincisi: Onların ehli (sahipleri) ifadesi, onların nikâhını akdetmeye muktedir olan kimselerden ibarettir; bu da şayet efendi erkek ise bizzat kendisi, efendisi kadın ise onun velisidir. Üçüncüsü: Farz edelim ki 'ehl' kelimesi efendiden ibarettir; fakat bu erkekleri ve kadınları kapsayan genel (âm) bir ifadedir; kadının kendi kendini evlendiremeyeceğine delalet eden deliller ise hastır (özeldir).
قَالَ ﵊: «الْعَاهِرُ هِيَ الَّتِي تُنْكِحُ نفسها»
Peygamber aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Kendi kendini evlendiren kadın zinakârdır (âhire).”
فثبت بهذا الحديث أنه عِبَارَةَ لَهَا فِي نِكَاحِ نَفْسِهَا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهَا عِبَارَةٌ فِي نِكَاحِ مَمْلُوكَتِهَا، ضَرُورَةَ أَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu hadisle, kadının kendi nikâhında irade beyanının geçerli olmadığı sabit olmuştur; aradaki farkı iddia eden bulunmadığı zaruretiyle cariyesinin nikâhında da irade beyanının bulunmaması vacip olmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah: {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} “Mehirlerini de meşru bir şekilde kendilerine verin” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأُجُورِ: الْمُهُورُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ مَهْرِهَا إِذَا نَكَحَهَا، سَمَّى لَهَا الْمَهْرَ أَوْ لَمْ يُسَمِّ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ مَنْ سَمَّى، وَبَيْنَ مَنْ لَمْ يُسَمِّ فِي إِيجَابِ الْمَهْرِ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ أَرَادَ مَهْرَ الْمِثْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِالْمَعْرُوفِ وَهَذَا إِنَّمَا يُطْلَقُ فِيمَا كَانَ مَبْنِيًّا عَلَى الِاجْتِهَادِ وَغَالِبِ الظَّنِّ فِي الْمُعْتَادِ وَالْمُتَعَارَفِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ [الْبَقَرَةِ: ٣٣] الثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: إِنَّ الْمُرَادَ مِنْ أُجُورِهِنَّ النَّفَقَةُ عَلَيْهِنَّ، قَالَ هَذَا الْقَائِلُ: وَهَذَا أَوْلَى مِنَ الْأَوَّلِ، لِأَنَّ الْمَهْرَ مُقَدَّرٌ، وَلَا مَعْنًى لِاشْتِرَاطِ الْمَعْرُوفِ فِيهِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ كَوْنَهَا أَمَةً لَا يَقْدَحُ فِي وُجُوبِ نَفَقَتِهَا وَكِفَايَتِهَا كَمَا فِي حَقِّ الْحُرَّةِ إِذَا حَصَلَتِ التَّخْلِيَةُ مِنَ الْمَوْلَى بَيْنَهُ وَبَيْنَهَا عَلَى الْعَادَةِ، ثُمَّ قَالَ الْقَاضِي: اللَّفْظُ وَإِنْ كَانَ يَحْتَمِلُ مَا ذَكَرْنَاهُ فَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ يَحْمِلُونَهُ عَلَى الْمَهْرِ، وَحَمَلُوا قَوْلَهُ: بِالْمَعْرُوفِ عَلَى إِيصَالِ الْمَهْرِ إِلَيْهَا عَلَى الْعَادَةِ الْجَمِيلَةِ عِنْدَ الْمُطَالَبَةِ مِنْ غَيْرِ مَطْلٍ وَتَأْخِيرٍ.
Birinci Mesele: Ayetin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Ücretlerden (ücûr) murad mehirlerdir. Bu takdire göre ayet, cariye nikâhlandığında mehri belirlesin veya belirlemesin mehrinin vacip olduğuna delalet eder; çünkü Yüce Allah mehrin vacip kılınmasında mehri belirleyen ile belirlemeyen arasında ayrım yapmamıştır. Yüce Allah'ın: {بِالْمَعْرُوفِ} “Meşru bir şekilde / örfe uygun olarak” kavli de mehir-i misli kastettiğine delalet eder. Bu ifade ancak âdete ve örfe dayalı olarak ictihada ve galip zanna dayanan hususlarda kullanılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ} [Bakara: 233] “Onların yiyeceği ve giyeceği örfe uygun olarak çocuğun babasına aittir.” İkincisi: Kâdî: 'Onların ücretlerinden murad, nafakalarıdır' demiştir. Bu görüş sahibi şöyle demiştir: 'Bu görüş birincisinden daha evladır; çünkü mehir belirlidir ve onda maruf şartının koşulmasının bir anlamı yoktur. Sanki Yüce Allah, efendinin koca ile cariyenin arasını mutat üzere serbest bırakması (tahliye) halinde, cariye olmasının, hür kadının hakkındaki gibi nafakasının ve iaşesinin vacip olmasına halel getirmeyeceğini beyan etmiştir.' Sonra Kâdî şöyle dedi: 'Lafız zikrettiğimiz manaya muhtemel olsa da müfessirlerin çoğu bunu mehre hamletmişler ve O'nun: {بِالْمَعْرُوفِ} kavlini de talep edildiğinde mehrin savsaklama ve geciktirme olmaksızın güzel bir teamülle kendisine ulaştırılması manasına hamletmişlerdir.'
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نَقَلَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فِي أَحْكَامِ الْقُرْآنِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ مَالِكٍ أَنَّ الْأَمَةَ هِيَ الْمُسْتَحِقَّةُ لِقَبْضِ مَهْرِهَا، وَأَنَّ الْمَوْلَى إِذَا آجَرَهَا لِلْخِدْمَةِ كَانَ الْمَوْلَى هُوَ الْمُسْتَحِقَّ لِلْأَجْرِ دُونَهَا وَهَؤُلَاءِ احْتَجُّوا فِي الْمَهْرِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأَمَّا الْجُمْهُورُ فَإِنَّهُمُ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ مَهْرَهَا لِمَوْلَاهَا بِالنَّصِّ وَالْقِيَاسِ، أَمَّا النَّصُّ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ [النَّحْلِ: ٧٥] وَهَذَا يَنْفِي كَوْنَ الْمَمْلُوكِ مَالِكًا لِشَيْءٍ أَصْلًا، وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَهُوَ أَنَّ الْمَهْرَ وَجَبَ عِوَضًا عَنْ مَنَافِعِ الْبُضْعِ، وَتِلْكَ الْمَنَافِعُ مَمْلُوكَةٌ لِلسَّيِّدِ، وَهُوَ الَّذِي أَبَاحَهَا لِلزَّوْجِ بِقَيْدِ النِّكَاحِ، فَوَجَبَ أَنْ/ يَكُونَ هُوَ الْمُسْتَحِقَّ لِبَدَلِهَا.
İkinci Mesele: Ebû Bekir er-Râzî Ahkâmü'l-Kur'ân'da Mâlik'in bazı ashabından nakletmiştir ki mehrini kabzetmeye müstahak olan cariyedir; efendisi onu hizmet için kiraya verdiğinde ise ücrete cariye değil sadece efendi müstahak olur. Bunlar mehir hususunda işte bu ayetle, yani O'nun: {وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Mehirlerini kendilerine verin” kavliyle delil getirmişlerdir. Cumhura gelince; onlar cariyenin mehrinin efendisine ait olduğuna nass ve kıyasla delil getirmişlerdir: Nassa gelince; Yüce Allah'ın şu kavlidir: {ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا عَبْداً مَمْلُوكاً لَا يَقْدِرُ عَلى شَيْءٍ} [Nahl: 75] “Allah, hiçbir şeye gücü yetmeyen bir köleyi misal verdi.” Bu ise kölenin asla bir şeye malik olamayacağını nefyeder. Kıyasa gelince: Mehir, cinsellik menfaatinin (büd') karşılığı olarak vacip olmuştur; bu menfaatler ise efendinin mülküdür ve onu nikâh kaydıyla kocaya mubah kılan da efendidir; dolayısıyla onun bedeline müstahak olanın da efendi olması vacip olmuştur.
وَالْجَوَابُ عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِالْآيَةِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا إذا حملنا لفظ الْأُجُورَ فِي الْآيَةِ عَلَى النَّفَقَةِ زَالَ السُّؤَالُ بِالْكُلِّيَّةِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَضَافَ إِيتَاءَ الْمُهُورِ إِلَيْهِنَّ لِأَنَّهُ ثَمَنُ بُضْعِهِنَّ وَلَيْسَ فِي قَوْلِهِ: وَآتُوهُنَّ مَا يُوجِبُ كَوْنَ الْمَهْرِ مِلْكًا لَهُنَّ،
Onların ayete tutunmalarına verilecek cevap birkaç yöndendir: Birincisi: Biz ayetteki 'ücretler' (ücûr) lafzını nafakaya hamledersek itiraz tamamen ortadan kalkar. İkincisi: Yüce Allah mehirlerin verilmesini ancak onların cinsellik menfaatinin (büd') bedeli olması sebebiyle onlara izafe etmiştir; {وَآتُوهُنَّ} “Onlara verin” kavlinde mehrin onların mülkü olmasını gerektiren bir husus yoktur.
وَلَكِنَّهُ ﵊ قَالَ: «الْعَبْدُ وَمَا فِي يَدِهِ لِمَوْلَاهُ»
Lakin Peygamber aleyhisselâm: “Köle de elindeki mal da efendisinindir” buyurmuştur.
فَيَصِيرُ ذَلِكَ الْمَهْرُ مِلْكًا لِلْمَوْلَى بِهَذِهِ الطَّرِيقِ واللَّه أَعْلَمُ.
Böylece bu yolla o mehir efendinin mülkü haline gelir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah: {مُحْصَناتٍ غَيْرَ مُسافِحاتٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ} “İffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost tutmamaları şartıyla” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مُحْصَنَاتٌ أَيْ عَفَائِفُ، وَهُوَ حَالٌ مِنْ قَوْلِهِ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ، فَظَاهِرُ هَذَا يُوجِبُ حُرْمَةَ نِكَاحِ الزَّوَانِي مِنَ الْإِمَاءِ، وَاخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ نِكَاحَ الزَّوَانِي هَلْ يَجُوزُ أَمْ لَا؟ وَسَنَذْكُرُهُ فِي قَوْلِهِ: الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً [النُّورِ: ٣] وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مَحْمُولَةً عَلَى النَّدْبِ وَالِاسْتِحْبَابِ وَقَوْلُهُ: غَيْرَ مُسافِحاتٍ أَيْ غَيْرَ زَوَانٍ وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ جَمْعِ خِدْنٍ، كَالْأَتْرَابِ جَمْعِ تِرْبٍ، وَالْخِدْنُ الَّذِي يُخَادِنُكَ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ مَعَكَ فِي كُلِّ أَمْرٍ ظَاهِرٍ وَبَاطِنٍ. قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُسَافِحَةُ هِيَ الَّتِي تُؤَاجِرُ نَفْسَهَا مَعَ أَيِّ رَجُلٍ أَرَادَهَا، وَالَّتِي تَتَّخِذُ الْخِدْنَ فَهِيَ الَّتِي تَتَّخِذُ خِدْنًا مُعَيَّنًا، وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَفْصِلُونَ بَيْنَ الْقِسْمَيْنِ، وَمَا كَانُوا يَحْكُمُونَ عَلَى ذَاتِ الْخِدْنِ بِكَوْنِهَا زَانِيَةً، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْفَرْقُ مُعْتَبَرًا عِنْدَهُمْ لَا جَرَمَ أَنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ أَفْرَدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ بالذكر، ونص على حرمتها مَعًا، وَنَظِيرُهُ أَيْضًا قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ [الأعراف: ٣٣] .
Birinci Mesele: İbn Abbâs: 'Muhsanât (مُحْصَنَات), iffetli kadınlar demektir; {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ} “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın” kavlinden hâldir' demiştir. Bunun zahiri, cariyelerden zinakâr olanlarla evlenmenin haram olduğunu iktiza eder. İnsanlar zinakâr kadınlarla evlenmenin caiz olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir; bunu {الزَّانِي لَا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً} [Nûr: 3] “Zina eden erkek, ancak zina eden bir kadınla evlenir” kavlinde zikredeceğiz. Âlimlerin çoğu bunun caiz olduğu görüşündedir; dolayısıyla bu ayet mendupluğa ve müstehaplığa hamledilir. O'nun: {غَيْرَ مُسافِحاتٍ} kavli, 'zina etmeyen kadınlar'; {وَلا مُتَّخِذاتِ أَخْدانٍ} kavli ise 'hıdn' (خِدْن) kelimesinin çoğuludur; nitekim 'etrâb' da 'tirb'in çoğuludur. Hıdn, seninle dostluk eden, zahir ve batın her işinde seninle beraber olan kimsedir. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Müsâfiha (مُسَافِحَة), kendisini isteyen her erkeğe kiralayan kadındır; gizli dost tutan kadın ise belirli bir dost edinen kadındır. Câhiliye ehli bu iki kısmı birbirinden ayırır ve dost edinen kadın hakkında zina ediyor hükmü vermezlerdi. Bu ayrım onların nezdinde muteber olunca, şüphesiz Yüce Allah bu iki kısmın her birini zikirde ayrı tutmuş ve her ikisinin birden haram olduğunu nassla belirtmiştir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu kavlidir: {قُلْ إِنَّما حَرَّمَ رَبِّيَ الْفَواحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْها وَما بَطَنَ} [A'râf: 33] “De ki: Rabbim ancak açık ve gizli çirkin hayasızlıkları (fevâhiş) haram kılmıştır.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذِهِ الْآيَةُ أَحَدُ مَا يَسْتَدِلُّ بِهِ مَنْ لَا يَجْعَلُ الْإِيمَانَ فِي نِكَاحِ الْفَتَيَاتِ شَرْطًا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ ذَلِكَ شَرْطًا لَكَانَ كَوْنُهُنَّ مُحْصَنَاتٍ عَفِيفَاتٍ أَيْضًا شَرْطًا، وَهَذَا لَيْسَ بِشَرْطٍ.
İkinci Mesele: Kâdî şöyle demiştir: 'Bu ayet, cariyelerin nikâhında imanı şart koşmayanların delil getirdiği hususlardan biridir; çünkü şayet bu şart olsaydı, onların iffetli ve namuslu olmaları da şart olurdu, oysa bu şart değildir.'
وَجَوَابُهُ: أَنَّ هَذَا مَعْطُوفٌ لَا عَلَى ذِكْرِ الْفَتَيَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ، بَلْ عَلَى قَوْلِهِ: فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَلَا شَكَّ أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ الْوُجُوبِ فِي هَذَا، عَدَمُ الْوُجُوبِ فِيمَا قَبْلَهُ واللَّه أَعْلَمُ.
Bunun cevabı şudur: Bu ifade mümin cariyelerin zikrine değil, bilakis {فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ} “Onları sahiplerinin izniyle nikâhlayın ve mehirlerini kendilerine verin” kavline matuftur. Şüphe yok ki bunların hepsi vaciptir; binaenaleyh bunda vücubun bulunmamasından, öncesinde de vücubun bulunmaması lazım gelmediğini anlamış olduk. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ. وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Yüce Allah: {فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ مِنَ الْعَذابِ} “Evlendikten sonra bir hayasızlık (zina) yaparlarsa, onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı gerekir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ أُحْصِنَّ بِالْفَتْحِ فِي الْأَلِفِ، وَالْبَاقُونَ بِضَمِّ الْأَلِفِ، فَمَنْ فَتَحَ فَمَعْنَاهُ: أَسْلَمْنَ، هَكَذَا قَالَهُ عُمَرُ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَالسُّدِّيُّ، وَمَنْ/ ضَمَّ الْأَلِفَ فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُنَّ أُحْصِنَّ بِالْأَزْوَاجِ. هَكَذَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَالْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ. وَمِنْهُمْ مَنْ طَعَنَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْإِمَاءَ بِالْإِيمَانِ فِي قَوْلِهِ: فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَمِنَ الْبَعِيدِ أَنْ يُقَالَ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ، ثُمَّ يُقَالَ: فَإِذَا آمَنَّ، فَإِنَّ حَالَهُنَّ كَذَا وَكَذَا، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَيْنِ: الْأَوَّلُ:
Birinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir elifin fethasıyla (احصن - ahsenne) okumuş, diğerleri ise elifin dammesiyle (أُحْصِنَّ - uhsinne) okumuşlardır. Fetha ile okuyana göre bunun manası: 'Müslüman oldukları zaman' demektir; Ömer, İbn Mes'ûd, Şa'bî, Nehaî ve Süddî böyle demiştir. Elifi damme ile okuyana göre ise bunun manası: 'Kocalarla evlendirilerek korundukları (iffetli kılındıkları) zaman' demektir; İbn Abbâs, Saîd b. Cübeyr, Hasan ve Mücâhid böyle demiştir. Onlardan birinci veche itiraz edip şöyle diyenler olmuştur: Yüce Allah {فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “Mümin cariyeleriniz” kavlinde cariyeleri imanla vasfetmiştir; önce 'mümin cariyeleriniz' denilip sonra 'iman ettikleri zaman durumları şöyle şöyledir' denilmesi uzaktır. Buna şöyle cevap vermek mümkündür: Yüce Allah iki hüküm zikretmiştir: Birincisi:
حَالُ نِكَاحِ الْإِمَاءِ، فَاعْتَبَرَ الْإِيمَانَ فِيهِ بِقَوْلِهِ: مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ وَالثَّانِي: حُكْمُ مَا يَجِبُ عَلَيْهِنَّ عِنْدَ إِقْدَامِهِنَّ عَلَى الْفَاحِشَةِ، فَذَكَرَ حَالَ إِيمَانِهِنَّ أَيْضًا فِي هَذَا الْحُكْمِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ.
Cariyelerle nikâhlanma halidir; bunda {مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ} “Mümin cariyelerinizden” kavliyle imanı muteber kılmıştır. İkincisi ise: Bir hayasızlığa (zinaya) kalkıştıklarında onlara vacip olan cezanın hükmüdür; bu hükümde de onların iman halini zikretmiştir ki bu da O'nun: {فَإِذا أُحْصِنَّ} “İslam'a girdiklerinde / evlendiklerinde” kavlidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْآيَةِ إِشْكَالٌ قَوِيٌّ، وَهُوَ أَنَّ الْمُحْصَنَاتِ فِي قَوْلِهِ: فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْحَرَائِرَ الْمُتَزَوِّجَاتِ، أَوِ الْمُرَادُ مِنْهُ الْحَرَائِرَ الْأَبْكَارَ. وَالسَّبَبُ فِي إِطْلَاقِ اسْمِ الْمُحْصَنَاتِ عَلَيْهِنَّ حُرِّيَّتُهُنَّ. وَالْأَوَّلُ مُشْكِلٌ، لِأَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْحَرَائِرِ الْمُتَزَوِّجَاتِ فِي الزِّنَا: الرَّجْمُ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَجِبَ فِي زِنَا الْإِمَاءِ نِصْفُ الرَّجْمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: الْحَرَائِرَ الْأَبْكَارَ، فَنِصْفُ مَا عَلَيْهِنَّ هُوَ خَمْسُونَ جَلْدَةً، وَهَذَا الْقَدْرُ وَاجِبٌ فِي زِنَا الْأَمَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ مُحْصَنَةً أَوْ لَمْ تَكُنْ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُ هَذَا الْحُكْمُ مُعَلَّقًا بِمُجَرَّدِ صُدُورِ الزِّنَا عَنْهُنَّ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ مُعَلَّقًا بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ:
İkinci Mesele: Ayette kuvvetli bir müşkil (problem) vardır: O'nun: {فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَناتِ} “Onlara muhsanat üzerindeki [cezanın] yarısı gerekir” kavlindeki 'muhsanât'tan murad ya evli hür kadınlardır ya da bekâr hür kadınlardır. Onlara 'muhsanât' isminin verilmesinin sebebi hürriyetleridir. Birincisi müşküldür; zira evli hür kadınlara zinada vacip olan ceza recimdir; bu da cariyelerin zinasında yarım recmin vacip olmasını gerektirir, oysa bunun batıl olduğu malumdur. İkincisi ise: Bundan muradın bekâr hür kadınlar olmasıdır; onlara gereken cezanın yarısı elli celdedir (sopadır). Bu miktar ise cariye ister evli olsun ister olmasın onun zinasında vaciptir; o takdirde bu hüküm yalnızca onlardan zinanın sadır olmasına bağlanmış olur, halbuki ayetin zahiri iki hususun birden toplamına bağlanmasını gerektirir:
الْإِحْصَانِ وَالزِّنَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ شَرْطٌ بَعْدَ شَرْطٍ، فَيَقْتَضِي كَوْنَ الْحُكْمِ مَشْرُوطًا بِهِمَا نَصًّا، فَهَذَا إِشْكَالٌ قَوِيٌّ فِي الْآيَةِ.
İhsân (evlenme/İslam) ve zina; zira O'nun: {فَإِذا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفاحِشَةٍ} “Evlendiklerinde / korunduklarında, eğer bir hayasızlık (zina) yaparlarsa” kavli şart ardına şarttır; dolayısıyla hükmün nass ile bu ikisine birden şart koşulmuş olmasını gerektirir. İşte bu, ayette kuvvetli bir müşküldür.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا نَخْتَارُ الْقِسْمَ الثَّانِيَ، وَقَوْلُهُ: فَإِذا أُحْصِنَّ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ جَعْلَ هَذَا الْإِحْصَانِ شَرْطًا لِأَنْ يَجِبَ فِي زِنَاهَا خَمْسُونَ جَلْدَةً، بَلِ الْمَعْنَى أَنَّ حَدَّ الزِّنَا يُغَلَّظُ عِنْدَ التَّزَوُّجِ، فَهَذِهِ إِذَا زَنَتَ وَقَدْ تَزَوَّجَتْ فَحَدُّهَا خَمْسُونَ جَلْدَةً لَا يَزِيدُ عَلَيْهِ، فَبِأَنْ يَكُونَ قَبْلَ التَّزَوُّجِ هَذَا الْقَدْرُ أَيْضًا أَوْلَى، وَهَذَا مِمَّا يَجْرِي مَجْرَى الْمَفْهُومِ بِالنَّصِّ، لِأَنَّ عِنْدَ حُصُولِ مَا يُغَلِّظُ الْحَدَّ، لَمَا وَجَبَ تَخْفِيفُ الْحَدِّ لِمَكَانِ الرِّقِّ، فَبِأَنْ يَجِبَ هَذَا الْقَدْرُ عند مالا يُوجَدُ ذَلِكَ الْمُغَلِّظُ كَانَ أَوْلَى واللَّه أَعْلَمُ.
Cevap: Biz ikinci kısmı tercih ederiz. O'nun: {فَإِذا أُحْصِنَّ} kavlinden murad, bu ihsânın (evliliğin), cariyenin zinasında elli celdenin vacip olması için bir şart kılınması değildir; bilakis manası şudur: Zina haddi evlilik halinde ağırlaşır; bu cariye evli iken zina ettiğinde onun had cezası elli celdedir, bundan fazla olmaz. Evlilikten önce de bu miktarda olması evleviyetle geçerlidir. Bu durum, nass ile anlaşılan mefhum mesabesindedir; zira haddi ağırlaştıran sebep mevcut olduğunda kölelik dolayısıyla haddin hafifletilmesi vacip olduğuna göre, o ağırlaştırıcı sebep bulunmadığında bu miktarın vacip olması evleviyetledir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْخَوَارِجُ اتَّفَقُوا عَلَى إِنْكَارِ الرَّجْمِ، وَاحْتَجُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ عَلَى الْأَمَةِ نِصْفَ مَا عَلَى الْحُرَّةِ الْمُحْصَنَةِ، فَلَوْ وَجَبَ عَلَى الْحُرَّةِ الْمُحْصَنَةِ الرَّجْمُ، لَزِمَ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ عَلَى الْأَمَةِ نِصْفَ الرَّجْمِ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الْحُرَّةِ الْمُتَزَوِّجَةِ لَيْسَ إِلَّا الْجَلْدَ، وَالْجَوَابُ عَنْهُ مَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْمَسْأَلَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ النُّورِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ [النور: ٢] .
Üçüncü Mesele: Hâricîler recmi inkâr etme hususunda ittifak etmiş ve bu ayetle delil getirmişlerdir; o da şudur: Yüce Allah cariyeye, muhsan hür kadına gereken cezanın yarısını vacip kılmıştır. Şayet muhsan hür kadına recim vacip olsaydı, cariyeye de recmin yarısının vacip olması gerekirdi ki bu batıldır. Böylece evli hür kadına vacip olanın ancak celde (sopa vurma) olduğu sabit olmuştur. Buna cevap önceki meselede zikrettiğimiz husustur; bu konudaki sözün tamamı Nûr Sûresi'nde: {الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما مِائَةَ جَلْدَةٍ} [Nûr: 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüzer celde vurun” kavlinin tefsirinde zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْفُقَهَاءَ صَيَّرُوا هَذِهِ الْآيَةَ أَصْلًا فِي نُقْصَانِ حُكْمِ الْعَبْدِ عَنْ حُكْمِ الْحُرِّ/ فِي غَيْرِ الْحَدِّ، وَإِنْ كَانَ فِي الْأُمُورِ مَا لَا يَجِبُ ذَلِكَ فِيهِ واللَّه أَعْلَمُ.
Dördüncü Mesele: Bil ki fakihler, her ne kadar işlerin bazısında bu vacip olmasa da, bu ayeti had cezası dışındaki hususlarda da kölenin hükmünün hürün hükmünden daha noksan olduğu konusunda bir asıl (temel kural) yapmışlardır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَلَمْ يَخْتَلِفُوا فِي أَنَّ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى نِكَاحِ الْإِمَاءِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: فَمِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ، وَالْعَنَتُ هُوَ الضَّرَرُ الشَّدِيدُ الشاق قال تعالى فيما رخص فيه من مُخَالَطَةَ الْيَتَامَى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٠] أَيْ لَشَدَّدَ الْأَمْرَ عَلَيْكُمْ فَأَلْزَمَكُمْ تَمْيِيزَ طَعَامِكُمْ مِنْ طَعَامِهِمْ فَلَحِقَكُمْ بِذَلِكَ ضَرَرٌ شَدِيدٌ وَقَالَ:
Sonra Yüce Allah: {ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ} “Bu, sizden günaha girmekten (zor durumda kalmaktan) korkanlar içindir” buyurmuştur. Bunun cariyelerle evlenmeye raci olduğu hususunda ihtilaf etmemişlerdir; sanki: 'İçinizden günaha girmekten/zor duruma düşmekten korkanlar için sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden [evlenmek mubahtır]' buyurmuştur. Anet (الْعَنَت), şiddetli ve meşakkatli zarar demektir. Yüce Allah yetimlerle bir arada yaşamaya ruhsat verdiği hususta şöyle buyurmuştur: {وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَعْنَتَكُمْ} [Bakara: 220] “Allah, bozguncuyu düzeltenden ayırt etmesini bilir. Eğer Allah dileseydi sizi muhakkak zahmete ve sıkıntıya sokardı”; yani işi size zorlaştırır ve yemeğinizi onların yemeğinden ayırmanızı size mecbur kılardı da bu sebeple size şiddetli bir zarar dokunurdu. Şöyle de buyurmuştur:
وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١١٨] ، أَيْ أَحَبُّوا أَنْ تَقَعُوا فِي الضَّرَرِ الشَّدِيدِ.
{وَدُّوا مَا عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِمْ} [Âl-i İmrân: 118] “Onlar sizin sıkıntıya düşmenizi arzu ederler. Kin ve düşmanlıkları ağızlarından dökülmüştür”; yani şiddetli bir zarara düşmenizi sevmişlerdir.
وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الشَّبَقَ الشَّدِيدَ وَالْغُلْمَةَ الْعَظِيمَةَ رُبَّمَا تَحْمِلُ عَلَى الزِّنَا فَيَقَعُ فِي الْحَدِّ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْعَذَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ، فَهَذَا هُوَ الْعَنَتُ. وَالثَّانِي: أَنَّ الشَّبَقَ الشَّدِيدَ وَالْغُلْمَةَ الْعَظِيمَةَ قَدْ تُؤَدِّي بِالْإِنْسَانِ إِلَى الْأَمْرَاضِ الشَّدِيدَةِ، أَمَّا فِي حَقِّ النِّسَاءِ فَقَدْ تُؤَدِّي إِلَى اخْتِنَاقِ الرَّحِمِ، وَأَمَّا فِي حَقِّ الرِّجَالِ فَقَدْ تُؤَدِّي إِلَى أَوْجَاعِ الْوَرِكَيْنِ وَالظَّهْرِ. وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ لِأَنَّهُ هُوَ اللَّائِقُ بِبَيَانِ الْقُرْآنِ.
Müfessirlerin bunda iki görüşü vardır: Birincisi: Şiddetli arzu ve aşırı şehvet bazen insanı zinaya sevk eder; böylece dünyada had cezasına, ahirette de büyük azaba düşer; işte anet budur. İkincisi: Şiddetli arzu ve aşırı şehvet insanı ağır hastalıklara sürükleyebilir; nitekim kadınlar hakkında rahim boğulmasına (histeri krizine), erkekler hakkında ise kalça ve sırt ağrılarına yol açabilir. Âlimlerin çoğu birinci vecih üzeredir; zira Kur'an'ın beyanına layık olan da odur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Yüce Allah: {وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ} “Sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ أَنَّ نِكَاحَ الْإِمَاءِ بَعْدَ رِعَايَةِ شَرَائِطِهِ الثَّلَاثَةِ أَعْنِي عَدَمَ الْقُدْرَةِ عَلَى التَّزَوُّجِ بِالْحُرَّةِ، وَوُجُودَ الْعَنَتِ، وَكَوْنَ الْأَمَةِ مُؤْمِنَةً: الْأَوْلَى تَرْكُهُ لِمَا بَيَّنَّا مِنَ الْمَفَاسِدِ الْحَاصِلَةِ فِي هَذَا النِّكَاحِ.
Birinci Mesele: Murad şudur ki, cariyelerle nikâhlanmayı; üç şartını gözetmiş olsanız bile -ki bunlar hür kadınla evlenmeye güç yetirememek, günaha düşme/zorluk (anet) endişesi bulunmak ve cariyenin mümin olmasıdır- bu nikâhta ortaya çıkan mefsedetleri beyan ettiğimiz hususlardan dolayı terk etmek daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنِّكَاحِ أَفْضَلُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالنَّوَافِلِ، فَإِنْ كَانَ مَذْهَبُهُمْ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنِّكَاحِ مُطْلَقًا أَفْضَلُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالنَّوَافِلِ، سَوَاءٌ كَانَ النِّكَاحُ نِكَاحَ الْحُرَّةِ أَوْ نِكَاحَ الْأَمَةِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ نَصٌّ صَرِيحٌ فِي بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ، وَإِنْ قَالُوا: إِنَّا لَا نُرَجِّحُ نِكَاحَ الْأَمَةِ عَلَى النَّافِلَةِ، فَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ هَذَا الِاسْتِدْلَالُ، إِلَّا أَنَّ هَذَا التَّفْصِيلَ مَا رَأَيْتُهُ فِي شَيْءٍ مِنْ كُتُبِهِمْ واللَّه أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın mezhebi; evlilikle meşgul olmanın nafile [ibadetler] ile meşgul olmaktan daha faziletli olduğudur. Şayet onların mezhebi; ister hür kadının nikâhı olsun ister cariyenin nikâhı olsun mutlak olarak evlilikle meşgul olmanın nafilelerle meşgul olmaktan daha faziletli olduğu yönünde ise, bu ayet onların kavlinin batıl olduğuna dair sarih bir nasstır. Yok eğer: 'Biz cariye nikâhını nafileye tercih etmiyoruz' derlerse, o takdirde bu istidlal düşer; ne var ki bu tafsilatı onların kitaplarının hiçbirinde görmedim. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ وَهَذَا كَالْمُؤَكِّدِ لِمَا ذَكَرَهُ مِنْ أَنَّ الْأَوْلَى تَرْكُ هَذَا النِّكَاحِ، يَعْنِي أَنَّهُ وَإِنْ حَصَلَ مَا يَقْتَضِي الْمَنْعَ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَبَاحَهُ لَكُمْ لِاحْتِيَاجِكُمْ إِلَيْهِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ بَابِ الْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ واللَّه أعلم.
Sonra Yüce Allah ayeti: {وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavliyle hitama erdirmiştir. Bu, bu nikâhı terk etmenin daha evla olduğuna dair zikrettiği hususu pekiştirici mahiyettedir; yani bu kelamdan ötürü menedilmeyi gerektiren bir durum hâsıl olmuş olsa da, ona olan ihtiyacınız sebebiyle Yüce Allah onu size mubah kılmıştır; dolayısıyla bu, mağfiret ve rahmet kabilindendir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٢٦]
[Nisâ Suresi (4), 26. Ayet]
يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (٢٦)
{يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah size [hükümlerini] açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (26)”
[في قوله تعالى يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ] فِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Allah size açıklamak, sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister” kavli hakkında] bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالُوا: إِنَّهُ قَدْ تُقَامُ اللَّامُ مَقَامَ «أَنْ» فِي أَرَدْتَ وَأَمَرْتَ، فَيُقَالُ: أَرَدْتَ أَنْ تَذْهَبَ، وَأَرَدْتَ لِتَذْهَبَ، وَأَمَرْتُكَ أَنْ تَقُومَ، وَأَمَرْتُكَ لِتَقُومَ، قَالَ تَعَالَى:
Birinci Mesele: O'nun: {لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Size açıklamak için” kavlindeki lâm harfinde iki vecih vardır: Birincisi: Şöyle demişlerdir: 'Eradte' (istedin) ve 'emerte' (emrettin) fiillerinde lâm harfi 'en' (أَنْ) harfinin yerine geçebilir; nitekim 'Gitmeni istedim' manasında 'eradtü en tezhebe' denildiği gibi 'eradtü li-tezhebe' de denir; 'Kalkmanı emrettim' manasında 'emertüke en tekûme' denildiği gibi 'emertüke li-tekûme' de denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ [الصف: ٨] يعني يريدون أن يطفؤا، وَقَالَ: وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْأَنْعَامِ: ٧١] .
{يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ} [Saff: 8] “Allah'ın nurunu söndürmek isterler”; yani 'yürîdûne en yutfiû' (söndürmek isterler) demektir. Şöyle de buyurmuştur: {وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ} [En'âm: 71] “Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk.”
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: إِنَّ فِي الْآيَةِ إِضْمَارًا، وَالتَّقْدِيرُ: يُرِيدُ اللَّه إِنْزَالَ هَذِهِ الْآيَاتِ لِيُبَيِّنَ لكم دينكم
İkinci vecih: Ayette gizli bir ifade (izmâr) olduğunu söylememizdir; takdiri şöyledir: Allah bu ayetleri, size dininizi açıklamak için indirmeyi murad eder
وَشَرْعَكُمْ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الْآيَاتِ الَّتِي ذكروها، فقوله: يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ يعني يريدون كيدهم وعنادهم ليطفؤا، وَأُمِرْنَا بِمَا أُمِرْنَا لِنُسْلِمَ.
ve şeriatınızı [açıklamak için indirmeyi murad eder]. Zikrettikleri diğer ayetlerde de söz böyledir. Nitekim: {يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ} “Allah'ın nurunu söndürmek isterler” kavli, [nurunu] söndürmek için hilelerini ve inatlarını murad ederler; 'Ve teslim olalım diye emredildiğimiz şeylerle emrolunduk' demektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ: قَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ.
İkinci Mesele: Bazı müfessirler şöyle demiştir: O'nun: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “Allah size açıklamak ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek ister” kavlinin
مَعْنَاهُمَا شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَالتَّكْرِيرُ لِأَجْلِ التَّأْكِيدِ وَهَذَا ضَعِيفٌ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُبَيِّنَ لَكُمْ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ لَنَا هَذِهِ التَّكَالِيفَ، وَمَيَّزَ فِيهَا الْحَلَالَ مِنَ الْحَرَامِ وَالْحَسَنَ مِنَ الْقَبِيحِ.
ikisinin manası tek bir şeydir ve tekrar pekiştirme (tekit) içindir; ancak bu zayıf bir görüştür. Doğrusu şudur ki O'nun: {لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Size açıklamak için” kavlinden murad; Yüce Allah'ın bize bu mükellefiyetleri açıklamış olması ve bunlarda helali haramdan, güzeli çirkinden ayırt etmiş olmasıdır.