Binûn

Nisâ Suresi — 13. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ: وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا بَيَّنَ تَحْرِيمَهُ لَنَا وَتَحْلِيلَهُ لَنَا مِنَ النِّسَاءِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، فَقَدْ كَانَ الْحُكْمُ أَيْضًا كَذَلِكَ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ وَالْمِلَلِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يَهْدِيكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قبلكم في بيان مالكم فِيهِ مِنَ الْمَصْلَحَةِ كَمَا بَيَّنَهُ لَهُمْ، فَإِنَّ الشَّرَائِعَ وَالتَّكَالِيفَ وَإِنْ كَانَتْ مُخْتَلِفَةً فِي نَفْسِهَا، إِلَّا أَنَّهَا مُتَّفِقَةٌ فِي بَابِ الْمَصَالِحِ، وَفِيهِ قَوْلٌ ثَالِثٌ: وَهُوَ أَنَّ الْمَعْنَى: أَنَّهُ يَهْدِيكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ مِنْ أَهْلِ الْحَقِّ لِتَجْتَنِبُوا الْبَاطِلَ وَتَتَّبِعُوا الْحَقَّ.

Sonra: {وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ} “ve sizi sizden öncekilerin yollarına iletmek [ister]” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, geçen ayetlerde bize haram ve helal kılındığı açıklanan kadınlara dair bütün hükümlerin, geçmiş bütün şeriatlarda ve dinlerde de aynen böyle olduğuna delildir. İkincisi: Murâd bu değildir; bilakis murâd, onlara açıkladığı gibi Yüce Allah'ın sizin için maslahat olan şeyleri açıklamada sizi sizden öncekilerin yollarına iletmesidir. Zira şeriatlar ve teklifler kendi içlerinde farklı olsalar da maslahatlar konusunda ittifak halindedirler. Bunda üçüncü bir görüş daha vardır: O da şudur: Manası; batıldan kaçınıp hakka uymanız için sizi sizden önceki hak ehlinin yollarına iletmesidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ قَالَ الْقَاضِي: مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى كَمَا أَرَادَ مِنَّا نَفْسَ الطَّاعَةِ، فَلَا جَرَمَ بَيَّنَهَا وَأَزَالَ الشُّبْهَةَ عَنْهَا، كَذَلِكَ وَقَعَ التَّقْصِيرُ وَالتَّفْرِيطُ مِنَّا، فَيُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْنَا، لِأَنَّ الْمُكَلَّفَ قَدْ يُطِيعُ فَيَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ، وَقَدْ يَعْصِي فَيَحْتَاجُ إِلَى التَّلَافِي بِالتَّوْبَةِ.

Sonra Yüce Allah: {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]” buyurmuştur. Kādî şöyle demiştir: Bunun manası; Yüce Allah bizden bizzat itaati istediği için şüphesiz onu açıklamış ve ona dair şüpheyi gidermiştir; aynı şekilde bizden kusur ve ihmal vaki olunca tevbemizi kabul etmek istemiştir. Çünkü mükellef bazen itaat eder ve sevaba müstahak olur, bazen de isyan eder ve tevbe ile telafi etmeye muhtaç olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ إِشْكَالًا: وَهُوَ أَنَّ الْحَقَّ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَا يَقُولُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ مَخْلُوقٌ للَّه تَعَالَى، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ مِنْ أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَيْسَ مَخْلُوقًا للَّه تَعَالَى، وَالْآيَةُ مُشْكِلَةٌ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ. أَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ: فَلِأَنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ كُلَّ مَا يُرِيدُهُ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ يَحْصُلُ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْنَا وَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ التَّوْبَةُ لِكُلِّنَا، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي: فَهُوَ تَعَالَى يُرِيدُ مِنَّا أَنْ نَتُوبَ بِاخْتِيَارِنَا وَفِعْلِنَا، وَقَوْلُهُ: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ ظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَخْلُقُ التَّوْبَةَ فِينَا وَيَحْصُلُ لَنَا هَذِهِ التَّوْبَةُ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُشْكِلَةٌ عَلَى كِلَا الْقَوْلَيْنِ.

Bil ki ayette bir müşkil (zorluk) vardır: O da şudur: Hak olan görüş ya Ehl-i Sünnet'in dediği gibi kulun fiilinin Yüce Allah tarafından yaratılmış olmasıdır ya da Mu'tezile'nin dediği gibi kulun fiilinin Yüce Allah tarafından yaratılmamış olmasıdır. Ayet ise her iki görüşe göre de müşkildir. Birinci görüşe göre müşkildir; çünkü bu görüşe göre Yüce Allah'ın dilediği her şey gerçekleşir. Dolayısıyla O tevbemizi kabul etmeyi (tevbe etmemizi) murad ettiğinde, hepimiz için tevbenin hasıl olması gerekirdi; oysa durumun böyle olmadığı malumdur. İkinci görüşe göre ise müşkildir; zira O bizim kendi ihtiyarımız ve fiilimizle tevbe etmemizi murad etmektedir; halbuki O'nun: {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]” kavlinin zahiri, bizdeki tevbeyi yaratanın ve bu tevbeyi bizde hasıl edenin Yüce Allah olduğunu ihsas ettirmektedir. Dolayısıyla bu ayet her iki görüşe göre de müşkildir.

وَالْجَوَابُ أَنْ نَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ: وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَفْعَلُ التَّوْبَةَ فِينَا. وَالْعَقْلُ أَيْضًا مُؤَكِّدٌ لَهُ، لِأَنَّ التَّوْبَةَ عِبَارَةٌ عَنِ النَّدَمِ فِي الْمَاضِي، وَالْعَزْمِ عَلَى عَدَمِ الْعَوْدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالنَّدَمُ وَالْعَزْمُ مِنْ بَابِ الْإِرَادَاتِ، وَالْإِرَادَةُ لَا يُمْكِنُ إِرَادَتُهَا، وَإِلَّا لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، فَإِذَنِ الْإِرَادَةُ يَمْتَنِعُ أَنْ تَكُونَ فِعْلَ الْإِنْسَانِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ هَذَا النَّدَمَ وَهَذَا الْعَزْمَ لَا يَحْصُلَانِ إِلَّا بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، فَصَارَ هَذَا الْبُرْهَانُ الْعَقْلِيُّ دَالًّا عَلَى صِحَّةِ مَا أَشْعَرَ بِهِ ظَاهِرُ الْقُرْآنِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي يَتُوبُ عَلَيْنَا فَأَمَّا قَوْلُهُ: لَوْ تَابَ عَلَيْنَا لَحَصَلَتْ هَذِهِ التَّوْبَةُ، فَنَقُولُ: قَوْلُهُ:

Cevap olarak şöyle deriz: O'nun: {وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]” kavli, bizdeki tevbeyi yapanın Yüce Allah olduğuna sarihtir. Akıl da bunu pekiştirmektedir; zira tevbe, geçmişe pişmanlık duymak ve gelecekte [günaha] dönmemeye azmetmektir. Pişmanlık ve azim ise iradeler kabilindendir. İradenin ise irade edilmesi mümkün değildir, aksi takdirde teselsül gerekir. O halde iradenin insan fiili olması imkansızdır. Böylece anladık ki bu pişmanlık ve bu azim, ancak Yüce Allah'ın yaratmasıyla hasıl olur. Dolayısıyla bu aklî delil, Kur'an'ın zahirinin ihsas ettiği şeyin doğruluğuna delalet etmiştir ki o da tevbemizi kabul edenin (bizde tevbeyi yaratanın) Yüce Allah olduğudur. O'nun: 'Eğer tevbemizi murad etseydi bu tevbe hasıl olurdu' sözüne gelince; deriz ki:

وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ خِطَابٌ مَعَ الْأُمَّةِ، وَقَدْ تَابَ عَلَيْهِمْ فِي نِكَاحِ الْأُمَّهَاتِ وَالْبَنَاتِ وَسَائِرِ الْمَنْهِيَّاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ، وَحَصَلَتْ هَذِهِ التَّوْبَةُ لَهُمْ فَزَالَ الْإِشْكَالُ واللَّه أَعْلَمُ.

{وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “ve tevbelerinizi kabul etmek [ister]” kavli ümmete bir hitaptır. Yüce Allah bu ayetlerde zikredilen annelerle, kızlarla evlenme ve diğer yasaklanan şeyler konusunda onların tevbelerini kabul buyurmuştur ve bu tevbe onlar için hasıl olmuştur; böylece müşkil zail olmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ أَيْ عَلِيمٌ بِأَحْوَالِكُمْ، حَكِيمٌ فِي كُلِّ مَا يَفْعَلُهُ بِكُمْ وَيَحْكُمُ عَلَيْكُمْ.

Sonra Yüce Allah: {وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ} “Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurmuştur; yani hallerinizi hakkıyla bilendir, size yaptığı ve sizin hakkınızda hükmettiği her şeyde hüküm ve hikmet sahibidir.

[سورة النساء (٤) : آية ٢٧]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 27]

وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧)

{وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلاً عَظِيماً (٢٧)} “Allah sizin tevbelerinizi kabul etmek ister; şehvetlerine uyanlar ise büsbütün yoldan çıkmanızı isterler. (27)”

فِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قِيلَ: الْمَجُوسُ كَانُوا يُحِلُّونَ الْأَخَوَاتِ وَبَنَاتِ الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ، فَلَمَّا حَرَّمَهُنَّ اللَّه تعالى

Birinci Mesele: Şöyle denilmiştir: Mecusiler kız kardeşleri, erkek kardeşlerin kızlarını ve kız kardeşlerin kızlarını [nikahlamayı] helal sayıyorlardı. Yüce Allah onları haram kılınca,

قَالُوا: إِنَّكُمْ تُحِلُّونَ بِنْتَ الْخَالَةِ وَالْعَمَّةِ، وَالْخَالَةُ وَالْعَمَّةُ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ، فَانْكِحُوا أَيْضًا بَنَاتِ الْأَخِ وَالْأُخْتِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

dediler ki: 'Siz teyze ve hala kızını helal sayıyorsunuz, oysa teyze ve hala size haramdır; o halde erkek ve kız kardeşin kızlarını da nikahlayın.' Bunun üzerine bu ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: قَوْلُهُ: وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يُرِيدُ التَّوْبَةَ مِنَ الْكُلِّ، وَالطَّاعَةَ مِنَ الْكُلِّ. قَالَ أَصْحَابُنَا: هَذَا محالا لِأَنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنَ الْفَاسِقِ أَنَّهُ لَا يَتُوبُ وَعِلْمُهُ بِأَنَّهُ لَا يَتُوبُ مَعَ تَوْبَتِهِ ضِدَّانِ، وَذَلِكَ الْعِلْمُ مُمْتَنِعُ الزَّوَالِ، وَمَعَ وُجُوبِ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ كَانَتْ إِرَادَةُ الضِّدِّ الْآخَرِ إِرَادَةً لِمَا عَلِمَ كَوْنَهُ مُحَالًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ، وَأَيْضًا إِذَا كَانَ هُوَ تَعَالَى يُرِيدُ التَّوْبَةَ مِنَ الْكُلِّ وَيُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا، ثُمَّ يَحْصُلُ مُرَادُ الشَّيْطَانِ لَا مُرَادُ الرَّحْمَنِ، فَحِينَئِذٍ نَفَاذُ الشَّيْطَانِ فِي مُلْكِ الرَّحْمَنِ أَتَمُّ مِنْ نَفَاذِ الرَّحْمَنِ فِي مُلْكِ نَفْسِهِ وَذَلِكَ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ خِطَابٌ مَعَ قَوْمٍ مُعَيَّنِينَ حَصَلَتْ هذه التوبة لهم.

İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: O'nun: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tevbelerinizi kabul etmek ister” kavli, O'nun herkesten tevbeyi ve herkesten itaati murad ettiğine delalet eder. Ashabımız (Ehl-i Sünnet alimleri) dediler ki: Bu imkansızdır; çünkü Yüce Allah fâsıkın tevbe etmeyeceğini bilmiştir ve O'nun tevbe etmeyeceğine dair ilmi ile o kişinin tevbe etmesi iki zıttır. Bu ilmin zevali ise imkansızdır. İki zıttan birinin vukuunun zorunluluğu karşısında diğer zıddın murad edilmesi, imkansız olduğu bilinen şeyin murad edilmesi olur ki bu imkansızdır. Ayrıca eğer Yüce Allah herkesten tevbeyi murad etseydi ve şeytan da sizin büsbütün sapmanızı murad etseydi, ardından Rahman'ın muradı değil de şeytanın muradı hasıl olsaydı; bu durumda şeytanın Rahman'ın mülkündeki nüfuzu, Rahman'ın kendi mülkündeki nüfuzundan daha tam olurdu ki bu da imkansızdır. Böylece sabit oldu ki O'nun: {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} “Allah sizin tevbelerinizi kabul etmek ister” kavli, kendileri için bu tevbe hasıl olmuş muayyen bir topluluğa hitaptır.

ثم قال:

Sonra şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ٢٨]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 28]

يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)

{يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً (٢٨)} “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister; çünkü insan zayıf yaratılmıştır. (28)”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي التَّخْفِيفِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ إِبَاحَةُ نِكَاحِ الْأَمَةِ عِنْدَ الضَّرُورَةِ وَهُوَ قَوْلُ مُجَاهِدٍ وَمُقَاتِلٍ، وَالْبَاقُونَ قَالُوا: هَذَا عَامٌّ فِي كُلِّ أَحْكَامِ الشَّرْعِ، وَفِي جَمِيعِ مَا يَسَّرَهُ لَنَا وَسَهَّلَهُ عَلَيْنَا، إِحْسَانًا مِنْهُ إِلَيْنَا، وَلَمْ يُثْقِلِ التَّكْلِيفَ عَلَيْنَا كَمَا ثَقَّلَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ [الْأَعْرَافِ: ١٥٧] وَقَوْلُهُ: يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ [الْبَقَرَةِ: ١٨٥] وَقَوْلُهُ:

Birinci Mesele: Hafifletme (tahfif) konusunda iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murad zaruret anında cariye ile nikahlanmanın mubah kılınmasıdır; bu, Mücâhid ve Mukâtil'in görüşüdür. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, O'nun bize bir ihsanı olarak şeriatın bütün hükümlerinde, bize kolaylaştırdığı ve hafiflettiği her şeyde umumidir; İsrailoğullarına ağırlaştırdığı gibi teklifi bize ağırlaştırmamıştır. Bunun benzeri Yüce Allah'ın şu ayetleridir: {وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلالَ الَّتِي كانَتْ عَلَيْهِمْ} [A'râf: 157] “Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları indirir”, {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ} [Bakara: 185] “Allah sizin için kolaylık ister, zorluk istemez” ve O'nun şu kavlidir:

وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ [الْحَجِّ: ٧٨]

{وَما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ} [Hac: 78] “Dinde üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi.”

وَقَوْلُهُ ﵊: «جِئْتُكُمْ بِالْحَنِيفِيَّةِ السَّهْلَةِ السَّمْحَةِ» .

Ve Peygamber aleyhisselâm'ın: «Ben size kolay ve müsamahakâr haniflikle geldim» hadis-i şerifidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْقَاضِي: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ غَيْرُ مَخْلُوقٍ للَّه تَعَالَى، إِذْ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ فَالْكَافِرُ يُخْلَقُ فِيهِ الْكُفْرُ، ثُمَّ يَقُولُ لَهُ: لَا تَكْفُرْ، فَهَذَا أَعْظَمُ وُجُوهِ التَّثْقِيلِ، وَلَا يَخْلُقُ فِيهِ الْإِيمَانَ، وَلَا قُدْرَةَ لِلْعَبْدِ عَلَى خَلْقِ الْإِيمَانِ. ثُمَّ يَقُولُ لَهُ: آمِنْ، وَهَذَا أَعْظَمُ وُجُوهِ التَّثْقِيلِ. قَالَ: وَيَدُلُّ أَيْضًا عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ غَيْرُ وَاقِعٍ، لِأَنَّهُ أَعْظَمُ وُجُوهِ التَّثْقِيلِ.

İkinci Mesele: Kādî şöyle demiştir: Bu, kulun fiilinin Yüce Allah tarafından yaratılmadığına delalet eder. Çünkü öyle olsaydı, inkarcıda küfür yaratılır, sonra ona: 'İnkar etme' denilirdi ki bu zorlaştırmanın en büyük şeklidir; onda iman yaratılmazdı ve kulun da imanı yaratmaya gücü olmazdı, sonra ona: 'İman et' denilirdi ki bu da zorlaştırmanın en büyük şeklidir. Dedi ki: Bu aynı zamanda güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin (teklif-i mâ lâ yutâk) vaki olmadığına da delalet eder; çünkü bu, zorlaştırmanın en büyük şeklidir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ مُعَارَضٌ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي، وَأَكْثَرِ مَا ذَكَرْنَاهُ.

Cevap: Bu [itiraz], ilim, sevk edici arzu (dâî) ve zikrettiğimiz delillerin çoğu ile muâraza edilmiştir (çürütülmüştür).

ثُمَّ قَالَ: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لِضَعْفِ الْإِنْسَانِ خَفَّفَ تَكْلِيفَهُ وَلَمْ يُثْقِلْ وَالْأَقْرَبُ أَنَّهُ يُحْمَلُ الضَّعْفُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ لَا عَلَى ضَعْفِ الْخِلْقَةِ، بَلْ يُحْمَلُ عَلَى كَثْرَةِ الدَّوَاعِي إِلَى اتِّبَاعِ الشَّهْوَةِ وَاللَّذَّةِ، فَيَصِيرُ ذَلِكَ كَالْوَجْهِ فِي أَنْ يَضْعُفَ عَنِ احْتِمَالِ خِلَافِهِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ هَذَا الْوَجْهَ أَوْلَى، لِأَنَّ الضَّعْفَ فِي الْخِلْقَةِ وَالْقُوَّةِ لَوْ قَوَّى اللَّه دَاعِيَتَهُ إِلَى الطَّاعَةِ كَانَ فِي حُكْمِ الْقَوِيِّ وَالْقَوِيُّ فِي الْخِلْقَةِ وَالْآلَةِ إِذَا كَانَ ضَعِيفَ الدَّوَاعِي إِلَى الطَّاعَةِ صَارَ فِي حُكْمِ الضَّعِيفِ، فَالتَّأْثِيرُ فِي هَذَا الْبَابِ لِضَعْفِ الدَّاعِيَةِ وَقُوَّتِهَا، لَا لِضَعْفِ الْبَدَنِ وَقُوَّتِهِ، هَذَا كُلُّهُ كَلَامُ الْقَاضِي، وَهُوَ كَلَامٌ حَسَنٌ، وَلَكِنَّهُ يَهْدِمُ أَصْلَهُ، وَذَلِكَ لَمَّا سَلَّمَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ فِي وُجُودِ الْفِعْلِ وَعَدَمِهِ، قُوَّةُ الدَّاعِيَةِ وَضَعْفُهَا فَلَوْ تَأَمَّلَ لَعَلِمَ أَنَّ قُوَّةَ الدَّاعِيَةِ وَضَعْفَهَا لَا بُدَّ لَهُ مِنْ سَبَبٍ، فَإِنْ كَانَ ذَلِكَ لِدَاعِيَةٍ أُخْرَى مِنَ الْعَبْدِ لَزِمَ التَّسَلْسُلُ، وَإِنْ كَانَ الْكُلُّ مِنَ اللَّه، فَذَاكَ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ، وَبَطَلَ الْقَوْلُ بِالِاعْتِزَالِ بِالْكُلِّيَّةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Sonra: {وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً} “çünkü insan zayıf yaratılmıştır” buyurmuştur. Manası şudur: Yüce Allah insanın zayıflığından ötürü onun mükellefiyetini hafifletmiş ve ağırlaştırmamıştır. En uygun olanı; bu makamda zayıflığın yaratılışın zayıflığına değil, bilakis şehvet ve lezzete tabi olmaya sevk eden arzuların çokluğuna hamledilmesidir; böylece bu durum, onun aksine katlanmaktan aciz kalmasının gerekçesi gibi olur. Bu vechin daha evla olduğunu söyleyişimizin sebebi şudur: Şayet yaratılış ve kuvvet bakımından zayıf olan kimsenin itaate yönelik arzusunu Allah güçlendirmiş olsaydı o güçlü hükmünde olurdu; yaratılış ve uzuvlar bakımından güçlü olan kimse de itaate yönelik arzuları zayıf olduğunda zayıf hükmünde olurdu. Dolayısıyla bu bapta tesir, bedenin zayıflığına ve kuvvetine değil, arzunun zayıflığına ve kuvvetine bağlıdır. Bunların tamamı Kādî'nin sözüdür ve güzel bir sözdür; fakat onun kendi asıl kuralını yıkmaktadır. Zira fiilin varlığında ve yokluğunda tesir edenin sevk edici arzunun kuvveti ve zayıflığı olduğunu kabul etmiştir. Eğer düşünseydi bilirdi ki sevk edici arzunun kuvvetli ve zayıf olmasının mutlaka bir sebebi vardır. Şayet bu, kuldan kaynaklanan başka bir arzudan dolayı ise teselsül gerekir; şayet hepsi Allah'tan ise, işte kaçınılmaz olan hak budur ve İ'tizal görüşü bütünüyle iptal olmuştur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: ثَمَانُ آيَاتٍ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ هِيَ خَيْرٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ مِمَّا طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ وَغَرَبَتْ: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٦] وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ [النساء: ٢٧] يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ [النساء: ٢٨] إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١١٦] إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ/ ذَرَّةٍ [النِّسَاءِ: ٤٠] وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ

Üçüncü Mesele: İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: Nisâ Suresi'nde sekiz ayet vardır ki bu ümmet için güneşin üzerine doğup battığı her şeyden daha hayırlıdır: {يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} [Nisâ: 26] “Allah size açıklamak ister”, {وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ} [Nisâ: 27] “Allah tevbelerinizi kabul etmek ister”, {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} [Nisâ: 28] “Allah sizden hafifletmek ister”, {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} [Nisâ: 31] “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız”, {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ} [Nisâ: 116] “Şüphesiz Allah kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz”, {إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ} [Nisâ: 40] “Şüphesiz Allah zerre kadar haksızlık etmez” ve {وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ}

[النِّسَاءِ: ١١٠] مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤٧] .

[Nisâ: 110] “Kim bir kötülük yapar veya kendine zulmederse” ile {مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ} [Âl-i İmrân / Nisâ: 147] “Allah size azap edip de ne yapsın?” [ayetleridir].

وَيَقُولُ مُحَمَّدٌ الرَّازِيُّ مُصَنِّفُ هَذَا الْكِتَابِ خَتَمَ اللَّه لَهُ بِالْحُسْنَى: اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا بِفَضْلِكَ وَرَحْمَتِكَ أَهْلًا لَهَا يَا أَكْرَمَ الْأَكْرَمِينَ وَيَا أَرْحَمَ الراحمين.

Bu kitabın musannifi Muhammed er-Râzî —Allah onun akıbetini güzellikle mühürlesin— der ki: Allah'ım! Fazlın ve rahmetinle bizi bunlara ehil kıl, ey ikram edenlerin en kerimi ve ey merhametlilerin en merhametlisi!

[سورة النساء (٤) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 29-30]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)

{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً (٢٩) وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (٣٠)} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır. Kendinizi de öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir. (29) Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, onu ateşe sokacağız; bu da Allah'a pek kolaydır. (30)”

النَّوْعُ الثَّامِنُ: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السورة.

Bu surede zikredilen mükellefiyetlerden Sekizinci Tür:

اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ كَيْفِيَّةَ التَّصَرُّفِ فِي النُّفُوسِ بِسَبَبِ النِّكَاحِ ذَكَرَ بَعْدَهُ كَيْفِيَّةَ التَّصَرُّفِ فِي الْأَمْوَالِ. وَالثَّانِي: قَالَ الْقَاضِي: لَمَّا ذَكَرَ ابْتِغَاءَ النِّكَاحِ بِالْأَمْوَالِ وَأَمَرَ بِإِيفَاءِ الْمُهُورِ وَالنَّفَقَاتِ، بَيَّنَ مِنْ بَعْدُ كَيْفَ التَّصَرُّفُ فِي الْأَمْوَالِ فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki [ayetlerin] tertip tarzında iki vecih vardır: Birincisi: Yüce Allah nikah sebebiyle canlar üzerindeki tasarruf keyfiyetini açıklayınca, ardından mallar üzerindeki tasarruf keyfiyetini zikretmiştir. İkincisi: Kādî şöyle demiştir: Nikahı mallar vesilesiyle talep etmeyi zikredip mehirlerin ve nafakaların ifasını emredince, bundan sonra mallarda nasıl tasarruf edileceğini beyan ederek: {يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ} “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” buyurmuştur. Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى خص الأكل هاهنا بِالذِّكْرِ وَإِنْ كَانَتْ سَائِرُ التَّصَرُّفَاتِ الْوَاقِعَةِ عَلَى الْوَجْهِ الْبَاطِلِ مُحَرَّمَةً، لِمَا أَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَعْظَمَ مِنَ الْأَمْوَالِ: الْأَكْلُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً [النِّسَاءِ: ١٠] .

Birinci Mesele: Batıl vechile vaki olan diğer bütün tasarruflar da haram kılındığı halde burada yemeyi tahsis ederek zikretmiştir; çünkü mallardan [elde edilmek istenen] en büyük maksat yemektir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يَأْكُلُونَ أَمْوالَ الْيَتامى ظُلْماً} [Nisâ: 10] “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler” kavlidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ الْبَاطِلِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْمٌ لِكُلِّ مَا لَا يَحِلُّ فِي الشَّرْعِ، كَالرِّبَا وَالْغَصْبِ وَالسَّرِقَةِ وَالْخِيَانَةِ وَشَهَادَةِ الزُّورِ وَأَخْذِ الْمَالِ بِالْيَمِينِ الْكَاذِبَةِ وَجَحْدِ الْحَقِّ. وَعِنْدِي أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَقْتَضِي كَوْنَهَا مُجْمَلَةً، لِأَنَّهُ يَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلْتُمُوهَا بَيْنَكُمْ بِطَرِيقٍ غَيْرِ مَشْرُوعٍ، فَإِنَّ الطُّرُقَ الْمَشْرُوعَةَ لَمَّا لَمْ تَكُنْ مذكورة هاهنا عَلَى التَّفْصِيلِ صَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً لَا مَحَالَةَ. وَالثَّانِي:

İkinci Mesele: Batılın tefsirinde iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Faiz, gasp, hırsızlık, hıyanet, yalancı şahitlik, yalan yeminle mal alma ve hakkı inkar etme gibi şeriatta helal olmayan her şeyin adıdır. Bana göre ayetin bu veche hamledilmesi onun mücmel olmasını gerektirir; çünkü ayetin takdiri şöyle olur: 'Aranızda kıldığınız mallarınızı meşru olmayan bir yolla yemeyin.' Meşru yollar burada ayrıntılı olarak zikredilmediğine göre, ayet ister istemez mücmel olmuş olur. İkincisi:

مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ ﵃: أَنَّ الْبَاطِلَ هُوَ كُلُّ/ مَا يُؤْخَذُ مِنَ الْإِنْسَانِ بِغَيْرِ عِوَضٍ، وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ لَا تَكُونُ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، لَكِنْ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهَا مَنْسُوخَةٌ، قَالُوا: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَحَرَّجَ النَّاسُ مِنْ أَنْ يَأْكُلُوا عِنْدَ أَحَدٍ شَيْئًا، وَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْخَلْقِ، فَنَسَخَهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ فِي سُورَةِ النُّورِ: لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ [النور: ٦١] الْآيَةَ.

İbn Abbas ve el-Hasan'dan radıyallâhu anhümâ rivayet edilen görüştür: Batıl, insandan ivazsız (karşılıksız) olarak alınan her şeydir. Bu takdire göre ayet mücmel olmaz. Fakat bazısı şöyle demiştir: Bu neshedilmiştir. Demişlerdir ki: Bu ayet indiğinde insanlar birinin yanında bir şey yemekten çekindiler ve bu insanlara ağır geldi. Bunun üzerine Yüce Allah Nûr Suresi'ndeki: {لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَلا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَلا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ وَلا عَلى أَنْفُسِكُمْ أَنْ تَأْكُلُوا مِنْ بُيُوتِكُمْ} [Nûr: 61] “Köre bir güçlük yoktur, topala bir güçlük yoktur, hastaya bir güçlük yoktur; kendi evlerinizden yemenizde de bir güçlük yoktur...” ayetiyle bunu neshetti.

وَأَيْضًا: ظَاهِرُ الْآيَةِ إِذَا فَسَّرْنَا الْبَاطِلَ بِمَا ذَكَرْنَاهُ، تَحْرُمُ الصَّدَقَاتُ وَالْهِبَاتُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا لَيْسَ بِنَسْخٍ وَإِنَّمَا هُوَ تَخْصِيصٌ، وَلِهَذَا رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ عَلْقَمَةَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مُحْكَمَةٌ مَا نُسِخَتْ، وَلَا تُنْسَخُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Ayrıca batılı zikrettiğimiz şekilde tefsir ettiğimiz takdirde, ayetin zahirine göre sadakalar ve hibeler de haram olur. Şöyle denmesi de mümkündür: Bu nesh değil, sadece bir tahsistir. Nitekim Şa'bî'nin Alkame'den, onun da İbn Mes'ud'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Bu ayet muhkemdir, neshedilmemiştir ve kıyamet gününe kadar da neshedilmeyecektir.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ يَدْخُلُ تَحْتَهُ أَكْلُ مَالِ الْغَيْرِ بِالْبَاطِلِ، وَأَكْلُ مَالِ نَفْسِهِ بِالْبَاطِلِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: أَمْوالَكُمْ يَدْخُلُ فِيهِ الْقِسْمَانِ مَعًا، كَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ يَدُلُّ عَلَى النَّهْيِ عَنْ قَتْلِ غَيْرِهِ وَعَنْ قَتْلِ نَفْسِهِ بِالْبَاطِلِ. أَمَّا أَكْلُ مَالِ نَفْسِهِ بِالْبَاطِلِ. فَهُوَ إِنْفَاقُهُ فِي مَعَاصِي اللَّه، وَأَمَّا أَكْلُ مَالِ غَيْرِهِ بِالْبَاطِلِ فَقَدْ عَدَدْنَاهُ.

Üçüncü Mesele: Yüce Allah'ın: {لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ} “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin” kavlinin kapsamına başkasının malını batıl yolla yemek de kendi malını batıl yolla yemek de girer; zira {أَمْوالَكُمْ} “mallarınızı” kavline iki kısım birlikte dahildir. Tıpkı: {وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ} “kendinizi öldürmeyin” kavlinin başkasını öldürmekten de kendini batıl yere öldürmekten de nehyetmeye delalet etmesi gibi. Kendi malını batıl yolla yemesi; onu Allah'a isyan uğrunda harcamasıdır. Başkasının malını batıl yolla yemeyi ise daha önce saymıştık.

ثُمَّ قَالَ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ} “ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: تِجارَةً بِالنَّصْبِ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ. أَمَّا مَنْ نَصَبَ فَعَلَى «كَانَ» النَّاقِصَةِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ تِجَارَةً، وَأَمَّا مَنْ رَفَعَ فَعَلَى «كَانَ» التَّامَّةِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا أَنْ تُوجَدَ وَتَحْصُلَ تِجَارَةٌ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالِاخْتِيَارُ الرَّفْعُ، لِأَنَّ مَنْ نَصَبَ أَضْمَرَ التِّجَارَةَ فَقَالَ: تَقْدِيرُهُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ التِّجَارَةُ تِجَارَةً، وَالْإِضْمَارُ قَبْلَ الذِّكْرِ لَيْسَ بِقَوِيٍّ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا.

Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî 'ticâreten' (تِجَارَةً) kelimesini nasb ile okumuşlar, diğerleri ise ref ile okumuşlardır. Nasb ile okuyanlar eksik (nakıs) 'kâne'ye binaen okumuşlardır ve takdiri: 'illâ en tekûnet-ticâratü ticâraten' (ancak ticaret bir ticaret olması müstesna) şeklindedir. Ref ile okuyanlar ise tam 'kâne'ye binaen okumuşlardır ve takdiri: 'illâ en tûcede ve tahsule ticâratün' (ancak bir ticaret bulunması ve hasıl olması müstesna) şeklindedir. Vâhidî demiştir ki: Tercih edilen ref ile okunmasıdır; çünkü nasb ile okuyan kişi ticareti gizli zamir (izmâr) yapıp takdirini: 'illâ en tekûnet-ticâratü ticâraten' şeklinde belirlemiştir; zikirden önce gizli zamir getirmek ise caiz olsa bile kuvvetli değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، لِأَنَّ التِّجَارَةَ عَنْ تَرَاضٍ لَيْسَ مِنْ جِنْسِ أَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ، فَكَانَ «إلا» هاهنا بِمَعْنَى «بَلْ» وَالْمَعْنَى: لَكِنْ يَحِلُّ أَكْلُهُ بِالتِّجَارَةِ عَنْ تَرَاضٍ. الثَّانِي: أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ وَأَضْمَرَ شَيْئًا، فَقَالَ التَّقْدِيرُ: لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ، وَإِنْ تَرَاضَيْتُمْ كَالرِّبَا وَغَيْرِهِ، إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ.

İkinci Mesele: O'nun: {إِلَّا} “ancak... müstesnadır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bu munkatı bir istisnadır; çünkü rızaya dayalı ticaret, malı batıl yolla yeme cinsinden değildir. Dolayısıyla buradaki 'illâ' kelimesi 'bel' (bilakis / lâkin) manasındadır ve mana: 'Fakat rızaya dayalı ticaretle yenmesi helaldir' şeklindedir. İkincisi: İnsanlardan bazıları istisnanın muttasıl olduğunu söylemiş ve bir ifade takdir ederek şöyle demiştir: Takdiri; 'Faiz ve benzeri şeylerde olduğu gibi karşılıklı rıza gösterseniz dahi mallarınızı aranızda batıl yolla yemeyin; ancak rızaya dayalı bir ticaret olması müstesnadır' şeklindedir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ كَمَا يَحِلُّ الْمُسْتَفَادُ مِنَ التِّجَارَةِ، فَقَدْ يَحِلُّ أَيْضًا الْمَالُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْهِبَةِ وَالْوَصِيَّةِ وَالْإِرْثِ وَأَخْذِ الصَّدَقَاتِ وَالْمَهْرِ وَأُرُوشِ الْجِنَايَاتِ، فَإِنَّ أَسْبَابَ الْمِلْكِ كَثِيرَةٌ سِوَى التِّجَارَةِ.

Bil ki ticaretten elde edilen [mal] helal olduğu gibi, hibe, vasiyet, miras, sadaka alma, mehir ve cinayet diyetlerinden elde edilen mal da helal olur; zira mülk edinme sebepleri ticaretin dışında da pek çoktur.

فَإِنْ قُلْنَا: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ فَلَا إِشْكَالَ، فانه تعالى ذكر هاهنا سببا واحد مِنْ أَسْبَابِ الْمِلْكِ وَلَمْ يَذْكُرْ سَائِرَهَا، لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِإِثْبَاتٍ.

Eğer istisnanın munkatı olduğunu söylersek hiçbir müşkil kalmaz; çünkü Yüce Allah burada mülk edinme sebeplerinden sadece bir sebebi zikretmiş, diğerlerini ise ne nefyederek ne de ispat ederek zikretmemiştir.

وَإِنْ قُلْنَا: الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلٌ كَانَ ذَلِكَ حُكْمًا بِأَنَّ غَيْرَ التِّجَارَةِ لَا يُفِيدُ الْحِلَّ، وَعِنْدَ هَذَا لَا بُدَّ إِمَّا مِنَ النَّسْخِ أَوِ التَّخْصِيصِ.

Eğer istisnanın muttasıl olduğunu söylersek, bu ticaret dışındakilerin helallik ifade etmediğine dair bir hüküm olur; bu durumda ise ya nesh ya da tahsis zorunlu hale gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: النَّهْيُ فِي الْمُعَامَلَاتِ يَدُلُّ عَلَى الْبُطْلَانِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَا يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمِيعَ الْأَمْوَالِ مَمْلُوكَةٌ للَّه تَعَالَى، فَإِذَا أَذِنَ لِبَعْضِ عَبِيدِهِ فِي بَعْضِ التَّصَرُّفَاتِ كَانَ ذَلِكَ جَارِيًا مَجْرَى مَا إِذَا وَكَّلَ الْإِنْسَانُ وَكِيلًا فِي بَعْضِ التَّصَرُّفَاتِ، ثُمَّ إِنَّ الْوَكِيلَ إِذَا تَصَرَّفَ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ الْمُوَكِّلِ فَذَاكَ غَيْرُ مُنْعَقِدٍ بِالْإِجْمَاعِ، فَإِذَا كَانَ التَّصَرُّفُ الْوَاقِعُ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ الْمَالِكِ الْمُجَازِي لَا يَنْعَقِدُ فَبِأَنْ يَكُونَ التَّصَرُّفُ الْوَاقِعُ عَلَى خِلَافِ قَوْلِ الْمَالِكِ الْحَقِيقِيِّ غَيْرَ مُنْعَقِدٍ كَانَ أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ هَذِهِ التَّصَرُّفَاتِ الْفَاسِدَةَ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مُسْتَلْزِمَةً لِدُخُولِ الْمُحَرَّمِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ فِي الْوُجُودِ، وَإِمَّا أَنْ لَا تَكُونَ فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلُ وَجَبَ الْقَوْلُ بِبُطْلَانِهَا قِيَاسًا عَلَى التَّصَرُّفَاتِ الْفَاسِدَةِ.

Üçüncü Mesele: Şâfiî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— şöyle demiştir: Muamelattaki nehiy fesada (butlana) delalet eder. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise buna delalet etmeyeceğini söylemiştir. Şâfiî görüşünün sıhhatine dair birtakım vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Bütün mallar Yüce Allah'ın mülküdür. O kullarından bazılarına birtakım tasarruflarda izin verince, bu durum bir insanın birtakım tasarruflarda bir vekil tayin etmesi mesabesinde olur. Sonra şüphesiz o vekil müvekkilin sözünün hilafına tasarrufta bulunursa icmâ ile o tasarruf münakit olmaz (geçersizdir). Hakiki olmayan (mecazi) malikin sözünün hilafına vaki olan tasarruf münakit olmadığına göre, hakiki Mâlik'in sözünün hilafına vaki olan tasarrufun münakit olmaması evleviyetle gerekir. İkincisi: Bu fasit tasarruflar ya yasaklanmış ve nehyedilmiş olan haramın varlık sahasına girmesini gerektirir ya da gerektirmez. Eğer birincisi ise fasit tasarruflara kıyasla bunların butlanına hükmetmek vacip olur.

وَالْجَامِعُ السَّعْيُ فِي أَنْ لَا يَدْخُلَ مَنْشَأُ النَّهْيِ فِي الْوُجُودِ، وَإِنْ كَانَ الثَّانِي وَجَبَ الْقَوْلُ بِصِحَّتِهَا، قائسا عَلَى التَّصَرُّفَاتِ الصَّحِيحَةِ، وَالْجَامِعُ كَوْنُهَا تَصَرُّفَاتٍ خَالِيَةً عَنِ الْمُفْسِدِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِ التَّصَرُّفِ عَلَى هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ. فَأَمَّا الْقَوْلُ بِتَصَرُّفٍ لَا يَكُونُ صَحِيحًا وَلَا بَاطِلًا فَهُوَ مُحَالٌ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ: لَا تَبِيعُوا الدِّرْهَمَ بِدِرْهَمَيْنِ، كَقَوْلِهِ: لَا تَبِيعُوا الْحُرَّ بِالْعَبْدِ، فَكَمَا أَنَّ هَذَا النَّهْيَ بِاللَّفْظِ لَكِنَّهُ نَسْخٌ لِلشَّرِيعَةِ فكذا الأول،

Ortak illet (câmi'), nehiy sebebinin varlık sahasına girmemesine gayret etmektir. Şayet ikincisi ise sahih tasarruflara kıyasla bunların sıhhatine hükmetmek vacip olur; ortak illet ise bunların fesat verici unsurlardan hali tasarruflar olmasıdır. Böylece sabit oldu ki tasarrufun mutlaka bu iki vecihten biri üzere vaki olması gerekir. Ne sahih ne de batıl olan bir tasarruftan söz etmek ise imkansızdır. Üçüncüsü: [Peygamber'in]: «Bir dirhemi iki dirheme satmayın» kavli, tıpkı: «Hürrü köle karşılığında satmayın» kavli gibidir. Nitekim bu nehiy lafızladır fakat şeriatı neshetmektir; dolayısıyla birincisi de böyledir.

وَإِذَا كَانَ ذَلِكَ نَسْخًا لِلشَّرِيعَةِ بَطَلَ كَوْنُهُ مُفِيدًا لِلْحُكْمِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bu şeriatı neshetmek olduğunda, hüküm ifade edici olması batıl olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ، خِيَارُ الْمَجْلِسِ غَيْرُ ثَابِتٍ فِي عُقُودِ الْمُعَاوَضَاتِ الْمَحْضَةِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: ثَابِتٌ، احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِالنُّصُوصِ: أَوَّلُهَا: هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي الْحِلَّ عِنْدَ حُصُولِ التَّرَاضِي، سَوَاءٌ حَصَلَ التَّفَرُّقُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ. وَثَانِيهَا:

Dördüncü Mesele: Ebû Hanîfe —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— sırf ivazlı akitlerde meclis muhayyerliğinin sabit olmadığını söylemiştir; Şâfiî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— ise sabit olduğunu söylemiştir. Ebû Hanîfe birtakım nasslarla delil getirmiştir: Birincisi: Bu ayettir; zira O'nun: {إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْكُمْ} “ancak karşılıklı rızaya dayanan bir ticaret olması müstesnadır” kavlinin zahiri, ayrılma (teferruk) hasıl olsun veya olmasın, karşılıklı rıza hasıl olduğunda helalliği iktiza eder. İkincisi:

قَوْلُهُ: أَوْفُوا بِالْعُقُودِ فَأَلْزَمَ كُلَّ عَاقِدٍ الْوَفَاءَ بِمَا عَقَدَ عَنْ نَفْسِهِ. وَثَالِثُهَا:

O'nun: {أَوْفُوا بِالْعُقُودِ} “Akitleri yerine getirin” kavlidir; böylece her akit yapana kendi adına yaptığı akdi ifa etmeyi gerekli kılmıştır. Üçüncüsü:

قَوْلُهُ ﵊: «لَا يَحِلُّ مَالُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ إِلَّا بِطِيبَةٍ مِنْ نفسه»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Müslüman bir kimsenin malı ancak kendi gönül rızası ile helal olur» hadisidir.

وقد حصلت الطيبة هاهنا بِعَقْدِ الْبَيْعِ، فَوَجَبَ أَنْ يَحْصُلَ الْحِلُّ. وَرَابِعُهَا:

Burada ise satış akdiyle gönül rızası hasıl olmuştur; binaenaleyh helalliğin hasıl olması vacip olmuştur. Dördüncüsü:

قَوْلُهُ ﵊: «مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فلا يَبِعْهُ حَتَّى يَقْبِضَهُ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Kim bir yiyecek satın alırsa, onu kabzetmedikçe (teslim almadıkça) satmasın» hadisidir.

جَوَّزَ بَيْعَهُ بَعْدَ الْقَبْضِ، وَخَامِسُهَا: مَا

[Peygamber] onun kabzından sonra satılmasını caiz görmüştür. Beşincisi:

رُوِيَ أَنَّهُ ﵇ نَهَى عَنْ بَيْعِ الطَّعَامِ حَتَّى يَجْرِيَ فِيهِ الصِّيعَانُ، وَأَبَاحَ بَيْعَهُ إِذَا جَرَى فِيهِ الصِّيعَانُ، وَلَمْ يَشْتَرِطْ فِيهِ الِافْتِرَاقَ.

Peygamber aleyhisselâm'ın yiyeceğin ölçeklerden geçirilmedikçe satılmasını nehyettiği, ölçeklerden geçirildiğinde ise satılmasını mubah kıldığı ve bunda ayrılmayı (iftirakı) şart koşmadığı rivayetidir.

وَسَادِسُهَا:

Altıncısı:

قَوْلُهُ ﵊: «لَا يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدَهُ إِلَّا أَنْ يَجِدَهُ مَمْلُوكًا فَيَشْتَرِيَهُ فَيُعْتِقَهُ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Hiçbir evlat babasının hakkını ödeyemez; ancak onu köle olarak bulup satın alması ve onu azat etmesi müstesnadır» hadisidir.

وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ كَمَا اشْتَرَى حَصَلَ الْعِتْقُ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَحْصُلُ الْمِلْكُ بِمُجَرَّدِ الْعَقْدِ.

[Alimler], satın alır almaz azat olmanın hasıl olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu da mülkiyetin sırf akitle hasıl olduğuna delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ الشَّافِعِيَّ يُسَلِّمُ عُمُومَ هَذِهِ النُّصُوصِ، لَكِنَّهُ يَقُولُ: أَنْتُمْ أَثْبَتُّمْ خِيَارَ الرُّؤْيَةِ فِي شِرَاءِ مَا لَمْ يَرَهُ الْمُشْتَرِي بِحَدِيثٍ اتَّفَقَ الْمُحَدِّثُونَ عَلَى ضَعْفِهِ، فَنَحْنُ أَيْضًا نُثْبِتُ خِيَارَ الْمَجْلِسِ بِحَدِيثٍ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْحَدِيثِ عَلَى قَبُولِهِ، وَهُوَ

Bil ki Şâfiî bu nassların umumunu kabul eder, fakat şöyle der: Siz, alıcının görmediği şeyi satın almasında görme muhayyerliğini (hıyârü'r-ru'ye), muhaddislerin zayıflığı üzerinde ittifak ettiği bir hadisle sabit kıldınız; biz de meclis muhayyerliğini hadis alimlerinin kabulünde ittifak ettiği bir hadisle sabit kılıyoruz ki o da:

قَوْلُهُ ﵊: «الْمُتَبَايِعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Alışveriş yapan iki taraf, birbirlerinden ayrılmadıkları sürece muhayyerdirler» hadisidir.

وَتَأْوِيلَاتُ أَصْحَابِ/ أَبِي حَنِيفَةَ لِهَذَا الْخَبَرِ وَأَجْوِبَتُهَا مَذْكُورَةٌ فِي الْخِلَافِيَّاتِ واللَّه أَعْلَمُ.

Ebû Hanîfe'nin ashabının bu habere getirdikleri tevil ve bunlara verilen cevaplar hilafiyat (mukayeseli hukuk) kitaplarında zikredilmiştir. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذَا نَهْيٌ عَنْ أَنْ يَقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَإِنَّمَا قَالَ: أَنْفُسَكُمْ

Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً} “Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir” kavli. [Müfessirler] bunun, insanların birbirlerini öldürmelerinden bir nehiy olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. {أَنْفُسَكُمْ} “kendinizi” buyurması ise sırf,

لِقَوْلِهِ ﵇: «الْمُؤْمِنُونَ كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ»

Peygamber aleyhisselâm'ın: «Müminler tek bir nefis gibidir» kavlinden dolayıdır.

وَلِأَنَّ الْعَرَبَ يَقُولُونَ: قُتِلْنَا وَرَبِّ الْكَعْبَةِ إِذَا قُتِلَ بَعْضُهُمْ لِأَنَّ قَتْلَ بَعْضِهِمْ يَجْرِي مَجْرَى قَتْلِهِمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ هَلْ هُوَ نَهْيٌ لَهُمْ عَنْ قَتْلِهِمْ أَنْفُسَهُمْ؟ فَأَنْكَرَهُ بَعْضُهُمْ وَقَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ مَعَ إِيمَانِهِ لَا يَجُوزُ أَنْ يُنْهَى عَنْ قَتْلِ نَفْسِهِ، لِأَنَّهُ مُلْجَأٌ إِلَى أَنْ لَا يَقْتُلَ نَفْسَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصَّارِفَ عَنْهُ فِي الدُّنْيَا قَائِمٌ، وَهُوَ الْأَلَمُ الشَّدِيدُ وَالذَّمُّ الْعَظِيمُ، وَالصَّارِفُ عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآخِرَةِ قَائِمٌ، وَهُوَ اسْتِحْقَاقُ الْعَذَابِ الْعَظِيمِ، وَإِذَا كَانَ الصَّارِفُ خَالِصًا امْتَنَعَ مِنْهُ أَنْ يَفْعَلَ ذَلِكَ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لِلنَّهْيِ عَنْهُ فَائِدَةٌ، وَإِنَّمَا يُمْكِنُ أَنْ يُذْكَرَ هَذَا النَّهْيُ فِيمَنْ يَعْتَقِدُ فِي قَتْلِ نَفْسِهِ مَا يَعْتَقِدُهُ أَهْلُ الْهِنْدِ، وَذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى مِنَ الْمُؤْمِنِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُؤْمِنَ مَعَ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ، قَدْ يَلْحَقُهُ مِنَ الْغَمِّ وَالْأَذِيَّةِ مَا يَكُونُ الْقَتْلُ عَلَيْهِ أَسْهَلَ مِنْ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ نَرَى كَثِيرًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَدْ يَقْتُلُونَ أَنْفُسَهُمْ بِمِثْلِ السَّبَبِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ فِي النَّهْيِ عَنْهُ فَائِدَةٌ، وَأَيْضًا فَفِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لَا تَفْعَلُوا مَا تَسْتَحِقُّونَ بِهِ الْقَتْلَ: مِنَ الْقَتْلِ وَالرِّدَّةِ وَالزِّنَا بَعْدَ الْإِحْصَانِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ رَحِيمٌ بِعِبَادِهِ وَلِأَجْلِ رَحْمَتِهِ نَهَاهُمْ عَنْ كُلِّ مَا يَسْتَوْجِبُونَ بِهِ مَشَقَّةً أَوْ مِحْنَةً، وَقِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِقَتْلِهِمْ أَنْفُسَهُمْ لِيَكُونَ تَوْبَةً لَهُمْ وَتَمْحِيصًا لِخَطَايَاهُمْ وَكَانَ بِكُمْ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ رَحِيمًا، حَيْثُ لَمْ يُكَلِّفْكُمْ تِلْكَ التَّكَالِيفَ الصَّعْبَةَ.

Bir de Arapların, içlerinden biri öldürüldüğünde, bir kısmının öldürülmesi hepsinin öldürülmesi mesabesinde olduğundan: "Kâbe'nin Rabbine andolsun ki öldürüldük!" demelerindendir. [Alimler], bu hitabın onların bizzat kendilerini öldürmelerini (intiharı) nehyedip nehyetmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları bunu inkar etmiş ve şöyle demiştir: Mümin bir kimse imanıyla birlikte kendi nefsini öldürmekten nehyedilmiş olamaz; zira o, kendisini öldürmemeye zaten mecbur kılınmıştır. Çünkü dünyada bundan vazgeçirici saik mevcuttur; o da şiddetli acı ve büyük kınanmadır. Ahirette bundan vazgeçirici saik de mevcuttur; o da büyük azabı hak etmektir. Vazgeçirici saik halis olunca, kişinin bunu yapması imkansız olur. Durum böyle olunca, bundan nehyetmenin bir faydası olmaz. Bu nehiy ancak Hindistan halkının kendi nefsini öldürme hususundaki inancına sahip olan kimseler hakkında zikredilebilir ki bu da müminden sadır olmaz. Buna şöyle cevap verilebilir: Mümin kimse, Allah'a ve ahiret gününe inanmakla birlikte, bazen kendisine öyle bir keder ve eziyet isabet eder ki ölmek ona bundan daha kolay gelir. Bu sebepledir ki Müslümanlardan pek çoğunun zikrettiğimiz bu gibi sebeplerle canlarına kıydıklarını görmekteyiz. Durum böyle olunca, bundan nehyetmekte bir fayda hasıl olur. Ayrıca ayette başka bir ihtimal daha vardır: Sanki şöyle denilmiştir: Kendisiyle öldürülmeyi hak edeceğiniz şeyleri yapmayın; adam öldürmek, dinden dönmek (irtidat) ve evlendikten sonra zina etmek (muhsan zinası) gibi. Sonra Allah Teâlâ kullarına karşı merhametli olduğunu ve merhametinden ötürü onları kendisiyle meşakkate veya musibete müstahak olacakları her şeyden nehyettiğini beyan buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Allah Teâlâ İsrâiloğullarına, tövbeleri ve günahlarının arınması olsun diye kendilerini öldürmelerini emretmişti; ey Muhammed ümmeti, size o zor teklifleri yüklememek suretiyle Allah size karşı çok merhametli olmuştur.

ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً.

Sonra şöyle buyurdu: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً} “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa, biz onu ateşe sokacağız; bu da Allah'a pek kolaydır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ فِيهِ مَسَائِلَ:

Bil ki bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قال عطاء:

Birinci Mesele: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ} “Kim bunu yaparsa” kavlinin neye raci olduğu hususunda birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Atâ şöyle demiştir:

إِنَّهُ خَاصٌّ فِي قَتْلِ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ يَجِبُ عَوْدُهُ إِلَى أَقْرَبِ الْمَذْكُورَاتِ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى قَتْلِ النَّفْسِ وَأَكْلِ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ لِأَنَّهُمَا مَذْكُورَانِ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ. وَالثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنَّهُ عَائِدٌ إِلَى كُلِّ مَا نَهَى اللَّه عَنْهُ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ.

Bu, haram kılınmış cana kıymaya mahsustur; çünkü zamirin en yakın zikredilene raci olması gerekir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: Bu, cana kıymaya ve bâtıl yolla mal yemeye racidir; zira her ikisi de tek bir ayette zikredilmiştir. Üçüncüsü: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu, surenin başından buraya kadar Allah'ın nehyettiği her şeye racidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً لِأَنَّ فِي جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ قَتْلَ الْبَعْضِ لِلْبَعْضِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ حَقًّا كَالْقَوَدِ، وَفِي جُمْلَةِ مَا تَقَدَّمَ أَخْذُ الْمَالِ، وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ حَقًّا كَمَا فِي الدِّيَةِ وَغَيْرِهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ شَرَطَهُ تَعَالَى فِي ذَلِكَ الْوَعِيدِ.

İkinci Mesele: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً} “Kim haddi aşarak bunu yaparsa” buyurmuştur; zira daha önce geçenler meyanında insanların birbirini öldürmesi vardır ve bu, kısas gibi haklı bir sebeple de olabilir. Yine daha önce geçenler meyanında mal almak da vardır ve bu da diyet ve benzerlerinde olduğu gibi haklı bir sebeple olabilir. İşte bu sebepten ötürü Allah Teâlâ bunu o tehditte şart koşmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ أَهْلِ الصَّلَاةِ. قَالُوا: / وَقَوْلُهُ: فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَإِنْ كَانَ لَا يَدُلُّ عَلَى التَّخْلِيدِ إِلَّا أَنَّ كُلَّ مَنْ قَطَعَ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ قَالَ: بِتَخْلِيدِهِمْ، فَيَلْزَمُ مِنْ ثُبُوتِ أَحَدِهِمَا ثُبُوتُ الْآخَرِ، لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ. وَالْجَوَابُ عَنْهُ بِالِاسْتِقْصَاءِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي مَوَاضِعَ، إِلَّا أَنَّ الذي نقوله هاهنا: إِنَّ هَذَا مُخْتَصٌّ بِالْكُفَّارِ، لِأَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً وَلَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الْعُدْوَانِ وَبَيْنَ الظُّلْمِ دَفْعًا لِلتَّكْرِيرِ، فَيُحْمَلُ الظُّلْمُ عَلَى مَا إِذَا كَانَ قَصْدُهُ التَّعَدِّي عَلَى تَكَالِيفِ اللَّه، وَلَا شَكَّ أَنَّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كَافِرًا لَا يُقَالُ: أليس أنه وصفهم بالإيمان فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ بِهِمُ الْكُفَّارُ؟ لِأَنَّا نَقُولُ: مَذْهَبُكُمْ أَنَّ مَنْ دَخَلَ تَحْتَ هَذَا الْوَعِيدِ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا الْبَتَّةَ، فَلَا بُدَّ عَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ أَنْ تَقُولُوا: إِنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ، ثُمَّ لَمَّا أَتَوْا بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ مَا بَقُوا عَلَى وَصْفِ الْإِيمَانِ، فَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ لَكُمْ مِنَ الْقَوْلِ بِهَذَا الْكَلَامِ. فَلِمَ لَا يَصِحُّ هَذَا الْكَلَامُ مِنَّا أَيْضًا فِي تَقْرِيرِ مَا قُلْنَاهُ؟ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, ehl-i kıblenin tehdidine (cezalandırılmasına) kesin olarak delalet etmektedir. Dediler ki: O'nun {فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا} “biz onu ateşe sokacağız” kavli, ebedi kalmaya delalet etmese de fasıkların cezalandırılacağını kesin olarak söyleyen herkes onların [ateşte] ebedi kalacağını da söylemiştir; dolayısıyla birinin sübutundan diğerinin de sübutu gerekir, zira aralarında fark gözeten hiç kimse yoktur. Buna verilecek etraflı cevap daha önce muhtelif yerlerde geçmiştir; ancak burada diyeceğimiz şudur: Bu [tehdit] kafirlere mahsustur; zira O: {وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ عُدْواناً وَظُلْماً} “Kim haddi aşarak ve zulmederek bunu yaparsa” buyurmuştur. Tekrardan kaçınmak için udvân (haddi aşma) ile zulüm arasını tefrik etmek gerekir; dolayısıyla zulüm, kastının Allah'ın mükellefiyetlerine karşı gelmek olması haline hamledilir. Kuşku yok ki böyle olan bir kimse kafirdir. Şöyle denilemez: "Allah onları imanla niteleyip {يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا} “Ey iman edenler” buyurmamış mıdır, o halde bunların kafirler olduğu nasıl söylenebilir?" Zira biz deriz ki: Sizin mezhebinize göre bu tehdidin altına giren kimse asla mümin olamaz; dolayısıyla bu mezhebe göre sizin: "Onlar mümindiler, sonra bu fiilleri işleyince iman vasfı üzere kalmadılar" demeniz gerekir. Eğer bu sözü söylemek sizin için kaçınılmaz ise, bizim de kendi söylediğimizi takrir hususunda bu sözü söylememiz neden sahih olmasın? Doğrusunu en iyi Allah bilir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ فَقَالَ: وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً.

Sonra Allah Teâlâ ayeti şu şekilde hitama erdirdi: {وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً} “Bu da Allah'a pek kolaydır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ جَمِيعَ الْمُمْكِنَاتِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ اللَّه عَلَى السَّوِيَّةِ، وَحِينَئِذٍ يَمْتَنِعُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ بَعْضَ الْأَفْعَالِ أَيْسَرُ عَلَيْهِ مِنْ بَعْضٍ، بَلْ هَذَا الْخِطَابُ نَزَلَ عَلَى الْقَوْلِ الْمُتَعَارَفِ فِيمَا بَيْنَنَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] أَوْ يَكُونُ مَعْنَاهُ الْمُبَالَغَةَ فِي التَّهْدِيدِ، وَهُوَ أَنَّ أَحَدًا لَا يَقْدِرُ عَلَى الْهَرَبِ مِنْهُ وَلَا على الامتناع عليه.

Bil ki bütün mümkünler Allah'ın kudretine nispetle eşittir; bu durumda O'na bazı fiillerin bazısından daha kolay olduğunu söylemek imkansızdır. Bilakis bu hitap, aramızda bilinen konuşma tarzına göre inmiştir; tıpkı Allah Teâlâ'nın: {وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ} [Rûm: 27] “Bu O'na daha kolaydır” kavli gibi. Ya da bunun anlamı tehditte mübalağadır; yani hiç kimse O'ndan kaçmaya da O'na karşı koymaya da güç yetiremez.

[سورة النساء (٤) : آية ٣١]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 31]

إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)

{إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلاً كَرِيماً (٣١)} “Eğer nehyedildiğiniz şeylerin büyüklerinden kaçınırsanız, sizin günahlarınızı örteriz ve sizi şerefli bir makama girdiririz.”

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَدَّمَ ذِكْرَ الْوَعِيدِ أَتْبَعَهُ بِتَفْصِيلِ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّئاتِكُمْ} “Eğer nehyedildiğiniz şeylerin büyüklerinden kaçınırsanız, sizin günahlarınızı örteriz” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ tehdidi zikretmeyi öne alınca, bunun ardından onunla ilgili tafsilatı getirmiş ve bu ayeti zikretmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: جَمِيعُ الذُّنُوبِ وَالْمَعَاصِي كَبَائِرُ. رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: كُلُّ شَيْءٍ عُصِيَ اللَّه فِيهِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ، فَمَنْ عَمِلَ شَيْئًا مِنْهَا فَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّه، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يُخَلِّدُ فِي النَّارِ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَّا رَاجِعًا عَنِ الْإِسْلَامِ، أَوْ جَاحِدًا فَرِيضَةً، أَوْ مُكَذِّبًا بِقَدَرٍ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ ضَعِيفٌ لِوُجُوهٍ:

Birinci Mesele: İnsanlardan bazıları: "Bütün günahlar ve masiyetler büyük günahtır (kebâir)" demiştir. Saîd b. Cübeyr, İbn Abbâs'tan onun şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kendisinde Allah'a isyan edilen her şey büyük günahtır; kim bunlardan bir şey yaparsa hemen Allah'tan mağfiret dilesin. Zira Allah Teâlâ bu ümmetten sadece İslam'dan döneni veya bir farzı inkar edeni ya da kaderi yalanlayanı ateşte ebedi bırakır." Bil ki bu görüş birtakım vecihlerden dolayı zayıftır:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّ الذُّنُوبَ لَوْ كَانَتْ بِأَسْرِهَا كَبَائِرَ لَمْ يَصِحَّ الْفَصْلُ بَيْنَ مَا يُكَفَّرُ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ وَبَيْنَ الْكَبَائِرِ.

Birinci Delil: Bu ayettir; zira şayet günahların tamamı büyük günah olsaydı, büyük günahlardan kaçınmakla affedilen şeyler ile büyük günahların arasını ayırmak sahih olmazdı.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ [الْقَمَرِ: ٥٣] وَقَوْلُهُ: لَا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها [الْكَهْفِ: ٤٩] .

İkinci Delil: Allah Teâlâ'nın: {وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ} [Kamer: 53] “Küçük ve büyük her şey satır satır yazılmıştır” kavli ile {لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً إِلَّا أَحْصاها} [Kehf: 49] “Küçük büyük hiçbir şey bırakmayıp hepsini saymış!” kavlidir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ نَصَّ عَلَى ذُنُوبٍ بِأَعْيَانِهَا أَنَّهَا كَبَائِرُ،

Üçüncü Delil: Resûl aleyhisselâm birtakım muayyen günahların büyük günah olduğunu bizzat nasla belirtmiştir;

كقوله: «الكبائر:

Nitekim O şöyle buyurmuştur: «Büyük günahlar:

الْإِشْرَاكُ باللَّه وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ»

Allah'a ortak koşmak, yalan yere yemin etmek (yemîn-i gamûs), ana-babaya itaatsizlik etmek ve cana kıymaktır.»

وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مِنْهَا مَا لَيْسَ مِنَ الْكَبَائِرِ.

Bu da günahlardan bazısının büyük günahlardan olmadığına delalet eder.

الْحُجَّةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ [الْحُجُرَاتِ: ٧] وَهَذَا صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْمَنْهِيَّاتِ أَقْسَامٌ ثَلَاثَةٌ: أَوَّلُهَا: الْكُفْرُ، وَثَانِيهَا: الْفُسُوقُ. وَثَالِثُهَا: الْعِصْيَانُ، فَلَا بُدَّ مِنْ فَرْقٍ بَيْنَ الْفُسُوقِ وَبَيْنَ الْعِصْيَانِ لِيَصِحَّ العطف، وما ذلك إِلَّا لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ الصَّغَائِرِ وَبَيْنَ الْكَبَائِرِ، فَالْكَبَائِرُ هِيَ الْفُسُوقُ، وَالصَّغَائِرُ هِيَ الْعِصْيَانُ. وَاحْتَجَّ ابْنُ عَبَّاسٍ بِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: كَثْرَةُ نِعَمِ مَنْ عَصَى. وَالثَّانِي: إِجْلَالُ مَنْ عَصَى، فَإِنِ اعْتَبَرْنَا الْأَوَّلَ فَنِعَمُ اللَّه غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، كَمَا قَالَ: وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها [النحل: ١٨] وَإِنِ اعْتَبَرْنَا الثَّانِي فَهُوَ أَجَلُّ الْمَوْجُودَاتِ وَأَعْظَمُهَا، وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عِصْيَانُهُ فِي غَايَةِ الْكِبَرِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ ذَنْبٍ فَهُوَ كَبِيرَةٌ.

Dördüncü Delil: Allah Teâlâ'nın: {وَكَرَّهَ إِلَيْكُمُ الْكُفْرَ وَالْفُسُوقَ وَالْعِصْيانَ} [Hucurât: 7] “Küfrü, fıskı ve isyanı ise size çirkin gösterdi” kavlidir. Bu ayet, nehyedilen şeylerin üç kısım olduğu hususunda sarîhtir: Birincisi: Küfür, ikincisi: Fısk, üçüncüsü: İsyandır. Atfın sahih olması için fısk ile isyan arasında bir farkın bulunması gerekir; bu da ancak küçük günahlar ile büyük günahlar arasında zikrettiğimiz farktan ötürüdür. Binaenaleyh büyük günahlar fısktır, küçük günahlar ise isyandır. İbn Abbâs ise iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Kendisine isyan edilen Zat'ın nimetlerinin çokluğudur. İkincisi: Kendisine isyan edilen Zat'ın celal ve azametidir. Eğer birincisini nazara alırsak, Allah'ın nimetleri O'nun: {وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لَا تُحْصُوها} [Nahl: 18] “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız” buyurduğu gibi sonsuzdur. Şayet ikincisini nazara alırsak, O varlıkların en yücesi ve en büyüğüdür. Her iki takdirde de O'na isyanın son derece büyük olması gerekir; böylece her günahın büyük günah olduğu sabit olur.

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: كَمَا أَنَّهُ تَعَالَى أَجَلُّ الْمَوْجُودَاتِ وَأَشْرَفُهَا، فَكَذَلِكَ هُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ وَأَكْرَمُ الْأَكْرَمِينَ، وَأَغْنَى الْأَغْنِيَاءِ عَنْ طَاعَاتِ الْمُطِيعِينَ وَعَنْ ذُنُوبِ الْمُذْنِبِينَ، وَكُلُّ ذَلِكَ يُوجِبُ خِفَّةَ الذَّنْبِ.

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ mevcudatın en yücesi ve en şereflisi olduğu gibi, aynı zamanda merhametlilerin en merhametlisi, cömertlerin en cömerdi, itaat edenlerin itaatlerinden ve günahkarların günahlarından en müstağni olanıdır. Bütün bunlar ise günahın hafif olmasını gerektirir.

الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الذُّنُوبَ كُلَّهَا كَبِيرَةٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا ذُنُوبٌ، وَلَكِنَّ بَعْضَهَا أَكْبَرُ مِنْ بَعْضٍ، وَذَلِكَ يُوجِبُ التَّفَاوُتَ.

İkincisi: Günah olmaları bakımından bütün günahların büyük olduğu kabul edilse bile, bazısı bazısından daha büyüktür ve bu durum bir derecelenmeyi iktiza eder.

إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الذُّنُوبَ عَلَى قِسْمَيْنِ بَعْضُهَا صَغَائِرُ وَبَعْضُهَا كَبَائِرُ، فَالْقَائِلُونَ بِذَلِكَ فَرِيقَانِ: مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: الْكَبِيرَةُ تَتَمَيَّزُ عَنِ الصَّغِيرَةِ فِي نَفْسِهَا وَذَاتِهَا، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذَا الِامْتِيَازُ إِنَّمَا يَحْصُلُ لَا فِي ذَوَاتِهَا، بَلْ بِحَسَبِ حَالِ فَاعِلِيهَا، وَنَحْنُ نَشْرَحُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ.

Günahların bazısı küçük, bazısı büyük olmak üzere iki kısım olduğu sabit olunca, bunu savunanlar iki fırkaya ayrılmıştır: Bir kısmı: "Büyük günah, bizzat kendisinde ve zatında küçük günahtan ayrılır" demiştir. Bir kısmı da: "Bu ayrım günahların zatlarında değil, ancak onları işleyenlerin hallerine göre hasıl olur" demiştir. Biz bu iki görüşün her birini açıklayacağız.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَالذَّاهِبُونَ إِلَيْهِ وَالْقَائِلُونَ بِهِ اخْتَلَفُوا اخْتِلَافًا شَدِيدًا، وَنَحْنُ نُشِيرُ إِلَى بَعْضِهَا، فَالْأَوَّلُ:

Birinci görüşe gelince: Bu görüşe meyledenler ve bunu söyleyenler şiddetli bir şekilde ihtilaf etmişlerdir; biz bunlardan bazısına işaret edeceğiz. Birincisi:

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مَقْرُونًا بِذِكْرِ الْوَعِيدِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ، نَحْوَ قَتْلِ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ وَقَذْفِ الْمُحْصَنَةِ وَالزِّنَا وَالرِّبَا وَأَكْلِ مَالِ الْيَتِيمِ وَالْفِرَارِ مِنَ الزَّحْفِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ مَسْعُودَ: افْتَتِحُوا سُورَةَ النِّسَاءِ، فَكُلُّ شَيْءٍ نَهَى اللَّه عَنْهُ حَتَّى ثَلَاثٍ وَثَلَاثِينَ آيَةً فَهُوَ كَبِيرَةٌ، ثُمَّ قَالَ مِصْدَاقُ ذَلِكَ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] الثَّالِثُ: قَالَ قَوْمٌ: كُلُّ عَمْدٍ فَهُوَ كَبِيرَةٌ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْأَقْوَالَ ضَعِيفَةٌ.

İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'an'da tehdit zikriyle birlikte gelen her şey büyük günahtır; haram kılınan cana kıymak, namuslu kadına iftira atmak (kazf-i muhsanât), zina, faiz, yetim malı yemek ve savaştan kaçmak gibi. İkincisi: İbn Mes'ûd şöyle demiştir: Nisâ Suresi'ni açın; otuz üç ayete kadar Allah'ın nehyettiği her şey büyük günahtır. Sonra bunun tasdiki olarak: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} [Nisâ: 31] “Eğer nehyedildiğiniz şeylerin büyüklerinden kaçınırsanız” ayetini okumuştur. Üçüncüsü: Bir topluluk: "Kasten yapılan her günah büyük günahtır" demiştir. Bil ki bu görüşler zayıftır.

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَلِأَنَّ كُلَّ ذَنْبٍ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقَ الذَّمِّ فِي الْعَاجِلِ وَالْعِقَابِ فِي الْآجِلِ، / فَالْقَوْلُ بِأَنَّ كُلَّ مَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مَقْرُونًا بِالْوَعِيدِ فَهُوَ كَبِيرَةٌ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ كُلُّ ذَنْبٍ كَبِيرَةً وَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ.

Birincisine gelince: Çünkü her günahın mutlaka peşinen kınanmayla ve gelecekte de cezayla bir irtibatı vardır; dolayısıyla Kur'an'da tehditle birlikte gelen her şeyin büyük günah olduğunu söylemek, bütün günahların büyük günah olmasını gerektirir ki biz bunu iptal etmiştik.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُوَ أَيْضًا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ كَثِيرًا مِنَ الْكَبَائِرِ فِي سَائِرِ السُّوَرِ، وَلَا مَعْنَى لِتَخْصِيصِهَا بِهَذِهِ السُّورَةِ.

İkincisine gelince: Bu da zayıftır; çünkü Allah Teâlâ diğer surelerde pek çok büyük günah zikretmiştir, binaenaleyh bunları bu sureye tahsis etmenin bir anlamı yoktur.

وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَضَعِيفٌ أَيْضًا، لِأَنَّهُ إِنْ أَرَادَ بِالْعَمْدِ أَنَّهُ لَيْسَ بِسَاهٍ عَنْ فِعْلِهِ، فَمَا هَذَا حَالُهُ هُوَ الَّذِي نَهَى اللَّه عَنْهُ، فَيَجِبُ عَلَى هَذَا أَنْ يَكُونَ كُلُّ ذَنْبٍ كَبِيرَةً وَقَدْ أَبْطَلْنَاهُ، وَإِنْ أَرَادَ بِالْعَمْدِ أَنْ يَفْعَلَ الْمَعْصِيَةَ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهَا مَعْصِيَةٌ، فَمَعْلُومٌ أَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يَكْفُرُونَ بِمُحَمَّدٍ ﷺ وَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مَعْصِيَةٌ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ كُفْرٌ كَبِيرٌ، فَبَطَلَتْ هَذِهِ الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ. وَذَكَرَ الشَّيْخُ الْغَزَالِيُّ ﵀ فِي مُنْتَخَبَاتِ كِتَابِ إِحْيَاءِ عُلُومِ الدِّينِ فَصْلًا طَوِيلًا فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الْكَبَائِرِ وَالصَّغَائِرِ فَقَالَ: فَهَذَا كُلُّهُ قَوْلُ مَنْ قَالَ: الْكَبَائِرُ تَمْتَازُ عَنِ الصَّغَائِرِ بِحَسَبِ ذَوَاتِهَا وَأَنْفُسِهَا.

Üçüncüsüne gelince: Bu da zayıftır; zira kasten yapılmaktan maksadı fiili işlerken gaflet içinde olmamak ise, Allah'ın nehyettiği şey zaten bu durumda olandır; buna göre her günahın büyük günah olması gerekir ki biz bunu iptal etmiştik. Yok eğer kastten maksadı masiyet olduğunu bilerek masiyeti işlemesi ise, malumdur ki Yahudiler ve Hristiyanlar masiyet olduğunu bilmeksizin Muhammed ﷺ'i inkar etmektedirler; oysa bu durumla birlikte [onların küfrü] büyük bir küfürdür. Böylece bu üç vecih de iptal olmuştur. Şeyh Gazzâlî —Allah'ın rahmeti üzerine olsun— İhyâü Ulûmi'd-Dîn kitabının seçmelerinde büyük ve küçük günahlar arasındaki fark hususunda uzun bir fasıl zikredip şöyle demiştir: İşte bütün bunlar, "Büyük günahlar bizzat zatları ve kendileri bakımından küçük günahlardan ayrılır" diyenlerin sözüdür.

وَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ مَنْ يَقُولُ: الْكَبَائِرُ تَمْتَازُ عَنِ الصَّغَائِرِ بِحَسَبِ اعْتِبَارِ أَحْوَالِ فَاعِلِيهَا، فَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ لِكُلِّ طَاعَةٍ قَدْرًا مِنَ الثَّوَابِ، وَلِكُلِّ مَعْصِيَةٍ قَدْرًا مِنَ الْعِقَابِ، فَإِذَا أَتَى الْإِنْسَانُ بِطَاعَةٍ واستحق

İkinci görüşe gelince: Bu, "Büyük günahlar, onları işleyenlerin halleri dikkate alınarak küçük günahlardan ayrılır" diyenlerin görüşüdür. Bunlar şöyle diyenlerdir: Her itaatin bir miktar sevabı, her masiyetin de bir miktar cezası vardır. İnsan bir itaat işleyip de onunla bir sevabı hak ettiğinde,

بِهَا ثَوَابًا، ثُمَّ أَتَى بِمَعْصِيَةٍ وَاسْتَحَقَّ بِهَا عِقَابًا، فَهَهُنَا الْحَالُ بَيْنَ ثَوَابِ الطَّاعَةِ وَعِقَابِ الْمَعْصِيَةِ بِحَسَبِ الْقِسْمَةِ الْعَقْلِيَّةِ يَقَعُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَتَعَادَلَا وَيَتَسَاوَيَا، وَهَذَا وَإِنْ كَانَ مُحْتَمَلًا بِحَسَبِ التَّقْسِيمِ الْعَقْلِيِّ إِلَّا أَنَّهُ دَلَّ الدَّلِيلُ السَّمْعِيُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يُوجَدُ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشُّورَى: ٧] وَلَوْ وُجِدَ مِثْلُ هَذَا الْمُكَلَّفِ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ فِي الْجَنَّةِ وَلَا فِي السَّعِيرِ.

ardından bir masiyet işleyip onunla da bir cezayı hak ettiğinde, burada itaatin sevabı ile masiyetin cezası arasındaki durum aklî taksime göre üç vecih üzere vaki olur: Birincisi: Birbirine denk ve eşit olmalarıdır. Bu durum aklî taksime göre muhtemel olsa bile, sem'î delil bunun bulunmadığına delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ: {فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ} [Şûrâ: 7] “Bir fırka cennette, bir fırka da çılgın alevli cehennemdedir” buyurmuştur. Şayet böyle bir mükellef bulunsaydı, ne cennette ne de cehennemde olmaması gerekirdi.

وَالْقِسْمُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ ثَوَابُ طَاعَتِهِ أَزْيَدُ مِنْ عِقَابِ مَعْصِيَتِهِ، وَحِينَئِذٍ يَنْحَبِطُ ذَلِكَ الْعِقَابُ بِمَا يُسَاوِيهِ مِنَ الثَّوَابِ، وَيَفْضُلُ مِنَ الثَّوَابِ شَيْءٌ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ هِيَ الصَّغِيرَةُ، وَهَذَا الِانْحِبَاطُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالتَّكْفِيرِ.

İkinci Kısım: İtaatinin sevabının masiyetinin cezasından fazla olmasıdır. Bu durumda o ceza, sevaptan kendine denk olan miktarla düşer (inhibat eder) ve sevaptan bir miktar geriye kalır. İşte böylesi bir masiyet küçük günahtır (sağîre); bu düşmeye de tekfir (günahın örtülmesi/silinmesi) adı verilir.

وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ عِقَابُ مَعْصِيَتِهِ أَزْيَدَ مِنْ ثَوَابِ طَاعَتِهِ، وَحِينَئِذٍ يَنْحَبِطُ ذَلِكَ الثَّوَابُ بِمَا يُسَاوِيهِ مِنَ الْعِقَابِ، وَيَفْضُلُ مِنَ الْعِقَابِ شَيْءٌ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ هِيَ الْكَبِيرَةُ، وَهَذَا الِانْحِبَاطُ هُوَ الْمُسَمَّى بِالْإِحْبَاطِ، وَبِهَذَا الْكَلَامِ ظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْكَبِيرَةِ وَبَيْنَ الصَّغِيرَةِ. وَهَذَا قَوْلُ جُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ.

Üçüncü Kısım: Masiyetinin cezasının itaatinin sevabından fazla olmasıdır. Bu durumda o sevap, cezadan kendine denk olan miktarla düşer ve cezadan bir miktar geriye kalır. İşte böylesi bir masiyet büyük günahtır (kebîre); bu düşmeye de ihbât (amellerin boşa gitmesi) adı verilir. Bu açıklamayla büyük günah ile küçük günah arasındaki fark zahir olmuştur. Bu, cumhur-ı Mutezile'nin görüşüdür.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَبْنِيٌّ عَلَى أُصُولٍ كُلُّهَا بَاطِلَةٌ عِنْدَنَا. أَوَّلُهَا: أَنَّ هَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الطَّاعَةَ تُوجِبُ ثَوَابًا وَالْمَعْصِيَةَ تُوجِبُ عِقَابًا، وَذَلِكَ بَاطِلٌ لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي كَثِيرٍ مِنْ مَوَاضِعِ هَذَا الْكِتَابِ أَنَّ/ صُدُورَ الْفِعْلِ عَنِ الْعَبْدِ لَا يُمْكِنُ إِلَّا إِذَا خَلَقَ اللَّه فِيهِ دَاعِيَةً تُوجِبُ ذَلِكَ الْفِعْلَ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ كَوْنُ الطَّاعَةِ مُوجِبَةً لِلثَّوَابِ، وَكَوْنُ الْمَعْصِيَةِ مُوجِبَةً لِلْعِقَابِ، وَثَانِيهَا: أَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، إِلَّا أَنَّا نَعْلَمُ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ أَنَّ مَنِ اشْتَغَلَ بِتَوْحِيدِ اللَّه وَتَقْدِيسِهِ وَخِدْمَتِهِ وَطَاعَتِهِ سَبْعِينَ سَنَةً، فَإِنَّ ثَوَابَ مَجْمُوعِ هَذِهِ الطَّاعَاتِ الْكَثِيرَةِ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ الطَّوِيلَةِ أَكْثَرُ بِكَثِيرٍ مِنْ عِقَابِ شُرْبِ قَطْرَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْخَمْرِ، مَعَ أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ شُرْبَ هَذِهِ الْقَطْرَةِ مِنَ الْكَبَائِرِ، فَإِنْ أَصَرُّوا وَقَالُوا: بَلْ عِقَابُ شُرْبِ هَذِهِ الْقَطْرَةِ أَزْيَدُ مِنْ ثَوَابِ التَّوْحِيدِ وجميع الطاعات سبعين سنة فقد أَبْطَلُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَصْلَهُمْ، فَإِنَّهُمْ يَبْنُونَ هَذِهِ الْمَسَائِلَ عَلَى قَاعِدَةِ الْحُسْنِ وَالْقُبْحِ الْعَقْلِيَّيْنِ، وَمِنَ الْأُمُورِ الْمُتَقَرِّرَةِ فِي الْعُقُولِ أَنَّ مَنْ جَعَلَ عِقَابَ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْجِنَايَةِ أَزْيَدَ مِنْ ثَوَابِ تِلْكَ الطَّاعَاتِ الْعَظِيمَةِ فَهُوَ ظَالِمٌ، فَإِنْ دَفَعُوا حُكْمَ الْعَقْلِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فَقَدْ أَبْطَلُوا عَلَى أَنْفُسِهِمُ الْقَوْلَ بِتَحْسِينِ الْعَقْلِ وَتَقْبِيحِهِ، وَحِينَئِذٍ يَبْطُلُ عَلَيْهِمْ كُلُّ هَذِهِ الْقَوَاعِدِ، وَثَالِثُهَا: أَنَّ نِعَمَ اللَّه تَعَالَى كَثِيرَةٌ وَسَابِقَةٌ عَلَى طَاعَاتِ الْعَبِيدِ، وَتِلْكَ النِّعَمُ السَّابِقَةُ مُوجِبَةٌ لِهَذِهِ الطَّاعَاتِ، فَكَانَ أَدَاءُ الطَّاعَاتِ أَدَاءٌ لِمَا وَجَبَ بِسَبَبِ النِّعَمِ السَّابِقَةِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يُوجِبُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ شَيْئًا آخَرَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ شَيْءٌ مِنَ الطَّاعَاتِ مُوجِبًا لِلثَّوَابِ أَصْلًا، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَكُلُّ مَعْصِيَةٍ يُؤْتَى بِهَا فَإِنَّ عِقَابَهَا يَكُونُ أَزْيَدُ مِنْ ثَوَابِ فَاعِلِهَا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ الْمَعَاصِي كَبَائِرَ، وَذَلِكَ أَيْضًا بَاطِلٌ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ فِي إِبْطَالِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذَا الَّذِي ذَهَبَتِ الْمُعْتَزِلَةُ إِلَيْهِ فِي الْفَرْقِ بَيْنَ الصَّغِيرَةِ وَالْكَبِيرَةِ قَوْلٌ بَاطِلٌ وباللَّه التَّوْفِيقُ.

Bil ki bu söz, bize göre tamamı bâtıl olan esaslara dayanmaktadır: Birincisi: Bu, itaatin sevabı, masiyetin ise cezayı zorunlu kıldığı esasına dayanır ki bu bâtıldır; zira biz bu kitabın pek çok yerinde kuldan fiilin sadır olmasının ancak Allah'ın onda o fiili gerektiren bir saik yaratmasıyla mümkün olacağını açıkladık. Durum böyle olunca, itaatin sevabı, masiyetin de cezayı vacip kılması imkansız olur. İkincisi: Durumun böyle olduğu farz edilse bile, aklın apaçık bedahatiyle biliriz ki yetmiş yıl Allah'ın tevhidiyle, O'nu tenzihle, O'na kulluk ve itaatle meşgul olan bir kimsenin bu uzun müddetteki bütün bu çok sayıdaki itaatlerinin toplam sevabı, bir damla şarap içmenin cezasından katbekat fazladır; halbuki ümmet bu damlayı içmenin büyük günahlardan olduğu hususunda icma etmiştir. Şayet diretip: "Bilakis bu damlayı içmenin cezası, yetmiş yıllık tevhidin ve bütün itaatlerin sevabından fazladır" derlerse, kendi asıllarını bizzat kendileri iptal etmiş olurlar; zira onlar bu meseleleri aklî hüsün ve kubuh (aklın iyi ve kötüyü belirlemesi) kaidesi üzerine bina etmektedirler. Akıllarda yerleşmiş hususlardandır ki bu kadarlık bir cinayetin cezasını o muazzam itaatlerin sevabından fazla kılan kimse zalimdir. Eğer bu makamda aklın hükmünü reddederlerse, aklın iyileştirmesi ve çirkinleştirmesi (tahsîn ve takbîh) görüşünü kendi aleyhlerine iptal etmiş olurlar ve o zaman bütün bu kaideleri ellerinde bâtıl olur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın nimetleri çoktur ve kulların itaatlerinden öncedir; bu önceki nimetler ise bu itaatleri zorunlu kılmaktadır. Dolayısıyla itaatlerin eda edilmesi, geçmiş nimetler sebebiyle vacip olanın edası kabilindendir; bunun gibisi ise gelecekte başka bir şeyi vacip kılmaz. Durum böyle olunca, itaatlerden hiçbir şeyin asla sevabı vacip kılmaması gerekir. Böyle olunca da işlenen her masiyetin cezası onu işleyenin sevabından fazla olur ve bütün masiyetlerin büyük günah olması gerekir ki bu da bâtıldır. Dördüncüsü: Bu söz ihbât görüşüne dayanmaktadır; oysa biz Bakara Suresi'nde ihbât görüşünü iptal eden pek çok vecih zikretmiştik. Böylece Mutezile'nin küçük ile büyük günah arasındaki fark hususunda benimsediği bu görüşün bâtıl bir söz olduğu sabit olmuştur. Muvaffakiyet Allah'tandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي أَنَّ اللَّه تَعَالَى هَلْ مَيَّزَ جُمْلَةَ الْكَبَائِرِ عَنْ جُمْلَةِ الصَّغَائِرِ أَمْ لَا؟ فَالْأَكْثَرُونَ قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُمَيِّزْ جُمْلَةَ الْكَبَائِرِ عَنْ جُمْلَةِ الصَّغَائِرِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الِاجْتِنَابَ عَنِ الْكَبَائِرِ يُوجِبُ تَكْفِيرَ الصَّغَائِرِ، فَإِذَا عَرَفَ الْعَبْدُ أَنَّ الْكَبَائِرَ لَيْسَتْ إِلَّا هَذِهِ الْأَصْنَافَ الْمَخْصُوصَةَ، عَرَفَ أَنَّهُ مَتَى احْتَرَزَ عَنْهَا صَارَتْ صَغَائِرُهُ مُكَفِّرَةً فَكَانَ ذَلِكَ إِغْرَاءً لَهُ بِالْإِقْدَامِ عَلَى تِلْكَ الصَّغَائِرِ، وَالْإِغْرَاءُ بِالْقَبِيحِ لَا يَلِيقُ بِالْجُمْلَةِ، أَمَّا إِذَا لَمْ يُمَيِّزِ اللَّه تَعَالَى كُلَّ الْكَبَائِرِ عَنْ كُلِّ الصَّغَائِرِ، وَلَمْ يُعْرَفْ فِي شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ أَنَّهُ صَغِيرَةٌ، وَلَا ذَنْبَ يُقَدَّمُ عَلَيْهِ إِلَّا وَيَجُوزُ كَوْنُهُ كَبِيرَةً فَيَكُونُ ذَلِكَ زَاجِرًا لَهُ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِ. قَالُوا: وَنَظِيرُ هَذَا فِي الشَّرِيعَةِ

İkinci Mesele: İnsanlar, Allah Teâlâ'nın büyük günahların tamamını küçük günahların tamamından ayırt edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir. Çoğunluk şöyle demiştir: Allah Teâlâ büyük günahların tamamını küçük günahların tamamından ayırt etmemiştir; zira O Teâlâ bu ayette büyük günahlardan kaçınmanın küçük günahların tekfirini gerektirdiğini beyan buyurmuştur. Kul büyük günahların sadece bu muayyen sınıflardan ibaret olduğunu bildiğinde, bunlardan sakındığı takdirde küçük günahlarının örtüleceğini bilir ve bu durum onu o küçük günahları işlemeye sevk eder; çirkinliğe teşvik etmek ise genel olarak [hikmete] yakışmaz. Fakat Allah Teâlâ bütün büyük günahları bütün küçük günahlardan ayırt etmediğinde, günahlardan hiçbirinin küçük günah olduğu kesin olarak bilinmediğinde ve cüret ettiği hiçbir günah yoktur ki büyük günah olma ihtimali bulunmasın; işte o zaman bu durum onu günahı işlemeye cüret etmekten alıkoyucu (zâcir) olur. Dediler ki: Bunun şeriattaki benzeri,

إِخْفَاءُ الصَّلَاةِ الْوُسْطَى فِي الصَّلَوَاتِ وَلَيْلَةِ الْقَدْرِ فِي لَيَالِي رَمَضَانَ، وَسَاعَةِ الْإِجَابَةِ فِي سَاعَاتِ الْجُمُعَةِ، وَوَقْتِ الْمَوْتِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذِهِ الْقَاعِدَةَ تَقْتَضِي أَنْ لَا يُبَيِّنَ اللَّه تَعَالَى فِي شَيْءٍ مِنَ الذُّنُوبِ أَنَّهُ صَغِيرَةٌ، وَأَنْ لَا يُبَيِّنَ أَنَّ الْكَبَائِرَ لَيْسَتْ/ إِلَّا كَذَا وَكَذَا، فَإِنَّهُ لَوْ بَيَّنَ ذَلِكَ لَكَانَ مَا عَدَاهَا صَغِيرَةً، فَحِينَئِذٍ تَصِيرُ الصَّغِيرَةُ مَعْلُومَةً، وَلَكِنْ يَجُوزُ أَنْ يُبَيِّنَ فِي بَعْضِ الذُّنُوبِ أَنَّهُ كَبِيرَةٌ.

namazlar içinde orta namazın (salât-ı vustâ), ramazan geceleri içinde Kadir Gecesi'nin, cuma saatleri içinde icabet saatinin ve bütün vakitler içinde ölüm vaktinin gizlenmesidir. Hasılı, bu kaide Allah Teâlâ'nın hiçbir günah hakkında onun küçük günah olduğunu açıklamamış olmasını ve büyük günahların sadece şunlardan ve şunlardan ibaret olduğunu beyan etmemiş olmasını iktiza eder; zira şayet bunu açıklasaydı, bunların dışındakiler küçük günah olurdu ve böylece küçük günah bilinir hale gelirdi. Ancak bazı günahlar hakkında onun büyük günah olduğunu beyan etmesi caizdir.

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «مَا تَعُدُّونَ الْكَبَائِرَ» فَقَالُوا: اللَّه وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ. فَقَالَ: «الْإِشْرَاكُ باللَّه وَقَتْلُ النَّفْسِ الْمُحَرَّمَةِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَالْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ وَالسِّحْرُ وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ وَقَوْلُ الزُّورِ وَأَكْلُ الرِّبَا وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْغَافِلَاتِ» وَعَنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ أَنَّهُ ذَكَرَهَا وَزَادَ فِيهَا: اسْتِحْلَالُ آمِّينَ الْبَيْتِ الْحَرَامِ، وَشُرْبُ الْخَمْرِ، وَعَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ زَادَ فِيهَا: الْقُنُوطُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه وَالْيَأْسُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّه، وَالْأَمْنُ مِنْ مَكْرِ اللَّه. وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا سَبْعَةٌ، ثُمَّ قَالَ: هِيَ إِلَى السَّبْعِينَ أَقْرَبُ.

Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ: «Büyük günahları ne sayarsınız?» buyurmuş; onlar da: "Allah ve Resûlü en iyi bilir" demişlerdir. Bunun üzerine şöyle buyurmuştur: «Allah'a ortak koşmak, haram kılınan cana kıymak, ana-babaya itaatsizlik etmek, savaştan kaçmak, sihir yapmak, yetim malı yemek, yalan şahitlik yapmak, faiz yemek ve hiçbir şeyden haberi olmayan iffetli mümin kadınlara iftira atmaktır.» Abdullah b. Ömer'den rivayet edildiğine göre o bunları zikretmiş ve içlerine şunları da eklemiştir: Beyt-i Harâm'a yönelenlerin [dokunulmazlığını] helal saymak ve şarap içmek. İbn Mes'ûd'dan da bunlara şunları eklediği rivayet edilmiştir: Allah'ın rahmetinden ümidini kesmek (kunût), Allah'ın rahmetinden yeise düşmek ve Allah'ın azabından güvende hissetmek (mekr-i ilâhîden emin olmak). İbn Abbâs'tan bunların yedi tane olduğu nakledilmiş, sonra o: "Bunlar yetmişe daha yakındır" demiştir.

وَفِي رِوَايَةٍ أُخْرَى إِلَى السَّبْعِمِائَةِ أَقْرَبُ

Diğer bir rivayette ise: "Yedi yüze daha yakındır" demiştir.

واللَّه أَعْلَمُ.

Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَبُو الْقَاسِمِ الْكَعْبِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ فقال: فقد كَشَفَ اللَّه بِهَذِهِ الْآيَةِ الشُّبْهَةَ فِي الْوَعِيدِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ ذِكْرَ الْكَبَائِرِ، بَيَّنَ أَنَّ مَنِ اجْتَنَبَهَا يُكَفِّرُ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا لَمْ يَجْتَنِبُوهَا فَلَا تُكَفَّرُ، وَلَوْ جَازَ أَنْ يَغْفِرَ تَعَالَى لَهُمُ الْكَبَائِرَ وَالصَّغَائِرَ مِنْ غَيْرِ تَوْبَةٍ لَمْ يَصِحَّ هَذَا الْكَلَامُ.

Üçüncü Mesele: Ebü'l-Kāsım el-Ka'bî büyük günah sahiplerinin cezalandırılacağının kesinliği hususunda bu ayetle delil getirmiş ve şöyle demiştir: Allah bu ayetle tehdit hususundaki şüpheyi gidermiştir; zira O Teâlâ büyük günahları zikretmeyi öne aldıktan sonra, onlardan kaçınanın küçük günahlarını örteceğini beyan etmiştir. Bu da onlardan kaçınmadıkları takdirde günahlarının örtülmeyeceğine delalet eder. Şayet Allah Teâlâ'nın tövbesiz olarak onlara büyük ve küçük günahları bağışlaması caiz olsaydı, bu söz sahih olmazdı.

وَأَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: إِنَّكُمْ إِمَّا أَنْ تَسْتَدِلُّوا بِهَذِهِ الْآيَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ عِنْدَ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ يُكَفِّرُ السَّيِّئَاتِ، وَجَبَ أَنَّ عِنْدَ عَدَمِ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ لَا يُكَفِّرُهَا، لِأَنَّ تَخْصِيصَ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ وَهَذَا بَاطِلٌ. لِأَنَّ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ هَذَا الْأَصْلَ بَاطِلٌ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ دَلَالَةٌ ظَنِّيَّةٌ ضَعِيفَةٌ، وَإِمَّا أَنْ تَسْتَدِلُّوا بِهِ مِنْ حَيْثُ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ «إِنَّ» عَلَى الشَّيْءِ عُدِمَ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَهَذَا أَيْضًا ضَعِيفٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ آيَاتٌ: إِحْدَاهَا: قَوْلُهُ: وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ [الْبَقَرَةِ: ١٧٢] فَالشُّكْرُ وَاجِبٌ سَوَاءٌ عُبِدَ اللَّه أَوْ لَمْ يُعْبَدْ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٣] وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ وَاجِبٌ سَوَاءٌ ائْتَمَنَهُ أَوْ لَمْ يَفْعَلْ ذَلِكَ. وَثَالِثُهَا: فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٢] وَالِاسْتِشْهَادُ بِالرَّجُلِ وَالْمَرْأَتَيْنِ جَائِزٌ سَوَاءٌ حَصَلَ الرَّجُلَانِ أَوْ لَمْ يَحْصُلَا. وَرَابِعُهَا: وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ [الْبَقَرَةِ: ٢٨٣] وَالرَّهْنُ مَشْرُوعٌ سَوَاءٌ وجد الكاتب أو لم يجده. وَخَامِسُهَا: وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً [النُّورِ: ٣٣] وَالْإِكْرَاهُ عَلَى الْبِغَاءِ مُحَرَّمٌ، سَوَاءٌ أَرَدْنَ التَّحَصُّنَ أَوْ لَمْ يُرِدْنَ.

Bizim ashabımız buna birtakım vecihlerle cevap vermişlerdir: Birincisi: Siz bu ayetle ya Allah Teâlâ büyük günahlardan kaçınıldığında kötülükleri örteceğini zikrettiği için büyük günahlardan kaçınılmadığında onları örtmemesinin vacip olduğu yönüyle delil getiriyorsunuz; zira bir şeyi zikre tahsis etmek, onun dışındakinden hükmün nefyine delalet eder ki bu bâtıldır. Çünkü Mutezile'ye göre bu asıl bâtıldır, bize göre ise zannî ve zayıf bir delalettir. Ya da «in» şart edatıyla bir şeye bağlanan hükmün o şeyin yokluğu anında yok olacağı cihetiyle delil getiriyorsunuz ki bu da zayıftır. Buna birtakım ayetler delalet eder: Birincisi: O'nun: {وَاشْكُرُوا لِلَّهِ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ} [Bakara: 172] “Eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız Allah'a şükredin” kavlidir; zira Allah'a ibadet edilsin veya edilmesin şükür vaciptir. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: {فَإِنْ أَمِنَ بَعْضُكُمْ بَعْضاً فَلْيُؤَدِّ الَّذِي اؤْتُمِنَ أَمانَتَهُ} [Bakara: 283] “Eğer birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emanetini tastamam ödesin” kavlidir; zira ona güvensin veya güvenmesin emaneti ödemek vaciptir. Üçüncüsü: {فَإِنْ لَمْ يَكُونا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتانِ} [Bakara: 282] “Eğer iki erkek bulunmazsa, bir erkek ile iki kadın...” kavlidir; zira iki erkek bulunsun veya bulunmasın bir erkek ve iki kadınla şahitlik getirmek caizdir. Dördüncüsü: {وَلَمْ تَجِدُوا كاتِباً فَرِهانٌ مَقْبُوضَةٌ} [Bakara: 283] “Bir katip de bulamazsanız, teslim alınan rehinler...” kavlidir; zira katip bulunsun veya bulunmasın rehin meşrudur. Beşincisi: {وَلا تُكْرِهُوا فَتَياتِكُمْ عَلَى الْبِغاءِ إِنْ أَرَدْنَ تَحَصُّناً} [Nûr: 33] “İffetli kalmak isterlerse cariyelerinizi fuhşa zorlamayın” kavlidir; zira iffetli kalmak istesinler veya istemesinler fuhşa zorlamak haramdır.

وَسَادِسُهَا: وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ [النِّسَاءِ: ٣] وَالنِّكَاحُ جَائِزٌ سَوَاءٌ حَصَلَ ذَلِكَ الْخَوْفُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ، وَسَابِعُهَا: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ [النِّسَاءِ: ١٠١] وَالْقَصْرُ جَائِزٌ، سَوَاءٌ حَصَلَ الْخَوْفُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ وَثَامِنُهَا: فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ [النِّسَاءِ: ١١] وَالثُّلُثَانِ كَمَا أَنَّهُ حَقُّ الثَّلَاثَةِ فَهُوَ أَيْضًا حَقُّ الثِّنْتَيْنِ، وَتَاسِعُهَا: قَوْلُهُ: وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ [النِّسَاءِ: ٣٥] وَذَلِكَ جَائِزٌ سَوَاءٌ حَصَلَ/ الْخَوْفُ أَوْ لَمْ يَحْصُلْ. وَعَاشِرُهَا:

Altıncısı: {وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ} [Nisâ: 3] “Eğer yetimler hakkında adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan nikahlayın” kavlidir; zira o korku hasıl olsun veya olmasın nikah caizdir. Yedincisi: {فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ} [Nisâ: 101] “Eğer korkarsanız, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” kavlidir; zira korku hasıl olsun veya olmasın [seferde] namazı kısaltmak caizdir. Sekizincisi: {فَإِنْ كُنَّ نِساءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثا مَا تَرَكَ} [Nisâ: 11] “Eğer kadınlar ikiden fazla iseler, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır” kavlidir; zira üçte iki pay, üç kişinin hakkı olduğu gibi iki kişinin de hakkıdır. Dokuzuncusu: O'nun: {وَإِنْ خِفْتُمْ شِقاقَ بَيْنِهِما فَابْعَثُوا حَكَماً مِنْ أَهْلِهِ} [Nisâ: 35] “Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem gönderin” kavlidir; zira o korku hasıl olsun veya olmasın bu işlem caizdir. Onuncusu:

قَوْلُهُ: إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما [النِّسَاءِ: ٣٥] وَقَدْ يَحْصُلُ التوفيق بدون إرادتيهما، وَالْحَادِي عَشَرَ:

O'nun: {إِنْ يُرِيدا إِصْلاحاً يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُما} [Nisâ: 35] “Eğer onlar barışmak isterlerse, Allah aralarını bulur” kavlidir; zira onların iradeleri olmaksızın da tevfîk (uzlaşma) hasıl olabilir. On birincisi: