قَوْلُهُ: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النِّسَاءِ: ١٣٠] وَقَدْ يَحْصُلُ الْغِنَى بِدُونِ ذَلِكَ التَّفَرُّقِ، وَهَذَا الْجِنْسُ مِنَ الْآيَاتِ فِيهِ كَثْرَةٌ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ «إِنَّ» عَلَى الشَّيْءِ لَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ عَدَمًا عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، وَالْعَجَبُ أَنَّ مَذْهَبَ الْقَاضِي عَبْدِ الْجَبَّارِ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ هُوَ أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ «إِنَّ» عَلَى الشَّيْءِ لَا يَكُونُ عَدَمًا عِنْدَ
O'nun: {وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ} [Nisâ: 130] “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan zengin kılar” kavlidir; zira bu ayrılık olmaksızın da zenginlik hasıl olabilir. Bu tür ayetler pek çoktur. Böylece sabit olmuştur ki, "in" şart edatıyla bir şeye bağlanan hükmün, o şeyin yokluğu anında yok olması gerekmez. Şaşılacak olan şudur ki, Kâdî Abdülcebbâr'ın fıkıh usulündeki mezhebi; "in" edatıyla bir şeye bağlanan hükmün, o şeyin yokluğu anında yok olamayacağı yönünde olduğu halde,
عَدَمِ ذَلِكَ الشَّيْءِ، ثُمَّ إِنَّهُ فِي التَّفْسِيرِ اسْتَحْسَنَ اسْتِدْلَالَ الْكَعْبِيِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ حُبَّ الْإِنْسَانِ لِمَذْهَبِهِ قَدْ يُلْقِيهِ فِيمَا لَا يَنْبَغِي.
sonradan tefsirinde el-Ka'bî'nin bu ayetle istidlalini güzel bulmuştur. Bu da göstermektedir ki insanın mezhebine olan sevgisi, bazen onu uygun olmayan durumlara düşürebilmektedir.
الْوَجْهُ الثَّانِي مِنَ الْجَوَابِ: قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا جَاءَتْ عَقِيبَ الْآيَةِ الَّتِي نَهَى اللَّه فِيهَا عَنْ نِكَاحِ الْمُحَرَّمَاتِ، وَعَنْ عَضْلِ النِّسَاءِ وَأَخْذِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى وَغَيْرِ ذَلِكَ، فَقَالَ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا هَذِهِ الْكَبَائِرَ الَّتِي نَهَيْنَاكُمْ عَنْهَا كَفَّرْنَا عَنْكُمْ مَا كَانَ مِنْكُمْ فِي ارْتِكَابِهَا سَالِفًا. وَإِذَا كَانَ هَذَا الْوَجْهُ مُحْتَمَلًا، لَمْ يَتَعَيَّنْ حَمْلُهُ عَلَى مَا ذَكَرَهُ الْمُعْتَزِلَةُ. وَطَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْوَجْهِ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ عَامٌّ، فَقَصْرُهُ عَلَى الْمَذْكُورِ الْمُتَقَدِّمِ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ بِاجْتِنَابِهِمْ فِي الْمُسْتَقْبَلِ هَذِهِ الْمُحَرَّمَاتِ يُكَفِّرُ اللَّه مَا حَصَلَ مِنْهَا فِي الْمَاضِي كَلَامٌ بَعِيدٌ لِأَنَّهُ لَا يَخْلُو حَالُهُمْ مِنْ أَمْرَيْنِ اثْنَيْنِ: إِمَّا أَنْ يَكُونُوا قَدْ تَابُوا مِنْ كُلِّ مَا تَقَدَّمَ، فَالتَّوْبَةُ قَدْ أَزَالَتْ عِقَابَ ذَلِكَ لِاجْتِنَابِ هَذِهِ الْكَبَائِرِ، أَوْ لَا يَكُونُوا قَدْ تَابُوا مِنْ كُلِّ مَا تَقَدَّمَ، فَمِنْ أَيْنَ أَنَّ اجْتِنَابَ هَذِهِ الْكَبَائِرِ يُوجِبُ تَكْفِيرَ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ؟ هَذَا لَفْظُ الْقَاضِي فِي تَفْسِيرِهِ.
Cevabın ikinci yönü: Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Bu ayet, ancak Allah Teâlâ'nın haram kılınan kadınlarla nikahlanmayı, kadınları [evlenmekten] men etmeyi, yetimlerin mallarını yemeyi ve benzeri şeyleri yasakladığı ayetin hemen ardından gelmiştir. Dolayısıyla Allah Teâlâ: "Eğer size yasakladığımız bu büyük günahlardan kaçınırsanız, daha önce bunları işlemiş olmanızdan kaynaklanan günahlarınızı örteriz" buyurmuştur. Bu ihtimal mümkün olduğuna göre, ayetin Mutezile'nin zikrettiği manaya hamledilmesi zorunlu değildir. Kâdî bu veche iki açıdan itiraz etmiştir: Birincisi: {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” kavli geneldir (âmm); bu sebeple onu daha önce zikredilenlerle sınırlandırmak caiz değildir. İkincisi: Gelecekte bu haramlardan kaçınmaları sebebiyle Allah'ın geçmişte işlenenleri bağışlayacağını söylemek uzak bir ihtimaldir. Çünkü onların durumu şu iki halden uzak olamaz: Ya geçmiştekinin tamamından tövbe etmişlerdir ki, tövbe zaten bu büyük günahlardan kaçınmaktan ötürü o günahın cezasını ortadan kaldırmıştır; ya da geçmiştekinin tamamından tövbe etmemişlerdir; o halde bu büyük günahlardan kaçınmanın o kötülüklerin bağışlanmasını gerektireceği nereden çıkarılmaktadır? Kâdî'nin tefsirindeki ifadesi böyledir.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّا لَا نَدَّعِي الْقَطْعَ بِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ مَحْمُولٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، لَكِنَّا نَقُولُ: إِنَّهُ مُحْتَمَلٌ، وَمَعَ هَذَا الِاحْتِمَالِ لَا يَتَعَيَّنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرُوهُ. وَعَنِ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَكَ:
Birinci itiraza cevap şudur: Biz {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” kavlinin daha önce zikredilenlere hamledildiğini kesin olarak iddia etmiyoruz; ancak bunun muhtemel olduğunu söylüyoruz. Bu ihtimal bulundukça da ayetin onların zikrettiği manaya hamledilmesi zorunlu olmaz. İkinci itiraza cevap ise şudur:
من أين أن اجتناب هذا الْكَبَائِرِ يُوجِبُ تَكْفِيرَ تِلْكَ السَّيِّئَاتِ؟ سُؤَالٌ لَا اسْتِدْلَالَ عَلَى فَسَادِ هَذَا الْقِسْمِ، وَبِهَذَا الْقَدْرِ لَا يَبْطُلُ هَذَا الِاحْتِمَالُ، وَإِذَا حَضَرَ هَذَا الِاحْتِمَالُ بَطَلَ مَا ذَكَرْتُمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ واللَّه أَعْلَمُ.
Senin: "Bu büyük günahlardan kaçınmanın o kötülüklerin bağışlanmasını gerektireceği nereden çıkarılmaktadır?" sözün sadece bir sorudur; bu kısmın geçersiz olduğuna dair bir delillendirme değildir. Sadece bu kadarıyla söz konusu ihtimal boşa çıkmaz. Bu ihtimal varlığını koruduğu sürece de zikrettiğiniz delil geçersiz olur. En doğrusunu Allah bilir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: مِنَ الْجَوَابِ عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ: هُوَ أَنَّا إِذَا أَعْطَيْنَاهُمْ جَمِيعَ مُرَادَاتِهِمْ لَمْ يَكُنْ فِي الْآيَةِ زِيَادَةٌ عَلَى أَنْ نَقُولَ: إِنَّ مَنْ لَمْ يَجْتَنِبِ الْكَبَائِرَ لَمْ تُكَفَّرْ سَيِّئَاتُهُ، وَحِينَئِذٍ تَصِيرُ هَذِهِ الْآيَةُ عَامَّةً فِي الْوَعِيدِ، وَعُمُومَاتُ الْوَعِيدِ لَيْسَتْ قَلِيلَةً، فَمَا ذَكَرْنَاهُ جَوَابًا عَنْ سَائِرِ الْعُمُومَاتِ كَانَ جَوَابًا عَنْ تَمَسُّكِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَلَا أَعْرِفُ لِهَذِهِ الْآيَةِ مَزِيدَ خَاصِّيَّةٍ فِي هَذَا الْبَابِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَبْقَ لِقَوْلِ الْكَعْبِيِّ: إِنَّ اللَّه قَدْ كَشَفَ الشُّبْهَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ وَجْهٌ.
Bu istidlale karşı cevabın üçüncü yönü: Onların bütün istediklerini kabul etsek bile, ayette "Büyük günahlardan kaçınmayanın kötülükleri bağışlanmaz" demekten öte bir anlam bulunmaz. Bu durumda bu ayet tehdit (vaîd) bildiren umumi bir ayet haline gelir. Tehdit bildiren umumi ayetler ise az değildir; dolayısıyla diğer umumi naslara verdiğimiz cevap, onların bu ayete tutunmalarına da bir cevap olur. Bu sebeple bu ayetin bu konuda fazladan bir hususiyeti olduğunu bilmiyorum. Durum böyle olunca, el-Ka'bî'nin: "Allah bu ayetle bu meseledeki şüpheyi gidermiştir" sözünün bir geçerliliği kalmaz.
الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ هَذِهِ الْكَبَائِرَ قَدْ يَكُونُ فِيهَا مَا يَكُونُ كَبِيرًا، بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ، وَيَكُونُ/ صَغِيرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ آخَرَ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي الصَّغَائِرِ، إِلَّا أَنَّ الَّذِي يَحْكُمُ بِكَوْنِهِ كَبِيرًا عَلَى الْإِطْلَاقِ هُوَ الْكُفْرُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ الْكُفْرَ؟ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْكُفْرَ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ: مِنْهَا الْكُفْرُ باللَّه وَبِأَنْبِيَائِهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَشَرَائِعِهِ، فَكَانَ الْمُرَادُ أَنَّ مَنِ اجْتَنَبَ عَنِ الْكُفْرِ كَانَ مَا وَرَاءَهُ مَغْفُورًا، وَهَذَا الِاحْتِمَالُ مُنْطَبِقٌ مُوَافِقٌ لِصَرِيحِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَإِذَا كَانَ هَذَا مُحْتَمَلًا، بَلْ ظَاهِرًا سَقَطَ اسْتِدْلَالُهُمْ بِالْكُلِّيَّةِ وباللَّه التَّوْفِيقُ.
Dördüncü yön: Bu büyük günahlar arasında bir şeye nispetle büyük, başka bir şeye nispetle küçük olanlar bulunabilir. Küçük günahlar hakkında da durum böyledir. Ancak mutlak olarak büyük olduğuna hükmedilen şey küfürdür. Bu sabit olduğuna göre, {إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ} “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” kavlinden muradın küfür olması neden caiz olmasın? Çünkü küfür pek çok kısımdır: Allah'ı, peygamberlerini, ahiret gününü ve O'nun şeriatlarını inkâr etmek bunlardandır. Buna göre murat, küfürden kaçınan kimsenin bunun dışındaki günahlarının bağışlanacağıdır. Bu ihtimal, Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ} [Nisâ: 48] “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz; bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” açık buyruğuna tam olarak uygundur. Bu ihtimal muhtemel, hatta zahir olduğuna göre, onların delil getirmeleri tamamen düşer. Başarı Allah'tandır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ عِنْدَ اجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ يَجِبُ غُفْرَانُ الصَّغَائِرِ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ لَا يَجِبُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، بَلْ كُلُّ مَا يَفْعَلُهُ فَهُوَ فَضْلٌ وَإِحْسَانٌ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ دَلَائِلِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.
Dördüncü Mesele: Mutezile, büyük günahlardan kaçınıldığında küçük günahların bağışlanmasının [Allah'a] vacip olduğunu söylemiştir. Bize göre ise O'na hiçbir şey vacip değildir; aksine yaptığı her şey bir lütuf ve ihsandır. Bu meselenin delilleri daha önce geçmişti.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Sonra Allah Teâlâ: {وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَرِيماً} “Ve sizi şerefli bir yere girdiririz” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ الْمُفَضَّلُ عَنْ عَاصِمٍ (يُكَفَّرْ وَيُدْخِلْكُمْ) بِالْيَاءِ فِي الْحَرْفَيْنِ عَلَى ضَمِيرِ الْغَائِبِ، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ عَلَى اسْتِئْنَافِ الْوَعْدِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ مَدْخَلًا بِفَتْحِ الْمِيمِ وَفِي الْحَجِّ مِثْلُهُ، وَالْبَاقُونَ بالضم، ولم
Birinci Mesele: el-Mufaddal, Âsım'dan her iki kelimeyi de gaib zamirine binaen yâ harfi ile (يُكَفَّرْ وَيُدْخِلْكُمْ) şeklinde okumuştur. Diğer kıraat imamları ise vaadin yeniden başlaması (isti'nâf) kuralı gereğince nûn ile okumuşlardır. Nâfi', mîm harfinin fethasıyla (مَدْخَلًا) şeklinde okumuştur, Hac suresindeki de böyledir. Diğerleri ise zammeyle okumuştur. Şunda ise
يَخْتَلِفُوا فِي مُدْخَلَ صِدْقٍ بِالضَّمِّ، فَبِالْفَتْحِ الْمُرَادُ مَوْضِعُ الدُّخُولِ، وَبِالضَّمِّ الْمُرَادُ الْمَصْدَرُ وَهُوَ الْإِدْخَالُ، أَيْ: وَيُدْخِلْكُمْ إِدْخَالًا كَرِيمًا، وَصَفَ الْإِدْخَالَ بِالْكَرَمِ بِمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الْإِدْخَالَ يَكُونُ مَقْرُونًا بِالْكَرَمِ عَلَى خِلَافِ مَنْ قَالَ اللَّه فِيهِمْ: الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ [الْفُرْقَانِ: ٣٤] الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ مُجَرَّدَ الِاجْتِنَابِ عَنِ الْكَبَائِرِ لَا يُوجِبُ دُخُولَ الْجَنَّةِ، بَلْ لَا بُدَّ مَعَهُ مِنَ الطَّاعَاتِ، فَالتَّقْدِيرُ: إِنْ أَتَيْتُمْ بِجَمِيعِ الْوَاجِبَاتِ، وَاجْتَنَبْتُمْ عَنْ جَمِيعِ الْكَبَائِرِ كَفَّرْنَا عَنْكُمْ بَقِيَّةَ السَّيِّئَاتِ وَأَدْخَلْنَاكُمُ الْجَنَّةَ، فَهَذَا أَحَدُ مَا يُوجِبُ الدُّخُولَ فِي الْجَنَّةِ. وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ عَدَمَ السَّبَبِ الْوَاحِدِ لَا يُوجِبُ عَدَمَ الْمُسَبِّبِ، بَلْ هاهنا سَبَبٌ آخَرُ هُوَ السَّبَبُ الْأَصْلِيُّ الْقَوِيُّ، وَهُوَ فَضْلُ اللَّه وَكَرَمُهُ وَرَحْمَتُهُ، كَمَا قَالَ: قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا [يُونُسَ: ٥٨] واللَّه أعلم.
ihtilaf etmeyip zammeyle {مُدْخَلَ صِدْقٍ} şeklinde okumuşlardır. Fetha ile okunduğunda murat girilen yerdir (mekân ismi); zamme ile okunduğunda ise murat mastardır ki o da girdirmektir; yani: "Sizi şerefli bir girdirişle girdiririz." Girdirmeyi kerem ile nitelemesi, bu girdirmenin, haklarında Allah'ın: {الَّذِينَ يُحْشَرُونَ عَلى وُجُوهِهِمْ إِلى جَهَنَّمَ} [Furkân: 34] “Yüzüstü cehenneme sürülecek olanlar...” buyurduğu kimselerin aksine, ikram ile birlikte olacağı manasındadır. İkinci Mesele: Yalnızca büyük günahlardan kaçınmak cennete girmeyi gerektirmez; aksine bununla beraber taatlerin de bulunması şarttır. Buna göre takdir şöyledir: "Eğer bütün vacipleri yerine getirir ve bütün büyük günahlardan kaçınırsanız, diğer kötülüklerinizi örter ve sizi cennete girdiririz." İşte bu, cennete girmeyi gerektiren sebeplerden biridir. Bilinmektedir ki tek bir sebebin yokluğu, sebebe bağlı olanın (müsebbeb) yokluğunu gerektirmez; aksine burada asıl ve güçlü olan başka bir sebep vardır ki o da Allah'ın lütfu, keremi ve rahmetidir. Nitekim O: {قُلْ بِفَضْلِ اللَّهِ وَبِرَحْمَتِهِ فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا} [Yûnus: 58] “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle; ancak bununla ferahlansınlar” buyurmuştur. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٣٢]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 32]
وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)
{وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٣٢)} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin. Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir.”
اعْلَمْ أَنَّ فِي النَّظْمِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا نَهَاهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ عَنْ أَكْلِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ، وَعَنْ قَتْلِ النَّفْسِ، أَمَرَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا سَهَّلَ عَلَيْهِمْ تَرْكَ هَذِهِ الْمَنْهِيَّاتِ، وَهُوَ أَنْ يَرْضَى كُلُّ أَحَدٍ بِمَا قَسَمَ اللَّه لَهُ، فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يَرْضَ بِذَلِكَ وَقَعَ فِي الْحَسَدِ، وَإِذَا وَقَعَ فِي الْحَسَدِ وَقَعَ لَا مَحَالَةَ فِي أَخْذِ الْأَمْوَالِ بِالْبَاطِلِ وَفِي قَتْلِ النُّفُوسِ، فَأَمَّا إِذَا رَضِيَ بما قدر اللَّه أَمْكَنَهُ الِاحْتِرَازُ عَنِ الظُّلْمِ فِي النُّفُوسِ وَفِي الْأَمْوَالِ.
Bil ki [ayetlerin] dizilişinde (nazmında) iki yön vardır: Birincisi: el-Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: Allah Teâlâ önceki ayette onları malları batıl yollarla yemekten ve cana kıymaktan yasaklayınca, bu ayette onlara bu yasakları terk etmelerini kolaylaştıracak şeyi emretmiştir; o da herkesin Allah'ın kendisine taksim ettiğine razı olmasıdır. Zira insan buna razı olmazsa hasede düşer; hasede düştüğünde ise kaçınılmaz olarak malları batıl yollarla almaya ve canlara kıymaya sürüklenir. Fakat Allah'ın takdir ettiğine razı olursa, canlar ve mallar hususunda zulümden sakınması mümkün olur.
الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ: هُوَ أَنَّ أَخْذَ الْمَالِ بِالْبَاطِلِ وَقَتْلَ النَّفْسِ، مِنْ أَعْمَالِ الْجَوَارِحِ فَأَمَرَ أَوَّلًا بِتَرْكِهِمَا لِيَصِيرَ الظَّاهِرُ طَاهِرًا عَنِ الْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ، وَهُوَ الشَّرِيعَةُ. ثُمَّ أَمَرَ بَعْدَهُ بِتَرْكِ التَّعَرُّضِ لِنُفُوسِ النَّاسِ وَأَمْوَالِهِمْ بِالْقَلْبِ عَلَى سَبِيلِ الْحَسَدِ، لِيَصِيرَ الْبَاطِنُ طَاهِرًا عَنِ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَذَلِكَ هُوَ الطَّرِيقَةُ. [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ] ثُمَّ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Nazmın keyfiyetinde ikinci yön: Haksız yoldan mal almak ve cana kıymak uzuvların amellerindendir. Bu yüzden zahirin çirkin fiillerden temizlenmesi için önce bunları terk etmeyi emretmiştir ki bu şeriattır. Ardından bâtının kötü ahlaktan temizlenmesi için haset yoluyla insanların canlarına ve mallarına kalben göz dikmeyi terk etmeyi emretmiştir ki bu da tarikattır. [Allah Teâlâ'nın: {وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” kavli hakkında] Sonra bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّمَنِّي عِنْدَنَا عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَةِ مَا يُعْلَمُ أَوْ يُظَنُّ أَنَّهُ لَا يَكُونُ، وَلِهَذَا قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى لَوْ أَرَادَ مِنَ الْكَافِرِ أَنْ يُؤْمِنَ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ لَكَانَ مُتَمَنِّيًا. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: النَّهْيُ عَنْ قَوْلِ الْقَائِلِ: لَيْتَهُ وُجِدَ كَذَا، أَوْ لَيْتَهُ لَمْ يُوجَدْ كَذَا، وَهَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ مُجَرَّدَ اللَّفْظِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ مَعْنًى لَا يَكُونُ تَمَنِّيًا، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يُبْحَثَ عَنْ مَعْنَى هَذَا اللَّفْظِ، وَلَا مَعْنَى لَهُ إِلَّا مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ إِرَادَةِ مَا يُعْلَمُ أَوْ يُظَنُّ أَنَّهُ لَا يَكُونُ.
Birinci Mesele: Bize göre temenni, olmayacağı bilinen veya zannedilen bir şeyi istemekten ibarettir. Bu sebeple biz dedik ki: Allah Teâlâ, kâfirin iman etmeyeceğini bildiği halde onun iman etmesini irade etseydi, temenni eden olurdu. Mutezile ise şöyle demiştir: [Buradaki] yasak, söz söyleyen kimsenin "Keşke şu bulunsaydı" veya "Keşke şu bulunmasaydı" demesinedir. Bu uzak bir ihtimaldir; çünkü bir anlam taşımadıkça salt lafız temenni olmaz; bilakis bu lafzın manasını araştırmak gerekir. Bunun da olmayacağı bilinen veya zannedilen bir şeyi irade etmekten başka bir manası yoktur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ مَرَاتِبَ السَّعَادَاتِ إِمَّا نَفْسَانِيَّةٌ، أَوْ بَدَنِيَّةٌ، أَوْ خَارِجِيَّةٌ.
İkinci Mesele: Bil ki mutluluk mertebeleri ya nefse ait (ruhî), ya bedensel ya da haricîdir.
أَمَّا السَّعَادَاتُ النَّفْسَانِيَّةُ فَنَوْعَانِ: أَحَدُهُمَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ، وَهُوَ: الذَّكَاءُ التَّامُّ وَالْحَدْسُ الْكَامِلُ، وَالْمَعَارِفُ الزَّائِدَةُ عَلَى مَعَارِفِ الْغَيْرِ بِالْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ. وَثَانِيهِمَا: مَا يَتَعَلَّقُ بِالْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ، وَهِيَ: الْعِفَّةُ الَّتِي هِيَ وَسَطٌ بَيْنِ الْخُمُودِ وَالْفُجُورِ، وَالشَّجَاعَةُ الَّتِي هِيَ وَسَطٌ بَيْنِ التَّهَوُّرِ وَالْجُبْنِ، وَاسْتِعْمَالُ الْحِكْمَةِ الْعَمَلِيَّةِ الَّذِي هُوَ تَوَسُّطٌ بَيْنَ الْبَلَهِ وَالْجَرْبَزَةِ، وَمَجْمُوعُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ هُوَ الْعَدَالَةُ.
Nefse ait mutluluklar iki kısımdır: Birincisi: Nazari (teorik) güçle ilgili olanlardır ki bunlar; tam zekâ, eksiksiz sezgi (hads) ve nicelik ile nitelik bakımından başkalarının bilgilerinden üstün olan bilgilerdir. İkincisi: Ameli (pratik) güçle ilgili olanlardır ki bunlar; atalet (durgunluk) ile fücur (haddi aşma) arasında bir orta yol olan iffet, tehevvür (cüretkarlık) ile korkaklık arasında bir orta yol olan cesaret ve ahmaklık ile kurnazlık (cerbeze) arasında bir orta yol olan ameli hikmeti kullanmaktır. Bu hallerin tamamı adalettir.
وَأَمَّا السَّعَادَاتُ الْبَدَنِيَّةُ: فَالصِّحَّةُ وَالْجَمَالُ، وَالْعُمْرُ الطَّوِيلُ فِي ذَلِكَ مَعَ اللَّذَّةِ وَالْبَهْجَةِ.
Bedensel mutluluklara gelince: Bunlar sağlık, güzellik ve lezzet ile neşe içinde geçen uzun bir ömürdür.
وَأَمَّا السَّعَادَاتُ الْخَارِجِيَّةُ: فَهِيَ كَثْرَةُ الْأَوْلَادِ الصُّلَحَاءِ، وَكَثْرَةُ الْعَشَائِرِ، وَكَثْرَةُ الْأَصْدِقَاءِ وَالْأَعْوَانِ، وَالرِّيَاسَةُ التَّامَّةُ، وَنَفَاذُ الْقَوْلِ، وَكَوْنُهُ مَحْبُوبًا لِلْخَلْقِ حَسَنَ الذِّكْرِ فِيهِمْ، مُطَاعَ الْأَمْرِ فِيهِمْ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَجَامِعِ السَّعَادَاتِ، وَبَعْضُهَا فِطْرِيَّةٌ لَا سَبِيلَ لِلْكَسْبِ فِيهِ، وَبَعْضُهَا كَسْبِيَّةٌ، وَهَذَا الَّذِي يَكُونُ كسيبا مَتَى تَأَمَّلَ الْعَاقِلُ فِيهِ يَجِدْهُ أَيْضًا مَحْضَ عَطَاءِ اللَّه، فَإِنَّهُ لَا تَرْجِيحَ لِلدَّوَاعِي وَإِزَالَةِ الْعَوَائِقِ وَتَحْصِيلِ الْمُوجِبَاتِ، وَإِلَّا فَيَكُونُ سَبَبُ السَّعْيِ وَالْجِدِّ مُشْتَرَكًا فِيهِ، وَيَكُونُ الْفَوْزُ/ بِالسَّعَادَةِ وَالْوُصُولُ إِلَى الْمَطْلُوبِ غَيْرَ مُشْتَرَكٍ فِيهِ، فَهَذَا هُوَ أَقْسَامُ السَّعَادَاتِ الَّتِي يُفَضِّلُ اللَّه بَعْضَهُمْ عَلَى بعض فيها.
Haricî mutluluklara gelince: Bunlar sâlih çocukların çokluğu, aşiret ve akrabanın çokluğu, dost ve yardımcıların çokluğu, tam bir yöneticilik, sözün geçmesi, insanlar tarafından sevilip onlar arasında iyi bir şöhrete sahip olmak ve emirlerine itaat edilmektir. İşte mutlulukların genel çerçevesine işaret budur. Bunların bir kısmı fıtrîdir, onda kesbin (çabanın) bir yolu yoktur; bir kısmı ise kesbîdir (çaba ile kazanılır). Kesbî olan bu kısım üzerinde de akıl sahibi kimse düşündüğünde, onun da sırf Allah'ın bir ihsanı olduğunu görür; zira yönlendirici sebeplerin tercih edilmesi, engellerin kaldırılması ve gerekli şartların oluşturulması [Allah'tandır]. Aksi takdirde gayret ve çaba sebebi ortak olduğu halde, mutluluğu kazanma ve arzulanan şeye ulaşma ortak olmazdı. İşte bunlar, Allah'ın bazısını bazısına üstün kıldığı mutluluk kısımlarıdır.
المسألة الثالثة: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا شَاهَدَ أَنْوَاعَ الْفَضَائِلِ حَاصِلَةً لِإِنْسَانٍ، وَوَجَدَ نَفْسَهُ خَالِيًا عَنْ جُمْلَتِهَا أَوْ عَنْ أَكْثَرِهَا، فَحِينَئِذٍ يَتَأَلَّمُ قَلْبُهُ وَيَتَشَوَّشُ خَاطِرُهُ، ثم يعرض هاهنا حَالَتَانِ: إِحْدَاهُمَا: أَنْ يَتَمَنَّى زَوَالَ تِلْكَ السَّعَادَاتِ عَنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ، وَالْأُخْرَى: أَنْ لَا يَتَمَنَّى ذَلِكَ، بَلْ يَتَمَنَّى حُصُولَ مِثْلِهَا لَهُ. أَمَّا الْأَوَّلُ فَهُوَ الْحَسَدُ الْمَذْمُومُ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ الْأَوَّلَ لِمُدَبِّرِ الْعَالَمِ وَخَالِقِهِ: الْإِحْسَانُ إِلَى عَبِيدِهِ وَالْجُودُ إِلَيْهِمْ وَإِفَاضَةُ أَنْوَاعِ الْكَرَمِ عَلَيْهِمْ، فَمَنْ تَمَنَّى زَوَالَ ذَلِكَ فَكَأَنَّهُ اعْتَرَضَ عَلَى اللَّه تَعَالَى فِيمَا هُوَ الْمَقْصُودُ بِالْقَصْدِ الْأَوَّلِ مِنْ خَلْقِ الْعَالَمِ وَإِيجَادِ الْمُكَلَّفِينَ، وَأَيْضًا رُبَّمَا اعْتَقَدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ أَحَقُّ بِتِلْكَ النِّعَمِ مِنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ فَيَكُونُ هَذَا اعْتِرَاضًا عَلَى اللَّه وَقَدْحًا فِي حِكْمَتِهِ، وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُلْقِيهِ فِي الْكُفْرِ وَظُلُمَاتِ الْبِدْعَةِ، وَيُزِيلُ عَنْ قَلْبِهِ نُورَ الْإِيمَانِ، وَكَمَا أَنَّ الْحَسَدَ سَبَبٌ لِلْفَسَادِ فِي الدِّينِ، فَكَذَلِكَ هُوَ السَّبَبُ لِلْفَسَادِ فِي الدُّنْيَا، فَإِنَّهُ يَقْطَعُ الْمَوَدَّةَ وَالْمَحَبَّةَ وَالْمُوَالَاةَ، وَيَقْلِبُ كُلَّ ذَلِكَ إِلَى أَضْدَادِهَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ نَهَى اللَّه عِبَادَهُ عَنْهُ فَقَالَ: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ.
Üçüncü Mesele: İnsan, bir kimsede fazilet türlerinin bulunduğunu görüp de kendisinin bunların tamamından veya çoğundan yoksun olduğunu fark ettiğinde, işte o anda kalbi acı çeker ve zihni karışır. Sonra burada iki durum ortaya çıkar: Biri, o mutlulukların o kişiden yok olmasını temenni etmesidir; diğeri ise bunu temenni etmeyip, bilakis benzerinin kendisine de verilmesini temenni etmesidir. Birincisi kınanmış hasettir; çünkü âlemin müdebbiri ve yaratıcısının birincil maksadı, kullarına ihsanda bulunmak, onlara cömertlik etmek ve üzerlerine türlü türlü ikramlar akıtmaktır. Dolayısıyla bu nimetin yok olmasını temenni eden kimse, sanki âlemin yaratılmasından ve mükelleflerin var edilmesinden gözetilen birincil maksat hususunda Allah Teâlâ'ya itiraz etmiş gibi olur. Ayrıca belki de içinden o nimetlere o kimseden daha layık olduğuna inanır ki bu da Allah'a bir itiraz ve O'nun hikmetini kusurlu bulmaktır. Bütün bunlar insanı küfre ve bidat karanlıklarına sürükleyen, kalbinden iman nurunu gideren şeylerdir. Haset dinde fesada sebep olduğu gibi, aynı şekilde dünyada da fesada sebeptir; zira sevgiyi, muhabbeti ve dostluğu keser, bütün bunları zıtlarına çevirir. İşte bu sebeple Allah Teâlâ kullarını bundan yasaklayarak: {وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ سَبَبَ الْمَنْعِ مِنْ هَذَا الْحَسَدِ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ أُصُولِ الْأَدْيَانِ، أَمَّا عَلَى مَذْهَبِ أَهْلِ السُّنَّةِ وَالْجَمَاعَةِ، فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٣] فَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي فِعْلِهِ. وَلَا مَجَالَ لِأَحَدٍ فِي مُنَازَعَتِهِ، وَكُلُّ شَيْءٍ صَنَعَهُ وَلَا عِلَّةَ لِصُنْعِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَقَدْ صَارَتْ أَبْوَابُ الْقِيلِ وَالْقَالِ مَسْدُودَةً، وَطُرُقُ الِاعْتِرَاضَاتِ مَرْدُودَةً. وَأَمَّا عَلَى مَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ فَهَذَا الطَّرِيقُ أَيْضًا مَسْدُودٌ، لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ فَهُوَ أَعْرَفُ مِنْ خَلْقِهِ بِوُجُوهِ الْمَصَالِحِ وَدَقَائِقِ الْحِكَمِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ: وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ [الشُّورَى: ٢٧] وَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ فَلَا بُدَّ لِكُلِّ عَاقِلٍ مِنَ الرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّه سُبْحَانَهُ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى
Bil ki bu hasetten men etmenin gerekçesi dinlerin usulüne göre farklılık gösterir. Ehl-i Sünnet ve'l-Cemaat mezhebine göre sebep şudur: O Teâlâ dilediğini yapandır: {لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ} [Enbiyâ: 23] “O, yaptığından sorguya çekilmez; onlar ise sorguya çekilirler.” Bu yüzden O'nun fiiline itiraz edilemez ve O'nunla tartışmaya kimsenin imkânı yoktur. O her şeyi yaratmıştır ve yaratmasının bir illeti (zorunlu sebebi) yoktur. Durum böyle olunca dedikodu kapıları kapanmış, itiraz yolları reddedilmiştir. Mutezile mezhebine göre ise bu yol yine kapalıdır; çünkü O Sübhânehu gaybları çok iyi bilendir, dolayısıyla maslahatların vecihlerini ve hikmetlerin inceliklerini yaratıklarından daha iyi bilir. Bu manadan ötürü O: {وَلَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِي الْأَرْضِ} [Şûrâ: 27] “Eğer Allah kullarına rızkı bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi” buyurmuştur. Her iki kabule göre de her akıl sahibinin Allah Sübhânehu'nun kazasına razı olması gerekir. İşte bu manadan dolayı
حَكَى الرَّسُولُ ﷺ عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ أَنَّهُ قَالَ: «مَنِ اسْتَسْلَمَ لِقَضَائِي وَصَبَرَ عَلَى بَلَائِي وَشَكَرَ لِنَعْمَائِي كَتَبْتُهُ صِدِّيقًا وَبَعَثْتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ الصِّدِّيقِينَ وَمَنْ لَمْ يَرْضَ بِقَضَائِي وَلَمْ يَصْبِرْ عَلَى بَلَائِي وَلَمْ يَشْكُرْ لِنَعْمَائِي فَلْيَطْلُبْ رَبًّا سِوَايَ»
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) İzzet Sahibi Rabbi'nden şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kim kazama teslim olur, belama sabreder ve nimetlerime şükrederse onu sıddîk olarak yazarım ve kıyamet günü sıddîklarla beraber diriltirim. Kim de kazama razı olmaz, belama sabretmez ve nimetlerime şükretmezse benden başka bir rab arasın.»
فَهَذَا هُوَ الْكَلَامُ فِيمَا إِذَا تَمَنَّى زَوَالَ تِلْكَ النِّعْمَةِ عَنْ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ مَا
İşte bu, o nimetin o kişiden yok olmasını temenni ettiği durum hakkındaki açıklamadır. Şunlar da bunu pekiştirmektedir:
رَوَى ابْنُ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «لَا يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ وَلَا يَسُومُ عَلَى سَوْمِ أَخِيهِ وَلَا تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ طَلَاقَ أُخْتِهَا لِتَقُومَ مَقَامَهَا فَإِنَّ اللَّه هُوَ رَازِقُهَا»
İbn Sîrîn'in Ebû Hüreyre (radıyallâhu teâlâ anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Kişi din kardeşinin dünürlüğü üzerine dünür olmasın, din kardeşinin pazarlığı üzerine pazarlık yapmasın. Bir kadın da din kardeşinin [boşandığı takdirde onun] yerine geçmek için boşanmasını istemesin; zira onun da rızık vereni Allah'tır.»
وَالْمَقْصُودُ مِنْ كُلِّ ذَلِكَ الْمُبَالَغَةُ فِي الْمَنْعِ مِنَ الْحَسَدِ. أَمَّا إِذَا لَمْ يَتَمَنَّ ذَلِكَ بَلْ تَمَنَّى حُصُولَ مِثْلِهَا لَهُ فَمِنَ النَّاسِ مَنْ جَوَّزَ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الْمُحَقِّقِينَ قَالُوا: هَذَا أَيْضًا لَا يَجُوزُ، لِأَنَّ تِلْكَ النِّعْمَةَ/ رُبَّمَا كَانَتْ مَفْسَدَةً فِي حَقِّهِ فِي الدِّينِ وَمَضَرَّةً عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، فَلِهَذَا السَّبَبِ قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ لِلْإِنْسَانِ أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي دَارًا مِثْلَ دَارِ فُلَانٍ، وَزَوْجَةً مِثْلَ زَوْجَةِ فُلَانٍ، بَلْ يَنْبَغِي أَنْ يَقُولَ: اللَّهُمَّ أَعْطِنِي مَا يَكُونُ صَلَاحًا فِي دِينِي وَدُنْيَايَ وَمَعَادِي وَمَعَاشِي. وَإِذَا تَأَمَّلَ الْإِنْسَانُ كَثِيرًا لَمْ يَجِدْ دُعَاءً أَحْسَنَ مِمَّا ذكر اللَّه فِي الْقُرْآنِ تَعْلِيمًا لِعِبَادِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي
Bütün bunlardan maksat hasetten sakındırmada mübalağadır. Şayet bunu temenni etmeyip bilakis benzerinin kendisine verilmesini temenni ederse, insanlardan bazıları buna cevaz vermiştir; ancak muhakkikler şöyle demiştir: Bu da caiz değildir; zira o nimet belki de kendisi hakkında dininde bir fesat ve dünyasında onun için bir zarar olacaktır. İşte bu sebeple muhakkikler demiştir ki: İnsanın "Allahım! Bana filancanın evi gibi bir ev, filancanın eşi gibi bir eş ver" demesi caiz değildir; aksine "Allahım! Dinimde, dünyamda, ahiretimde ve geçimimde benim için hayırlı olanı bana ver" demesi gerekir. İnsan ne kadar çok düşünürse düşünsün, Allah'ın kullarına öğretmek üzere Kur'an'da zikrettiği şu duadan daha güzel bir dua bulamaz; O'nun: {آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي
الْآخِرَةِ حَسَنَةً
الْآخِرَةِ حَسَنَةً} “[Bize] dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver”
[الْبَقَرَةِ: ٢٠١] وَرَوَى قَتَادَةُ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَتَمَنَّ أَحَدٌ الْمَالَ فَلَعَلَّ هَلَاكَهُ فِي ذَلِكَ الْمَالِ، كَمَا فِي حَقِّ ثَعْلَبَةَ وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فِي هَذِهِ الآية: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ.
[Bakara: 201] “Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” kavlidir. Katâde el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hiç kimse mal temenni etmesin; zira Sa'lebe hakkında olduğu gibi helaki belki de o maldadır." İşte bu ayetteki: {وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” kavlinden murat da budur.
المسألة الرابعة: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:
Dördüncü Mesele: İniş sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:
قَالَ مُجَاهِدٌ قَالَتْ أَمُّ سَلَمَةَ: يَا رَسُولَ اللَّه يَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا نَغْزُو، وَلَهُمْ مِنَ الْمِيرَاثِ ضِعْفُ مَا لَنَا، فَلَيْتَنَا كُنَّا رِجَالًا فَنَزَلَتِ الْآيَةُ،
Mücâhid dedi ki: Ümmü Seleme: "Ey Allah'ın Resûlü! Erkekler savaşıyor biz savaşmıyoruz, mirastan da bize düşenin iki katı onlara veriliyor; keşke biz de erkek olsaydık" dedi ve bunun üzerine bu ayet indi.
الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: لَمَّا نَزَلَتْ آيَةُ الْمَوَارِيثِ قَالَ الرِّجَالُ: نَرْجُو أَنْ نُفَضَّلَ عَلَى النِّسَاءِ فِي الْآخِرَةِ كَمَا فُضِّلْنَا فِي الْمِيرَاثِ وَقَالَ النِّسَاءُ: نَرْجُو أَنْ يَكُونَ الْوِزْرُ عَلَيْنَا نِصْفَ مَا عَلَى الرِّجَالِ كَمَا فِي الْمِيرَاثِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ: الثَّالِثُ: لَمَّا جَعَلَ اللَّه الْمِيرَاثَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ قَالَتِ النِّسَاءُ: نَحْنُ أَحْوَجُ لِأَنَّا ضُعَفَاءُ، وَهُمْ أَقْدَرُ عَلَى طَلَبِ الْمَعَاشِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الرَّابِعُ:
İkincisi: es-Süddî dedi ki: Miras ayeti indiğinde erkekler: "Mirasta üstün kılındığımız gibi ahirette de kadınlara üstün kılınacağımızı umuyoruz" dediler. Kadınlar da: "Mirasta olduğu gibi üzerimizdeki günah yükünün de erkeklerinkinin yarısı kadar olmasını umuyoruz" dediler ve bunun üzerine bu ayet indi. Üçüncüsü: Allah erkeğe iki kadının payı kadar miras tayin edince kadınlar: "Biz daha çok muhtacız çünkü biz güçsüzüz, onlar ise geçim peşinde koşmaya daha muktedirdir" dediler ve bunun üzerine ayet indi. Dördüncüsü:
أَتَتْ وَاحِدَةٌ مِنَ النِّسَاءِ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ وَقَالَتْ: رَبُّ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَاحِدٌ، وَأَنْتَ الرَّسُولُ إِلَيْنَا وَإِلَيْهِمْ، وَأَبُونَا آدَمُ وَأُمُّنَا حَوَّاءُ. فَمَا السَّبَبُ فِي أَنَّ اللَّه يَذْكُرُ الرِّجَالَ وَلَا يَذْكُرُنَا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. فَقَالَتْ: وَقَدْ سَبَقَنَا الرِّجَالُ بِالْجِهَادِ فَمَا لَنَا؟ فَقَالَ ﷺ: «إِنَّ لِلْحَامِلِ مِنْكُنَّ أَجْرَ الصَّائِمِ الْقَائِمِ فَإِذَا ضَرَبَهَا الطَّلْقُ لَمْ يَدْرِ أَحَدٌ مَا لَهَا مِنَ الْأَجْرِ، فَإِذَا أَرْضَعَتْ كَانَ لَهَا بِكُلِّ مَصَّةٍ أَجْرُ إِحْيَاءِ نَفْسٍ» .
Kadınlardan biri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: "Erkeklerin de kadınların da Rabbi birdir; sen bize de onlara da gönderilen peygambersin; babamız Âdem, annemiz Havvâ'dır. Öyleyse Allah'ın erkekleri anıp bizi anmamasının sebebi nedir?" dedi ve ayet indi. Kadın dedi ki: "Erkekler cihat ile bizi geçti, peki bizim kazancımız nedir?" Bunun üzerine (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Sizden hamile olan bir kadına, gündüz oruç tutup gece ibadete kalkan kimsenin ecri verilir. Doğum sancısı vurduğunda ise ona verilecek sevabın büyüklüğünü kimse bilemez. Çocuğunu emzirdiğinde de her bir emzirme için ona bir canı ihya etmiş gibi ecir verilir» buyurdu.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ.
Sonra Allah Teâlâ: {لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ} “Erkeklere kazandıklarından bir pay vardır; kadınlara da kazandıklarından bir pay vardır” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الدُّنْيَا، وَأَنْ يَكُونَ مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ، وَأَنْ يَكُونَ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِمَا.
Bil ki bu ayetten muradın dünya halleriyle ilgili olması da, ahiret halleriyle ilgili olması da, her ikisiyle ilgili olması da mümkündür.
أَمَّا الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ: فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ لِكُلِّ فَرِيقٍ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبَ مِنْ نَعِيمِ الدُّنْيَا، فَيَنْبَغِي أَنْ يَرْضَى بِمَا قَسَمَ اللَّه لَهُ. الثَّانِي: كُلُّ نَصِيبٍ مُقَدَّرُ مِنَ الْمِيرَاثِ عَلَى مَا حَكَمَ اللَّه بِهِ فَوَجَبَ أَنْ يَرْضَى بِهِ، وَأَنْ يَتْرُكَ الِاعْتِرَاضَ، وَالِاكْتِسَابُ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ بِمَعْنَى الْإِصَابَةِ وَالْإِحْرَازِ. الثَّالِثُ: كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ، فَأَبْطَلَ اللَّه ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَبَيَّنَ أَنَّ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ نَصِيبًا، ذَكَرًا كَانَ أَوْ أُنْثَى، صَغِيرًا كَانَ أَوْ كَبِيرًا.
Birinci ihtimale gelince; bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın, dünya nimetlerinden her grubun kazandığı bir nasibi bulunduğu ve herkesin Allah'ın kendisine taksim ettiğine razı olması gerektiği olmasıdır. İkincisi: Mirastan Allah'ın hükmettiği şekilde takdir edilen her nasip mevcuttur; bu sebeple ona razı olmak ve itirazı terk etmek vaciptir. Bu görüşe göre iktisap (kazanmak), pay almak ve elde etmek manasındadır. Üçüncüsü: Câhiliye ehli kadınlara ve çocuklara miras vermezlerdi; Allah bu ayetle bunu iptal etmiş ve erkek olsun kadın olsun, küçük olsun büyük olsun her birinin bir payı olduğunu açıklamıştır.
وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ: مَا يَتَعَلَّقُ بِأَحْوَالِ الْآخِرَةِ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لِكُلِّ أَحَدٍ قَدْرٌ مِنَ الثَّوَابِ يَسْتَحِقُّهُ بِكَرَمِ اللَّه وَلُطْفِهِ، فَلَا تَتَمَنَّوْا خِلَافَ/ ذَلِكَ. الثَّانِي: لِكُلِّ أَحَدٍ جَزَاءٌ مِمَّا اكْتَسَبَ مِنَ الطَّاعَاتِ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُضَيِّعَهُ بِسَبَبِ الْحَسَدِ الْمَذْمُومِ وَتَقْدِيرُهُ: لَا تُضَيِّعْ مَالَكَ وَتَتَمَنَّ مَا لغيرك.
İkinci ihtimal olan ayetten muradın ahiret halleriyle ilgili olması ihtimaline gelince; bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Murat, herkes için Allah'ın keremi ve lütfuyla hak ettiği bir miktar sevap bulunduğudur; dolayısıyla bunun aksini temenni etmeyin. İkincisi: Herkes için işlediği taatlerden kazandığı bir karşılık vardır; o halde bunu kınanmış haset sebebiyle zayi etmemesi gerekir. Bunun takdiri şöyledir: "Kendi payını zayi edip başkasının elindekini temenni etme."
الثالث: للرجال نصيب مما اكتسبوا سبب قِيَامِهِمْ بِالنَّفَقَةِ عَلَى النِّسَاءِ، وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا اكْتَسَبْنَ، يُرِيدُ حِفْظَ فُرُوجِهِنَّ وَطَاعَةَ أَزْوَاجِهِنَّ، وَقِيَامَهَا بِمَصَالِحِ الْبَيْتِ مِنَ الطَّبْخِ وَالْخَبْزِ وَحِفْظِ الثِّيَابِ وَمَصَالِحِ الْمَعَاشِ، فَالنَّصِيبُ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ هُوَ الثَّوَابُ.
Üçüncüsü: Erkekler için, kadınların nafakasını temin etmeleri sebebiyle kazandıklarından bir pay vardır; kadınlar için de kazandıklarından bir pay vardır ki bundan murat iffetlerini korumaları, kocalarına itaat etmeleri ve yemek pişirmek, ekmek yapmak, elbiseleri korumak ve geçimle ilgili işler gibi evin maslahatlarını yerine getirmeleridir. Bu takdire göre pay (nasip), sevaptır.
وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّالِثُ: فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ: كُلَّ هَذِهِ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ هَذَا اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ، وَلَا مُنَافَاةَ.
Üçüncü ihtimale gelince: Bu, ayetten muradın bütün bu vecihler olmasıdır; çünkü bu lafız buna müsaittir ve aralarında bir çelişki yoktur.
ثُمَّ قَالَ تعالى: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَالْكِسَائِيُّ: (وَسَلُوا اللَّه مِنْ فَضْلِهِ) بِغَيْرِ هَمْزٍ، بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ أَمْرًا مِنَ السُّؤَالِ، وَبِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ قَبْلَهُ وَاوٌ أَوْ فَاءٌ، وَالْبَاقُونَ بِالْهَمْزِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ.
Birinci Mesele: İbn Kesîr ve el-Kisâî, sormak/istemek manasındaki emir fiili olması ve kendisinden önce vâv veya fâ harfinin bulunması şartıyla, hemzesiz olarak (وَسَلُوا اللَّه مِنْ فَضْلِهِ) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise Kur'an'ın tamamında hemzeyle okumuşlardır.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَنَقَلَ حَرَكَةَ الْهَمْزَةِ إِلَى السِّينِ، وَاسْتَغْنَى عَنْ أَلِفِ الْوَصْلِ فَحَذَفَهَا.
Birinciye gelince: Hemzenin harekesini sîn harfine aktarmış (nakil yapmış) ve vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadığı için onu hazfetmiştir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فعلى الأصل. واتفقوا في قوله: وَلْيَسْئَلُوا أَنَّهُ بِالْهَمْزَةِ، لِأَنَّهُ أَمْرٌ لِغَائِبٍ.
İkincisine gelince: Asıl üzere okunmuştur. O'nun: {وَلْيَسْئَلُوا} kavlinde ise gaib için emir olduğundan dolayı hemzeli okunduğunda ittifak etmişlerdir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَوْلُهُ: مِنْ فَضْلِهِ فِي مَوْضِعِ الْمَفْعُولِ الثَّانِي فِي قَوْلِ أَبِي الْحَسَنِ وَيَكُونُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي مَحْذُوفًا فِي قِيَاسِ قَوْلِ سِيبَوَيْهِ، وَالصِّفَةُ قَائِمَةٌ مَقَامَهُ، كَأَنَّهُ قِيلَ: وَاسْأَلُوا اللَّه نِعْمَتَهُ مِنْ فَضْلِهِ.
İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî dedi ki: Ebu'l-Hasan'ın kavline göre {مِنْ فَضْلِهِ} ifadesi ikinci meful konumundadır. Sîbeveyhi'nin kavlinin kıyasına göre ise ikinci meful hazfedilmiştir ve sıfat onun yerine geçmiştir; sanki: "Allah'tan, O'nun lütfundan bir nimeti isteyin" denilmiş gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قوله: وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُعَيِّنَ شَيْئًا فِي الطَّلَبِ وَالدُّعَاءِ، وَلَكِنْ يَطْلُبُ مِنْ فَضْلِ اللَّه مَا يَكُونُ سَبَبًا لِصَلَاحِهِ فِي دِينِهِ وَدُنْيَاهُ عَلَى سَبِيلِ الْإِطْلَاقِ.
Üçüncü Mesele: O'nun: {وَسْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ} “Allah'tan O'nun lütfunu isteyin” kavli, insanın talepte ve duada belirli bir şeyi tayin etmesinin caiz olmadığına, aksine mutlak olarak Allah'ın lütfundan dininde ve dünyasında kendi ıslahına sebep olacak şeyleri istemesi gerektiğine bir uyarıdır.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْعَالِمُ بِمَا يَكُونُ صَالِحًا لِلسَّائِلِينَ، فَلْيَقْتَصِرِ السَّائِلُ عَلَى الْمُجْمَلِ، وَلْيَحْتَرِزْ فِي دُعَائِهِ عَنِ التَّعْيِينِ، فَرُبَّمَا كَانَ ذَلِكَ مَحْضَ الْمَفْسَدَةِ وَالضَّرَرِ واللَّه أعلم.
Sonra [Allah Teâlâ]: {إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً} “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Bunun manası; isteyenler için neyin hayırlı olacağını en iyi bilenin Allah Teâlâ olduğudur. O halde dua eden kimse genel taleple yetinsin ve duasında belirli şeyleri tayin etmekten sakınsın; çünkü bazen o şey sırf bir fesat ve zarar olabilir. En doğrusunu Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ٣٣]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 33]
وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣)
{وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً (٣٣)} “Ana babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin. Şüphesiz Allah her şeye şahittir.”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ} “Ana babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından her biri için vârisler kıldık” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ يُمْكِنُ تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِحَيْثُ يَكُونُ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وُرَّاثًا، وَيُمْكِنُ أَيْضًا بِحَيْثُ يَكُونَانِ مَوْرُوثًا عَنْهُمَا.
Birinci Mesele: Bil ki ayeti, ana-baba ve akrabalar vâris olacak şekilde tefsir etmek mümkün olduğu gibi, kendilerinden miras kalınan kimseler olacak şekilde tefsir etmek de mümkündür.
أَمَّا الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ أَيْ: وَلِكُلِّ وَاحِدٍ جَعَلْنَا وَرَثَةً فِي تَرِكَتِهِ، ثُمَّ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمَنْ هَؤُلَاءِ الْوَرَثَةُ؟ فَقِيلَ: هُمُ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَا بُدَّ مِنَ الْوَقْفِ عِنْدَ قَوْلِهِ: مِمَّا تَرَكَ.
Birincisine gelince: O'nun: {وَلِكُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَكَ} sözü; "Geride bıraktığı terikesinde her bir kişi için vârisler kıldık" demektir. Sonra sanki "Bu vârisler kimlerdir?" denilmiş de: "Onlar ana-baba ve akrabalardır" denilmiştir. Bu veche göre {مِمَّا تَرَكَ} kavlinde vakıf yapmak (durmak) gerekir.
وَأَمَّا الثَّانِي: فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ جعلنا موالي، أي: ورثة وجَعَلْنا فِي هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، لِأَنَّ مَعْنَى جَعَلْنا خَلَقْنَا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَلِكُلِّ قَوْمٍ جَعَلْنَاهُمْ مَوَالِيَ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ، فَقَوْلُهُ: مَوالِيَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ يَكُونُ صِفَةً، وَالْمَوْصُوفُ يَكُونُ مَحْذُوفًا، وَالرَّاجِعُ إِلَى قَوْلِهِ: وَلِكُلٍّ مَحْذُوفًا، وَالْخَبَرُ وَهُوَ قَوْلُهُ: نَصِيبٌ مَحْذُوفٌ أَيْضًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ جَعَلْنا معتديا إِلَى مَفْعُولَيْنِ، وَالْوَجْهَانِ الْأَوَّلَانِ أَوْلَى، لِكَثْرَةِ الْإِضْمَارِ في هذا الوجه.
İkincisine gelince: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Kelamda takdim ve tehir (öne alma ve sona bırakma) bulunmasıdır; takdiri şöyledir: "Ana-babanın ve akrabaların geride bıraktığı her şey için mevâlî, yani vârisler kıldık." Bu iki vecihte {جَعَلْنا} fiili iki mef'ûle (nesneye) geçişli (müteaddî) olmaz, çünkü {جَعَلْنا} lafzının manası "yarattık/kıldık" demektir. İkincisi: Takdirin: "Kendilerini mevâlî kıldığımız her topluluk için, ana-babanın ve akrabaların geride bıraktıklarından bir pay vardır" şeklinde olmasıdır. Bu görüşe göre O'nun {مَوالِيَ} kavli sıfat olur, mevsuf ise hazfedilmiş (düşürülmüş) olur; {وَلِكُلٍّ} kavline dönen zamir hazfedilmiştir; haber olan {نَصِيبٌ} kavli de hazfedilmiştir. Bu takdire göre {جَعَلْنا} fiili iki mef'ûle geçişli olur. Ancak ilk iki vecih, bu vecihteki zamir takdirinin (izmâr) çokluğu sebebiyle daha evladır.
المسألة الثانية: المولي لَفْظٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَ مَعَانٍ: أَحَدُهَا: الْمُعْتَقُ، لِأَنَّهُ وَلِيُّ نِعْمَتِهِ فِي عِتْقِهِ، وَلِذَلِكَ يُسَمَّى مَوْلَى النِّعْمَةِ. وَثَانِيهَا: الْعَبْدُ الْمُعْتَقُ، لِاتِّصَالِ وِلَايَةِ مَوْلَاهُ فِي إِنْعَامِهِ عَلَيْهِ، وَهَذَا كَمَا يُسَمَّى الطَّالِبُ غَرِيمًا، لِأَنَّ لَهُ اللُّزُومَ وَالْمُطَالَبَةَ بِحَقِّهِ، وَيُسَمَّى الْمَطْلُوبُ غَرِيمًا لِكَوْنِ الدِّينِ لَازِمًا لَهُ. وَثَالِثُهَا: الْحَلِيفُ لِأَنَّ الْمُحَالِفَ يَلِي أَمْرَهُ بِعَقْدِ الْيَمِينِ. وَرَابِعُهَا: ابْنُ الْعَمِّ، لِأَنَّهُ يَلِيهِ بِالنُّصْرَةِ لِلْقَرَابَةِ الَّتِي بَيْنَهُمَا. وَخَامِسُهَا: الْمَوْلَى الْوَلِيُّ لِأَنَّهُ يَلِيهِ بِالنُّصْرَةِ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ [محمد: ١١] وسادسها:
İkinci Mesele: Mevlâ (المولى), birden fazla mana arasında müşterek bir lafızdır: Birincisi: Âzat eden kimsedir; çünkü o, kölesini âzat etmede onun üzerindeki nimetin velisidir, bu sebeple "mevle'n-ni'me" (nimet sahibi efendi) diye isimlendirilir. İkincisi: Âzat edilen köledir; çünkü efendisinin ona olan ikramındaki velayeti onunla bitişiktir. Bu tıpkı, alacaklıya hakkını istemesi ve borçlunun peşini bırakmaması sebebiyle "garîm" denilmesi; borçluya da borcun zimmetine geçmiş olması sebebiyle "garîm" denilmesi gibidir. Üçüncüsü: Yeminli antlaşmalıdır (halîf); zira yemin bağıyla antlaşma yapan kimse diğerinin işini üstlenir. Dördüncüsü: Amcaoğludur; çünkü aralarındaki akrabalıktan ötürü ona yardım ederek yanında yer alır. Beşincisi: Koruyup kollayan velidir; çünkü yardım ederek onun yanında yer alır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَأَنَّ الْكافِرِينَ لَا مَوْلى لَهُمْ} “Bu, Allah'ın iman edenlerin mevlası (yardımcısı) olması, kâfirlerin ise hiçbir mevlasının bulunmaması sebebiyledir.” [Muhammed: 11]. Altıncısı:
الَعَصَبَةُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّهُ لَا يَلِيقُ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا هَذَا الْمَعْنَى، وَيُؤَكِّدُهُ مَا
Asabedir (baba tarafından erkek akraba). Bu ayette kastedilen mana da budur; çünkü bu ayete bu manadan başkası uygun düşmez. Bunu şu rivayet de teyit etmektedir:
رَوَى أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مَنْ مَاتَ وَتَرَكَ مَالًا فَمَالُهُ لِلْمَوَالِي الْعَصَبَةِ وَمَنْ تَرَكَ كَلًّا فَأَنَا وَلِيُّهُ»
Ebû Sâlih'in Ebû Hüreyre'den [rivayet ettiğine göre] o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ben müminlere [kendilerinden] daha evlayım. Kim ölür de geride bir mal bırakırsa, onun malı asabe olan mevâlîsine (vârislerine) aittir. Kim de bir borç/bakıma muhtaç birini bırakırsa onun velisi benim.»
وَقَالَ ﵊: «اقْسِمُوا هَذَا الْمَالَ فَمَا أَبْقَتِ السِّهَامُ فلأولي عصبة ذكر» .
Ve [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Bu malı [belirlenmiş hisselerine göre] taksim ediniz; paylardan geriye ne kalırsa en yakın erkek asabeye aittir.»
ثم قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: عَقَدَتْ بِغَيْرِ أَلِفٍ وَبِالتَّخْفِيفِ، وَالْبَاقُونَ بِالْأَلِفِ وَالتَّخْفِيفِ، وَعَقَدَتْ: أَضَافَتِ الْعَقْدَ إِلَى وَاحِدٍ، وَالِاخْتِيَارُ: عَاقَدَتْ، لِدَلَالَةِ الْمُفَاعَلَةِ عَلَى عَقْدِ الْحَلِفِ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ.
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî elifsiz ve şeddesiz olarak {عَقَدَتْ} şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise elif ile ve hafif (şeddesiz) olarak [عَاقَدَتْ şeklinde] okumuşlardır. {عَقَدَتْ} kıraati, akdi tek bir tarafa nispet etmiştir. Tercih edilen kıraat ise {عَاقَدَتْ} kıraatidir; çünkü mufâale kalıbı yeminin ve sözleşmenin her iki tarafça karşılıklı yapıldığına delalet eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْأَيْمَانُ. جَمْعُ يَمِينٍ، وَالْيَمِينُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ الْيَدُ، وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ الْقَسَمُ، فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ الْيَدَ فَفِيهِ مَجَازٌ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُعَاقَدَةَ مُسْنَدَةٌ فِي ظَاهِرِ اللَّفْظِ إِلَى الْأَيْدِي، وَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ مُسْنَدَةٌ إِلَى الْحَالِفِينَ، وَالسَّبَبُ فِي هَذَا الْمَجَازِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَضْرِبُونَ صَفْقَةَ الْبَيْعِ بِأَيْمَانِهِمْ، وَيَأْخُذُ بَعْضُهُمْ بِيَدِ بَعْضٍ عَلَى الْوَفَاءِ وَالتَّمَسُّكِ بِالْعَهْدِ.
İkinci Mesele: el-Eymân (الْأَيْمَانُ), "yemîn" kelimesinin çoğuludur. Yemîn kelimesinin "el" manasına gelmesi de "yemin/ant" manasına gelmesi de muhtemeldir. Şayet kastedilen "el" ise, bunda üç vecihten mecaz vardır: Birincisi: Sözleşmenin lafzın zahirinde ellere isnat edilmiş olmasıdır, oysa hakikatte yemin eden kimselere isnat edilmiştir. Bu mecazın sebebi ise, onların alışveriş sözleşmesini sağ elleriyle birbirine vurarak yapmaları ve ahde vefa ve bağlılık göstermek üzere birbirlerinin ellerini tutmalarıydı.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْمَجَازِ: وَهُوَ أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ بِحَلِفِهِمْ أَيْمَانُكُمْ، فَحَذَفَ الْمُضَافَ وَأَقَامَ الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، وَحَسُنَ هَذَا الْحَذْفُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: أَنَّ التَّقْدِيرَ: وَالَّذِينَ عَاقَدَتْهُمْ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ الذِّكْرَ الْعَائِدَ مِنَ الصِّلَةِ إِلَى الْمَوْصُولِ، هَذَا كُلُّهُ إِذَا فَسَّرْنَا الْيَمِينَ بِالْيَدِ. أَمَّا إِذَا فَسَّرْنَاهَا بِالْقَسَمِ وَالْحَلِفِ كَانَتِ الْمُعَاقَدَةُ فِي ظَاهِرِ اللَّفْظِ مُضَافَةً إِلَى الْقَسَمِ، وَإِنَّمَا حَسُنَ ذَلِكَ لِأَنَّ سَبَبَ الْمُعَاقَدَةِ لَمَّا كَانَ هُوَ الْيَمِينُ حَسُنَتْ هَذِهِ الْإِضَافَةُ، وَالْقَوْلُ فِي بَقِيَّةِ الْمَجَازَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Mecazdaki ikinci vecih: Takdirin: "Yeminlerinizin antlaşmasıyla bağlandığınız kimseler" şeklinde olması, muzâfın hazfedilip muzâfun ileyhin onun yerine geçirilmesidir. Sözün buna delalet etmesi sebebiyle bu hazif güzel olmuştur. Üçüncüsü: Takdirin: "Kendileriyle sözleşme yaptığınız kimseler" şeklinde olması, ancak sıladan mevsûle dönen zamirin hazfedilmiş olmasıdır. Bütün bunlar yemini "el" ile tefsir ettiğimiz takdirdedir. Yemini "kasem ve antlaşma" ile tefsir ettiğimizde ise, sözleşme lafzın zahirinde kaseme (yemine) izafe edilmiş olur. Bunun güzel olması, sözleşmenin sebebinin bizzat yemin olması sebebiyle bu izafetin uygun düşmesindendir. Diğer mecazlar hakkındaki açıklama da daha önce geçtiği gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ أَمَّا الْقَائِلُونَ بِالنَّسْخِ فَهُمُ الَّذِينَ فَسَّرُوا الْآيَةَ بِأَحَدِ هَذِهِ الْوُجُوهِ الَّتِي نَذْكُرُهَا. فَالْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينِ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ:
Üçüncü Mesele: İnsanlardan bir kısmı: "Bu ayet neshedilmiştir (hükmü kaldırılmıştır)" demiştir; bir kısmı da: "Neshedilmemiştir" demiştir. Nesh olduğunu söyleyenler, ayeti zikredeceğimiz şu vecihlerden biriyle tefsir edenlerdir. Birincisi: {الَّذِينِ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} ile kastedilenin şunlar olmasıdır:
الْحُلَفَاءُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يُعَاقِدُ غَيْرَهُ وَيَقُولُ: دَمِي دَمُكَ وَسِلْمِي سِلْمُكَ، وَحَرْبِي حَرْبُكَ، وَتَرِثُنِي وَأَرِثُكَ، وَتَعْقِلُ عَنِّي وَأَعْقِلُ عَنْكَ، فَيَكُونُ لِهَذَا الْحَلِيفِ السُّدْسُ مِنَ الْمِيرَاثِ، فَنُسِخَ ذلك بقوله تعالى:
Cahiliye dönemindeki yeminli antlaşmalılardır (hulefâ). Bu da şöyleydi: Kişi bir başkasıyla antlaşır ve: "Kanım senin kanın, barışım senin barışın, savaşım senin savaşındır. Sen bana vâris olacaksın, ben de sana vâris olacağım; benim adıma diyeti sen ödeyeceksin, senin adına diyeti ben ödeyeceğim" derdi. Böylece bu antlaşmalı kimse için mirastan altıda bir (1/6) pay olurdu. Sonra Allah Teâlâ'nın şu kavliyle bu neshedildi:
وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الأنفال: ٧٥] وبقوله: يُوصِيكُمُ اللَّهُ الثَّانِي: أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ كَانَ يَتَّخِذُ إِنْسَانًا أَجْنَبِيًّا ابْنًا لَهُ، وَهُمُ الْمُسَمَّوْنَ بِالْأَدْعِيَاءِ، وَكَانُوا يَتَوَارَثُونَ بِذَلِكَ السَّبَبِ ثُمَّ نُسِخَ. الثَّالِثُ:
{وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirine [mirasta] daha önceliklidir” [Enfâl: 75] ve O'nun {يُوصِيكُمُ اللَّهُ} “Allah size tavsiye eder” kavliyle. İkincisi: Onlardan bir kimsenin yabancı bir insanı kendine evlat edinmesiydi; bunlara "evlatlıklar" (ed'ıyâ) denirdi ve bu sebeple birbirlerine vâris olurlardı; sonra bu neshedildi. Üçüncüsü:
أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يُثْبِتُ الْمُؤَاخَاةَ بَيْنَ كُلِّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَصْحَابِهِ، وَكَانَتْ تِلْكَ الْمُؤَاخَاةُ سَبَبًا لِلتَّوَارُثِ. وَاعْلَمْ أَنَّ عَلَى كُلِّ هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ كَانَتِ الْمُعَاقَدَةُ سَبَبًا لِلتَّوَارُثِ بِقَوْلِهِ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ ثُمَّ إِنَّ اللَّه تَعَالَى نَسَخَ ذَلِكَ بِالْآيَاتِ الَّتِي تَلَوْنَاهَا.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından her iki kişi arasında kardeşlik bağı (muâhât) kurmasıydı ve bu kardeşlik mirasa sebep olmaktaydı. Bil ki bu üç vechlin her birine göre, O'nun: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Onlara paylarını verin” kavli gereğince sözleşme mirasa sebep kılınmıştı; sonra Allah Teâlâ bunu tilavet ettiğimiz ayetlerle neshetti.
الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُ مَنْ قَالَ: الْآيَةُ غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، وَالْقَائِلُونَ بِذَلِكَ ذَكَرُوا فِي تَأْوِيلِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:
İkinci Görüş: "Ayet neshedilmemiştir" diyenlerin görüşüdür. Bunu söyleyenler ayetin tevilinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:
تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ مَوَالِيَ وَرَثَةً فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ، أَيْ فَآتُوا الْمُوَالِيَ وَالْوَرَثَةَ نَصِيبَهُمْ، فقوله: والذين عاقدت أَيْمَانُكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ: الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا تَرَكَ الَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ فَلَهُ وَارِثٌ هُوَ أَوْلَى بِهِ، وَسَمَّى اللَّه تَعَالَى الْوَارِثَ مَوْلَى. وَالْمَعْنَى لَا
Ayetin takdiri şöyledir: "Ana-babanın, akrabaların ve yeminlerinizin bağladığı kimselerin geride bıraktığı her şey için mevâlî, yani vârisler kıldık; öyleyse onlara (o mevâlîye ve vârislere) paylarını verin." Dolayısıyla O'nun: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ} kavli, {الْوالِدانِ وَالْأَقْرَبُونَ} kavline matuftur. Manası da şudur: Yeminlerinizin bağladığı kimselerin geride bıraktığı mal için, ona daha layık olan bir vâris vardır. Allah Teâlâ vârisi "mevlâ" olarak isimlendirmiştir. Mana da şudur: [Ey müminler!]
تَدْفَعُوا الْمَالَ إِلَى الْحَلِيفِ، بَلْ إِلَى الْمَوْلَى وَالْوَارِثِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ فِي الْآيَةِ، وَهَذَا تَأْوِيلُ أَبِي عَلِيٍّ الْجُبَّائِيِّ. الثَّانِي: الْمُرَادُ بِالَّذِينِ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ: الزَّوْجُ وَالزَّوْجَةُ، وَالنِّكَاحُ يُسَمَّى عَقْدًا قَالَ تَعَالَى:
Malı yeminli antlaşmalıya değil, aksine mevla olan vârise verin. Bu takdire göre ayette nesih yoktur. Bu, Ebû Ali el-Cübbâî'nin tevilidir. İkincisi: {الَّذِينِ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ} kavli ile kastedilenin karı ve koca olmasıdır. Zira nikâh da akit olarak isimlendirilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَلا تَعْزِمُوا/ عُقْدَةَ النِّكاحِ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٥] فَذَكَرَ تَعَالَى الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، وَذَكَرَ مَعَهُمُ الزَّوْجَ وَالزَّوْجَةَ، وَنَظِيرُهُ آيَةُ الْمَوَارِيثِ فِي أَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ مِيرَاثَ الْوَلَدِ وَالْوَالِدَيْنِ ذَكَرَ مَعَهُمْ مِيرَاثَ الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ، وَعَلَى هَذَا فَلَا نَسْخَ فِي الْآيَةِ أَيْضًا، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيِّ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: والذين عاقدت أَيْمَانُكُمْ الْمِيرَاثَ الْحَاصِلَ بِسَبَبِ الْوَلَاءِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ أَيْضًا. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ المراد من الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ الْحُلَفَاءَ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ النُّصْرَةَ وَالنَّصِيحَةَ وَالْمُصَافَاةَ فِي الْعِشْرَةِ، وَالْمُخَالَصَةَ فِي الْمُخَالَطَةِ، فَلَا يَكُونُ الْمُرَادُ التَّوَارُثَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ أَيْضًا. الْخَامِسُ: نُقِلَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ﵁ وَفِي ابْنِهِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ ﵁ حَلَفَ أَنْ لَا يُنْفِقَ عَلَيْهِ وَلَا يُوَرِّثَهُ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ، فَلَمَّا أَسْلَمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ أَمَرَهُ اللَّه أَنْ يُؤْتِيَهُ نَصِيبَهُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا نَسْخَ أَيْضًا.
{وَلا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكاحِ} “Nikâh akdine kesin karar vermeyin” [Bakara: 235]. Allah Teâlâ ana-babayı ve akrabaları zikretmiş, onlarla birlikte karı ve kocayı da zikretmiştir. Bunun benzeri miras ayetidir; çünkü [Allah Teâlâ] çocuğun ve ana-babanın mirasını beyan ettiği zaman, onlarla birlikte karı ve kocanın da mirasını zikretmiştir. Buna göre de ayette yine nesih yoktur; bu da Ebû Müslim el-İsfahânî'nin görüşüdür. Üçüncüsü: O'nun: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ} kavli ile kastedilenin, velâ (âzat etme bağı) sebebiyle hâsıl olan miras olmasıdır. Bu takdire göre de yine nesih yoktur. Dördüncüsü: {الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ} kavlinden kastedilenin yeminli antlaşmalılar olması, O'nun: {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} kavli ile kastedilenin ise [maddi miras değil] yardım, nasihat, beraberlikte samimiyet ve ilişkilerde içtenlik olmasıdır; dolayısıyla miras alma kastedilmemiştir. Bu takdire göre de yine nesih yoktur. Beşincisi: Ayetin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh ve oğlu Abdurrahman hakkında indiği nakledilmiştir. Şöyle ki; o radıyallâhu anh, oğluna nafaka vermeyeceğine ve malından hiçbir şeyi ona miras bırakmayacağına yemin etmişti. Abdurrahman Müslüman olunca Allah Teâlâ ona payını vermesini emretti. Bu takdire göre de yine nesih yoktur.
السَّادِسُ: قَالَ الْأَصَمُّ: إِنَّهُ نَصِيبٌ عَلَى سَبِيلِ التُّحْفَةِ وَالْهَدِيَّةِ بِالشَّيْءِ الْقَلِيلِ، كَمَا أَمَرَ تَعَالَى لِمَنْ حَضَرَ الْقِسْمَةَ أَنْ يُجْعَلَ لَهُ نَصِيبٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَكُلُّ هَذِهِ الْوُجُوهِ حسنة محتملة واللَّه أعلم بمراده.
Altıncısı: el-Esam şöyle demiştir: "Bu, daha önce zikredildiği üzere Allah Teâlâ'nın taksimde hazır bulunan kimseye bir pay verilmesini emrettiği gibi, ikram ve hediye kabilinden az bir şey olarak verilen paydır." Bu vecihlerin hepsi güzel ve muhtemeldir; muradını en iyi Allah bilir.
المسألة الرابعة: القائلون بأن قوله: والذين عاقدت أَيْمَانُكُمْ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرَهُ قَوْلُهُ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ قَالُوا: إِنَّمَا جَاءَ خَبَرُهُ مَعَ الْفَاءِ لِتَضَمُّنِ «الَّذِي» مَعْنَى الشَّرْطِ فَلَا جَرَمَ وَقَعَ خَبَرُهُ مَعَ الْفَاءِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ وَيَجُوزُ أَنْ يكون منصوبا على قولك: زيدا فاضربه.
Dördüncü Mesele: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ} kavlinin mübteda, haberinin ise {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} kavli olduğunu söyleyenler şöyle demişlerdir: Onun haberinin 'fâ' (ف) harfi ile gelmesi, «الَّذِي» isminin şart manasını içermesindendir; bu yüzden haberi olan {فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} kavli 'fâ' ile gelmiştir. [Bu ifadenin], "Zeyd'e gelince, ona vur" (زَيْدًا فَاضْرِبْهُ) sözündeki gibi mensub olması da caizdir.
المسألة الْخَامِسَةُ: قَالَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ: لَا يَرِثُ الْمَوْلَى الْأَسْفَلُ مِنَ الْأَعْلَى. وَحَكَى الطَّحَاوِيُّ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ زِيَادٍ أَنَّهُ قَالَ: يَرِثُ، لِمَا
Beşinci Mesele: Fakihlerin cumhuru şöyle demiştir: Aşağıdaki mevlâ (âzat edilen köle), yukarıdaki mevlâdan (âzat eden efendiden) miras alamaz. et-Tahâvî ise Hasan b. Ziyâd'dan onun miras alacağını söylediğini nakletmiştir; çünkü:
رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ عَبْدًا لَهُ، فَمَاتَ الْمُعْتِقُ وَلَمْ يَتْرُكْ إِلَّا الْمُعْتَقَ،
İbn Abbâs'ın rivayet ettiğine göre bir adam bir kölesini âzat etti; sonra âzat eden kişi öldü ve geride bu âzat edilen köleden başka kimse bırakmadı.
فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ مِيرَاثَهُ لِلْغُلَامِ الْمُعْتَقِ، وَلِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: والذين عاقدت أَيْمَانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ.
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun mirasını âzat edilen köleye verdi. Bir de o kimse, Allah Teâlâ'nın: {وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُكُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ} “Yeminlerinizin bağladığı kimselere de kendi paylarını verin” kavlinin kapsamına dâhildir.
وَالْجَوَابُ عَنِ التَّمَسُّكِ بِالْحَدِيثِ: أَنَّهُ لَعَلَّ ذَلِكَ الْمَالَ لَمَّا صَارَ لِبَيْتِ الْمَالِ دَفَعَهُ النَّبِيُّ ﵊ إِلَى ذَلِكَ الْغُلَامِ لِحَاجَتِهِ وَفَقْرِهِ، لِأَنَّهُ كَانَ مَالًا لَا وَارِثَ لَهُ، فَسَبِيلُهُ أَنْ يُصْرَفَ إِلَى الْفُقَرَاءِ.
Bu hadise tutunmaya verilen cevap şudur: Muhtemelen o mal Beytülmâl'e kalınca, Peygamber aleyhisselâm ihtiyacı ve fakirliği sebebiyle o malı o köleye vermiştir; çünkü o vârisi olmayan bir maldı ve vârisi olmayan malın yolu fakirlere sarf edilmektir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ ﵄: مَنْ أَسْلَمَ عَلَى يَدِ رَجُلٍ وَوَالَاهُ وَعَاقَدَهُ ثُمَّ مَاتَ وَلَا وَارِثَ لَهُ غَيْرُهُ، أَنَّهُ لَا يَرِثُهُ بَلْ مِيرَاثُهُ لِلْمُسْلِمِينَ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: يَرِثُهُ حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ وَلِكُلِّ شَيْءٍ مِمَّا تَرَكَهُ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ، فَقَدْ جَعَلْنَا لَهُ مَوَالِيَ وَهُمُ الْعُصْبَةُ، ثُمَّ هَؤُلَاءِ الْعُصْبَةُ إِمَّا الْخَاصَّةُ وَهُمُ الْوَرَثَةُ، وَإِمَّا الْعَامَّةُ وَهُمْ جَمَاعَةُ الْمُسْلِمِينَ، فَوَجَبَ صَرْفُ هَذَا الْمَالِ إِلَى الْعُصْبَةِ الْعَامَّةِ مَا لَمْ تُوجَدِ الْعُصْبَةُ الْخَاصَّةُ، وَاحْتَجَّ/ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ لِقَوْلِهِ بِأَنَّ الْآيَةَ تُوجِبُ الْمِيرَاثَ لِلَّذِي وَالَاهُ وَعَاقَدَهُ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَسَخَهُ بقوله: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ [الأنفال: ٧٥] فهذا النسخ إنما يحصل إذا وجد أولوا الْأَرْحَامِ فَإِذَا لَمْ يُوجَدُوا لَزِمَ بَقَاءُ الْحُكْمِ كما كان.
Altıncı Mesele: Şâfiî ve Mâlik radıyallâhu anhümâ şöyle demişlerdir: Bir kimsenin elinde Müslüman olan, onunla dostluk ve yeminleşme akdi yapan, sonra da ondan başka hiçbir vârisi olmaksızın ölen kimseye o kişi vâris olamaz; bilakis mirası Müslümanlarındır. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise: "Ona vâris olur" demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Biz bu ayetin manasının: "Ana-babanın, akrabaların ve yeminlerinizin bağladığı kimselerin geride bıraktığı her şey için mevâlî, yani asabe kıldık" şeklinde olduğunu açıklamıştık. Sonra bu asabe ya özeldir ki onlar vârislerdir, ya da geneldir ki onlar Müslümanlar topluluğudur. Dolayısıyla özel asabe bulunmadıkça bu malın genel asabeye sarf edilmesi vacip olur. Ebû Bekir er-Râzî ise kendi görüşü için ayetin, dostluk ve yeminleşme akdi yapan kimseye mirası vacip kıldığını, sonra da Allah Teâlâ'nın bunu: {وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ} “Allah'ın Kitabı'nda akrabalar birbirine [mirasta] daha önceliklidir” [Enfâl: 75] kavliyle neshettiğini delil getirmiştir. Dolayısıyla bu nesh ancak akrabalar bulunduğunda gerçekleşir; akrabalar bulunmadığında ise hükmün eskisi gibi kalması gerekir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّهُ لَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْحَلِيفَ يَرِثُ، بَلْ بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يَرِثُ، وَبَيَّنَّا أَنَّ الْقَوْلَ بِهَذَا النَّسْخِ بَاطِلٌ.
Buna cevap şudur: Biz ayette yeminli antlaşmalının vâris olacağına dair bir delalet bulunmadığını, bilakis ayetin onun vâris olamayacağına delalet ettiğini açıklamıştık. Ayrıca bu nesh iddiasının da batıl olduğunu izah etmiştik.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً وَهُوَ كَلِمَةُ وَعْدٍ لِلْمُطِيعِينَ، وَكَلِمَةُ وَعِيدٍ لِلْعُصَاةِ وَالشَّهِيدُ الشَّاهِدُ وَالْمُشَاهِدُ، وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِمَّا عِلْمُهُ تَعَالَى بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ وَالْكُلِّيَّاتِ، وَإِمَّا شَهَادَتُهُ عَلَى الْخَلْقِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِكُلِّ مَا عَمِلُوهُ. وَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ: الشَّهِيدُ هُوَ الْعَالِمُ، وعلى التقدير الثاني: هو المخبر.
Sonra Allah Teâlâ: {إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيداً} “Şüphesiz Allah her şeye şahittir” buyurmuştur. Bu, itaat edenler için bir vaad (müjde) kelimesi, isyan edenler için ise bir tehdit kelimesidir. Şehîd; şahit olan ve müşahede edendir. Bundan murat ya Allah Teâlâ'nın bütün cüzî ve küllî şeyleri bilmesi ya da kıyamet gününde yarattıklarına yaptıkları her şey hakkında şahitlik etmesidir. İlk takdire göre Şehîd, "bilen" (Âlim); ikinci takdire göre ise "haber veren" (Muhbir) demektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٣٤]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 34]
الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)
{الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيًّا كَبِيراً (٣٤)} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler (gözeticidirler). Saliha kadınlar itaatkârdırlar; Allah'ın korumasına karşılık gaybı (namus ve hakları) koruyanlardır. Başkaldırmasından (serkeşliğinden) endişe ettiğiniz kadınlara gelince; onlara öğüt verin, yataklarında onları yalnız bırakın ve onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Şüphesiz Allah çok yücedir, çok büyüktür.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النساء: ٣٢] وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ النِّسَاءَ تَكَلَّمْنَ فِي تَفْضِيلِ اللَّه الرِّجَالَ عَلَيْهِنَّ فِي الْمِيرَاثِ، فَذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ إِنَّمَا فَضَّلَ الرِّجَالَ عَلَى النِّسَاءِ فِي الْمِيرَاثِ، لِأَنَّ الرِّجَالَ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ، فَإِنَّهُمَا وَإِنِ اشْتَرَكَا فِي اسْتِمْتَاعِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، أَمَرَ اللَّه الرِّجَالَ أَنْ يَدْفَعُوا إِلَيْهِنَّ الْمَهْرَ، وَيُدِرُّوا عَلَيْهِنَّ النَّفَقَةَ فَصَارَتِ الزِّيَادَةُ مِنْ أَحَدِ الْجَانِبَيْنِ مُقَابَلَةً بِالزِّيَادَةِ مِنَ الْجَانِبِ الْآخَرِ، فَكَأَنَّهُ لَا فَضْلَ الْبَتَّةَ، فَهَذَا هُوَ بيان كيفية النظم. [في قَوْلُهُ تَعَالَى الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ: {وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ} “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” [Nisâ: 32] buyurduğunda -ki bu ayetin iniş sebebinin kadınların, Allah'ın erkekleri mirasta kendilerine üstün kılması hakkında konuşmaları olduğunu zikretmiştik-, Allah Teâlâ bu ayette erkekleri mirasta kadınlara ancak erkeklerin kadınlar üzerinde yönetici/kavvâm olmaları sebebiyle üstün kıldığını zikretmiştir. Çünkü her ne kadar her ikisi de birbirinden faydalanmada ortak olsalar da Allah erkeklere, kadınlara mehir vermelerini ve nafakalarını temin etmelerini emretmiştir; böylece bir taraftan olan fazlalık diğer taraftan olan fazlalıkla dengelenmiş ve sanki hiçbir üstünlük kalmamış gibi olmuştur. İşte âyetler arasındaki nâzım/irtibat şeklinin beyanı budur. [Allah Teâlâ'nın: {الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle erkekler kadınlar üzerinde yöneticidirler” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْقِوَامُ اسْمٌ لِمَنْ يَكُونُ مُبَالِغًا فِي الْقِيَامِ بِالْأَمْرِ، يُقَالُ: هَذَا قَيِّمُ الْمَرْأَةِ وَقِوَامُهَا لِلَّذِي يَقُومُ بِأَمْرِهَا وَيَهْتَمُّ بِحِفْظِهَا.
Birinci Mesele: Kıvâm (الْقِوَامُ), bir işi bihakkın çekip çevirmede ve yerine getirmede mübalağa gösteren kimsenin ismidir. Bir kadının işini üstlenen ve onun korunmasına özen gösteren kimse için: "Bu, kadının kayyimi ve kıvâmıdır" denilir.
قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي بِنْتِ مُحَمَّدِ بْنِ سَلَمَةَ وَزَوْجِهَا سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ أَحَدِ نُقَبَاءِ الْأَنْصَارِ، فَإِنَّهُ لَطَمَهَا لَطْمَةً فَنَشَزَتْ عَنْ فِرَاشِهِ وَذَهَبَتْ إِلَى الرَّسُولِ ﵊ وَذَكَرَتْ هَذِهِ الشِّكَايَةَ، وَأَنَّهُ لَطَمَهَا وَأَنَّ أَثَرَ اللَّطْمَةِ بَاقٍ فِي وَجْهِهَا، فَقَالَ ﵊: «اقْتَصِّي مِنْهُ ثُمَّ قَالَ لَهَا اصْبِرِي حَتَّى أَنْظُرَ» فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ
İbn Abbâs şöyle demiştir: Bu ayet, Muhammed b. Mesleme'nin kızı ile Ensar'ın ileri gelenlerinden (nukabâ) olan kocası Sa'd b. er-Rebî' hakkında inmiştir. Kocası ona bir tokat atmış, o da kocasının yatağına gelmeyip başkaldırmış (nüşûz etmiş) ve Resûl aleyhisselâm'a giderek kocasının kendisine tokat attığı ve tokatın izinin yüzünde hâlâ durduğu şeklindeki bu şikâyetini dile getirmiştir. Bunun üzerine [Peygamber] aleyhisselâm: «Ondan kısas al» demiş, ardından ona: «Ben bir hükme varıncaya kadar bekle» buyurmuştur. Bunun üzerine şu ayet indi: {الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ}
أَيْ مُسَلَّطُونَ عَلَى أَدَبِهِنَّ وَالْأَخْذِ فَوْقَ أَيْدِيهِنَّ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُ أَمِيرًا عَلَيْهَا وَنَافِذَ الْحُكْمِ فِي حَقِّهَا،
Yani erkekler onları terbiye etmeye ve ellerinden tutup engellemeye yetkilidirler. Sanki Allah Teâlâ erkeği kadının üzerine bir emir ve onun hakkında hükmü geçerli bir kimse kılmıştır.
فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «أَرَدْنَا أَمْرًا وَأَرَادَ اللَّه أَمْرًا وَالَّذِي أَرَادَ اللَّه خَيْرٌ»
Bu ayet inince Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Biz bir şey istedik, Allah ise başka bir şey diledi; Allah'ın dilediği ise daha hayırlıdır.»
وَرَفَعَ الْقِصَاصَ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَثْبَتَ لِلرِّجَالِ سَلْطَنَةً عَلَى النِّسَاءِ وَنَفَاذَ أَمْرٍ عَلَيْهِنَّ بَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ مُعَلَّلٌ بِأَمْرَيْنِ، أَحَدُهُمَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ [النساء:
Ve kısası kaldırdı. Sonra Allah Teâlâ, erkekler için kadınlar üzerinde bir hâkimiyet ve onlar hakkında geçerli bir buyruk hakkı sabit kılınca, bunun iki gerekçeye dayandığını beyan etti. Bunlardan birincisi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: {بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ} “Allah'ın bazısını bazısına üstün kılması sebebiyle” [Nisâ:
٣٤] .
34].
واعلم أن فضل الرجل عَلَى النِّسَاءِ حَاصِلٌ مِنْ وُجُوهٍ كَثِيرَةٍ، بَعْضُهَا صِفَاتٌ حَقِيقِيَّةٌ، وَبَعْضُهَا أَحْكَامٌ شَرْعِيَّةٌ، أَمَّا الصِّفَاتُ الْحَقِيقِيَّةُ فَاعْلَمْ أَنَّ الْفَضَائِلَ الْحَقِيقِيَّةَ يَرْجِعُ حَاصِلُهَا إِلَى أَمْرَيْنِ: إِلَى الْعِلْمِ، وَإِلَى الْقُدْرَةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عُقُولَ الرِّجَالِ وَعُلُومَهُمْ أَكْثَرُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ قُدْرَتَهُمْ عَلَى الْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ أَكْمَلُ، فَلِهَذَيْنِ السَّبَبَيْنِ حَصَلَتِ الْفَضِيلَةُ لِلرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ فِي الْعَقْلِ وَالْحَزْمِ وَالْقُوَّةِ، وَالْكِتَابَةِ فِي الْغَالِبِ وَالْفُرُوسِيَّةِ وَالرَّمْيِ، وَإِنَّ مِنْهُمُ الْأَنْبِيَاءَ وَالْعُلَمَاءَ، وَفِيهِمُ الْإِمَامَةُ الْكُبْرَى وَالصُّغْرَى وَالْجِهَادُ وَالْأَذَانُ وَالْخُطْبَةُ وَالِاعْتِكَافُ وَالشَّهَادَةُ فِي الْحُدُودِ وَالْقِصَاصِ بِالِاتِّفَاقِ، وَفِي الْأَنْكِحَةِ عِنْدَ الشَّافِعِيِّ ﵁، وَزِيَادَةُ النَّصِيبِ فِي الْمِيرَاثِ وَالتَّعْصِيبُ فِي الْمِيرَاثِ، وَفِي تَحَمُّلِ الدِّيَةِ فِي الْقَتْلِ وَالْخَطَأِ، وَفِي الْقَسَامَةِ وَالْوِلَايَةِ فِي النِّكَاحِ وَالطَّلَاقِ وَالرَّجْعَةِ وَعَدَدِ
Bil ki erkeğin kadınlara olan üstünlüğü pek çok vecihten hâsıldır; bunların bir kısmı hakiki sıfatlar, bir kısmı ise şer'î hükümlerdir. Hakiki sıfatlara gelince; bil ki hakiki faziletlerin özü iki şeye racidir: İlime ve kudrete. Şüphe yok ki erkeklerin akılları ve ilimleri daha fazladır; yine şüphe yok ki onların meşakkatli işlere olan güç ve kudretleri daha tamdır. İşte bu iki sebepten dolayı erkeklerin kadınlara akıl, basiret, kuvvet, çoğunlukla yazı yazma, binicilik ve atıcılıkta üstünlüğü gerçekleşmiştir. Peygamberler ve âlimler erkeklerdendir; büyük ve küçük imamet (devlet başkanlığı ve namaz imamlığı), cihad, ezan, hutbe, itikâf, had ve kısas cezalarında ittifakla, nikâhlarda ise Şâfiî radıyallâhu anh'a göre şahitlik erkeklere aittir. Mirastaki payın fazlalığı, mirasta asabe olma, kasten ve hataen öldürmede diyetin yüklenilmesi, kasâme, nikâhta velayet, talâk, ric'at ve evlenilebilecek kadın
الْأَزْوَاجِ، وَإِلَيْهِمْ الِانْتِسَابُ، فَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ الرِّجَالِ عَلَى النِّسَاءِ.
sayısı erkeklere tanınmıştır ve soy erkeklere nispet edilir. Bütün bunlar erkeklerin kadınlara olan üstünlüğüne delalet eder.
وَالسَّبَبُ الثَّانِي: لِحُصُولِ هَذِهِ الْفَضِيلَةِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ يَعْنِي الرَّجُلُ أَفْضَلُ مِنَ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهُ يُعْطِيهَا الْمَهْرَ وَيُنْفِقُ عَلَيْهَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَسَمَ النِّسَاءَ قِسْمَيْنِ، فَوَصَفَ الصَّالِحَاتِ مِنْهُنَّ بِأَنَّهُنَّ قانتات حافظات للغيب بما حفظ اللَّه، [في قوله تعالى فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bu faziletin hâsıl olmasının ikinci sebebi ise Allah Teâlâ'nın: {وَبِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ} “ve mallarından harcamaları sebebiyle” kavlidir. Yani erkek kadından daha üstündür; çünkü ona mehir verir ve onun nafakasını sağlar. Sonra Allah Teâlâ kadınları iki kısma ayırmış ve saliha olanlarını; itaatkâr, Allah'ın korumasına karşılık gaybı koruyan kimseler olarak vasfetmiştir. [Allah Teâlâ'nın: {فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَ} “Saliha kadınlar itaatkârdırlar; Allah'ın korumasına karşılık gaybı koruyanlardır. Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince...” kavli hakkında] Ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَالصَّوَالِحُ قَوَانِتُ حَوَافِظُ لِلْغَيْبِ.
Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: İbn Mes'ûd bu kısmı: "فَالصَّوَالِحُ قَوَانِتُ حَوَافِظُ لِلْغَيْبِ" şeklinde okumuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ فِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: قَانِتَاتٌ، أَيْ مُطِيعَاتٌ للَّه، حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ أَيْ قَائِمَاتٌ بِحُقُوقِ الزَّوْجِ، وَقَدَّمَ قَضَاءَ حَقِّ اللَّه ثُمَّ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِقَضَاءِ حَقِّ الزَّوْجِ. الثَّانِي: أَنَّ حَالَ الْمَرْأَةِ إِمَّا أَنْ يُعْتَبَرَ عِنْدَ حُضُورِ الزَّوْجِ أَوْ عِنْدَ غَيْبَتِهِ، أَمَّا حَالُهَا عِنْدَ حُضُورِ الزَّوْجِ فَقَدْ وَصَفَهَا اللَّه بِأَنَّهَا قَانِتَةٌ، وَأَصْلُ الْقُنُوتِ دَوَامُ الطَّاعَةِ، فَالْمَعْنَى أَنَّهُنَّ قَيِّمَاتٌ بِحُقُوقِ/ أَزْوَاجِهِنَّ، وَظَاهِرُ هَذَا إِخْبَارٌ، إِلَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْأَمْرُ بِالطَّاعَةِ.
İkinci Mesele: O'nun: {قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {قَانِتَاتٌ}, yani Allah'a itaat edenler; {حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ}, yani kocanın haklarını yerine getirenlerdir. [Allah Teâlâ] önce Allah'ın hakkının ifasını öne almış, sonra da bunu kocanın hakkının ifasıyla takip ettirmiştir. İkincisi: Kadının hali ya kocası yanındayken ya da yokken dikkate alınır. Kocası yanındayken haline gelince; Allah onu "kânite" (itaatkâr) olarak vasfetmiştir. Kunûtun aslı ise itaate devam etmektir; o halde mana, onların kocalarının haklarını bihakkın gözettikleridir. Bunun zahiri haberdir, ancak murat edilen itaati emretmektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَرْأَةَ لَا تَكُونُ صَالِحَةً إِلَّا إِذَا كَانَتْ مُطِيعَةً لِزَوْجِهَا، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى قَالَ: فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ وَالْأَلِفُ وَاللَّامُ فِي الْجَمْعِ يُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ كُلَّ امْرَأَةٍ تَكُونُ صَالِحَةً، فَهِيَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ قَانِتَةً مُطِيعَةً. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: لَفْظُ الْقُنُوتِ يُفِيدُ الطَّاعَةَ، وَهُوَ عَامٌّ فِي طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الْأَزْوَاجِ، وَأَمَّا حَالُ الْمَرْأَةِ عِنْدَ غَيْبَةِ الزَّوْجِ فَقَدْ وَصَفَهَا اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَيْبَ خِلَافُ الشَّهَادَةِ، وَالْمَعْنَى كَوْنُهُنَّ حَافِظَاتٍ بِمَوَاجِبِ الْغَيْبِ، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهَا تَحْفَظُ نَفْسَهَا عَنِ الزِّنَا لِئَلَّا يَلْحَقَ الزَّوْجَ الْعَارُ بِسَبَبِ زِنَاهَا، وَلِئَلَّا يَلْتَحِقَ بِهِ الْوَلَدُ الْمُتَكَوِّنُ مِنْ نُطْفَةِ غَيْرِهِ، وَثَانِيهَا: حِفْظُ مَالِهِ عَنِ الضَّيَاعِ، وَثَالِثُهَا: حِفْظُ مَنْزِلِهِ عَمَّا لَا يَنْبَغِي،
Bil ki bir kadın kocasına itaatkâr olmadıkça saliha olamaz. Çünkü Allah Teâlâ: {فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ} “Saliha kadınlar itaatkârdırlar” buyurmuştur; çoğul lafızdaki elif-lâm takısı istiğrâk (bütün fertleri kapsama) ifade eder. Bu da saliha olan her kadının mutlaka boyun eğen ve itaatkâr (kânite) bir kadın olmasını gerektirir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Kunût lafzı itaat ifade eder; hem Allah'a itaat hem de kocalara itaat hususunda umumidir. Kadının kocasının gıyabındaki (yokluğundaki) haline gelince; Allah Teâlâ onu: {حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ} kavliyle vasfetmiştir. Bil ki gayb, şehadetin (hazır bulunmanın) zıddıdır. Mana ise onların gıyapta korunması gereken şeyleri koruyan kimseler olmalarıdır. Bu da birkaç vecihtendir: Birincisi: Zina sebebiyle kocasına bir ayıp ve ar ilişmesin ve başkasının nutfesinden meydana gelen çocuk ona nispet edilmesin diye nefsini zinadan korumasıdır. İkincisi: Kocasının malını zayi olmaktan korumasıdır. Üçüncüsü: Kocasının evini uygunsuz şeylerden korumasıdır.
وَعَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «خَيْرُ النِّسَاءِ إِنْ نَظَرْتَ إِلَيْهَا سَرَّتْكَ وَإِنْ أَمَرْتَهَا أَطَاعَتْكَ وَإِنْ غِبْتَ عَنْهَا حَفِظَتْكَ فِي مَالِكَ وَنَفْسِهَا» ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kadınların en hayırlısı; yüzüne baktığında seni sevindiren, emrettiğinde sana itaat eden, yanından ayrıldığında ise malında ve kendi nefsinde seni koruyan kadındır.» Sonra [Resûlullah] bu ayeti tilavet etti.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: «مَا» فِي قَوْلِهِ: بِما حَفِظَ اللَّهُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: بِمَعْنَى الَّذِي، وَالْعَائِدُ إِلَيْهِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: بِمَا حَفِظَهُ اللَّه لَهُنَّ، وَالْمَعْنَى أَنَّ عَلَيْهِنَّ أَنْ يَحْفَظْنَ حُقُوقَ الزَّوْجِ فِي مُقَابَلَةِ مَا حَفِظَ اللَّه حُقُوقَهُنَّ عَلَى أَزْوَاجِهِنَّ، حَيْثُ أَمَرَهُمْ بِالْعَدْلِ عَلَيْهِنَّ وَإِمْسَاكِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِعْطَائِهِنَّ أُجُورَهُنَّ، فَقَوْلُهُ: بِما حَفِظَ اللَّهُ يَجْرِي مَجْرَى مَا يُقَالُ: هَذَا بِذَاكَ، أَيْ هَذَا فِي مُقَابَلَةِ ذَاكَ.
Üçüncü Mesele: O'nun: {بِما حَفِظَ اللَّهُ} kavlindeki "mâ" (مَا) edatında iki vecih vardır: Birincisi: "Ellezi" (الَّذِي) manasında [ismi mevsûl] olmasıdır ve ona dönen zamir hazfedilmiştir; takdiri: "Allah'ın onlar için koruduğu şey sebebiyle" şeklindedir. Manası da şudur: Allah'ın; erkeklere kadınlara adaletle davranmalarını, onları güzellikle tutmalarını ve mehirlerini vermelerini emretmek suretiyle kocaları üzerindeki haklarını korumasına karşılık, kadınların da kocasının haklarını korumaları gerekir. Dolayısıyla O'nun: {بِما حَفِظَ اللَّهُ} kavli; "bu, şuna karşılıktır", yani "bu, onun mukabilindedir" denilmesi kabilindendir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ «مَا» مَصْدَرِيَّةً، وَالتَّقْدِيرُ: بِحِفْظِ اللَّه، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:
İkinci vecih ise: "Mâ" edatının masdariyye olmasıdır; takdiri: "Allah'ın korumasıyla" (bi-hıfzillâh) şeklindedir. Bu takdire göre de iki vecih vardır: Birincisi:
أَنَّهُنَّ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّه إِيَّاهُنَّ، أَيْ لَا يَتَيَسَّرُ لَهُنَّ حِفْظٌ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّه، فَيَكُونُ هَذَا مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْفَاعِلِ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى: هُوَ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِنَّمَا تَكُونُ حَافِظَةً لِلْغَيْبِ بِسَبَبِ حِفْظِهِنَّ اللَّه أَيْ بِسَبَبِ حِفْظِهِنَّ حُدُودَ اللَّه وَأَوَامِرَهُ، فَإِنَّ الْمَرْأَةَ لَوْلَا أَنَّهَا تُحَاوِلُ رِعَايَةَ تَكَالِيفِ اللَّه وَتَجْتَهِدُ فِي حِفْظِ أَوَامِرِهِ لَمَا أَطَاعَتْ زَوْجَهَا، وَهَذَا الْوَجْهُ يَكُونُ مِنْ بَابِ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ.
Onların, Allah'ın kendilerini koruması sayesinde gaybı koruyan kimseler olmalarıdır; yani onlar için korumak ancak Allah'ın tevfikiyle kolaylaşır. Bu durumda bu, masdarın faile izafeti kabilinden olur. İkincisi: Mananın şöyle olmasıdır: Kadın, ancak Allah'ı korumaları sebebiyle, yani Allah'ın sınırlarını ve emirlerini korumaları sebebiyle gaybı koruyan bir kimse olur. Zira kadın şayet Allah'ın yükümlülüklerini gözetmeye çalışmasa ve O'nun emirlerini korumaya gayret etmese kocasına itaat etmezdi. Bu vecih ise masdarın mef'ûle izafeti kabilindendir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الصَّالِحَاتِ ذَكَرَ بَعْدَهُ غَيْرَ الصَّالِحَاتِ، فَقَالَ: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ.
Bil ki Allah Teâlâ saliha kadınları zikredince, hemen ardından saliha olmayanları zikrederek: {وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ} “Başkaldırmasından endişe ettiğiniz kadınlara gelince...” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْخَوْفَ عِبَارَةٌ عَنْ حَالٍ يَحْصُلُ فِي الْقَلْبِ عِنْدَ ظَنِّ حُدُوثِ أَمْرٍ مَكْرُوهٍ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ النُّشُوزُ قَدْ يَكُونُ قَوْلًا، وَقَدْ يَكُونُ فِعْلًا، فَالْقَوْلُ مِثْلَ أَنْ
Bil ki havf (korku/endişe), gelecekte hoşlanılmayan bir durumun meydana geleceği zannı esnasında kalpte hâsıl olan bir halden ibarettir. Şâfiî radıyallâhu anh: {وَاللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ} kavli hakkında şöyle demiştir: Nüşûz (serkeşlik/başkaldırı) bazen sözle, bazen de fiille olur. Sözle olana örnek; [daha önce]
كَانَتْ تُلَبِّيهِ إِذَا دَعَاهَا، وَتَخْضَعُ لَهُ بِالْقَوْلِ إِذَا خَاطَبَهَا ثُمَّ تَغَيَّرَتْ، وَالْفِعْلُ مِثْلَ أَنْ كَانَتْ تَقُومُ إِلَيْهِ إِذَا دَخَلَ عَلَيْهَا، أَوْ كَانَتْ تُسَارِعُ إِلَى أَمْرِهِ وَتُبَادِرُ إِلَى فِرَاشِهِ بِاسْتِبْشَارٍ إِذَا الْتَمَسَهَا، ثُمَّ إِنَّهَا تَغَيَّرَتْ عَنْ كُلِّ ذَلِكَ، فَهَذِهِ أَمَارَاتٌ دَالَّةٌ عَلَى نُشُوزِهَا وَعِصْيَانِهَا، فَحِينَئِذٍ ظَنُّ نُشُوزِهَا/ وَمُقَدِّمَاتُ هَذِهِ الْأَحْوَالِ تُوجِبُ خَوْفَ النُّشُوزِ. وَأَمَّا النُّشُوزُ فَهُوَ مَعْصِيَةُ الزَّوْجِ وَالتَّرَفُّعُ عَلَيْهِ بِالْخِلَافِ، وَأَصْلُهُ مِنْ قَوْلِهِمْ نَشَزَ الشَّيْءُ إِذَا ارْتَفَعَ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلْأَرْضِ المرتفعة: ونشز وَنَشَرَ.
kendisini çağırdığında ona icabet ederken ve onunla konuştuğunda ona yumuşak söz söylerken sonra değişmesidir. Fiille olana örnek ise; yanına girdiğinde onun için ayağa kalkması veya kocasının emrine koşması ve kendisini arzuladığında sevinçle yatağına koşması iken, sonra bütün bunlardan vazgeçip değişmesidir. İşte bunlar kadının nüşûzuna ve isyanına delalet eden alametlerdir; bu durumda onun nüşûzuna dair zan ve bu hallerin ön belirtileri nüşûzdan endişe etmeyi (havfı) gerektirir. Nüşûza gelince; o, kocaya isyan etmek ve muhalefet ederek ona karşı büyüklük taslamaktır. Kelimenin aslı, Arapların bir şey yükseldiği zaman "neşeze'ş-şey'u" (نَشَزَ الشَّيْءُ) demelerinden gelir. Nitekim yükseltili yere de "neşez" (نشز) ve "neşer" denilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: {فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ} “onlara öğüt verin, yataklarında onları yalnız bırakın ve onları dövün” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: أَمَّا الْوَعْظُ فَإِنَّهُ يَقُولُ لَهَا: اتَّقِي اللَّه فَإِنَّ لِي عَلَيْكِ حَقًّا وَارْجِعِي عَمَّا أَنْتِ عَلَيْهِ، وَاعْلَمِي أَنَّ طَاعَتِي فَرْضٌ عَلَيْكِ وَنَحْوُ هَذَا، وَلَا يَضْرِبُهَا فِي هَذِهِ الْحَالَةِ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ لَهَا فِي ذَلِكَ كِفَايَةٌ، فَإِنْ أَصَرَّتْ عَلَى ذَلِكَ النُّشُوزِ فَعِنْدَ ذَلِكَ يَهْجُرُهَا فِي الْمَضْجَعِ وَفِي ضِمْنِهِ امْتِنَاعُهُ مِنْ كَلَامِهَا، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ. وَلَا يَزِيدُ فِي هَجْرِهِ الْكَلَامَ ثَلَاثًا، وَأَيْضًا فَإِذَا هَجَرَهَا فِي الْمَضْجَعِ فان كانت تحب الزوج شق ذلك عَلَيْهَا فَتَتْرُكُ النُّشُوزَ، وَإِنْ كَانَتْ تُبْغِضُهُ وَافَقَهَا ذَلِكَ الْهِجْرَانُ، فَكَانَ ذَلِكَ دَلِيلًا عَلَى كَمَالِ نُشُوزِهَا، وَفِيهِمْ مَنْ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى الْهِجْرَانِ فِي الْمُبَاشَرَةِ، لِأَنَّ إِضَافَةَ ذَلِكَ إِلَى الْمَضَاجِعِ يُفِيدُ ذَلِكَ، ثُمَّ عِنْدَ هَذِهِ الْهِجْرَةِ إِنْ بَقِيَتْ عَلَى النُّشُوزِ ضَرَبَهَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: وَالضَّرْبُ مُبَاحٌ وَتَرْكُهُ أَفْضَلُ.
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Öğüde gelince; koca kadına: "Allah'tan kork; zira benim senin üzerinde hakkım vardır. İçinde bulunduğun bu durumdan vazgeç ve bil ki bana itaat etmen senin üzerine farzdır" ve benzeri sözler söyler. Bu durumda ona vurmaz; çünkü bu sözlerin onun için yeterli olması muhtemeldir. Eğer kadın bu nüşûzda ısrar ederse, işte o zaman yatakta onu yalnız bırakır; bunun zımnında onunla konuşmaktan kaçınması da vardır. Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh: "Koca konuşmayı terk etmede üç günü aşmaz" demiştir. Ayrıca onu yatakta yalnız bıraktığında; şayet kadın kocasını seviyorsa bu durum ona ağır gelir ve nüşûzu terk eder. Eğer kocasına buğzediyorsa bu yalnız bırakılmak onun işine gelir; bu da onun serkeşliğinin tam olduğuna bir delil olur. Onlardan bir kısmı da bunu cinsel ilişkiyi terk etmeye hamletmiştir; zira bu fiilin yataklara izafe edilmesi bunu ifade eder. Sonra bu ayrılığa rağmen nüşûz üzere kalmaya devam ederse onu döver. Şâfiî radıyallâhu anh: "Dövmek mubahtır, ancak onu terk etmek daha efdaldir" demiştir.