Binûn

Nisâ Suresi — 36. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْوَلَدِ ذَكَرَ كَوْنَهُ مَلِكًا وَمَالِكًا لِمَا فِي السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ فَقَالَ فِي مَرْيَمَ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً [مَرْيَمَ: ٩٣] وَالْمَعْنَى: مَنْ كَانَ مَالِكًا لكل السموات وَالْأَرْضِ وَلِكُلِّ مَا فِيهَا كَانَ مَالِكًا لِعِيسَى ولمريم لأنهما كانا في السموات وَفِي الْأَرْضِ، وَمَا كَانَا أَعْظَمَ مِنْ غَيْرِهِمَا فِي الذَّاتِ وَالصِّفَاتِ، وَإِذَا كَانَ مَالِكًا لِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُمَا فَبِأَنْ يَكُونَ مَالِكًا لَهُمَا أَوْلَى، وَإِذَا كَانَا مَمْلُوكَيْنِ لَهُ فَكَيْفَ يُعْقَلُ مَعَ هَذَا تَوَهُّمُ كَوْنِهِمَا لَهُ وَلَدًا وَزَوْجَةً.

Bil ki O Sübhânehu, Kendisini çocuk edinmekten tenzih ettiği her yerde, göklerde ve yerde olanların mâliki ve hükümranı olduğunu zikretmiştir. Nitekim Meryem Suresi'nde: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } [Meryem 93] “Göklerde ve yerde olan herkes Rahmân'a ancak birer kul olarak gelecektir” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Bütün göklerin ve yerin ve bunlardaki her şeyin mâliki olan Zât, Îsâ'nın da Meryem'in de mâlikidir; çünkü onlar da göklerde ve yerdedir. Üstelik onlar zat ve sıfat bakımından diğer varlıklardan daha büyük de değillerdir. O, bu ikisinden daha büyük olanların mâliki olduğuna göre, bu ikisinin mâliki olması evleviyetle geçerlidir. Onlar O'nun mülkü [ve kulu] olduklarına göre, bununla beraber onların O'nun çocuğu ve eşi olduğunu vehmetmek nasıl akla uygun olabilir?

ثُمَّ قَالَ: وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا وَالْمَعْنَى أَنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ كَافٍ فِي تَدْبِيرِ الْمَخْلُوقَاتِ وَفِي حِفْظِ الْمُحْدَثَاتِ فَلَا حَاجَةَ مَعَهُ إِلَى الْقَوْلِ بِإِثْبَاتِ إِلَهٍ آخَرَ، وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَذْكُرُهُ الْمُتَكَلِّمُونَ مِنْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرًا عَلَى كُلِّ الْمَقْدُورَاتِ كَانَ كَافِيًا فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَلَوْ فَرَضْنَا إِلَهًا آخَرَ مَعَهُ لَكَانَ مُعَطَّلًا لَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَذَلِكَ نَقْصٌ، وَالنَّاقِصُ لَا يَكُونُ إِلَهًا.

Sonra: { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” buyurmuştur. Bunun anlamı; Allah Sübhânehu'nun yaratılmışların idaresinde ve sonradan var olanların korunmasında kâfi olduğudur; dolayısıyla O'nunla birlikte başka bir ilahın varlığını iddia etmeye gerek yoktur. Bu, kelamcıların zikrettiği şu hususa bir işarettir: O Sübhânehu bilinebilecek her şeyi bildiği ve güç yetirilebilecek her şeye güç yetirdiği için ilahlıkta kâfidir. Şayet O'nunla birlikte başka bir ilah farz etseydik, o işlevsiz ve faydasız kalırdı; bu ise bir noksanlıktır ve noksan olan ilah olamaz.

ثُمَّ قال تعالى: نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

Sonra Allah Teâlâ: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ } “Mesih de, mukarreb (Allah'a yakın kılınmış) melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler” buyurmuştur.

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: لَنْ يَسْتَنْكِفَ أَيْ لَنْ يَأْنَفَ، وَأَصْلُهُ فِي اللُّغَةِ مِنْ نَكَفْتُ الدَّمْعَ إِذَا نَحَّيْتَهُ بإصبعك عن خدك، فتأويل نْ يَسْتَنْكِفَ

Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ }, yani 'asla gururuna yedirip çekinmez/kaçınmaz' demektir. Kelimenin dildeki aslı; parmağınla yanağındaki gözyaşını giderdiğinde söylediğin 'nekfetü'd-dem'' (نَكَفْتُ الدَّمْعَ) ifadesinden gelir. Dolayısıyla { لَنْ يَسْتَنْكِفَ } kelimesinin tevili,

أي لن يتنغص ولم يَمْتَنِعَ، وَقَالَ الْأَزْهَرِيُّ: سَمِعْتُ الْمُنْذِرِيَّ يَقُولُ:

'asla gocunmaz ve geri durmaz' demektir. Ezherî ise şöyle demiştir: Münzirî'nin şöyle dediğini işittim:

سَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ وَقَدْ سُئِلَ عَنِ الِاسْتِنْكَافِ فَقَالَ: هُوَ مِنَ النَّكْفِ، يُقَالُ مَا عَلَيْهِ فِي هَذَا الْأَمْرِ مِنْ نَكْفٍ وَلَا وَكْفٍ، وَالنَّكْفُ أَنْ يُقَالَ لَهُ سُوءٌ، وَاسْتَنْكَفَ إِذَا دَفَعَ ذَلِكَ السُّوءَ عَنْهُ.

Ebû'l-Abbâs'a 'istinkâf' kelimesi sorulduğunda şöyle dediğini işittim: 'O, nekf (نَكْف) kökündendir. 'Bu işte onun aleyhine ne bir nekf ne de bir vekf vardır' denilir. Nekf, kişiye kötü bir söz söylenmesidir; istinkâf ise o kötülüğü kendisinden uzaklaştırıp savmasıdır.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّ وَفْدَ نَجْرَانَ قَالُوا لِرَسُولِ اللَّه ﷺ: لِمَ تَعِيبُ صَاحِبَنَا قَالَ: وَمَنْ صَاحِبُكُمْ؟ قَالُوا عِيسَى، قَالَ: وَأَيُّ شَيْءٍ قُلْتُ؟ قَالُوا تَقُولُ إِنَّهُ عَبْدُ اللَّه وَرَسُولُهُ، قَالَ إِنَّهُ/ لَيْسَ بِعَارٍ أَنْ يَكُونَ عَبْدَ اللَّه، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،

Rivayet edildiğine göre Necrân heyeti Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Arkadaşımızı niçin ayıplıyorsun?' dediler. O da: 'Arkadaşınız kim?' buyurdu. 'Îsâ' dediler. 'Ne söylemişim?' buyurdu. 'Onun Allah'ın kulu ve elçisi olduğunu söylüyorsun' dediler. O da: 'Allah'ın kulu olmak bir ayıp/utanç vesilesi değildir' buyurdu. Bunun üzerine bu ayet indi.

وَأَنَا أَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَقَامَ الْحُجَّةَ الْقَاطِعَةَ عَلَى أَنَّ عِيسَى عَبْدُ اللَّه، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْنًا لَهُ أَشَارَ بَعْدَهُ إِلَى حِكَايَةِ شُبْهَتِهِمْ وَأَجَابَ عَنْهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشُّبْهَةَ الَّتِي عَلَيْهَا يُعَوِّلُونَ فِي إِثْبَاتِ أَنَّهُ ابْنُ اللَّه هُوَ أَنَّهُ كَانَ يُخْبِرُ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ وَكَانَ يَأْتِي بِخَوَارِقِ الْعَادَاتِ مِنَ الْإِحْيَاءِ وَالْإِبْرَاءِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قال: نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ

Ben derim ki: Allah Teâlâ Îsâ'nın Allah'ın bir kulu olduğuna ve O'nun oğlu olmasının caiz bulunmadığına dair kesin delili ortaya koyunca, ardından onların şüphelerini aktarmaya ve buna cevap vermeye işaret etmiştir. Zira onların Îsâ'nın Allah'ın oğlu olduğunu ispatta dayandıkları şüphe; onun gayblardan haber vermesi, ölüleri diriltmek ve hastaları iyileştirmek gibi harikulade haller ortaya koymasıydı. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ }

بِسَبَبِ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ عَنْ عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ الْمُقَرَّبِينَ أَعْلَى حَالًا مِنْهُ فِي الْعِلْمِ بِالْمُغَيَّبَاتِ لِأَنَّهُمْ مُطَّلِعُونَ عَلَى اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَأَعْلَى حَالًا مِنْهُ فِي الْقُدْرَةِ لِأَنَّ ثَمَانِيَةً مِنْهُمْ حَمَلُوا الْعَرْشَ عَلَى عَظَمَتِهِ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ كمال حالهم في العلوم والقدرة لا يَسْتَنْكِفُوا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّه، فَكَيْفَ يَسْتَنْكِفُ الْمَسِيحُ عَنْ عُبُودِيَّتِهِ بِسَبَبِ هَذَا الْقَدْرِ الْقَلِيلِ الَّذِي كَانَ مَعَهُ مِنَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ، وَإِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ صَارَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ مُتَنَاسِبَةً مُتَتَابِعَةً وَمُنَاظَرَةً شَرِيفَةً كَامِلَةً، فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى.

Mesih, kendisindeki bu kadarlık ilim ve kudret sebebiyle Allah Teâlâ'ya kulluk etmekten asla çekinmez; zira mukarreb melekler gaybı bilme konusunda ondan daha üstün bir konumdadırlar, çünkü onlar Levh-i Mahfuz'a muttali olurlar; kudret bakımından da ondan daha üstündürler, çünkü onlardan sekiz tanesi o azametiyle Arş'ı taşımaktadır. Hal böyleyken melekler, ilimler ve kudretteki bu yetkinliklerine rağmen Allah'a kulluk etmekten çekinmezlerken, Mesih kendisinde bulunan bu azıcık ilim ve kudret sebebiyle O'na kulluk etmekten nasıl çekinsin? Ayeti bu zikrettiğimiz manaya hamletttiğimiz takdirde bu ayetler birbirine uygun, birbiri ardınca gelen ve pek yüce, eksiksiz bir münazara haline gelir. Dolayısıyla ayeti bu veche hamletmek daha uygundur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَدَلَّ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمَلَكَ أَفْضَلُ مِنَ الْبَشَرِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا اسْتِدْلَالَهُمْ بِهَا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] وَأَجَبْنَا عَنْ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ بِوُجُوهٍ كثيرة، والذي نقول هاهنا: إِنَّا نُسَلِّمُ أَنَّ اطِّلَاعَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْمُغَيَّبَاتِ أَكْثَرُ مِنَ اطِّلَاعِ الْبَشَرِ عَلَيْهَا وَنُسَلِّمُ أَنَّ قُدْرَةَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى التَّصَرُّفِ فِي هَذَا الْعَالَمِ أَشَدُّ مِنْ قُدْرَةِ الْبَشَرِ، كَيْفَ وَيُقَالُ: إِنَّ جبريل قلع مدائن قوله لُوطٍ بِرِيشَةٍ وَاحِدَةٍ مِنْ جَنَاحِهِ إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّ ثَوَابَ طَاعَاتِ الْمَلَائِكَةِ أَكْثَرُ أَمْ ثَوَابَ طَاعَاتِ الْبَشَرِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّصَارَى إِنَّمَا أَثْبَتُوا إِلَهِيَّةَ عِيسَى بِسَبَبِ أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنِ الْغُيُوبِ وَأَتَى بِخَوَارِقِ الْعَادَاتِ. فَإِيرَادُ الْمَلَائِكَةِ لِأَجْلِ إِبْطَالِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ إِنَّمَا يَسْتَقِيمُ إِذَا كَانَتِ الْمَلَائِكَةُ أَقْوَى حَالًا فِي هَذَا الْعِلْمِ، وَفِي هَذِهِ الْقُدْرَةِ مِنَ الْبَشَرِ، وَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ. فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ تَفْضِيلُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى الْمَسِيحِ فِي كَثْرَةِ الثَّوَابِ عَلَى الطَّاعَاتِ فَذَلِكَ مِمَّا لَا يُنَاسِبُ هَذَا الْمَوْضِعَ وَلَا يَلِيقُ بِهِ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ إِنَّمَا قَوِيَ فِي الْأَوْهَامِ لِأَنَّ النَّاسَ مَا لَخَّصُوا مَحَلَّ النِّزَاعِ واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Mu'tezile, meleğin insandan daha faziletli olduğuna bu ayetle delil getirmiştir. Biz onların bu delil getirişini: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ } [Bakara 34] “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik” ayetinin tefsirinde zikretmiş ve bu istidlale birçok vecihle cevap vermiştik. Burada söyleyeceğimiz husus ise şudur: Biz meleklerin gayblara muttali oluşunun insanların muttali oluşundan daha çok olduğunu kabul ediyoruz; meleklerin bu âlemde tasarrufta bulunma gücünün insanların gücünden daha şiddetli olduğunu da kabul ediyoruz. Nasıl olmasın ki, Cebrâîl'in, Lût kavminin şehirlerini kanadının tek bir tüyüyle kökünden söküp çıkardığı söylenir. İhtilaf ancak meleklerin taatlerinin sevabının mı yoksa insanların taatlerinin sevabının mı daha çok olduğu konusundadır. Bu ayet ise buna kesinlikle delalet etmez. Çünkü Hristiyanlar Îsâ'nın ilahlığını ancak gayblardan haber vermesi ve harikulade haller göstermesi sebebiyle iddia etmişlerdir. Meleklerin bu şüpheyi geçersiz kılmak için zikredilmesi ise ancak meleklerin bu ilimde ve bu kudrette insanlardan daha güçlü bir durumda olması halinde tutarlı olur. Biz de bunun gereğini kabul etmekteyiz. Ayetten maksadın, taatler karşılığındaki sevabın çokluğu bakımından meleklerin Mesih'e üstün kılınması olduğunu söylemeye gelince; bu, söz konusu makama uygun düşmeyen ve oraya yakışmayan bir durumdur. Böylece anlaşılmıştır ki bu delil getirme, ancak insanlar ihtilaf mahallini tam olarak tespit edemedikleri için zihinlerde kuvvet bulmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي الْآيَةِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعْطُوفُونَ عَلَى الْمَسِيحِ فَيَصِيرُ التَّقْدِيرُ: وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ فِي أَنْ يَكُونُوا عَبِيدًا للَّه وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ.

Dördüncü Mesele: Ayette şöyle bir soru ortaya çıkmaktadır: Melekler Mesih'e atfedilmiştir; bu durumda takdir 'Mukarreb melekler de Allah'a kullar olmaktan [çekinmezler]' şeklinde olur; halbuki [çoğul olan melekler için tekil olan 'kul' lafzının kullanılmasıyla] bu caiz değildir.

وَالْجَوَابُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ المراد ولا كل واحد من المقربين. الثاني: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَلَا الْمَلَائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ أَنْ يكونوا عبيدا فحذف ذلك لدلالة قوله بْداً لِلَّهِ

Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Maksadın 'Mukarreblerden her biri de [kul olmaktan çekinmez]' şeklinde olmasıdır. İkincisi: Maksadın 'Mukarreb melekler de kullar olmaktan [çekinmezler]' takdirinde olması ve bunun { عَبْداً لِلَّهِ }

عَلَيْهِ عَلَى طَرِيقِ الْإِيجَازِ.

ifadesinin delaleti sebebiyle îcâz (özlü anlatım) yoluyla hazfedilmiş olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ:

Beşinci Mesele:

قَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ (عبيد اللَّه) على التصغير.

Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh bu kelimeyi ism-i tasgir olarak (عُبَيْدَ اللَّهِ) şeklinde okumuştur.

المسألة السادسة: قوله لَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

Altıncı Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }

يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَبَقَاتِ الْمَلَائِكَةِ مُخْتَلِفَةٌ فِي الدَّرَجَةِ وَالْفَضِيلَةِ فَالْأَكَابِرُ مِنْهُمْ مِثْلَ جِبْرِيلَ وَمِيكَائِيلَ وَإِسْرَافِيلَ وَعِزْرَائِيلَ وَحَمَلَةِ الْعَرْشِ، وَقَدْ شَرَحْنَا طَبَقَاتِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ [الْبَقَرَةِ: ٣٠] .

buyruğu, meleklerin tabakalarının derece ve fazilet bakımından farklı olduğuna delalet eder. Onların büyükleri; Cebrâîl, Mîkâîl, İsrâfîl, Azrâîl ve Arş'ı taşıyanlar gibileridir. Biz onların tabakalarını Bakara Suresi'nde: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } [Bakara 30] “Hani Rabbin meleklere demişti ki...” ayetinin tefsirinde açıklamıştık.

ثم قال تعالى: مَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً } “Kim O'na kulluk etmekten çekinir ve büyüklük taslarsa, [bilsin ki] Allah onların hepsini huzuruna toplayacaktır” buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنِ اسْتَنْكَفَ عَنْ عِبَادَةِ اللَّه وَاسْتَكْبَرَ عَنْهَا فَإِنَّ اللَّه يَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ أَيْ يَجْمَعُهُمْ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حَيْثُ لَا يَمْلِكُونَ لِأَنْفُسِهِمْ شَيْئًا.

Bunun manası şudur: Kim Allah'a kulluk etmekten çekinir ve O'na karşı büyüklük taslarsa, Allah kıyamet gününde, kendi nefisleri için hiçbir şeye mâlik olamayacakları bir halde onları Kendi huzuruna toplayıp bir araya getirecektir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يَحْشُرُ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَنْكِفِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ لَمْ يَذْكُرْ مَا يَفْعَلُ بِهِمْ بَلْ ذَكَرَ أَوَّلًا ثَوَابَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُطِيعِينَ.

Bil ki O Teâlâ bu çekinen ve büyüklük taslayan kimseleri huzuruna toplayacağını zikredince, onlara ne yapacağını hemen anmayıp, öncelikle itaatkâr müminlerin mükâfatını zikretmiştir.

فَقَالَ: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ ثُمَّ ذَكَرَ آخِرًا عِقَابَ الْمُسْتَنْكِفِينَ الْمُسْتَكْبِرِينَ.

Böylece: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “İnanıp yararlı işler yapanlara gelince, [Allah] onların mükâfatlarını tastamam verecek ve lütfundan onlara daha fazlasını da bağışlayacaktır” buyurmuş; ardından da en sonunda çekinen ve büyüklük taslayanların cezasını zikretmiştir.

فَقَالَ: وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ لَا إِشْكَالَ فِيهِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ ثَوَابَ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى عِقَابِ الْمُسْتَنْكِفِينَ لِأَنَّهُمْ إِذَا رَأَوْا أَوَّلًا ثَوَابَ الْمُطِيعِينَ ثُمَّ شَاهَدُوا بَعْدَهُ عِقَابَ أَنْفُسِهِمْ كَانَ ذَلِكَ أَعْظَمَ فِي الحسرة.

Nitekim şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “[Kulluktan] çekinen ve büyüklük taslayanlara gelince, onlara can yakıcı bir azapla azap edecektir. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.” Anlam açıktır, onda hiçbir müşkillik yoktur. Müminlerin mükâfatının çekinenlerin cezasından önce zikredilmesi ise şundandır: Onlar önce itaat edenlerin mükâfatını görüp ardından kendi azaplarına şahit olduklarında, bu durum hasret ve pişmanlık açısından çok daha büyük olur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧٤ الى ١٧٥]

[Nisâ Suresi (4), 174-175. Ayetler]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً (١٧٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً (١٧٥)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَأَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً (١٧٤) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ فَسَيُدْخِلُهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً (١٧٥) } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil (bürhan) geldi ve size apaçık bir nur indirdik. (174) Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanlara gelince, [Allah] onları kendisinden bir rahmet ve lütuf içine daldıracak ve onları doğru bir yolla Kendisine iletecektir. (175)”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى: لَمَّا أَوْرَدَ الْحُجَّةَ عَلَى جَمِيعِ الْفِرَقِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَالْكُفَّارِ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَأَجَابَ عَنْ جَمِيعِ شُبُهَاتِهِمْ عَمَّمَ الْخِطَابَ. وَدَعَا جَمِيعَ النَّاسِ إِلَى الِاعْتِرَافِ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَالْبُرْهَانُ هُوَ مُحَمَّدٌ ﵊، وَإِنَّمَا سَمَّاهُ بُرْهَانًا لِأَنَّ حِرْفَتَهُ إِقَامَةُ الْبُرْهَانِ عَلَى تَحْقِيقِ الْحَقِّ وَإِبْطَالِ الْبَاطِلِ، وَالنُّورُ الْمُبِينُ هُوَ/ الْقُرْآنُ، وَسَمَّاهُ نُورًا لِأَنَّهُ سَبَبٌ لِوُقُوعِ نُورِ الْإِيمَانِ فِي الْقَلْبِ، وَلَمَّا قَرَّرَ عَلَى كُلِّ الْعَالَمِينَ كَوْنَ مُحَمَّدٍ رَسُولًا وَكَوْنَ الْقُرْآنِ كِتَابًا حَقًّا أَمَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ أَنْ يَتَمَسَّكُوا بِشَرِيعَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَوَعَدَهُمْ عَلَيْهِ بِالثَّوَابِ فَقَالَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ وَالْمُرَادُ آمَنُوا باللَّه فِي ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَفْعَالِهِ وَأَحْكَامِهِ وَأَسْمَائِهِ، وَاعْتَصَمُوا بِهِ أَيْ باللَّه فِي أَنْ يُثَبِّتَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ وَيَصُونَهُمْ عَنْ نَزْغِ الشَّيْطَانِ وَيُدْخِلَهُمْ فِي رَحْمَةٍ مِنْهُ وَفَضْلٍ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِرَاطًا مستقيما، فَوَعَدَ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الرَّحْمَةِ وَالْفَضْلِ وَالْهِدَايَةِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: الرَّحْمَةُ الْجَنَّةُ، وَالْفَضْلُ مَا يَتَفَضَّلُ بِهِ عَلَيْهِمْ مِمَّا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً يُرِيدُ دِينًا مُسْتَقِيمًا.

Bil ki Allah Teâlâ; münafıklar, kâfirler, Yahudiler ve Hristiyanlardan oluşan bütün fırkalara karşı hüccetini ortaya koyup onların bütün şüphelerine cevap verince hitabı genelleştirmiş ve bütün insanları Muhammed aleyhisselâm'ın peygamberliğini ikrara davet ederek şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمْ بُرْهانٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Size Rabbinizden kesin bir delil geldi”. Delil (bürhan), Muhammed aleyhisselâm'dır. Ona 'bürhan' denilmesinin sebebi; vazifesinin hakkı gerçekleştirmek ve batılı iptal etmek üzere delil ortaya koymak oluşundandır. Apaçık nur (en-nûru'l-mubîn) ise Kur'an'dır; kalpte iman nurunun doğmasına sebep olduğu için ona nur denilmiştir. Bütün âlemlere karşı Muhammed'in elçi ve Kur'an'ın hak bir kitap olduğunu kesin olarak ortaya koyunca, bundan sonra onlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatına sarılmalarını emretmiş ve bunun üzerine onları mükâfatla müjdeleyerek: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَاعْتَصَمُوا بِهِ } “Allah'a inanıp O'na sımsıkı sarılanlara gelince...” buyurmuştur. Maksat; zatında, sıfatlarında, fiillerinde, hükümlerinde ve isimlerinde Allah'a iman etmeleri; O'na sımsıkı sarılmaları, yani kendilerini imanda sabit kılması, şeytanın vesvesesinden koruması, kendilerini bir rahmet ve lütuf içine girdirmesi ve doğru bir yolla Kendisine iletmesi hususunda Allah'a sığınmalarıdır. Böylece üç şeyi vadetmiştir: Rahmet, lütuf ve hidayet. İbn Abbâs şöyle demiştir: 'Rahmet cennettir; lütuf ise hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği şeylerden onlara ihsan edeceği fazlalıklardır.' { وَيَهْدِيهِمْ إِلَيْهِ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve onları doğru bir yolla Kendisine iletecektir” buyruğu ise dosdoğru bir dini kastetmektedir.

وَأَقُولُ: الرَّحْمَةُ وَالْفَضْلُ مَحْمُولَانِ عَلَى مَا فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ وَالتَّعْظِيمِ، وَأَمَّا الْهِدَايَةُ فَالْمُرَادُ مِنْهَا السَّعَادَاتُ الْحَاصِلَةُ بِتَجَلِّي أَنْوَارِ عَالِمِ الْقُدْسِ وَالْكِبْرِيَاءِ فِي الْأَرْوَاحِ الْبَشَرِيَّةِ وَهَذَا هُوَ السَّعَادَةُ الرُّوحَانِيَّةُ، وَأَخَّرَ ذِكْرَهَا عَنِ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْبَهْجَةَ الرُّوحَانِيَّةَ أَشْرَفُ من اللذات الجسمانية.

Ben derim ki: Rahmet ve lütuf cennetteki menfaat ve tazime hamledilir. Hidayete gelince, bundan maksat; kudsiyet ve kibriyâ âleminin nurlarının insan ruhlarında tecelli etmesiyle hâsıl olan saadetlerdir ki bu da ruhanî saadettir. Ruhanî hazzın cismanî lezzetlerden daha şerefli olduğuna dikkat çekmek amacıyla bunun zikri ilk iki kısmın gerisine bırakılmıştır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٧٦]

[Nisâ Suresi (4), 176. Ayet]

يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦)

{ يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالاً وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٧٦) } “Senden fetva isterler. De ki: 'Kelâle (çocuğu ve babası olmayan kimsenin mirası) hakkında fetvayı size Allah veriyor: Eğer çocuğu olmayan bir kimse ölür de bir kız kardeşi bulunursa, bıraktığı malın yarısı onundur. Eğer kız kardeşin çocuğu yoksa, [erkek kardeş] ona [tamamen] vâris olur. Şayet [kız kardeşler] iki tane iseler, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. Eğer kardeşler erkekli kadınlı [birden fazla] iseler, erkeğe iki dişinin hissesi kadar pay vardır. Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.' (176)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ إلى قوله فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى تَكَلَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ فِي أَحْكَامِ الْأَمْوَالِ وَخَتَمَ آخِرَهَا بِذَلِكَ لِيَكُونَ الْآخِرُ مُشَاكِلًا لِلْأَوَّلِ، وَوَسَطُ السُّورَةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْمُنَاظَرَةِ مَعَ الْفِرَقِ الْمُخَالِفِينَ لِلدِّينِ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَنْزَلَ فِي الْكَلَالَةِ آيَتَيْنِ إِحْدَاهُمَا فِي الشِّتَاءِ وَهِيَ الَّتِي فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَالْأُخْرَى فِي الصَّيْفِ وَهِيَ هَذِهِ الْآيَةُ، وَلِهَذَا تُسَمَّى هَذِهِ الْآيَةُ آيَةَ الصَّيْفِ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْكَلَالَةَ اسْمٌ يَقَعُ عَلَى/ الْوَارِثِ وَعَلَى الْمَوْرُوثِ، فَإِنْ وَقَعَ عَلَى الْوَارِثِ فَهُوَ مَنْ سِوَى الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ، وَإِنْ وَقَعَ عَلَى الْمَوْرُوثِ فَهُوَ الَّذِي مَاتَ وَلَا يَرِثُهُ أَحَدُ الْوَالِدَيْنِ وَلَا أَحَدٌ مِنَ الْأَوْلَادِ، ثُمَّ قَالَ إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ ارْتَفَعَ امْرُؤٌ بِمُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ الظَّاهِرُ، وَمَحَلُّ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ الرَّفْعُ عَلَى الصِّفَةِ، أَيْ إِنْ هَلَكَ امْرُؤٌ غَيْرُ ذِي وَلَدٍ.

[Allah Teâlâ'nın: { يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِي الْكَلالَةِ } buyruğundan { فَلَها نِصْفُ ما تَرَكَ } ifadesine kadar olan kısmın tefsiri] Bil ki Allah Teâlâ surenin başında malların hükümlerinden bahsetmiş, surenin sonunu da bununla bitirmiştir ki son kısım ilk kısımla uyumlu olsun; surenin ortası ise dine muhalif fırkalarla münazarayı içermektedir. İlim ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ kelâle hakkında iki ayet indirmiştir; bunlardan biri kışın inmiştir ki o bu surenin başındaki ayettir, diğeri ise yazın inmiştir ki o da bu ayettir. Bundan dolayı bu ayete 'Yaz Ayeti' (Âyetü's-sayf) denilir. Kelâle isminin hem vârise hem de mûrise (miras bırakana) verildiğini zikretmiştik. Vârise isim olursa o, ana-baba ve çocuk dışındaki kimsedir; miras bırakana isim olursa o da ölüp de kendisine ne ana-babasından ne de çocuklarından birinin vâris olmadığı kimsedir. Sonra: { إِنِ امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَها نِصْفُ مَا تَرَكَ } buyurmuştur. 'İmruün' (امْرُؤٌ) kelimesi, açıkta bulunan fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille merfû kılınmıştır. { لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ } cümlesinin iraptaki yeri sıfat olarak merfûdur; yani 'eğer çocuğu olmayan bir adam ölürse' demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ فِيهِ تَقْيِيدَاتٌ ثَلَاثٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْأُخْتَ تَأْخُذُ النِّصْفَ عِنْدَ عَدَمِ الْوَلَدِ، فَأَمَّا عِنْدَ وُجُودِ الْوَلَدِ فَإِنَّهَا لَا تَأْخُذُ النِّصْفَ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ شَرْطُ كَوْنِ الْأُخْتِ تَأْخُذُ النِّصْفَ أَنْ لَا يَكُونَ لِلْمَيِّتِ وَلَدُ ابْنٍ، فَإِنْ كَانَ لَهُ بِنْتٌ فَإِنَّ الْأُخْتَ تَأْخُذُ النِّصْفَ. الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ وَلَدٌ فَإِنَّ الْأُخْتَ تَأْخُذُ النِّصْفَ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، بَلِ الشَّرْطُ أَنْ لَا يكون للميت ولد ولا والد، وذلك لأن الْأُخْتَ لَا تَرِثُ مَعَ الْوَالِدِ بِالْإِجْمَاعِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ وَلَهُ أُخْتٌ الْمُرَادُ مِنْهُ الْأُخْتُ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، أَوْ مِنَ الْأَبِ، لِأَنَّ الْأُخْتَ مِنَ الْأُمِّ وَالْأَخَ مِنَ الْأُمِّ قَدْ بَيَّنَ اللَّه حُكْمَهُ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ بِالْإِجْمَاعِ.

Bil ki bu ayetin zahirinde üç kayıt bulunmaktadır: Birincisi: Ayetin zahiri, çocuğun bulunmadığı durumda kız kardeşin yarım hisse almasını gerektirir; çocuk bulunduğu durumda ise yarım hisse alamaz. Ancak mesele böyle [mutlak] değildir; bilakis kız kardeşin yarım hisse almasının şartı, ölünün erkek çocuğunun (veya oğlunun çocuğunun) bulunmamasıdır. Şayet ölünün kızı varsa, kız kardeş [yine asabe olarak kalanı] yarım olarak alabilir. İkincisi: Ayetin zahiri, ölünün çocuğu olmadığı takdirde kız kardeşin yarım hisse almasını iktiza eder; ancak durum böyle değildir. Bilakis şart, ölünün ne çocuğunun ne de babasının bulunmamasıdır; çünkü icma ile sabit olduğu üzere kız kardeş baba varken mirasçı olamaz. Üçüncüsü: Ayetteki: { وَلَهُ أُخْتٌ } “ve onun bir kız kardeşi bulunursa” buyruğundan maksat öz (ana-baba bir) veya baba bir kız kardeştir; çünkü icma ile sabit olduğu üzere anne bir kız kardeş ile anne bir erkek kardeşin hükmünü Allah Teâlâ surenin başında açıklamıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ يَعْنِي أَنَّ الْأَخَ يَسْتَغْرِقُ مِيرَاثَ الْأُخْتِ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِلْأُخْتِ وَلَدٌ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْأَخَ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ أَوْ مِنَ الْأَبِ، أَمَّا الْأَخُ مِنَ الْأُمِّ فَإِنَّهُ لَا يَسْتَغْرِقُ الْمِيرَاثَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَهُوَ يَرِثُها إِنْ لَمْ يَكُنْ لَها وَلَدٌ } “Eğer kız kardeşin çocuğu yoksa, [erkek kardeş] ona [tamamen] vâris olur” buyurmuştur. Yani kız kardeşin çocuğu olmadığı takdirde erkek kardeş onun mirasının tamamını alır; ancak bu erkek kardeş, öz veya baba bir kardeştir. Anne bir erkek kardeşe gelince, o mirasın tamamını alamaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ وَهَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأُخْتَ الْمَذْكُورَةَ لَيْسَتْ هِيَ الْأُخْتُ مِنَ الْأُمِّ فَقَطْ، وَرُوِيَ أَنَّ الصِّدِّيقَ ﵁ قَالَ فِي خُطْبَتِهِ: أَلَا إِنَّ الْآيَةَ الَّتِي أَنْزَلَهَا اللَّه فِي سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْفَرَائِضِ، فَأَوَّلُهَا: فِي الْوَلَدِ وَالْوَالِدِ، وَثَانِيهَا: فِي الزَّوْجِ وَالزَّوْجَةِ وَالْإِخْوَةِ مِنَ الْأُمِّ، وَالْآيَةُ الَّتِي خَتَمَ بِهَا سُورَةَ النِّسَاءِ أَنْزَلَهَا فِي الْإِخْوَةِ وَالْأَخَوَاتِ مِنَ الْأَبِ وَالْأُمِّ، وَالْآيَةُ الَّتِي خَتَمَ بِهَا سُورَةَ الْأَنْفَالِ أَنْزَلَهَا فِي أُولِي الْأَرْحَامِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ كانَتَا اثْنَتَيْنِ فَلَهُمَا الثُّلُثانِ مِمَّا تَرَكَ وَإِنْ كانُوا إِخْوَةً رِجالًا وَنِساءً فَلِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ } “Şayet [kız kardeşler] iki tane iseler, bıraktığı malın üçte ikisi onlarındır. Eğer kardeşler erkekli kadınlı [birden fazla] iseler, erkeğe iki dişinin hissesi kadar pay vardır” buyurmuştur. Bu ayet, zikredilen kız kardeşin sadece anne bir kız kardeş olmadığına delalet etmektedir. Rivayet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh hutbesinde şöyle demiştir: 'Haberiniz olsun ki; Allah'ın Nisâ Suresi'nde feraiz (miras hükümleri) hakkında indirdiği ayetlerden ilki çocuk ve baba hakkındadır. İkincisi karı-koca ve anne bir kardeşler hakkındadır. Nisâ Suresi'ni kendisiyle bitirdiği ayeti öz ve baba bir kardeşler hakkında indirmiştir. Enfâl Suresi'ni kendisiyle bitirdiği ayeti ise akrabalar (ulu'l-erhâm) hakkında indirmiştir.'

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا وفيه وجوه: الأول: قال البصريون: المضاف هاهنا مَحْذُوفٌ وَتَقْدِيرُهُ: يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ كَرَاهَةَ أَنْ تضلوا، إلا أنه حذف المضاف كقوله وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُفَ: ٨٢] الثَّانِي:

Sonra Allah Teâlâ: { يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ أَنْ تَضِلُّوا } “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” buyurmuştur. Bu ifadede birkaç vecih vardır: Birincisi: Basralılar şöyle demiştir: Burada muzaf (tamlanan) mahzuftur; takdiri 'sapmanızı kerih gördüğü için Allah size açıklıyor' şeklindedir. Ancak: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf 82] “[Halkına soracağın] kasabaya sor” buyruğunda olduğu gibi muzaf hazfedilmiştir. İkincisi:

قَالَ الْكُوفِيُّونَ: حَرْفُ النَّفْيِ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمْ لِئَلَّا تَضِلُّوا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فَاطِرٍ: ٤١] أَيْ لِئَلَّا تَزُولَا. الثَّالِثُ: قَالَ الْجُرْجَانِيُّ صَاحِبُ «النَّظْمِ» : يُبَيِّنُ اللَّه لَكُمُ الضَّلَالَةَ لِتَعْلَمُوا أَنَّهَا ضَلَالَةٌ فَتَجَنَّبُوهَا.

Kûfeliler şöyle demiştir: Nefiy (olumsuzluk) harfi mahzuftur; takdiri 'sapmayasınız diye Allah size açıklıyor' şeklindedir. Bunun benzeri: { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } [Fâtır 41] “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri zeval bulmasınlar (yok olup gitmesinler) diye tutar” ayetidir; yani 'zeval bulmamaları için' demektir. Üçüncüsü: «en-Nazm» adlı eserin sahibi Cürcânî şöyle demiştir: 'Allah sapıklığı size açıklıyor ki onun sapıklık olduğunu bilesiniz de ondan sakınasınız.'

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ فَيَكُونُ بَيَانُهُ حَقًّا وَتَعْرِيفُهُ صِدْقًا.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Dolayısıyla O'nun açıklaması hak, bildirmesi doğrudur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لَطِيفَةً عَجِيبَةً، وَهِيَ أَنَّ أَوَّلَهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى بَيَانِ كَمَالِ قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى فَإِنَّهُ قال:

Bil ki bu surede hayret verici latif bir nükte bulunmaktadır: O da surenin başının Allah Teâlâ'nın kudretinin kemalini açıklamayı içermesidir. Nitekim şöyle buyurmuştur:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ [النِّسَاءِ: ١] وَهَذَا دَالٌّ عَلَى سَعَةِ الْقُدْرَةِ، وَآخِرَهَا مُشْتَمِلٌ عَلَى بَيَانِ كَمَالِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ وَهَذَانِ الْوَصْفَانِ هُمَا اللَّذَانِ بِهِمَا تَثْبُتُ الرُّبُوبِيَّةُ وَالْإِلَهِيَّةُ وَالْجَلَالَةُ وَالْعِزَّةُ، وَبِهِمَا يَجِبُ عَلَى الْعَبْدِ أَنْ يَكُونَ مُطِيعًا لِلْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي مُنْقَادًا لِكُلِّ التَّكَالِيفِ.

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ } [Nisâ 1] “Ey insanlar! Sizi tek bir nefisten yaratan Rabbinizden sakının”. Bu, kudretin genişliğine delalet eder. Surenin sonu ise ilmin kemalini açıklamayı içermektedir ki o da: { وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğudur. Bu iki vasıf, rabliğin, ilahlığın, celâlin ve izzetin kendileriyle sabit olduğu iki vasıftır. Kulun emirlere ve yasaklara itaatkâr olması, bütün tekliflere boyun eğmesi de bu iki vasıf sebebiyle vacip olur.

قَالَ الْمُصَنِّفُ فَرَغْتُ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ يَوْمَ الثُّلَاثَاءِ ثَانِيَ عَشَرَ جُمَادَى الْآخِرَةِ مِنْ سَنَةِ خمس وتسعين وخمسمائة.

Müellif [Fahreddîn er-Râzî] dedi ki: 'Bu surenin tefsirini beş yüz doksan beş senesinin Cemâziyelâhir ayının on ikinci Salı günü tamamladım.'