Binûn

Nisâ Suresi — 35. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Ayrılığa düşenler de onun hakkında tam bir şüphe içindedirler. Bu hususta zanna uymak dışında hiçbir bilgileri yoktur”. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي قَوْلِهِ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ هُمُ النَّصَارَى وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بِأَسْرِهِمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّ الْيَهُودَ قَتَلُوهُ، إِلَّا أَنَّ كِبَارَ فِرَقِ النَّصَارَى ثَلَاثَةٌ: النُّسْطُورِيَّةُ، وَالْمَلْكَانِيَّةُ، وَالْيَعْقُوبِيَّةُ.

Birinci Mesele: Bil ki { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ } “onun hakkında ayrılığa düşenler” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onların Hıristiyanlar olduğudur. Zira onlar her ne kadar Yahudilerin onu öldürdüğü konusunda ittifak etmiş olsalar da, Hıristiyanların üç büyük fırkası şunlardır: Nastûrîlik, Melkânîlik ve Ya'kūbîlik.

أَمَّا النُّسْطُورِيَّةُ فَقَدْ زَعَمُوا أَنَّ الْمَسِيحَ صُلِبَ مِنْ جِهَةِ نَاسُوتِهِ لَا من جهة لا هوته، وَأَكْثَرُ الْحُكَمَاءِ يَرَوْنَ مَا يَقْرُبُ مِنْ هَذَا الْقَوْلِ، قَالُوا: لِأَنَّهُ ثَبَتَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ هَذَا الْهَيْكَلِ بَلْ هُوَ إِمَّا جسم شريف مناسب فِي هَذَا الْبَدَنِ، وَإِمَّا جَوْهَرٌ رُوحَانِيٌّ مُجَرَّدٌ فِي ذَاتِهِ وَهُوَ مُدَبِّرٌ فِي هَذَا الْبَدَنِ، فَالْقَتْلُ إِنَّمَا وَرَدَ عَلَى هَذَا الْهَيْكَلِ، وَأَمَّا النَّفْسُ الَّتِي هِيَ فِي الْحَقِيقَةِ عِيسَى ﵇ فَالْقَتْلُ مَا وَرَدَ عَلَيْهِ، لَا يُقَالُ: فَكُلُّ إِنْسَانٍ كَذَلِكَ فَمَا الْوَجْهُ لِهَذَا التَّخْصِيصِ؟ لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ نَفْسَهُ كَانَتْ قُدُسِيَّةً عُلْوِيَّةً سَمَاوِيَّةً شَدِيدَةَ الْإِشْرَاقِ بِالْأَنْوَارِ الْإِلَهِيَّةِ عَظِيمَةَ الْقُرْبِ مِنْ أَرْوَاحِ الْمَلَائِكَةِ، وَالنَّفْسُ مَتَى كَانَتْ كَذَلِكَ لَمْ يَعْظُمْ تَأَلُّمُهَا بِسَبَبِ الْقَتْلِ وَتَخْرِيبِ الْبَدَنِ، ثُمَّ إِنَّهَا بَعْدَ الِانْفِصَالِ عَنْ ظُلْمَةِ الْبَدَنِ تتخلص إلى فسحة السموات وَأَنْوَارِ عَالَمِ الْجَلَالِ فَيَعْظُمُ بَهْجَتُهَا وَسَعَادَتُهَا هُنَاكَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذِهِ الْأَحْوَالَ غَيْرُ حَاصِلَةٍ لِكُلِّ النَّاسِ بَلْ هِيَ غَيْرُ حَاصِلَةٍ مِنْ مَبْدَأِ خِلْقَةِ آدَمَ ﵇ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ إِلَّا لِأَشْخَاصٍ قَلِيلِينَ، فَهَذَا هُوَ الْفَائِدَةُ فِي تَخْصِيصِ عِيسَى ﵇ بِهَذِهِ الْحَالَةِ.

Nastûrîlere gelince; onlar Mesîh'in lahûtu (ilahî yönü) bakımından değil, nâsûtu (insanî yönü) bakımından çarmıha gerildiğini iddia etmişlerdir. Hükemânın (filozofların) çoğu da bu görüşe yakın bir kanaattedir. Onlar şöyle demişlerdir: Çünkü insanın bu yapıdan (beden kalıbından) ibaret olmadığı, bilakis ya bu beden içindeki latif/şerefli bir cisim yahut da zatı itibarıyla mücerret ve bu bedeni yöneten ruhanî bir cevher olduğu sabittir. Dolayısıyla öldürme fiili ancak bu yapıya yönelmiştir; gerçekte Îsâ aleyhisselâm olan nefse ise ölüm vaki olmamıştır. «Her insan böyledir, o halde [Îsâ'ya] bu tahsisin gerekçesi nedir?» denilemez. Zira biz deriz ki: Onun nefsi kutsî, ulvî, semavî, ilahî nurlarla son derece aydınlanmış ve meleklerin ruhlarına pek yakın bir nefisti. Nefis böyle olduğunda, öldürülme ve bedenin tahrip olması sebebiyle acısı büyümez; üstelik bedenin karanlığından ayrıldıktan sonra semaların genişliğine ve celâl âleminin nurlarına kavuşarak oradaki sevinç ve mutluluğu pek büyük olur. Malumdur ki bu durumlar bütün insanlar için gerçekleşmez; bilakis Âdem aleyhisselâm'ın yaratılışının başlangıcından kıyamet kopuncaya kadar ancak pek az kimse için hâsıl olur. İşte Îsâ aleyhisselâm'ın bu durumla tahsis edilmesindeki fayda budur.

وَأَمَّا الْمَلْكَانِيَّةُ فَقَالُوا: الْقَتْلُ وَالصَّلْبُ وَصَلَا إِلَى اللَّاهُوتِ بِالْإِحْسَاسِ وَالشُّعُورِ لَا بِالْمُبَاشَرَةِ.

Melkânîlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Öldürme ve çarmıha germe, doğrudan değil; hissetme ve algılama yoluyla lahûta ulaşmıştır.

وَقَالَتِ الْيَّعْقُوبِيَّةُ: الْقَتْلُ وَالصَّلْبُ وَقَعَا بِالْمَسِيحِ الَّذِي هُوَ جَوْهَرٌ مُتَوَلِّدٌ مِنْ جَوْهَرَيْنِ، فَهَذَا هُوَ شَرْحُ مَذَاهِبِ النَّصَارَى فِي هَذَا الْبَابِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ.

Ya'kūbîler ise şöyle demiştir: Öldürme ve çarmıha germe, iki cevherden doğan tek bir cevher olan Mesîh'in başına gelmiştir. İşte Hıristiyanların bu konudaki mezheplerinin açıklaması budur. { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ } “Ayrılığa düşenler de onun hakkında tam bir şüphe içindedirler” buyruğundan kastedilen de budur.

القول الثَّانِي: إِنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينِ اخْتَلَفُوا هُمُ الْيَهُودُ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ لَمَّا قَتَلُوا الشَّخْصَ الْمُشَبَّهَ بِهِ كَانَ الشَّبَهُ قَدْ أُلْقِيَ عَلَى وَجْهِهِ وَلَمْ يُلْقَ عَلَيْهِ شَبَهُ جَسَدِ عِيسَى ﵇، فَلَمَّا قَتَلُوهُ وَنَظَرُوا إِلَى بَدَنِهِ قَالُوا:

İkinci Görüş: İhtilaf edenlerden maksat Yahudilerdir. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Kendisine benzerlik verilen şahsı öldürdüklerinde benzerlik yalnızca onun yüzüne verilmiş, Îsâ aleyhisselâm'ın bedeninin benzerliği verilmemişti. Onu öldürüp bedenine baktıklarında şöyle dediler:

الْوَجْهُ وَجْهُ عِيسَى وَالْجَسَدُ جَسَدُ غَيْرِهِ. الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ الْيَهُودَ حَبَسُوا عِيسَى مع عشرة مِنْ الْحَوَارِيِّينَ فِي

«Yüz Îsâ'nın yüzü, fakat beden başkasının bedeni.» İkincisi: Süddî şöyle demiştir: Yahudiler Îsâ'yı on havariyle birlikte bir

بَيْتٍ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الْيَهُودِ لِيُخْرِجَهُ وَيَقْتُلَهُ، فَأَلْقَى اللَّه شَبَهَ عِيسَى عَلَيْهِ وَرُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ، فَأَخَذُوا ذَلِكَ الرَّجُلَ وَقَتَلُوهُ عَلَى أَنَّهُ عِيسَى ﵇، ثُمَّ/ قَالُوا: إِنْ كَانَ هَذَا عِيسَى فَأَيْنَ صَاحِبُنَا، وَإِنْ كَانَ صَاحِبَنَا فَأَيْنَ عِيسَى؟ فَذَلِكَ اخْتِلَافُهُمْ فِيهِ.

evde hapsettiler. Yahudilerden bir adam onu dışarı çıkarıp öldürmek için yanına girdi; bunun üzerine Allah Îsâ'nın benzerliğini onun üzerine attı, [Îsâ] ise göğe yükseltildi. O adamı yakalayıp Îsâ aleyhisselâm zannederek öldürdüler. Sonra dediler ki: «Eğer bu Îsâ ise bizim arkadaşımız nerede? Yok eğer bu bizim arkadaşımız ise Îsâ nerede?» İşte onların onun hakkındaki ihtilafları budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ نُفَاةُ الْقِيَاسِ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَقَالُوا: الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ اتِّبَاعٌ لِلظَّنِّ، وَاتِّبَاعُ الظَّنِّ مَذْمُومٌ فِي كِتَابِ اللَّه بِدَلِيلِ أَنَّهُ إِنَّمَا ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى وصف اليهود والنصارى هاهنا فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ بِهَذَا فَقَالَ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ وَقَالَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ فِي مَذَمَّةِ الْكُفَّارِ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ [الأنعام: ١١٦] وقال في آية أخرى وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً [يُونُسَ: ٣٦] وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اتِّبَاعَ الظَّنِّ مَذْمُومٌ.

İkinci Mesele: Kıyası reddedenler bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Kıyas ile amel etmek zanna uymaktır. Zanna uymak ise Allah'ın Kitabı'nda yerilmiştir; zira O, bunu ancak yerme makamında zikretmiştir. Görmez misin ki Allah Teâlâ burada Yahudi ve Hıristiyanları zemmetme makamında bu vasıfla nitelemiş ve { مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلَّا اتِّباعَ الظَّنِّ } “Bu hususta zanna uymak dışında hiçbir bilgileri yoktur” buyurmuştur. En'âm Suresi'nde de kâfirleri yerme sadedinde { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ } [En'âm 116] “Onlar ancak zanna uyarlar ve onlar sadece yalan uydururlar” buyurmuş, başka bir ayette ise { وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً } [Yûnus 36] “Şüphesiz zan, haktan hiçbir şeyi ifade etmez (gerçeğin yerini tutmaz)” buyurmuştur. Bütün bunlar zanna uymanın yerildiğini gösterir.

وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْعَمَلَ بِالْقِيَاسِ اتباع الظن، فَإِنَّ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ لَمَّا دَلَّ عَلَى الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ كَانَ الْحُكْمُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ الْقِيَاسِ مَعْلُومًا لَا مَظْنُونًا، وَهَذَا الْكَلَامُ لَهُ غَوْرٌ وَفِيهِ بحث.

Cevap: Kıyasla amel etmenin zanna uymak olduğunu kabul etmiyoruz. Zira kesin delil kıyasla amel etmeyi gösterince, kıyastan elde edilen hüküm zanla bilinen değil, kesin olarak bilinen (malum) bir hüküm olur. Bu sözün derinliği ve üzerinde inceleme yapılacak yönleri vardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ.

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Onu kesin olarak öldürmediler. Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti” buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: يَقِينُ عَدَمِ الْقَتْلِ، وَالْآخَرُ يَقِينُ عَدَمِ الْفِعْلِ، فَعَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُمْ شَاكُّونَ فِي أَنَّهُ هَلْ قَتَلُوهُ أَمْ لَا، ثُمَّ أَخْبَرَ مُحَمَّدًا بِأَنَّ الْيَقِينَ حَاصِلٌ بِأَنَّهُمْ مَا قَتَلُوهُ، وَعَلَى التَّقْدِيرِ الثَّانِي يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ شَاكُّونَ في أنه هل قتلوه؟ ثُمَّ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَتَلُوا ذَلِكَ الشَّخْصَ الَّذِي قَتَلُوهُ لَا عَلَى يَقِينٍ أَنَّهُ عِيسَى ﵇، بل حين ما قَتَلُوهُ كَانُوا شَاكِّينَ فِي أَنَّهُ هَلْ هُوَ عِيسَى أَمْ لَا، وَالِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَهُ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَهَذَا الْكَلَامُ إِنَّمَا يَصِحُّ إِذَا تَقَدَّمَ الْقَطْعُ وَالْيَقِينُ بِعَدَمِ الْقَتْلِ.

Bil ki bu lafız iki ihtimal taşır: Birincisi: Öldürmenin gerçekleşmediğine dair kesinlik; diğeri ise [onların] fiili bilmelerinin kesin olmamasıdır. Birinci takdire göre anlam şöyle olur: Allah Teâlâ, onların Îsâ'yı öldürüp öldürmedikleri hususunda şüphe içinde olduklarını haber vermiş; sonra da Muhammed'e, onların onu kesinlikle öldürmedikleri bilgisinin mevcut olduğunu bildirmiştir. İkinci takdire göre ise anlam şudur: Onlar onu öldürüp öldürmedikleri hususunda şüphe içindedirler. Sonra bunu, öldürdükleri o şahsı onun Îsâ aleyhisselâm olduğuna dair bir kesin bilgiye dayanarak değil, bilakis onu öldürürlerken Îsâ olup olmadığı hususunda şüphe içinde oldukları halde öldürdüklerini belirterek pekiştirmiştir. Birinci ihtimal daha evladır; zira Allah Teâlâ bundan sonra { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti” buyurmuştur. Bu söz ise ancak öncesinde öldürmenin vuku bulmadığına dair kesin bir bilgi bulunması halinde sahih olur.

أَمَّا قَوْلُهُ: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti” buyruğuna gelince, bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَالْكِسَائِيُّ بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ بإدغام الكلام فِي الرَّاءِ وَالْبَاقُونَ بِتَرْكِ الْإِدْغَامِ، حُجَّتُهُمَا قُرْبُ مَخْرَجِ اللَّامِ مِنَ الرَّاءِ وَالرَّاءُ أَقْوَى مِنَ اللَّامِ بِحُصُولِ التَّكْرِيرِ فِيهَا، وَلِهَذَا لَمْ يَجُزْ إِدْغَامُ الرَّاءِ فِي اللَّامِ لِأَنَّ الْأَنْقَصَ يُدْغَمُ فِي الْأَفْضَلِ، وَحُجَّةُ الْبَاقِينَ أَنَّ الرَّاءَ وَاللَّامَ حَرْفَانِ مِنْ كَلِمَتَيْنِ فَالْأَوْلَى تَرْكُ الْإِدْغَامِ.

Birinci Mesele: Ebû Amr ve Kisâî { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } ibaresini, lâm harfini râ harfine idğam ederek okumuşlar; diğer kıraat imamları ise idğamsız okumuşlardır. Bu ikisinin delili, lâm harfinin mahrecinin râ harfine yakın olması ve râ harfindeki tekrir sıfatı sebebiyle lâm'dan daha kuvvetli olmasıdır. Bu sebeple râ harfinin lâm harfine idğamı caiz görülmemiştir; zira daha zayıf olan daha üstün olana idğam edilir. Diğerlerinin delili ise râ ve lâm harflerinin iki ayrı kelimeden olmasıdır; dolayısıyla idğamın terk edilmesi daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمُشَبِّهَةُ احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ فِي إِثْبَاتِ الْجِهَةِ.

İkinci Mesele: Müşebbihe, [Allah hakkında] yön (cihet) isnat etme hususunda Allah Teâlâ'nın: { بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ } “Bilakis Allah onu kendi katına yükseltti” buyruğunu delil getirmiştir.

وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ الرَّفْعُ إِلَى مَوْضِعٍ لَا يَجْرِي فِيهِ حُكْمُ غَيْرِ اللَّه تَعَالَى كَقَوْلِهِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ [الْبَقَرَةِ: ٢١٠] وَقَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ [النِّسَاءِ: ١٠٠] وَكَانَتِ الْهِجْرَةُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي [الصَّافَّاتِ: ٩٩] .

Cevap: Buradaki maksat, Allah Teâlâ'dan başkasının hükmünün geçerli olmadığı bir makama yükseltilmesidir; tıpkı { وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ } [Bakara 210] “Bütün işler Allah'a döndürülür” buyruğunda olduğu gibi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } [Nisâ 100] “Kim evinden Allah'a ve Resûlüne hicret ederek çıkarsa”; o vakitte hicret ise Medine'ye idi. İbrâhîm de şöyle demiştir: { إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } [Sâffât 99] “Ben Rabbime gidiyorum”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: رَفْعُ عِيسَى ﵇ إِلَى السَّمَاءِ ثَابِتٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ فِي آلِ عِمْرَانَ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا [آلِ عِمْرَانَ: ٥٥] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ عَقِيبَ مَا شَرَحَ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَى عِيسَى أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ مِنَ الْبَلَاءِ وَالْمِحْنَةِ أَنَّهُ رَفَعَهُ إِلَيْهِ دَلَّ ذَلِكَ على أن رفعه إلى أَعْظَمُ فِي بَابِ الثَّوَابِ مِنَ الْجَنَّةِ وَمِنْ كُلِّ مَا فِيهَا مِنَ اللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تَفْتَحُ عَلَيْكَ بَابَ مَعْرِفَةِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ.

Üçüncü Mesele: Îsâ aleyhisselâm'ın semaya yükseltilmesi bu ayetle sabittir. Bu ayetin bir benzeri Âl-i İmrân Suresi'ndeki şu buyruktur: { إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Âl-i İmrân 55] “Seni vefat ettireceğim, seni kendime yükselteceğim ve seni inkâr edenlerden arındıracağım”. Bil ki Allah Teâlâ, Îsâ'ya pek çok çeşit bela ve mihnetin ulaştığını açıkladıktan hemen sonra onu kendi katına yükselttiğini zikretmiştir; bu da onun kendi katına yükseltilmesinin, sevap bakımından cennetten ve oradaki bütün cismanî lezzetlerden daha büyük olduğuna delalet eder. İşte bu ayet, senin önüne ruhanî saadetleri bilme kapısını açar.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً.

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Allah Azîzdir, Hakîmdir” buyurdu.

وَالْمُرَادُ مِنَ الْعِزَّةِ كَمَالُ الْقُدْرَةِ، وَمِنَ الْحِكْمَةِ كَمَالُ الْعِلْمِ، فَنَبَّهَ بِهَذَا عَلَى أَنَّ رَفْعَ عيسى من الدنيا إلى السموات وَإِنْ كَانَ كَالْمُتَعَذِّرِ عَلَى الْبَشَرِ لَكِنَّهُ لَا تَعَذُّرَ فِيهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَتِي وَإِلَى حِكْمَتِي، وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا [الْإِسْرَاءِ: ١] فَإِنَّ الْإِسْرَاءَ وَإِنْ كَانَ مُتَعَذِّرًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ مُحَمَّدٍ إِلَّا أَنَّهُ سَهْلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى قُدْرَةِ الْحَقِّ سُبْحَانَهُ ثُمَّ قال تعالى:

İzzetten maksat kudretin kemali, hikmetten maksat ise ilmin kemalidir. Bununla şuna dikkat çekilmiştir: Îsâ'nın dünyadan semalara yükseltilmesi insanlar için adeta imkânsız gibi görünse de, Benim kudretime ve hikmetime nispetle bunda hiçbir imkânsızlık yoktur. Bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun benzeridir: { سُبْحانَ الَّذِي أَسْرى بِعَبْدِهِ لَيْلًا } [İsrâ 1] “Kulu [Muhammed]'i bir gece yürüten [Allah] her türlü noksanlıktan münezzehtir”. Çünkü İsrâ, Muhammed'in kudretine nispetle imkânsız olsa da, Hakk Teâlâ'nın kudretine nispetle pek kolaydır. Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة النساء (٤) : آية ١٥٩]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 159]

وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً (١٥٩)

{ وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلاَّ لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } (159) “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın. Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahit olacaktır”.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ فَضَائِحَ الْيَهُودِ وَقَبَائِحَ أَفْعَالِهِمْ وَشَرَحَ أَنَّهُمْ قَصَدُوا قَتْلَ عِيسَى ﵇ وَبَيَّنَ أَنَّهُ مَا حَصَلَ لَهُمْ ذَلِكَ الْمَقْصُودُ، وَأَنَّهُ حَصَلَ لِعِيسَى أَعْظَمُ الْمَنَاصِبِ وَأَجَلُّ الْمَرَاتِبِ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الْيَهُودَ الذين كانوا مبالغين في عداوته لَا يَخْرُجُ أَحَدٌ مِنْهُمْ مِنَ الدُّنْيَا إِلَّا بَعْدَ أَنْ يُؤْمِنَ بِهِ فَقَالَ: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ.

Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin rezilliklerini ve çirkin fiillerini zikredip Îsâ aleyhisselâm'ı öldürmeyi kastettiklerini açıkladıktan, onların bu maksatlarına ulaşamadıklarını ve Îsâ'nın en büyük makamlara ve en yüce derecelere nail olduğunu belirttikten sonra; ona düşmanlıkta aşırıya giden bu Yahudilerden hiçbirinin ona iman etmeden dünyadan ayrılmayacağını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın”.

وَاعْلَمْ أَنَّ كَلِمَةَ (إِنْ) بِمَعْنَى (مَا) النَّافِيَةِ كَقَوْلِهِ وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مَرْيَمَ: ٧١] فَصَارَ التَّقْدِيرُ:

Bil ki [ayetin başındaki] (إِنْ - in) edatı, nefiy bildiren (مَا - mâ) anlamındadır; tıpkı { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } [Meryem 71] “Sizden oraya uğramayacak hiç kimse yoktur” buyruğunda olduğu gibi. Buna göre takdir şöyle olur:

وَمَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ. ثُمَّ إِنَّا نَرَى أَكْثَرَ الْيَهُودِ يَمُوتُونَ وَلَا يُؤْمِنُونَ بِعِيسَى ﵇.

«Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki mutlaka ona iman edecek olmasın.» Oysa biz Yahudilerin çoğunun Îsâ aleyhisselâm'a iman etmeden öldüklerini görmekteyiz.

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا رُوِيَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ قَالَ: قَالَ الْحَجَّاجُ إِنِّي مَا قَرَأْتُهَا إِلَّا وَفِي نَفْسِي مِنْهَا شَيْءٌ، يَعْنِي هَذِهِ الْآيَةَ فَإِنِّي أَضْرِبُ عُنُقَ الْيَهُودِيِّ وَلَا أَسْمَعُ مِنْهُ ذَلِكَ. فَقُلْتُ: إِنَّ الْيَهُودِيَّ إِذَا حَضَرَهُ الْمَوْتُ ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ وَجْهَهُ وَدُبُرَهُ، وَقَالُوا يَا عَدُوَّ اللَّه أَتَاكَ عِيسَى نَبِيًّا فَكَذَّبْتَ بِهِ، فَيَقُولُ آمَنْتُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّه، وَتَقُولُ لِلنَّصْرَانِيِّ: أَتَاكَ عِيسَى نَبِيًّا فَزَعَمْتَ أَنَّهُ هُوَ اللَّه وَابْنُ اللَّه، / فَيَقُولُ: آمَنْتُ أَنَّهُ عَبْدُ اللَّه فَأَهْلُ الْكِتَابِ يُؤْمِنُونَ بِهِ، وَلَكِنْ حَيْثُ لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ، فَاسْتَوَى الْحَجَّاجُ جَالِسًا وَقَالَ: عَمَّنْ نَقَلْتَ هَذَا؟ فَقُلْتُ: حَدَّثَنِي بِهِ محمد بن علي بن الْحَنَفِيَّةِ فَأَخَذَ يَنْكُتُ فِي الْأَرْضِ بِقَضِيبٍ ثُمَّ قَالَ: لَقَدْ أَخَذْتَهَا مِنْ عَيْنٍ صَافِيَةٍ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ فَسَّرَهُ كَذَلِكَ فَقَالَ لَهُ عِكْرِمَةُ: فَإِنْ خَرَّ مِنْ سَقْفِ بَيْتٍ أَوِ احْتَرَقَ أَوْ أَكَلَهُ سَبُعٌ قَالَ: يَتَكَلَّمُ بِهَا فِي الْهَوَاءِ وَلَا تَخْرُجُ رُوحُهُ حَتَّى يُؤْمِنَ بِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبي إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ بِضَمِّ النُّونِ عَلَى مَعْنَى وَإِنْ مِنْهُمْ أَحَدٌ إِلَّا سَيُؤْمِنُونَ بِهِ قَبْلَ موتهم لأن أحدا يصلح للجمع، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَالْفَائِدَةُ فِي إِخْبَارِ اللَّه تَعَالَى بِإِيمَانِهِمْ بِعِيسَى قَبْلَ مَوْتِهِمْ أَنَّهُمْ مَتَى عَلِمُوا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْإِيمَانِ بِهِ لَا مَحَالَةَ فَلِأَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ حَالَ مَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ أَوْلَى مِنْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ حَالَ مَا لَا يَنْفَعُهُمْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ.

Bunun cevabı iki vecihledir: Birincisi: Şehr b. Havşeb'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Haccâc dedi ki: «Ben bu ayeti her okuyuşumda içimde bundan dolayı bir tereddüt oluşuyor; zira ben Yahudinin boynunu vuruyorum da ondan bunu (Îsâ'ya iman ettiğini) işitmiyorum.» Bunun üzerine ben dedim ki: «Yahudiye ölüm geldiğinde melekler onun yüzüne ve arkasına vururlar ve 'Ey Allah'ın düşmanı! Îsâ sana peygamber olarak geldi de sen onu yalanladın!' derler. O da 'Onun Allah'ın kulu olduğuna iman ettim' der. Hıristiyana da: 'Îsâ sana peygamber olarak geldi de sen onun Allah ve Allah'ın oğlu olduğunu iddia ettin' derler. O da: 'Onun Allah'ın kulu olduğuna iman ettim' der. Dolayısıyla Ehl-i Kitap ona iman eder, fakat bu imanın kendilerine fayda vermeyeceği bir anda [iman ederler].» Bunun üzerine Haccâc doğrulup oturdu ve: «Bunu kimden naklettin?» dedi. Ben de: «Bunu bana Muhammed b. Ali b. el-Hanefiyye anlattı» dedim. Bunun üzerine elindeki değnekle yere vurmaya başladı ve: «Andolsun ki bunu duru bir kaynaktan almışsın!» dedi. İbn Abbâs'tan da bu ayeti böyle tefsir ettiği rivayet edilmiştir. İkrime ona: «Peki adam evin damından düşse yahut yansa veya onu yırtıcı bir hayvan yese [durum nasıl olur]?» diye sorunca, o: «Havadayken bu sözü söyler ve ona iman etmedikçe ruhu çıkmaz» demiştir. Übeyy'in { إِلَّا لَيُؤْمِنُنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِمْ } şeklindeki nûn harfinin dammesiyle olan kıraati de buna delalet eder; bunun manası «Onlardan hiç kimse yoktur ki ölümlerinden önce ona mutlaka iman edecek olmasınlar» demektir; çünkü 'ehad' kelimesi çoğul anlamında kullanılmaya elverişlidir. el-Keşşâf sahibi [Zemahşerî] şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın ölümlerinden önce Îsâ'ya iman edeceklerini haber vermesindeki fayda şudur: Onlar eninde sonunda ona iman etmenin kaçınılmaz olduğunu bildiklerinde, bu imanın kendilerine fayda vereceği bir anda iman etmeleri, kendilerine fayda vermeyeceği bir anda iman etmelerinden elbette daha evladır.»

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي الْجَوَابِ عَنْ أَصْلِ السُّؤَالِ: أَنَّ قَوْلَهُ قَبْلَ مَوْتِهِ أَيْ قَبْلَ مَوْتِ عِيسَى، وَالْمُرَادُ أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ الَّذِينَ يَكُونُونَ مَوْجُودِينَ فِي زَمَانِ نُزُولِهِ لَا بُدَّ وَأَنْ يُؤْمِنُوا بِهِ: قَالَ بَعْضُ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّهُ لَا يُمْنَعُ نُزُولَهُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الدُّنْيَا إِلَّا أَنَّهُ إِنَّمَا يَنْزِلُ عِنْدَ ارْتِفَاعِ التَّكَالِيفِ أَوْ بِحَيْثُ لَا يُعْرَفُ، إِذْ لَوْ نَزَلَ مَعَ بَقَاءِ التَّكَالِيفِ عَلَى وَجْهٍ يُعْرَفُ أَنَّهُ عِيسَى ﵇ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ نَبِيًّا وَلَا نَبِيَّ بَعْدَ مُحَمَّدٍ ﵊، أَوْ غَيْرَ نَبِيٍّ وَذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَهَذَا الْإِشْكَالُ عِنْدِي ضَعِيفٌ لِأَنَّ انْتِهَاءَ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى مَبْعَثِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَعِنْدَ مَبْعَثِهِ انْتَهَتْ تِلْكَ الْمُدَّةُ، فَلَا يَبْعُدُ أَنْ يَصِيرَ بَعْدَ نُزُولِهِ تَبَعًا لِمُحَمَّدٍ ﵊.

Asıl soruya verilen cevabın ikinci vechi: { قَبْلَ مَوْتِهِ } “ölümünden önce” ifadesinin, yani «Îsâ'nın ölümünden önce» anlamına gelmesidir. Kastedilen şudur: Onun [yeryüzüne] inişi zamanında mevcut olacak olan Ehl-i Kitap, mutlaka ona iman edecektir. Kelamcılardan bazıları şöyle demiştir: Onun semadan dünyaya inmesine bir engel yoktur; ancak o, mükellefiyetlerin kalktığı anda yahut tanınmayacak bir şekilde iner. Zira eğer mükellefiyetler devam ederken ve Îsâ aleyhisselâm olduğu bilinecek şekilde inseydi; ya peygamber olurdu —ki Muhammed aleyhisselâm'dan sonra peygamber yoktur— yahut peygamber olmazdı ki bu da peygamberler hakkında caiz değildir. Bana göre bu müşkül zayıftır; çünkü peygamberlerin son bulması Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilmesine kadardır; onun gönderilmesiyle o süre sona ermiştir. Dolayısıyla [Îsâ'nın] indikten sonra Muhammed aleyhisselâm'a tabi bir kimse olması uzak bir ihtimal değildir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً قِيلَ: يَشْهَدُ عَلَى الْيَهُودِ أَنَّهُمْ كَذَّبُوهُ وَطَعَنُوا فِيهِ، وَعَلَى النَّصَارَى أَنَّهُمْ أَشْرَكُوا بِهِ، وَكَذَلِكَ كُلُّ نَبِيٍّ شَاهِدٌ على أمته ثم قال تعالى:

Daha sonra Allah Teâlâ: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكُونُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً } “Kıyamet gününde de o, onların aleyhine şahit olacaktır” buyurdu. Denildi ki: Yahudilerin aleyhine kendisini yalanladıklarına ve kendisine dil uzattıklarına dair şahitlik eder; Hıristiyanların aleyhine de kendisini [Allah'a] ortak koştuklarına dair şahitlik eder. Nitekim her peygamber kendi ümmetine şahittir. Daha sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٠ الى ١٦١]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 160-161]

فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١)

{ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ كَثِيراً (١٦٠) وَأَخْذِهِمُ الرِّبَوا وَقَدْ نُهُوا عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٦١) } “(160) Yahudilerin yaptıkları zulüm ve birçok kimseyi Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle, kendilerine daha önce helal kılınmış olan temiz ve hoş şeyleri onlara haram kıldık. (161) Kendilerine yasaklandığı halde faiz almaları ve insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle de [bunu yaptık]. İçlerinden inkâr edenlere ise elem dolu bir azap hazırladık”.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ فَضَائِحَ أَعْمَالِ الْيَهُودِ وَقَبَائِحَ الْكَافِرِينَ وَأَفْعَالِهِمْ ذَكَرَ عَقِيبَهُ تَشْدِيدَهُ تَعَالَى عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، أَمَّا تَشْدِيدُهُ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى حَرَّمَ عَلَيْهِمْ طَيِّبَاتٍ كَانَتْ مُحَلَّلَةً لَهُمْ قَبْلَ ذَلِكَ، كَمَا قَالَ تَعَالَى فِي مَوْضِعٍ آخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٤٦] ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ مَا هُوَ كَالْعِلَّةِ الْمُوجِبَةِ لِهَذِهِ التَّشْدِيدَاتِ.

Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin rezil amellerini, kâfirlerin çirkinliklerini ve fiillerini açıkladıktan hemen sonra dünyada ve ahirette onlara yönelik şiddetli muamelesini zikretmiştir. Dünyadaki şiddetli muamelesine gelince; Allah Teâlâ daha önce kendilerine helal olan temiz şeyleri onlara haram kılmıştır; nitekim Allah Teâlâ başka bir yerde şöyle buyurmuştur: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما إِلَّا مَا حَمَلَتْ ظُهُورُهُما أَوِ الْحَوايا أَوْ مَا اخْتَلَطَ بِعَظْمٍ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِبَغْيِهِمْ وَإِنَّا لَصادِقُونَ } [En'âm 146] “Yahudi olanlara bütün tırnaklı hayvanları haram kıldık. Sığır ve koyunun da sırtlarının veya bağırsaklarının taşıdığı yahut kemiğe karışan yağları hariç olmak üzere iç yağlarını onlara haram kıldık. Taşkınlıkları sebebiyle onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz”. Sonra Allah Teâlâ bu ağır hükümlerin gerektirici illeti mesabesinde olan hususları beyan etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَنْوَاعَ الذُّنُوبِ مَحْصُورَةٌ فِي نَوْعَيْنِ: الظُّلْمِ لِلْخَلْقِ، وَالْإِعْرَاضِ عَنِ الدِّينِ الْحَقِّ، أَمَّا ظُلْمُ الْخَلْقِ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ إِنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ فِي غَايَةِ الْحِرْصِ فِي طَلَبِ الْمَالِ، فَتَارَةً يُحَصِّلُونَهُ بِالرِّبَا مَعَ أَنَّهُمْ نُهُوا عَنْهُ، وَتَارَةً بِطَرِيقِ الرِّشْوَةِ وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ [الْمَائِدَةِ: ٤٣] فَهَذِهِ الْأَرْبَعَةُ هِيَ الذُّنُوبُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّشْدِيدِ عَلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ، أَمَّا التَّشْدِيدُ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ تَحْرِيمِ الطَّيِّبَاتِ عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا التَّشْدِيدُ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً.

Bil ki günah çeşitleri iki türe münhasırdır: Yaratılmışlara zulmetmek ve hak dinden yüz çevirmek. Yaratılmışlara zulmetmeye { وَبِصَدِّهِمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolundan alıkoymaları sebebiyle” buyruğu ile işaret edilmiştir. Üstelik onlar bununla beraber mal talebinde son derece hırslıdırlar; bu yüzden onu bazen menedildikleri halde faiz yoluyla, bazen de rüşvet yoluyla elde ederler ki { وَأَكْلِهِمْ أَمْوالَ النَّاسِ بِالْباطِلِ } “insanların mallarını haksız yere yemeleri sebebiyle” buyruğundan maksat budur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِ أَكَّالُونَ لِلسُّحْتِ } [Mâide 42] “Yalana kulak verirler, haramı tıka basa yerler” buyruğudur. İşte bu dört husus, dünyada ve ahirette onların aleyhine ağır hükümler verilmesini gerektiren günahlardır. Dünyadaki ağır hüküm, daha önce zikredilen temiz şeylerin kendilerine haram kılınmasıdır. Ahiretteki ağır hüküm ise { وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “İçlerinden inkâr edenlere ise elem dolu bir azap hazırladık” buyruğundan kastedilen husustur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَصَفَ طَرِيقَةَ الْكُفَّارِ وَالْجُهَّالِ مِنَ اليهود وصف طريقة المؤمنين منهم.

Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin kâfirlerinin ve cahillerinin tutumunu vasfettikten sonra, içlerinden inananların tutumunu vasfetmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٦٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 162]

لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً (١٦٢)

{ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْهُمْ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } (162) “Fakat içlerinden ilimde derinleşmiş olanlar ve müminler; sana indirilene de senden önce indirilene de iman ederler. O namazı dosdoğru kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve ahiret gününe iman edenler var ya; işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz”.

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّه بْنُ سَلَامٍ وَأَصْحَابُهُ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ الثَّابِتُونَ فِيهِ، وَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ الْمُسْتَدِلُّونَ بِأَنَّ الْمُقَلِّدَ يَكُونُ بِحَيْثُ إِذَا شُكِّكَ يَشُكُّ، وَأَمَّا الْمُسْتَدِلُّ فَإِنَّهُ لَا يَتَشَكَّكُ الْبَتَّةَ، فَالرَّاسِخُونَ هُمُ الْمُسْتَدِلُّونَ وَالْمُؤْمِنُونَ، يَعْنِي الْمُؤْمِنِينَ مِنْهُمْ أَوِ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وارتفع الراسخون على الابتداء ويُؤْمِنُونَ خَبَرُهُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ/ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ وَعَائِشَةَ أَنَّهُمَا قَالَا: إِنَّ فِي الْمُصْحَفِ لَحْنًا وَسَتُقِيمُهُ الْعَرَبُ بِأَلْسِنَتِهَا.

Birinci Mesele: Bil ki bundan maksat, Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır ki onlar ilimde râsih (derinleşmiş) ve onda sebat etmiş kimselerdir. Onlar gerçekte delile dayanan kimselerdir; zira taklitçi olan kimse, şüpheye düşürüldüğünde şüpheye düşer; delile dayanan kimse ise asla şüpheye düşmez. Râsihûn (derinleşenler), delil getirenler ve müminlerdir; yani onlardan iman edenler yahut Muhacirler ve Ensar'dan olan müminlerdir. (الراسخون - er-Râsihûne) kelimesi mübteda (özne) olarak merfûdur, { يُؤْمِنُونَ } “iman ederler” ise onun haberidir (yüklemidir). Allah Teâlâ'nın { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “o namazı kılanlar ve zekâtı verenler” buyruğuna gelince, bunda birkaç görüş vardır: Birincisi: Osman ve Âişe'den rivayet edildiğine göre onlar: «Mushaf'ta lahn (dilbilgisi hatası) vardır, Araplar onu dilleriyle düzeltecektir» demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّ هَذَا الْمُصْحَفَ مَنْقُولٌ بِالنَّقْلِ الْمُتَوَاتِرِ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ فَكَيْفَ يُمْكِنُ ثُبُوتُ اللَّحْنِ فِيهِ، الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الْبَصْرِيِّينَ: إِنَّهُ نُصِبَ عَلَى الْمَدْحِ لِبَيَانِ فَضْلِ الصَّلَاةِ، قَالُوا إِذَا قُلْتَ: مَرَرْتُ بِزَيْدٍ الْكَرِيمِ فَلَكَ أَنْ تَجُرَّ الْكَرِيمَ لِكَوْنِهِ صِفَةً لِزَيْدٍ، وَلَكَ أَنْ تَنْصِبَهُ عَلَى تَقْدِيرِ أَعْنِي، وَإِنْ شِئْتَ رَفَعْتَ عَلَى تَقْدِيرِ هُوَ الْكَرِيمُ، وَعَلَى هَذَا يُقَالُ: جَاءَنِي قَوْمُكَ الْمُطْعِمِينَ فِي الْمَحَلِّ وَالْمُغِيثُونَ فِي الشَّدَائِدِ، وَالتَّقْدِيرُ جَاءَنِي قَوْمُكَ أَعْنِي الْمَطْعِمِينِ فِي الْمَحَلِّ وَهُمُ الْمُغِيثُونَ فِي الشَّدَائِدِ فَكَذَا هاهنا تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَعْنِي الْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ وَهُمُ الْمُؤْتُونَ الزَّكَاةَ، طَعَنَ الْكِسَائِيُّ فِي هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ: النَّصْبُ عَلَى الْمَدْحِ إِنَّمَا يَكُونُ بَعْدَ تَمَامِ الكلام، وهاهنا لم

Bil ki bu [rivayet] uzaktır (batıldır); çünkü bu Mushaf Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevatir nakille nakledilmiştir; dolayısıyla onda bir lahnin bulunması nasıl mümkün olabilir? İkincisi: Bu Basralıların görüşüdür: Kelime, namazın faziletini beyan etmek üzere övgü (medih) sebebiyle mensub kılınmıştır. Onlar şöyle demişlerdir: «Zeyd'e uğradım, o cömert kişiye» (مررت بزيد الكريمِ / الكريَم / الكريمُ) dediğinde, el-Kerîm kelimesini Zeyd'in sıfatı olduğu için mecrûr da yapabilirsin; «kastediyorum» (أعني) takdiriyle mensub da yapabilirsin; dilersen «o cömerttir» (هو الكريم) takdiriyle merfû da yapabilirsin. Buna binaen şöyle denilir: «Kıtlık zamanında yemek yediren ve darlıkta imdada koşan kavmin bana geldi» (جاءني قومك المطعمين في المحل والمغيثون في الشدائد); takdiri: «Kavmin bana geldi; kıtlık zamanında yemek yedirenleri kastediyorum, onlar darlıkta imdada koşanlardır» şeklindedir. Burada da ayetin takdiri şöyledir: «Namazı kılanları [özellikle] kastediyorum, onlar zekâtı verenlerdir». Kisâî bu görüşe itiraz etmiş ve şöyle demiştir: Medih sebebiyle nasb hali ancak kelam tamamlandıktan sonra olur; burada ise henüz

يَتِمَّ الْكَلَامُ، لِأَنَّ قَوْلَهُ لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مُنْتَظِرٌ لِلْخَبَرِ، وَالْخَبَرُ هُوَ قَوْلُهُ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً.

kelam tamamlanmamıştır. Çünkü { لكِنِ الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ } “Fakat ilimde derinleşmiş olanlar” sözü bir haberi beklemektedir; haber ise { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “işte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” buyruğudur.

وَالْجَوَابُ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْكَلَامَ لَا يَتِمُّ إِلَّا عِنْدَ قَوْلِهِ أُولئِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْخَبَرَ هُوَ قَوْلُهُ يُؤْمِنُونَ وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ الِاعْتِرَاضُ بِالْمَدْحِ بَيْنَ الِاسْمِ وَالْخَبَرِ، وَمَا الدَّلِيلُ عَلَى امْتِنَاعِهِ؟ فَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُعْتَمَدُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ.

Cevap: Kelamın ancak { أُولئِكَ } sözüyle tamamlandığını kabul etmiyoruz; zira biz haberin { يُؤْمِنُونَ } “iman ederler” sözü olduğunu açıkladık. Ayrıca isim ile haber arasına övgü amacıyla itirazî (ara) cümle girmesi niçin caiz olmasın? Bunun imkânsızlığına delil nedir? İşte bu ayette itimat edilen görüş budur.

وَالْقَوْلُ الثَّالِثُ: وَهُوَ اخْتِيَارُ الْكِسَائِيِّ، وَهُوَ أَنَّ الْمُقِيمِينَ خُفِضَ بِالْعَطْفِ عَلَى (مَا) فِي قَوْلِهِ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَالْمَعْنَى: وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ، ثُمَّ عَطَفَ عَلَى قَوْلِهِ وَالْمُؤْمِنُونَ قَوْلَهُ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمُرَادُ بِالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ الْأَنْبِيَاءُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَخْلُ شَرْعُ أَحَدٍ مِنْهُمْ مِنَ الصَّلَاةِ. قَالَ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَعْدَادًا مِنْهُمْ وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٣] وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ وَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّهُمُ الصَّافُّونَ وَهُمُ الْمُسَبِّحُونَ وَأَنَّهُمْ يُسَبِّحُونَ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ لَا يَفْتُرُونَ، فَقَوْلُهُ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يَعْنِي يُؤْمِنُونَ بِالْكُتُبِ، وَقَوْلُهُ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ يعني يُؤْمِنُونَ بِالرُّسُلِ. الرَّابِعُ: جَاءَ فِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ وَالْمُقِيمُونَ الصَّلَاةَ بِالْوَاوِ، وَهِيَ قِرَاءَةُ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ وَالْجَحْدَرِيِّ وَعِيسَى الثَّقَفِيِّ.

Üçüncü Görüş: Kisâî'nin tercihidir; o da (المقيمين - el-mükīmîne) kelimesinin { بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } buyruğundaki (ما - mâ) lafzına atfedilerek mecrûr olduğudur. Anlam şudur: «Müminler sana indirilene, senden önce indirilene ve namazı ikame edenlere inanırlar.» Sonra { وَالْمُؤْمِنُونَ } buyruğuna { وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } buyruğu atfedilmiştir. Namazı kılanlardan maksat ise peygamberlerdir; zira onlardan hiçbirinin şeriatı namazdan hâli olmamıştır. Nitekim Allah Teâlâ, Enbiyâ Suresi'nde peygamberlerden bir kısmını zikrettikten sonra şöyle buyurmuştur: { وَأَوْحَيْنا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْراتِ وَإِقامَ الصَّلاةِ } [Enbiyâ 73] “Onlara hayırlı işler yapmayı ve namaz kılmayı vahyettik”. Namazı ikame edenlerden maksadın melekler olduğu da söylenmiştir; Allah onları saf saf dizilenler, tesbih edenler ve gece gündüz bıkıp usanmadan tesbihte bulunanlar olarak vasfetmiştir. Dolayısıyla O'nun { يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } buyruğu kitaplara iman ederler, { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ } buyruğu ise elçilere iman ederler demektir. Dördüncüsü: Abdullah b. Mes'ûd'un Mushaf'ında vâv ile (والمقيمون الصلاة - ve'l-mükīmûne's-salâte) şeklinde geçmektedir; bu aynı zamanda Mâlik b. Dînâr, el-Cahderî ve Îsâ es-Sekafî'nin kıraatidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: الْأَوَّلُ: الْعُلَمَاءُ بِأَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى فَقَطْ. وَالثَّانِي: الْعُلَمَاءُ بِذَاتِ اللَّه وَصِفَاتِ اللَّه فَقَطْ. وَالثَّالِثُ: الْعُلَمَاءُ بِأَحْكَامِ اللَّه وَبِذَاتِ اللَّه، أَمَّا الْفَرِيقُ الْأَوَّلُ فَهُمُ الْعَالِمُونَ بِأَحْكَامِ اللَّه وَتَكَالِيفِهِ وَشَرَائِعِهِ، وَأَمَّا الثَّانِي: فَهُمُ الْعَالِمُونَ بِذَاتِ اللَّه وَبِصِفَاتِهِ الْوَاجِبَةِ وَالْجَائِزَةِ وَالْمُمْتَنِعَةِ، وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَهُمُ الْمَوْصُوفُونَ بِالْعَامِلِينَ وَهُمْ أَكَابِرُ الْعُلَمَاءِ، وَإِلَى هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ أَشَارَ النَّبِيُّ ﷺ

İkinci Mesele: Bil ki âlimler üç kısımdır: Birincisi: Sadece Allah Teâlâ'nın hükümlerini bilen âlimler. İkincisi: Sadece Allah'ın zatını ve sıfatlarını bilen âlimler. Üçüncüsü: Hem Allah'ın hükümlerini hem de Allah'ın zatını bilen âlimler. Birinci zümre; Allah'ın hükümlerini, mükellefiyetlerini ve şeriatlerini bilenlerdir. İkincisi; Allah'ın zatını ve O'nun vacip, caiz ve mümtenî olan sıfatlarını bilenlerdir. Üçüncüsü ise; amil olanlar diye nitelenenlerdir ki bunlar âlimlerin en büyükleridir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu üç kısma

بِقَوْلِهِ: «جَالِسِ الْعُلَمَاءَ وَخَالِطِ الْحُكَمَاءَ وَرَافِقِ الْكُبَرَاءَ» .

şu sözüyle işaret etmiştir: «Âlimlerle otur, hakîmlerle kaynaş ve büyüklerle arkadaşlık et.»

وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ رَاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ، ثُمَّ شَرَحَ ذَلِكَ فَبَيَّنَ أَوَّلًا: كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ بِأَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى وَعَامِلِينَ بِتِلْكَ الْأَحْكَامِ، فَأَمَّا عِلْمُهُمْ بِأَحْكَامِ اللَّه فَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَأَمَّا عَمَلُهُمْ بِتِلْكَ الْأَحْكَامِ فَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَخَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِمَا أَشْرَفَ الطَّاعَاتِ لِأَنَّ الصَّلَاةَ أَشْرَفُ الطَّاعَاتِ الْبَدَنِيَّةِ، وَالزَّكَاةَ أَشْرَفُ الطَّاعَاتِ الْمَالِيَّةِ، وَلَمَّا شَرَحَ كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ بِأَحْكَامِ اللَّه وَعَامِلِينَ بِهَا شَرَحَ بَعْدَ ذَلِكَ كَوْنَهُمْ عَالِمِينَ باللَّه، وَأَشْرَفُ الْمَعَارِفِ الْعِلْمُ بِالْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ، فَالْعِلْمُ بِالْمَبْدَأِ هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْعِلْمُ بِالْمَعَادِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَمَّا شَرَحَ هَذِهِ الْأَقْسَامَ ظَهَرَ كَوْنُ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ عَالِمِينَ بِأَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى وَعَامِلِينَ بِهَا وَظَهَرَ كَوْنُهُمْ عَالِمِينَ باللَّه وَبِأَحْوَالِ الْمَعَادِ، وَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الْعُلُومُ وَالْمَعَارِفُ ظَهَرَ كَوْنُهُمْ رَاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَتَجَاوَزَ هَذَا الْمَقَامَ فِي الْكَمَالِ وَعُلُوِّ الدَّرَجَةِ، ثُمَّ أَخْبَرَ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً.

Bunu bildiğinde deriz ki: Allah Teâlâ onları ilimde râsih (derinleşmiş) olmakla nitelendirmiş, sonra bunu açıklayarak ilk olarak onların Allah Teâlâ'nın hükümlerini bildiklerini ve o hükümlerle amel ettiklerini beyan etmiştir. Onların Allah'ın hükümlerini bilmelerine gelince; { وَالْمُؤْمِنُونَ يُؤْمِنُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “Müminler sana indirilene ve senden önce indirilene iman ederler” buyruğundan kastedilen budur. O hükümlerle amel etmelerine gelince; { وَالْمُقِيمِينَ الصَّلاةَ وَالْمُؤْتُونَ الزَّكاةَ } “o namazı kılanlar ve zekâtı verenler” buyruğu ile kastedilen budur. İbadetlerin en şereflisi oldukları için bu ikisi özellikle zikredilmiştir; çünkü namaz bedenî ibadetlerin, zekât ise malî ibadetlerin en şereflisidir. Onların Allah'ın hükümlerini bildiklerini ve onlarla amel ettiklerini açıkladıktan sonra, Allah'ı bildiklerini açıklamıştır. Bilgilerin en şereflisi ise mebde' (başlangıç/yaratılış) ve meâd (son/ahiret) bilgisidir. Mebde' bilgisi { وَالْمُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ } “Allah'a iman edenler” buyruğundan maksattır; meâd bilgisi ise { وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “ve ahiret gününe” buyruğundan maksattır. Bu kısımları açıkladığında; bu zikredilen kimselerin Allah Teâlâ'nın hükümlerini bildikleri ve onlarla amel ettikleri, ayrıca Allah'ı ve ahiret hallerini bildikleri ortaya çıkmıştır. Bu ilimler ve marifetler hâsıl olduğunda, onların ilimde râsih oldukları açığa çıkmıştır; çünkü insanın kemal ve mertebe yüceliğinde bu makamı aşması mümkün değildir. Sonra onlar hakkında { أُولئِكَ سَنُؤْتِيهِمْ أَجْراً عَظِيماً } “İşte onlara büyük bir mükâfat vereceğiz” buyurarak haber vermiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٣ الى ١٦٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 163-165]

إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥)

{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنا إِلى إِبْراهِيمَ وَإِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْباطِ وَعِيسى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهارُونَ وَسُلَيْمانَ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً (١٦٣) وَرُسُلاً قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلاً لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً (١٦٤) رُسُلاً مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلاَّ يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٦٥) } “(163) Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. İbrâhîm'e, İsmâil'e, İshâk'a, Ya'kūb'a, torunlarına, Îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Hârûn'a ve Süleymân'a da vahyettik. Dâvûd'a da Zebûr'u verdik. (164) Daha önce sana anlattığımız peygamberlere de anlatmadığımız peygamberlere de [vahyettik]. Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu. (165) Müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik] ki, peygamberlerden sonra insanların Allah'a karşı bir hücceti (mazereti) kalmasın. Allah Azîzdir, Hakîmdir”.

[في قوله تعالى إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ إلى قوله وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } buyruğundan { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Ayetle ilgili meseleler şunlardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى أَنَّ الْيَهُودَ سَأَلُوا الرَّسُولَ ﷺ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ، وَذَكَرَ تَعَالَى بَعْدَهُ أَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَ ذَلِكَ لِأَجْلِ الِاسْتِرْشَادِ وَلَكِنْ لِأَجْلِ الْعِنَادِ وَاللَّجَاجِ، وَحَكَى أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنْ فَضَائِحِهِمْ وَقَبَائِحِهِمْ، وَامْتَدَّ الْكَلَامُ إِلَى هَذَا الْمَقَامِ، شَرَعَ الآية فِي الْجَوَابِ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ فَقَالَ: إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَالْمَعْنَى: أَنَّا تَوَافَقْنَا عَلَى نُبُوَّةِ نُوحٍ وَإِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَجَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَعَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْحَى إِلَيْهِمْ، وَلَا طَرِيقَ إِلَى الْعِلْمِ بِكَوْنِهِمْ أَنْبِيَاءَ اللَّه وَرُسُلَهُ إِلَّا ظُهُورُ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِمْ وَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْمُعْجِزَاتِ عَلَى التَّعْيِينِ، وَمَا أَنْزَلَ اللَّه عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ كِتَابًا بِتَمَامِهِ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ إِلَى مُوسَى، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ عَدَمُ إِنْزَالِ الْكِتَابِ عَلَى هَؤُلَاءِ دُفْعَةً وَاحِدَةً قَادِحًا فِي نُبُوَّتِهِمْ، بَلْ كَفَى فِي إِثْبَاتِ نُبُوَّتِهِمْ ظُهُورُ نَوْعٍ وَاحِدٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْمُعْجِزَاتِ عَلَيْهِمْ، عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ الشُّبْهَةَ زَائِلَةٌ، وَأَنَّ إِصْرَارَ الْيَهُودِ عَلَى طَلَبِ هَذِهِ الْمُعْجِزَةِ بَاطِلٌ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ إِثْبَاتَ الْمَدْلُولِ يَتَوَقَّفُ عَلَى ثُبُوتِ الدَّلِيلِ، ثُمَّ إِذَا حَصَلَ الدَّلِيلُ وَتَمَّ فَالْمُطَالَبَةُ بِدَلِيلٍ آخَرَ تَكُونُ طَلَبًا لِلزِّيَادَةِ وَإِظْهَارًا لِلتَّعَنُّتِ وَاللَّجَاجِ، واللَّه ﷾ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ، فَلَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ لِأَحَدٍ بِأَنَّهُ لِمَ أَعْطَى هَذَا الرَّسُولَ هَذِهِ الْمُعْجِزَةَ وَذَلِكَ الرَّسُولَ الْآخَرَ مُعْجِزًا آخَرَ، وَهَذَا الْجَوَابُ المذكور هاهنا هُوَ الْجَوَابُ الْمَذْكُورُ فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً [الْإِسْرَاءِ: ٩٠] إِلَى قَوْلِهِ قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ٩٣] يَعْنِي أَنَّكَ إِنَّمَا ادَّعَيْتَ الرِّسَالَةَ، وَالرَّسُولُ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ مُعْجِزَةٍ تَدُلُّ عَلَى صِدْقِهِ، وَذَلِكَ قَدْ حَصَلَ، وَأَمَّا أَنْ تَأْتِيَ بِكُلِّ مَا يُطْلَبُ مِنْكَ فَذَاكَ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ الرِّسَالَةِ، فَهَذَا جَوَابٌ مُعْتَمَدٌ عَنِ الشُّبْهَةِ الَّتِي أَوْرَدَهَا الْيَهُودُ، وَهُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendilerine gökten bir kitap indirmesini istediklerini nakledip; arkasından onların bunu doğru yolu bulmak için değil, inat ve diretme sebebiyle istediklerini zikredip; onların pek çok rezillik ve çirkinliklerini anlatıp söz bu makama kadar uzayınca, bu ayet o şüpheye cevap vermeye başlayarak şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ كَما أَوْحَيْنا إِلى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “Nûh'a ve ondan sonraki peygamberlere vahyettiğimiz gibi sana da vahyettik”. Anlam şudur: Biz Nûh'un, İbrâhîm'in, İsmâil'in ve bu ayette zikredilen herkesin peygamberliği ve Allah Teâlâ'nın onlara vahyettiği hususunda [seninle] mutabıkız. Onların Allah'ın peygamberleri ve elçileri olduğunu bilmenin yolu ise sadece kendilerinde mucizelerin zuhur etmesidir; onlardan her biri için belirli türde başka bir mucize vardır. Allah bu zikredilenlerin her birine Mûsâ'ya indirdiği gibi bir kitabı bütünüyle toptan indirmemiştir. Bu kimselere kitabın bir defada toptan indirilmemiş olması onların peygamberliğine halel getirmediğine, bilakis peygamberliklerinin ispatı için kendilerinde mucize türlerinden bir türün zuhur etmesi yeterli olduğuna göre; bildik ki bu şüphe zail olmuştur ve Yahudilerin bu mucizeyi talep etmekteki ısrarları batıldır. Bu husustaki sözün tahkiki şudur: Medlûlün (delalet edilen şeyin) ispatı delilin sübutuna bağlıdır; delil hâsıl olup tamamlanınca başka bir delil talep etmek fazlalık istemek ve inat ile dikbaşlılık göstermek olur. Allah celle celâluhu dilediğini yapar ve istediği gibi hükmeder. Bu peygambere şu mucizeyi verip diğer peygambere başka bir mucizeyi niçin verdi diye O'na hiç kimsenin itiraz hakkı yoktur. Burada zikredilen bu cevap, Allah Teâlâ'nın şu buyruğundaki cevabın aynısıdır: { وَقالُوا لَنْ نُؤْمِنَ لَكَ حَتَّى تَفْجُرَ لَنا مِنَ الْأَرْضِ يَنْبُوعاً } [İsrâ 90] “Onlar dediler ki: 'Bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız...'” ayetinden { قُلْ سُبْحانَ رَبِّي هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا } [İsrâ 93] “De ki: Rabbimi tenzih ederim; ben ancak elçi olarak gönderilmiş bir beşer değil miyim?'” ayetine kadar olan kısımdır. Yani sen ancak elçilik davasında bulundun; elçinin ise doğruluğuna delalet eden bir mucizesi olması gerekir ki bu da gerçekleşmiştir. Senden her istenileni getirmek ise elçiliğin şartından değildir. İşte Yahudilerin öne sürdüğü şüpheye karşı itimat edilen cevap budur ve bu ayetin asıl maksadı da odur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: الْإِيحَاءُ الْإِعْلَامُ عَلَى سَبِيلِ الْخَفَاءِ، قَالَ تَعَالَى: فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا [مَرْيَمَ: ١١] أَيْ أَشَارَ إِلَيْهِمْ، وَقَالَ وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي [الْمَائِدَةِ: ١١١] وَقَالَ وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ [النَّحْلِ: ٦٨] وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى [الْقَصَصِ: ٧] وَالْمُرَادُ بِالْوَحْيِ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ الثَّلَاثَةِ الْإِلْهَامُ.

İkinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Îhâ (vahyediş), gizli bir yolla bildirmektir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَأَوْحى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا } [Meryem 11] “Onlara sabah akşam tesbih edin diye vahyetti” yani işaret etti buyurmuştur. Yine { وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي } [Mâide 111] “Havarilere 'Bana iman edin' diye vahyettiğim vakit”; { وَأَوْحى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ } [Nahl 68] “Rabbin bala arısına vahyetti” ve { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } [Kasas 7] “Mûsâ'nın annesine vahyettik” buyurmuştur. Bu üç ayetteki vahiyden maksat ilhamdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُوا إِنَّمَا بَدَأَ تَعَالَى بِذِكْرِ نُوحٍ لِأَنَّهُ أَوَّلُ نَبِيٍّ شَرَعَ اللَّه تَعَالَى عَلَى لِسَانِهِ الْأَحْكَامَ وَالْحَلَالَ وَالْحَرَامَ، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ ثُمَّ خَصَّ بَعْضَ النَّبِيِّينَ بِالذِّكْرِ لِكَوْنِهِمْ أَفْضَلَ مِنْ غَيْرِهِمْ كَقَوْلِهِ وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] .

Üçüncü Mesele: Âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın söze Nûh'u zikrederek başlamasının sebebi, onun Allah Teâlâ'nın diliyle hükümleri, helali ve haramı şeriat olarak vazettiği ilk peygamber olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ { وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ } “ve ondan sonraki peygamberlere” buyurmuş; ardından da peygamberlerden bazısını başkalarından daha faziletli oldukları için özel olarak zikretmiştir; tıpkı { وَمَلائِكَتِهِ وَرُسُلِهِ وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } [Bakara 98] “Meleklerine, elçilerine, Cibrîl'e ve Mîkâl'e...” buyruğunda olduğu gibi.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ الْمَذْكُورِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ سِوَى مُوسَى ﵇ اثْنَا عَشَرَ وَلَمْ يُذْكَرْ مُوسَى/ مَعَهُمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا: إِنْ كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ نَبِيًّا فَأْتِنَا بِكِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ دُفْعَةً وَاحِدَةً كَمَا أَتَى مُوسَى عَلَيْهِ السَّلَامُ

Bil ki bu ayette Mûsâ aleyhisselâm hariç zikredilen peygamberler on iki tanedir; Mûsâ ise onların arasında zikredilmemiştir. Bunun sebebi şudur: Yahudiler «Ey Muhammed! Eğer gerçekten bir peygambersen, Mûsâ aleyhisselâm'ın getirdiği gibi bize de gökten bir defada toptan bir kitap getir» demişlerdi.

بِالتَّوْرَاةِ دُفْعَةً وَاحِدَةً، فاللَّه تَعَالَى أَجَابَ عَنْ هَذِهِ الشُّبْهَةِ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءَ الِاثْنَيْ عَشَرَ كُلُّهُمْ كَانُوا أَنْبِيَاءَ وَرُسُلًا مَعَ أَنَّ وَاحِدًا مِنْهُمْ مَا أَتَى بِكِتَابٍ مِثْلِ التَّوْرَاةِ دُفْعَةً واحدة، وإذا كان المقصود من تعديد هؤلاء الأنبياء عليهم الصلاة والسلام هذا المعنى لم يجر ذكر موسى معهم، ثُمَّ خَتَمَ ذِكْرَ الْأَنْبِيَاءِ بِقَوْلِهِ وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً يَعْنِي أَنَّكُمُ اعْتَرَفْتُمْ بِأَنَّ الزَّبُورَ مِنْ عِنْدِ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُ مَا نَزَلَ عَلَى دَاوُدَ دُفْعَةً وَاحِدَةً فِي أَلْوَاحٍ مِثْلَ مَا نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ دُفْعَةً وَاحِدَةً عَلَى مُوسَى ﵇ فِي الْأَلْوَاحِ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ نُزُولَ الْكِتَابِ لَا عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ لَا يَقْدَحُ فِي كَوْنِ الْكِتَابِ مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَهَذَا إِلْزَامٌ حَسَنٌ قَوِيٌّ.

Tevrat'ı bir defada toptan [getirdi]. Allah Teâlâ bu şüpheye, bu on iki peygamberin hepsinin birer peygamber ve elçi olmalarına rağmen, hiçbirinin Tevrat gibi bir kitabı bir defada toptan getirmediği şeklinde cevap vermiştir. Bu peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm sayılmasından maksat bu mana olunca, Mûsâ onların arasında zikredilmemiştir. Sonra peygamberlerin zikrini { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” buyruğuyla noktalamıştır; yani siz Zebûr'un Allah katından olduğunu itiraf ettiniz. Hâlbuki o da Dâvûd'a, Tevrat'ın Mûsâ aleyhisselâm'a levhalar hâlinde bir defada toptan indiği gibi levhalar hâlinde bir defada toptan inmemiştir. Bu da göstermektedir ki, kitabın Tevrat'ın indiği şekilde inmemiş olması, o kitabın Allah katından olmasına halel getirmez. Bu ise gayet güzel ve kuvvetli bir ilzamdır (bağlayıcı delildir).

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الزَّبُورُ الْكِتَابُ، وَكُلُّ كِتَابٍ زَبُورٌ، وَهُوَ فَعُولٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، كَالرَّسُولِ وَالرَّكُوبِ وَالْحَلُوبِ، وَأَصْلُهُ مِنْ زَبَرْتُ بِمَعْنَى كَتَبْتُ، وقد ذكرنا ما فيه عند قوله جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨٤] .

Dördüncü Mesele: Dilciler şöyle demiştir: Zebûr (الزَّبُورُ), kitaptır ve her kitaba zebûr denir. Bu kelime, 'resûl' (elçi), 'rekûb' (binilen binek) ve 'halûb' (sağılan hayvan) gibi 'mef'ûl' (yazılmış) anlamında 'fe'ûl' veznindedir. Aslı ise 'yazdım' anlamındaki 'zebertü' (زَبَرْتُ) fiilinden gelir. Bu konudaki açıklamayı { جاؤُ بِالْبَيِّناتِ وَالزُّبُرِ } [Âl-i İmrân 184] “...apaçık deliller ve sahifeler getirdiler” buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ زَبُوراً بِضَمِّ الزَّايِ فِي كُلِّ الْقُرْآنِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، حُجَّةُ حَمْزَةَ أَنَّ الزَّبُورَ مَصْدَرٌ فِي الْأَصْلِ، ثُمَّ اسْتُعْمِلَ فِي الْمَفْعُولِ كَقَوْلِهِمْ: ضَرْبُ الْأَمِيرِ، وَنَسْجُ فُلَانٍ فَصَارَ اسْمًا ثُمَّ جُمِعَ عَلَى زُبُرٍ كَشُهُودٍ وَشُهُدٍ، وَالْمَصْدَرُ إِذَا أُقِيمَ مَقَامَ الْمَفْعُولِ فَإِنَّهُ يَجُوزُ جَمْعُهُ كَمَا يُجْمَعُ الْكِتَابُ عَلَى كُتُبٍ، فَعَلَى هَذَا، الزَّبُورُ الْكِتَابُ، وَالزُّبُرُ بِضَمِّ الزَّايِ الْكُتُبُ، أَمَّا قِرَاءَةُ الْبَاقِينَ فَهِيَ أَوْلَى لِأَنَّهَا أَشْهَرُ، وَالْقِرَاءَةُ بِهَا أَكْثَرُ.

Beşinci Mesele: Hamza, Kur'an'ın tamamında { زَبُوراً } kelimesini 'zâ' harfinin ötresiyle (zübûran) okumuştur; diğer kıraat imamları ise fetha ile (zebûran) okumuşlardır. Hamza'nın delili şudur: 'Zebûr' kelimesi aslen bir mastardır; daha sonra 'emîrin vuruşu' (darbü'l-emîr) ve 'filancanın dokuması' (nescü fülân) sözlerinde olduğu gibi mef'ûl (dokunmuş/yazılmış) anlamında kullanılmış, böylece bir isim hâline gelmiş; ardından da 'şühûd' kelimesinin çoğulunun 'şühüd' gelmesi gibi 'zübür' şeklinde çoğul yapılmıştır. Mastar, mef'ûl yerine kaim kılındığında, 'kitâb'ın çoğulunun 'kütüb' yapılması gibi onun da çoğul yapılması caizdir. Buna göre, 'zebûr' kitap demektir; 'zâ'nın ötresiyle 'zübür' ise kitaplar anlamına gelir. Diğer kıraat imamlarının okuyuşuna gelince, o daha meşhur ve kendisiyle daha çok okunan kıraat olduğu için daha evladır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَرُسُلًا قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ وَرُسُلًا لَمْ نَقْصُصْهُمْ عَلَيْكَ } “Daha önce sana durumlarını anlattığımız elçiler ve sana durumlarını anlatmadığımız elçiler de [gönderdik]” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ انْتَصَبَ قَوْلُهُ رُسُلًا بِمُضْمَرٍ يُفَسِّرُهُ قَوْلُهُ قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ أَحْوَالَ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ فِي الْقُرْآنِ، وَالْأَكْثَرُونَ غَيْرُ مَذْكُورِينَ عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ.

Bil ki { رُسُلًا } “elçiler” kelimesi, { قَدْ قَصَصْناهُمْ عَلَيْكَ } “durumlarını sana anlattığımız” ifadesinin tefsir ettiği gizli bir fiil ile mansub olmuştur. Anlam şudur: Allah Teâlâ Kur'an'da ancak peygamberlerden bazısının durumlarını zikretmiştir; pek çoğu ise tafsilatlı bir şekilde zikredilmemiştir.

ثُمَّ قَالَ وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً وَالْمُرَادُ أَنَّهُ بَعَثَ كُلَّ هَؤُلَاءِ الْأَنْبِيَاءِ وَالرُّسُلِ وَخَصَّ مُوسَى ﵇ بِالتَّكَلُّمِ مَعَهُ، وَلَمْ يَلْزَمْ مِنْ تَخْصِيصِ مُوسَى ﵇ بِهَذَا التَّشْرِيفِ الطَّعْنُ فِي نُبُوَّةِ سَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَكَذَلِكَ لَمْ يَلْزَمْ مِنْ تَخْصِيصِ مُوسَى بِإِنْزَالِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً طَعْنٌ فِيمَنْ أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْهِ الْكِتَابَ لَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ، وعن إبراهيم ويحيى بن وثاب أنهما قرءا وَكَلَّمَ اللَّهُ بِالنَّصْبِ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: وَكَلَّمَ اللَّه مَعْنَاهُ وَجَرَحَ اللَّه مُوسَى بِأَظْفَارِ الْمِحَنِ وَمَخَالِبِ الْفِتَنِ وَهَذَا تَفْسِيرٌ بَاطِلٌ.

Sonra { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah, Mûsâ ile bizzat konuştu” buyurmuştur. Maksat şudur: O, bütün bu peygamberleri ve elçileri göndermiş, Mûsâ aleyhisselâm'ı ise kendisiyle konuşmakla hususi kılmıştır. Mûsâ aleyhisselâm'ın bu şerefle hususi kılınmasından, diğer peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm peygamberliğine bir kusur isnat etmek gerekmediği gibi; aynı şekilde Mûsâ'nın Tevrat'ın bir defada toptan indirilmesiyle hususi kılınmasından da, Allah'ın kendisine kitabı bu şekilde indirmediği kimsenin [peygamberliğine] bir kusur isnat etmek gerekmez. İbrâhim ve Yahyâ b. Vessâb'dan, onların { وَكَلَّمَ اللَّهُ } ifadesini lafza-i celâli mansub olarak okudukları rivayet edilmiştir. Bazıları da { وَكَلَّمَ اللَّه } ifadesinin anlamının 'Allah Mûsâ'yı mihnet tırnaklarıyla ve fitne pençeleriyle yaraladı (kelm etti)' demek olduğunu söylemiştir ki bu, batıl bir tefsirdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye müjdeleyici ve uyarıcı elçiler [gönderdik]. Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ رُسُلًا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْأَوْجَهُ أَنْ يَنْتَصِبَ عَلَى الْمَدْحِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ انْتَصَبَ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ قَوْلِهِ وَرُسُلًا الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: أَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ رُسُلًا فَيَكُونُ مَنْصُوبًا عَلَى الْحَالِ واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: { رُسُلًا } “elçiler” kelimesinin mansub oluşunda şu vecihler vardır: Birincisi: Keşşâf sahibi, 'Medih üzere mansub olması en uygunudur' demiştir. İkincisi: { وَرُسُلًا } “elçiler” kelimesinden bedel olarak mansub olmuştur. Üçüncüsü: Takdiri 'Onlara elçiler olarak vahyettik' şeklinde olup hâl olarak mansub olmasıdır. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ أَيْضًا جَوَابٌ عَنْ شُبْهَةِ الْيَهُودِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ بِعْثَةِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَنْ يُبَشِّرُوا الْخَلْقَ عَلَى اشْتِغَالِهِمْ بِعُبُودِيَّةِ اللَّه، وَأَنْ يُنْذِرُوهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ الْعُبُودِيَّةِ، فَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ مِنَ الْبِعْثَةِ، فَإِذَا حَصَلَ هَذَا الْمَقْصُودُ فَقَدْ كَمُلَ الْغَرَضُ وَتَمَّ الْمَطْلُوبُ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ الْأَصْلِيُّ حَاصِلٌ بِإِنْزَالِ الْكِتَابِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى بَيَانِ هَذَا الْمَطْلُوبِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ لَا يَخْتَلِفُ حَالُ هذا المطلوب

İkinci Mesele: Bil ki bu söz de Yahudilerin şüphesine bir cevaptır. Bunun açıklaması şudur: Peygamberlerin aleyhimüssalâtü vesselâm gönderilmesindeki maksat, mahlukatı Allah'a kullukla meşgul olmaları hususunda müjdelemeleri ve kulluktan yüz çevirmeleri hususunda da onları uyarmalarıdır. İşte peygamber göndermenin asıl maksadı budur. Bu maksat hâsıl olduğunda gaye tamamlanmış, matlup gerçekleşmiş olur. Bu asıl maksat ise, bu matlubun beyanını içeren bir kitabın indirilmesiyle hâsıl olmaktadır. Malumdur ki bu matlubun durumu;

بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْكِتَابُ مَكْتُوبًا فِي الْأَلْوَاحِ أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَبِأَنْ يَكُونَ نَازِلًا دُفْعَةً وَاحِدَةً أَوْ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا، بَلْ لَوْ قِيلَ: إِنَّ إِنْزَالَ الْكِتَابِ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا أَقْرَبُ إِلَى الْمَصْلَحَةِ لَكَانَ أَوْلَى لِأَنَّ الْكِتَابَ إِذَا نَزَلَ دُفْعَةً وَاحِدَةً كَثُرَتِ التَّكَالِيفُ وَتَوَجَّهَتْ بِأَسْرِهَا عَلَى الْمُكَلَّفِينَ فَيَثْقُلُ عَلَيْهِمْ قَبُولُهَا، وَلِهَذَا السَّبَبِ أَصَرَّ قَوْمُ مُوسَى ﵇ عَلَى التَّمَرُّدِ وَلَمْ يَقْبَلُوا تِلْكَ التَّكَالِيفَ، أَمَّا إِذَا نَزَلَ الْكِتَابُ مُنَجَّمًا مُفَرَّقًا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، بَلْ يُنْزِلُ التَّكَالِيفَ شَيْئًا فَشَيْئًا وَجُزْءًا فَجُزْءًا، فَحِينَئِذٍ يَحْصُلُ الِانْقِيَادُ وَالطَّاعَةُ مِنَ الْقَوْمِ وَحَاصِلُ هَذَا الْجَوَابِ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ بِعْثَةِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ هُوَ الْإِعْذَارُ وَالْإِنْذَارُ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلٌ سَوَاءٌ نَزَلَ الْكِتَابُ دُفْعَةً وَاحِدَةً أَوْ لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، فَكَانَ اقْتِرَاحُ الْيَهُودِ فِي إِنْزَالِ الْكِتَابِ دُفْعَةً وَاحِدَةً اقْتِرَاحًا فَاسِدًا. وَهَذَا أَيْضًا جَوَابٌ عَنْ تِلْكَ الشُّبْهَةِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، ثُمَّ خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً يَعْنِي هَذَا الَّذِي يَطْلُبُونَهُ مِنَ الرَّسُولِ أَمْرٌ هَيِّنٌ فِي الْقُدْرَةِ، وَلَكِنَّكُمْ طَلَبْتُمُوهُ عَلَى سَبِيلِ اللَّجَاجِ وَهُوَ تَعَالَى عَزِيزٌ، وَعِزَّتُهُ تَقْتَضِي أَنْ لَا يُجَابَ الْمُتَعَنِّتُ إِلَى مَطْلُوبِهِ فَكَذَلِكَ حِكْمَتُهُ تَقْتَضِي هَذَا الِامْتِنَاعَ لِعِلْمِهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ لَوْ فَعَلَ ذَلِكَ لَبَقُوا مُصِرِّينَ عَلَى لَجَاجِهِمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَعْطَى مُوسَى ﵇ هَذَا التَّشْرِيفَ وَمَعَ ذَلِكَ فَقَوْمُهُ بَقُوا مَعَهُ عَلَى الْمُكَابَرَةِ وَالْإِصْرَارِ وَاللَّجَاجِ واللَّه أَعْلَمُ.

o kitabın levhalarda yazılı olup olmamasıyla veya bir defada toptan yahut parça parça, peyderpey inmesiyle değişmez. Hatta kitabın parça parça ve peyderpey indirilmesinin maslahata daha yakın olduğu söylense, bu daha evla olur. Çünkü kitap bir defada toptan indiğinde mükellefiyetler çoğalır ve hepsi birden mükelleflerin üzerine yüklenir; böylece bunları kabul etmek onlara ağır gelir. İşte bu sebeple Mûsâ aleyhisselâm'ın kavmi serkeşlikte ısrar etmiş ve o mükellefiyetleri kabul etmemiştir. Kitap parça parça ve peyderpey indiğinde ise durum böyle olmaz; aksine mükellefiyetleri peyderpey ve kısım kısım indirir; o vakit kavimden boyun eğme ve itaat meydana gelir. Bu cevabın özeti şudur: Elçilerin gönderilmesinden ve kitapların indirilmesinden maksat, mazeretleri ortadan kaldırmak ve uyarmaktır. Bu maksat ise kitap ister bir defada toptan insin ister böyle olmasın, hâsıl olmaktadır. Dolayısıyla Yahudilerin kitabın bir defada toptan indirilmesini teklif etmeleri batıl bir tekliftir. Bu da söz konusu şüpheye son derece güzel bir cevaptır. Sonra Allah Teâlâ ayeti { وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً } “Allah Azîz'dir, Hakîm'dir” buyruğuyla noktalamıştır; yani onların Peygamber'den istedikleri bu şey kudret açısından çok kolay bir iştir; fakat siz bunu inatlaşma ve diretme yoluyla istediniz. O Teâlâ ise Azîz'dir; O'nun izzeti, hakkı kabul etmeyip inatlaşan kimsenin istediğinin yerine getirilmemesini gerektirir. Aynı şekilde O'nun hikmeti de bu menedişi gerektirir; zira Allah Teâlâ bilmektedir ki, bunu yapsaydı bile onlar inatlarında ısrara devam edeceklerdi. Çünkü Allah Teâlâ Mûsâ aleyhisselâm'a bu şerefi vermişti; buna rağmen kavmi onun yanında büyüklük taslama, ısrar ve inatlaşmaya devam etmişti. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ وُجُوبَ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى لَا يَثْبُتُ إِلَّا بِالسَّمْعِ قَالُوا لِأَنَّ قَوْلَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَبْلَ الْبِعْثَةِ يَكُونُ لِلنَّاسِ حُجَّةٌ فِي تَرْكِ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا [الْإِسْرَاءِ: ١٥] وَقَوْلُهُ وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى [طه: ١٣٤] .

Üçüncü Mesele: Arkadaşlarımız (Eş'arî âlimleri), Allah Teâlâ'yı bilmenin (marifetullah) vacip oluşunun ancak sem' (vahiy) ile sabit olacağına bu ayetle delil getirmişlerdir. Şöyle demişlerdir: Çünkü { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye” buyruğu, peygamber gönderilmesinden önce insanların taat ve ibadetleri terk etme hususunda bir hüccetlerinin bulunduğuna delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَما كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا } [İsrâ 15] “Biz bir elçi göndermedikçe azap edici değiliz”; { وَلَوْ أَنَّا أَهْلَكْناهُمْ بِعَذابٍ مِنْ قَبْلِهِ لَقالُوا رَبَّنا لَوْلا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ آياتِكَ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَذِلَّ وَنَخْزى } [Tâhâ 134] “Eğer biz onları ondan önce bir azap ile helak etseydik, mutlaka 'Rabbimiz! Bize bir elçi gönderseydin de alçalmadan ve rezil olmadan önce ayetlerine uysaydık ya!' derlerdi.”

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ قَدْ يَحْتَجُّ عَلَى الرَّبِّ، وَأَنَّ الَّذِي يَقُولُهُ أَهْلُ السُّنَّةِ مِنْ أَنَّهُ تَعَالَى لَا اعْتِرَاضَ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ، وَأَنَّ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا يَشَاءُ كَمَا يَشَاءُ لَيْسَ بِشَيْءٍ قَالُوا: لِأَنَّ قَوْلَهُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ يَقْتَضِي أَنَّ لَهُمْ عَلَى اللَّه حُجَّةً قَبْلَ الرُّسُلِ، وَذَلِكَ يُبْطِلُ قَوْلَ أَهْلِ السُّنَّةِ.

Dördüncü Mesele: Mûtezile şöyle demiştir: Bu ayet, kulun Rabbe karşı hüccet ileri sürebileceğine ve Ehl-i Sünnet'in 'Allah Teâlâ'ya hiçbir şeyde itiraz edilemez; O, dilediğini dilediği gibi yapma yetkisine sahiptir' şeklindeki sözünün bir değer taşımadığına delalet etmiştir. Şöyle demişlerdir: Çünkü { لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ } “Elçilerden sonra insanların Allah'a karşı bir hüccetleri olmasın diye” buyruğu, elçilerden önce Allah'a karşı onların bir hüccetinin bulunmasını gerektirir; bu da Ehl-i Sünnet'in sözünü iptal eder.

وَالْجَوَابُ: الْمُرَادُ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّه حُجَّةٌ أَيْ مَا يُشْبِهُ الْحُجَّةَ فِيمَا بَيْنَكُمْ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: وَتَدُلُّ هَذِهِ الْآيَةُ أَيْضًا عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ غَيْرُ جَائِزٍ لِأَنَّ عَدَمَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِذَا كَانَ يَصْلُحُ عُذْرًا فَبِأَنْ يَكُونَ عَدَمُ الْمُكْنَةِ وَالْقُدْرَةِ صَالِحًا لِأَنْ يَكُونَ عُذْرًا كَانَ أولى، وجوابه المعارضة بالعلم واللَّه أعلم.

Cevap: Maksat, 'insanların Allah'a karşı bir hücceti olmasın' yani kendi aranızdaki hüccete benzer bir şeyleri bulunmasın demektir. Mûtezile şöyle demiştir: Bu ayet aynı zamanda güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesinin (teklîf-i mâ lâ yutâk) caiz olmadığına da delalet eder; zira elçi gönderilmemesi bir mazeret olmaya elverişli ise, imkân ve kudretin bulunmayışının mazeret olmaya elverişli olması haydi haydi evladır. Bunun cevabı ise [Allah'ın ezelî] ilmi ile muârız kılınmasıdır (karşıt delil getirilmesidir). Doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٦٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 166]

لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (١٦٦)

{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder ki, onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter.” (166)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ] وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

[Allah Teâlâ'nın { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder” buyruğu hakkında] Ve ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ لكِنِ لَا يُبْتَدَأُ بِهِ لِأَنَّهُ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا سَبَقَ، وَفِي ذَلِكَ الْمُسْتَدْرَكِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ بِأَسْرِهَا جَوَابٌ عَنْ قوله يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ [النِّسَاءِ: ١٥٣] وَهَذَا الْكَلَامُ يَتَضَمَّنُ أَنَّ هَذَا الْقُرْآنَ لَيْسَ كِتَابًا نَازِلًا عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّهُمْ وَإِنْ شَهِدُوا بِأَنَّ الْقُرْآنَ لَمْ يَنْزِلْ عَلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ لَكِنَّ اللَّه يَشْهَدُ بِأَنَّهُ نَازِلٌ عَلَيْهِ مِنَ السَّمَاءِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ

Birinci Mesele: Bil ki { لكِنِ } “Fakat” lafzıyla söze başlanmaz; çünkü o, öncesine yapılan bir istidraktır (düzeltmedir). Kendisinden istidrak yapılan hususta iki görüş vardır: Birincisi: Bu ayetlerin tamamı { يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ } [Nisâ 153] “Kitap ehli senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor” ayetine bir cevaptır. Bu söz, bu Kur'an'ın kendilerine gökten inen bir kitap olmadığı anlamını içerir. Sanki şöyle denilmiştir: Onlar Kur'an'ın ona gökten inmediğine şahitlik etseler de, fakat Allah onun gökten indiğine şahitlik etmektedir. İkincisi: Allah Teâlâ ne zaman ki

إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ [النساء: ١٦٣] قَالَ الْقَوْمُ: نَحْنُ لَا نَشْهَدُ لَكَ بِذَلِكَ، فَنَزَلَ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ.

{ إِنَّا أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } [Nisâ 163] “Biz sana vahyettik” buyurduğunda o kavim: «Biz senin için buna şahitlik etmeyiz» demiş; bunun üzerine { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ } “Fakat Allah şahitlik eder” [ayeti] inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: شَهَادَةُ اللَّه إِنَّمَا عُرِفَتْ بِسَبَبِ أَنَّهُ أَنْزَلَ عَلَيْهِ هَذَا الْقُرْآنَ الْبَالِغَ فِي الْفَصَاحَةِ فِي اللَّفْظِ وَالشَّرَفِ فِي الْمَعْنَى إِلَى حَيْثُ عَجَزَ الْأَوَّلُونَ وَالْآخِرُونَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ، فَكَانَ ذَلِكَ مُعْجِزًا وَإِظْهَارُ الْمُعْجِزَةِ شَهَادَةٌ بِكَوْنِ الْمُدَّعِي صَادِقًا، وَلَمَّا كَانَتْ شَهَادَتُهُ إِنَّمَا عُرِفَتْ بِوَاسِطَةِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ لَا جَرَمَ قَالَ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَيْ يَشْهَدُ لَكَ بِالنُّبُوَّةِ بِوَاسِطَةِ هَذَا الْقُرْآنِ الَّذِي أَنْزَلَهُ إِلَيْكَ.

İkinci Mesele: Allah'ın şahitliği, lafızdaki fesahati ve manasındaki yüceliği bakımından öncekilerin ve sonrakilerin benzerini getirmekten aciz kaldığı bu Kur'an'ı ona indirmesi sebebiyle bilinmiştir. İşte bu bir mucize olmuştur; mucizenin zuhur etmesi ise dava sahibinin doğru sözlü olduğuna bir şahitliktir. O'nun şahitliği Kur'an'ın indirilmesi vasıtasıyla bilindiği içindir ki hiç şüphesiz: { لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder” buyurmuştur; yani sana indirdiği bu Kur'an vasıtasıyla senin peygamberliğine şahitlik eder demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu kendi ilmiyle indirmiştir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ بَيَّنَ صِفَةَ ذَلِكَ الْإِنْزَالِ وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَنْزَلَهُ بِعِلْمٍ تَامٍّ وَحِكْمَةٍ بَالِغَةٍ، فَصَارَ قَوْلُهُ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ جَارِيًا مَجْرَى قَوْلِ الْقَائِلِ: كَتَبْتُ بِالْقَلَمِ وَقَطَعْتُ بِالسِّكِّينِ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَصْفُ الْقُرْآنِ بِغَايَةِ الْحُسْنِ وَنِهَايَةِ الْكَمَالِ، وَهَذَا مِثْلُ مَا يُقَالُ فِي الرَّجُلِ الْمَشْهُورِ بِكَمَالِ الْفَضْلِ وَالْعِلْمِ إِذَا صَنَّفَ كِتَابًا وَاسْتَقْصَى فِي تَحْرِيرِهِ: إِنَّهُ إِنَّمَا صَنَّفَ هَذَا بِكَمَالِ عِلْمِهِ وَفَضْلِهِ، يَعْنِي أَنَّهُ اتَّخَذَ جُمْلَةَ عُلُومِهِ آلَةً وَوَسِيلَةً إِلَى تَصْنِيفِ هَذَا الْكِتَابِ فَيَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى وَصْفِ ذَلِكَ التَّصْنِيفِ بِغَايَةِ الْجَوْدَةِ ونهاية الحسن، فكذا هاهنا واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ { يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ } “Sana indirdiğine şahitlik eder” buyurunca, bu indirmenin niteliğini beyan etmiştir ki o da Allah Teâlâ'nın onu tam bir ilim ve üstün bir hikmetle indirmiş olmasıdır. Dolayısıyla { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } “Onu kendi ilmiyle indirmiştir” sözü, bir kimsenin 'Kalemle yazdım, bıçakla kestim' demesi mesabesinde olmuştur. { أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ } buyruğundan maksat, Kur'an'ı son derece güzel ve yetkinliğin zirvesinde olmakla vasfetmektir. Bu, kemal derecesinde fazilet ve ilimle meşhur olan bir adam hakkında, bir kitap telif edip onu etraflıca inceleyip yazdığında: 'O, bunu ancak tam ilmi ve faziletiyle telif etti' denilmesine benzer; yani o, ilimlerinin tamamını bu kitabın telifine bir alet ve vesile kılmıştır ki bu da söz konusu telifin son derece kaliteli ve kusursuz bir güzellikte olduğunu vasfetmeye delalet eder. İşte burada da durum böyledir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ للَّه تَعَالَى عِلْمًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى إِثْبَاتِ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى، وَلَوْ كَانَ عِلْمُهُ نَفْسَ ذَاتِهِ لَزِمَ إِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ.

İkinci Mesele: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Ayet, Allah Teâlâ'nın bir ilmi olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ'nın ilminin ispatına delalet etmektedir. Şayet O'nun ilmi zatının bizzat kendisi olsaydı, bir şeyin kendi nefsine izafe edilmesi gerekirdi ki bu imkânsızdır.

ثُمَّ قَالَ: وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَإِنَّمَا تُعْرَفُ شَهَادَةُ الْمَلَائِكَةِ لَهُ بِذَلِكَ لِأَنَّ ظُهُورَ الْمُعْجِزِ عَلَى يَدِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى شَهِدَ لَهُ بِالنُّبُوَّةِ، وَإِذَا شَهِدَ اللَّه لَهُ بِذَلِكَ فَقَدْ شَهِدَتِ الْمَلَائِكَةُ لَا مَحَالَةَ بِذَلِكَ لِمَا ثَبَتَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّهُمْ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ، وَالْمَقْصُودُ كَأَنَّهُ قِيلَ: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كَذَّبَكَ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ فَلَا تُبَالِ بِهِمْ فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ إِلَهُ العالمين يصدقك في ذلك، وملائكة السموات السَّبْعِ يُصَدِّقُونَكَ فِي ذَلِكَ، وَمَنْ صَدَّقَهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَمَلَائِكَةُ الْعَرْشِ وَالْكُرْسِيِّ وَالسَّمَوَاتِ السَّبْعِ أَجْمَعُونَ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى تَكْذِيبِ أَخَسِّ النَّاسِ، وَهُمْ هَؤُلَاءِ الْيَهُودُ.

Sonra { وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ } “Melekler de şahitlik ederler” buyurmuştur. Meleklerin onun için buna şahitlik etmeleri ancak şununla bilinir: Mucizenin onun elinde zuhur etmesi, Allah Teâlâ'nın onun peygamberliğine şahitlik ettiğine delalet eder. Allah onun için buna şahitlik edince, Kur'an'da sabit olduğu üzere meleklerin 'sözde O'nun önüne geçmeyecekleri' hasebiyle, melekler de şüphesiz buna şahitlik etmişlerdir. Maksat sanki şöyle denilmesidir: Ey Muhammed! Eğer bu Yahudiler seni yalanlarsa, onlara aldırma; çünkü âlemlerin ilahı olan Allah Teâlâ seni bu hususta tasdik etmektedir; yedi kat semanın melekleri de seni bu hususta tasdik etmektedirler. Âlemlerin Rabbi, Arş'ın, Kürsî'nin ve yedi kat semaların meleklerinin tamamı kendisini tasdik eden kimse ise, insanların en aşağılığı olan şu Yahudilerin yalanlamasına dönüp bakmaz bile.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً وَالْمَعْنَى وَكَفَى اللَّه شَهِيدًا، وَقَدْ سَبَقَ الكلام في مثل هذا.

Sonra Allah Teâlâ: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” buyurmuştur. Mana, 'Allah şahit olarak kâfidir' demektir. Bunun benzeri hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٦٧ الى ١٦٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 167-169]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ قَدْ ضَلُّوا ضَلالاً بَعِيداً (١٦٧) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً (١٦٨) إِلاَّ طَرِيقَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٦٩) } “Şüphesiz inkâr edenler ve Allah yolundan alıkoyanlar, muhakkak derin bir sapıklıkla sapmışlardır. (167) Şüphesiz inkâr edip zulmedenleri Allah bağışlayacak değildir; onlara bir yol da gösterecek değildir, (168) Ancak içinde ebedî olarak kalacakları cehennem yolu müstesna. Bu da Allah'a pek kolaydır. (169)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ صِفَاتِ الْيَهُودِ الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَبِالْقُرْآنِ وَصَدُّوا غَيْرَهُمْ عَنْ سَبِيلِ اللَّه، وَذَلِكَ بِإِلْقَاءِ الشُّبُهَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: لَوْ كَانَ رَسُولًا لَأَتَى/ بِكِتَابِهِ دُفْعَةً وَاحِدَةً مِنَ السَّمَاءِ كَمَا نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ عَلَى مُوسَى، وَقَوْلُهُمْ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ شَرِيعَةَ مُوسَى لَا تُبَدَّلُ وَلَا تُنْسَخُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَقَوْلُهُمْ: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَكُونُونَ إِلَّا مِنْ وَلَدِ هَارُونَ وَدَاوُدَ، وَقَوْلُهُ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً وَذَلِكَ لِأَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ ضَلَالًا مَنْ كَانَ ضَالًّا وَيَعْتَقِدُ فِي نَفْسِهِ أَنَّهُ مُحِقٌّ، ثُمَّ إِنَّهُ يَتَوَسَّلُ بِذَلِكَ الضَّلَالِ إِلَى اكْتِسَابِ الْمَالِ وَالْجَاهِ، ثُمَّ إِنَّهُ يَبْذُلُ كُنْهَ جُهْدِهِ فِي إِلْقَاءِ غَيْرِهِ فِي مِثْلِ ذَلِكَ الضَّلَالِ، فَهَذَا الْإِنْسَانُ لَا شَكَّ أَنَّهُ قَدْ بَلَغَ في الضلال

Bil ki bu, daha önce zikri geçen Yahudilerin sıfatlarındandır. Maksat, onların Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr etmeleri, başkalarını da kalplerine şüpheler sokmak suretiyle Allah'ın yolundan alıkoymalarıdır; tıpkı 'Eğer bir elçi olsaydı, Tevrat'ın Mûsâ'ya indiği gibi kitabını gökten bir defada toptan getirirdi' şeklindeki sözleri, 'Allah Teâlâ Tevrat'ta Mûsâ'nın şeriatının kıyamet gününe kadar değiştirilmeyeceğini ve neshedilmeyeceğini zikretmiştir' demeleri ve 'Peygamberler ancak Hârûn ve Dâvûd'un soyundan olur' iddiaları gibi. { قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } “Muhakkak derin bir sapıklıkla sapmışlardır” buyruğuna gelince; zira insanların sapıklık bakımından en şiddetlisi, hem sapık olup hem de kendisinin hak üzere olduğuna inanan, sonra bu sapıklığı mal ve makam elde etmeye vesile kılan, ardından da başkalarını benzeri bir sapıklığa düşürmek için olanca gücünü harcayan kimsedir. Bu insanın hiç şüphesiz sapıklıkta

إِلَى أَقْصَى الْغَايَاتِ وَأَعْظَمِ النِّهَايَاتِ، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى فِي حَقِّهِمْ قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً وَلَمَّا وَصَفَ تَعَالَى كَيْفِيَّةَ ضَلَالِهِمْ ذَكَرَ بَعْدَهُ وَعِيدَهُمْ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا مُحَمَّدًا بِكِتْمَانِ ذِكْرِ بِعْثَتِهِ وَظَلَمُوا عَوَامَّهُمْ بِإِلْقَاءِ الشُّبَهَاتِ فِي قُلُوبِهِمْ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ.

en uzak gayelere ve en büyük sınırlara ulaştığı açıktır. Bu sebeple Allah Teâlâ onlar hakkında { قَدْ ضَلُّوا ضَلالًا بَعِيداً } “Muhakkak derin bir sapıklıkla sapmışlardır” buyurmuştur. Allah Teâlâ onların sapıklıklarının niteliğini vasfedince, ardından tehditlerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَظَلَمُوا } “Şüphesiz inkâr edenler ve” peygamber olarak gönderilişinin zikrini gizlemekle Muhammed'e zulmedenler ve kalplerine şüpheler atmak suretiyle avam tabakasına zulmedenler [var ya], { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir”.

وَاعْلَمْ أَنَّا إِنْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ لَمْ يُحْتَجْ إِلَى إِضْمَارِ شَرْطٍ فِي هَذَا الْوَعِيدِ، لِأَنَّا نَحْمِلُ الْوَعِيدَ فِي الْآيَةِ عَلَى أَقْوَامٍ عَلِمَ اللَّه مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى الْكُفْرِ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ أَضْمَرْنَا فِيهِ شَرْطَ عَدَمِ التَّوْبَةِ، ثُمَّ قَالَ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ.

Bil ki biz { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Şüphesiz inkâr edenler” buyruğunu daha önce bilinen zümreye (ahd-i sâbık) hamledersek, bu tehditte gizli bir şarta ihtiyaç duyulmaz; zira ayetteki tehdidi, Allah'ın küfür üzere öleceklerini bildiği topluluklara hamlederiz. Eğer bunu istiğraka (bütün inkârcılara) hamledersek, bu durumda tövbe etmeme şartını gizli kabul ederiz. Sonra { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ طَرِيقاً إِلَّا طَرِيقَ جَهَنَّمَ } “Onlara cehennem yolundan başka bir yol da gösterecek değildir” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَى الْجَنَّةِ بَلْ يَهْدِيهِمْ إِلَى طَرِيقِ جَهَنَّمَ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً انْتَصَبَ خَالِدِينَ عَلَى الْحَالِ، وَالْعَامِلُ فِيهِ مَعْنَى لَا لِيَهْدِيَهُمْ لِأَنَّهُ بِمَنْزِلَةِ نُعَاقِبُهُمْ خَالِدِينَ، وَانْتَصَبَ أَبَداً عَلَى الظَّرْفِ، وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّه يَسِيرًا، وَالْمَعْنَى لَا يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ شَيْءٌ فَكَانَ إِيصَالُ الْأَلَمِ إِلَيْهِمْ شَيْئًا بَعْدَ شَيْءٍ إِلَى غَيْرِ النِّهَايَةِ يَسِيرًا عَلَيْهِ وَإِنْ كَانَ مُتَعَذِّرًا عَلَى غَيْرِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “İçinde ebedî olarak kalıcılar olarak” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ kıyamet gününde onları cennete iletmez; bilakis onları cehennemin yoluna iletir. { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu da Allah'a pek kolaydır”. { خالِدِينَ } lafzı hâl olarak mansub olmuştur; onda amil olan ise { لا لِيَهْدِيَهُمْ } ifadesinin manasıdır; çünkü bu, 'içinde ebedî kalıcılar olarak onları cezalandırırız' mesabesindedir. { أَبَداً } lafzı ise zarf olarak mansubdur. { وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً } “Bu da Allah'a pek kolaydır” buyruğunun manası: O'na hiçbir şey imkânsız ve güç gelmez; dolayısıyla acının onlara birbiri ardınca sonsuza kadar ulaştırılması, başkasına imkânsız olsa bile O'na pek kolaydır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٧٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 170]

يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٧٠)

{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hak ile gelmiştir; öyleyse iman edin, sizin için hayırlı olsun. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Allah Alîm'dir, Hakîm'dir.” (170)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبْهَةِ الْيَهُودِ عَلَى الْوُجُوهِ الْكَثِيرَةِ وَبَيَّنَ فَسَادَ طَرِيقَتِهِمْ ذَكَرَ خِطَابًا عَامًّا يَعُمُّهُمْ وَيَعُمُّ غَيْرَهُمْ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى دِينِ مُحَمَّدٍ ﵊ فَقَالَ: يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ وَهَذَا الْحَقُّ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جَاءَ بِالْقُرْآنِ، وَالْقُرْآنُ مُعْجِزٌ فَيَلْزَمُ أَنَّهُ جَاءَ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّهِ. وَالثَّانِي:

Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin şüphesine pek çok yönden cevap verip onların tuttuğu yolun bozukluğunu açıklayınca, Muhammed aleyhisselâm'ın dinine davet hususunda onları da başkalarını da kapsayan genel bir hitap zikrederek şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جاءَكُمُ الرَّسُولُ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ey insanlar! Peygamber size Rabbinizden hak ile gelmiştir”. Bu 'hak' hakkında iki vecih vardır: Birincisi: O, Kur'an ile gelmiştir; Kur'an ise bir mucizedir, dolayısıyla onun Rabbinden hak ile gelmiş olması gerekir. İkincisi:

أَنَّهُ جَاءَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى عِبَادَةِ اللَّه وَالْإِعْرَاضِ عَنْ غَيْرِهِ، وَالْعَقْلُ/ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْحَقُّ، فَيَلْزَمُ أَنَّهُ جَاءَ بِالْحَقِّ مِنْ رَبِّهِ.

O, Allah'a kulluğa ve O'ndan başkasından yüz çevirmeye davetle gelmiştir; akıl da bunun hak olduğuna delalet eder. Dolayısıyla onun Rabbinden hak ile gelmiş olması gerekir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ يَعْنِي فَآمِنُوا يَكُنْ ذَلِكَ الْإِيمَانُ خَيْرًا لَكُمْ مِمَّا أَنْتُمْ فِيهِ، أَيْ أَحْمَدَ عَاقِبَةً مِنَ الْكُفْرِ، وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّه غني عن إيمانكم لأنه مالك السموات وَالْأَرْضِ وَخَالِقُهُمَا، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنْ مُحْتَاجًا إِلَى شَيْءٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: فإن للَّه ما في السموات وَالْأَرْضِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ قَادِرًا عَلَى إِنْزَالِ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ عَلَيْكُمْ لَوْ كَفَرْتُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: أَنَّكُمْ إِنْ كَفَرْتُمْ فَلَهُ ملك السموات وَالْأَرْضِ وَلَهُ عَبِيدٌ يَعْبُدُونَهُ وَيَنْقَادُونَ لِأَمْرِهِ وَحُكْمِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } “Öyleyse iman edin, sizin için hayırlı olsun” buyurmuştur; yani iman edin ki bu iman sizin içinde bulunduğunuz durumdan daha hayırlı olsun; yani akıbeti küfürden daha övgüye değer olsun demektir. { وَإِنْ تَكْفُرُوا } “Eğer inkâr ederseniz”, şüphesiz Allah sizin imanınıza muhtaç değildir; zira O, göklerin ve yerin sahibi ve her ikisinin yaratıcısıdır. Böyle olan kimse ise hiçbir şeye muhtaç olmaz. Maksadın şöyle olması da muhtemeldir: Şüphesiz göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır; böyle olan kimse ise inkâr ettiğiniz takdirde üzerinize şiddetli bir azap indirmeye kadirdir. Maksadın şöyle olması da muhtemeldir: Eğer inkâr ederseniz, göklerin ve yerin mülkü O'nundur ve O'na ibadet eden, O'nun emrine ve hükmüne boyun eğen kulları vardır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً أَيْ عَلِيمًا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ أَعْمَالِ عباده المؤمنين والكافرين شيء، وحكيما لَا يَضِيعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْهُمْ وَلَا يُسَوِّي بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْكَافِرِ وَالْمُسِيءِ وَالْمُحْسِنِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ [ص: ٢٨] .

Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah Alîm'dir, Hakîm'dir” buyurmuştur; yani mümin ve kâfir kullarının amellerinden hiçbir şey kendisine gizli kalmayan bir Alîm'dir; onlardan hiçbir amel işleyenin amelini zayi etmeyen, mümin ile kâfiri, kötülük yapan ile iyilik yapanı bir tutmayan bir Hakîm'dir. Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: { أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ } [Sâd 28] “Yoksa biz iman edip salih ameller işleyenleri yeryüzünde fesat çıkaranlar gibi mi tutacağız? Yoksa takva sahiplerini yoldan çıkan günahkârlar gibi mi kılacağız?”

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٧١ الى ١٧٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 171-173]

يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣)

{ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلاَّ الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٧١) لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ وَمَنْ يَسْتَنْكِفْ عَنْ عِبادَتِهِ وَيَسْتَكْبِرْ فَسَيَحْشُرُهُمْ إِلَيْهِ جَمِيعاً (١٧٢) فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَأَمَّا الَّذِينَ اسْتَنْكَفُوا وَاسْتَكْبَرُوا فَيُعَذِّبُهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧٣) } “Ey Kitap ehli! Dininizde aşırılığa gitmeyin ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin. Meryem oğlu Mesih Îsâ, ancak Allah'ın elçisi, Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Öyleyse Allah'a ve elçilerine iman edin; '(Tanrı) üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin. Allah ancak tek bir ilahtır. O, çocuğu olmaktan münezzehtir. Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Vekil olarak Allah yeter. (171) Ne Mesih Allah'a kul olmaktan çekinir ne de yakın melekler. Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa, [bilsin ki Allah] onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır. (172) İman edip salih ameller işleyenlere gelince, O onların mükâfatlarını eksiksiz verecek ve lütfundan onlara fazlasını da bağışlayacaktır. Kulluktan çekinip büyüklük taslayanlara gelince, onları acıklı bir azapla cezalandıracaktır. Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (173)”

[في قوله تعالى يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ إلى قوله وَرُوحٌ مِنْهُ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَجَابَ عَنْ شُبُهَاتِ الْيَهُودِ تَكَلَّمَ بَعْدَ ذَلِكَ مَعَ النَّصَارَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَالتَّقْدِيرُ:

[Allah Teâlâ'nın { يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Ey Kitap ehli! Dinizde aşırılığa gitmeyin” buyruğundan { وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir ruhtur” buyruğuna kadar olan kısım hakkında] Bil ki Allah Teâlâ Yahudilerin şüphelerine cevap verince, bundan sonra bu ayette Hristiyanlarla hitaplaşmıştır; takdiri şöyledir:

يَا أَهْلَ الْكِتَابِ مِنَ النَّصَارَى لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ أَيْ لَا تُفْرِطُوا فِي تَعْظِيمِ الْمَسِيحِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ يُبَالِغُونَ فِي الطَّعْنِ فِي الْمَسِيحِ، وَهَؤُلَاءِ النَّصَارَى يُبَالِغُونَ فِي تَعْظِيمِهِ وَكِلَا طَرَفَيْ قَصْدِهِمْ ذَمِيمٌ، فَلِهَذَا قَالَ لِلنَّصَارَى لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَقَوْلُهُ وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ يَعْنِي لَا تَصِفُوا اللَّه بِالْحُلُولِ وَالِاتِّحَادِ فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ أَوْ رُوحِهِ، وَنَزِّهُوهُ عَنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ. وَلَمَّا مَنَعَهُمْ عَنْ طَرِيقِ الْغُلُوِّ أَرْشَدَهُمْ إِلَى طَرِيقِ الْحَقِّ، وَهُوَ أَنَّ الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّه وَعَبْدُهُ وَأَمَّا قَوْلُهُ وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ.

Hristiyanlardan olan ey Kitap ehli! Dininizde haddi aşmayın, yani Mesih'i yüceltmede aşırılığa gitmeyin! Çünkü Allah Teâlâ, Yahudilerin Mesih'e dil uzatmada aşırıya gittiklerini; bu Hristiyanların ise onu yüceltmede aşırıya gittiklerini haber vermiştir. Her iki tarafın tutumu da yerilmiştir. Bu sebeple Hristiyanlara: { لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ } “Dininizde aşırılığa gitmeyin” demiştir. { وَلا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Ve Allah hakkında haktan başkasını söylemeyin” buyruğu ise; yani Allah'ı bir insanın bedenine veya ruhuna hulûl etmekle ve onunla birleşmekle (ittihadla) nitelemeyin; O'nu bu durumlardan tenzih edin demektir. Onları aşırılık yolundan menedince, hak yola irşad etmiştir ki o da şudur: Meryem oğlu Mesih Îsâ, Allah'ın elçisi ve O'nun kuludur. { وَكَلِمَتُهُ أَلْقاها إِلى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ } “Meryem'e ulaştırdığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur” buyruğuna gelince:

فَاعْلَمْ أَنَّا فَسَّرْنَا (الْكَلِمَةَ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ [آلِ عِمْرَانَ: ٤٥] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ وُجِدَ بِكَلِمَةِ اللَّه وَأَمْرِهِ مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَلَا نُطْفَةٍ كَمَا قَالَ إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ [آلِ عِمْرَانَ: ٥٩] أما قَوْلُهُ وَرُوحٌ مِنْهُ فَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ جَرَتْ عَادَةُ النَّاسِ أَنَّهُمْ إِذَا وَصَفُوا شَيْئًا بِغَايَةِ الطَّهَارَةِ وَالنَّظَافَةِ قَالُوا: إِنَّهُ رُوحٌ، فَلَمَّا كَانَ عِيسَى لَمْ يَتَكَوَّنْ مِنْ نُطْفَةِ الْأَبِ وَإِنَّمَا تَكَوَّنُ مِنْ نَفْخَةِ جِبْرِيلَ ﵇ لَا جَرَمَ وُصِفَ بِأَنَّهُ رُوحٌ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ مِنْهُ التَّشْرِيفُ وَالتَّفْضِيلُ كَمَا يُقَالُ: هَذِهِ نِعْمَةٌ مِنَ اللَّه، وَالْمُرَادُ كَوْنُ تِلْكَ النِّعْمَةِ كَامِلَةً شَرِيفَةً. الثَّانِي: أَنَّهُ كَانَ سَبَبًا لِحَيَاةِ الْخَلْقِ فِي أَدْيَانِهِمْ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ وُصِفَ بِأَنَّهُ رُوحٌ. قَالَ تَعَالَى فِي صِفَةِ الْقُرْآنِ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا [الشُّورَى: ٥٢] الثَّالِثُ: رُوحٌ مِنْهُ أَيْ رَحْمَةٌ مِنْهُ، قِيلَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ [الْمُجَادَلَةِ: ٢٢] أَيْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ، وَقَالَ ﵊: «إِنَّمَا أَنَا رَحْمَةٌ مُهْدَاةٌ» فَلَمَّا كَانَ عِيسَى رَحْمَةً مِنَ اللَّه عَلَى الْخَلْقِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ كَانَ يُرْشِدُهُمْ إِلَى مَصَالِحِهِمْ فِي دِينِهِمْ وَدُنْيَاهُمْ لَا جَرَمَ سُمِّيَ رُوحًا مِنْهُ. الرَّابِعُ: / أَنَّ الرُّوحَ هُوَ النَّفْخُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، فَإِنَّ الرُّوحَ وَالرِّيحَ مُتَقَارِبَانِ، فَالرُّوحُ عِبَارَةٌ عَنْ نَفْخَةِ جِبْرِيلَ وَقَوْلُهُ مِنْهُ يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ النَّفْخَ مِنْ جِبْرِيلَ كَانَ بِأَمْرِ اللَّه وَإِذْنِهِ فَهُوَ مِنْهُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا [الأنبياء: ٩١] الْخَامِسُ: قَوْلُهُ رُوحٌ أَدْخَلَ التَّنْكِيرَ فِي لَفْظِ رُوحٌ وَذَلِكَ يُفِيدُ التَّعْظِيمَ، فَكَانَ الْمَعْنَى: وَرُوحٌ مِنَ الْأَرْوَاحِ الشَّرِيفَةِ الْقُدُسِيَّةِ الْعَالِيَةِ، وَقَوْلُهُ مِنْهُ إِضَافَةٌ لِذَلِكَ الرُّوحِ إِلَى نَفْسِهِ لِأَجْلِ التَّشْرِيفِ وَالتَّعْظِيمِ.

Bil ki biz Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٍ مِنْهُ اسْمُهُ الْمَسِيحُ } [Âl-i İmrân 45] “Şüphesiz Allah seni, kendisinden bir kelime ile müjdeliyor; adı Mesih'tir” buyruğundaki 'kelime'yi tefsir etmiştik. Mana, onun bir aracı ve bir meni olmaksızın, Allah'ın kelimesi ve emriyle var olduğudur; nitekim { إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّهِ كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } [Âl-i İmrân 59] “Şüphesiz Allah katında Îsâ'nın durumu Âdem'in durumu gibidir; onu topraktan yarattı, sonra ona 'Ol!' dedi, o da hemen oluverdi” buyurmuştur. { وَرُوحٌ مِنْهُ } “ve O'ndan bir ruhtur” buyruğuna gelince; bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: İnsanların âdeti şöyledir ki, bir şeyi son derece temiz ve pâk olarak nitelediklerinde 'O bir ruhtur' derler. Îsâ da bir babanın menisinden oluşmayıp sadece Cebrâîl aleyhisselâm'ın üflemesinden meydana geldiği için 'ruh' olarak vasfedilmiştir. { مِنْهُ } “O'ndan” buyruğundan maksat ise, tıpkı 'Bu, Allah'tan bir nimettir' denilmesinde olduğu gibi şereflendirme ve üstün kılmadır; maksat o nimetin tam ve pek şerefli olmasıdır. İkincisi: O, insanların dinleri hususunda canlanmalarına bir sebep idi; böyle olan kimse de 'ruh' olarak vasfedilir. Allah Teâlâ Kur'an'ın vasfı hakkında şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } [Şûrâ 52] “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik.” Üçüncüsü: { رُوحٌ مِنْهُ } yani 'O'ndan bir rahmet' demektir. Nitekim Allah Teâlâ'nın { وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } [Mücâdele 22] “Onları kendisinden bir ruh ile desteklemiştir” ayetinin tefsirinde 'kendisinden bir rahmet ile' denilmiştir. Peygamber aleyhisselâm da «Ben ancak hediye edilmiş bir rahmetim» buyurmuştur. Îsâ da insanları din ve dünyalarındaki maslahatlara irşad etmesi yönüyle Allah'tan mahlukata bir rahmet olunca, hiç şüphesiz O'ndan bir 'ruh' olarak isimlendirilmiştir. Dördüncüsü: Arap kelamında 'ruh', üfleme demektir; zira 'ruh' ile 'rîh' (rüzgâr) birbirine yakın kelimelerdir. Dolayısıyla ruh, Cebrâîl'in üflemesinden ibarettir. { مِنْهُ } “O'ndan” buyruğu ise, Cebrâîl'in bu üflemesinin Allah'ın emri ve izniyle olduğunu, dolayısıyla O'ndan kaynaklandığını ifade eder. Bu, O'nun { فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا } [Enbiyâ 91] “Ona ruhumuzdan üfledik” buyruğu gibidir. Beşincisi: { رُوحٌ } “bir ruh” kelimesinin nekre (belirsiz) kılınması tazim (yüceltme) ifade eder. Buna göre mana: 'Şerefli, kudsî ve yüce ruhlardan bir ruhtur' şeklinde olur. { مِنْهُ } “O'ndan” buyruğu ise o ruhu şereflendirmek ve yüceltmek gayesiyle Kendi zatına izafe etmesidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أَيْ أَنَّ عِيسَى مِنْ رُسُلِ اللَّه فَآمِنُوا بِهِ كَإِيمَانِكُمْ بِسَائِرِ الرُّسُلِ وَلَا تَجْعَلُوهُ إِلَهًا.

Sonra Allah Teâlâ: { فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Öyleyse Allah'a ve elçilerine iman edin” buyurmuştur; yani Îsâ da Allah'ın elçilerindendir, öyleyse diğer elçilere iman ettiğiniz gibi ona da iman edin ve onu bir ilah kılmayın demektir.

ثُمَّ قَالَ: وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } “'(Tanrı) üçtür' demeyin. Kendi hayrınıza olarak bundan vazgeçin” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمَعْنَى: وَلَا تَقُولُوا إِنَّ اللَّه سُبْحَانَهُ وَاحِدٌ بِالْجَوْهَرِ ثَلَاثَةٌ بِالْأَقَانِيمِ.

Birinci Mesele: Mana şudur: 'Allah Teâlâ cevher bakımından bir, uknumlar (üç unsur/şahıs) bakımından üçtür' demeyin.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَذْهَبَ النَّصَارَى مَجْهُولٌ جِدًّا، وَالَّذِي يَتَحَصَّلُ مِنْهُ أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا ذَاتًا مَوْصُوفَةً بِصِفَاتٍ ثَلَاثَةٍ، إِلَّا أَنَّهُمْ وَإِنْ سَمَّوْهَا صِفَاتٍ فَهِيَ فِي الْحَقِيقَةِ ذَوَاتٌ، بِدَلِيلِ أَنَّهُمْ يُجَوِّزُونَ عَلَيْهَا الْحُلُولَ فِي عِيسَى وَفِي مَرْيَمَ

Bil ki Hristiyanların mezhebi son derece meçhuldür (tutarsız ve belirsizdir). Ondan anlaşılan şudur: Onlar üç sıfatla nitelenmiş bir zat kabul etmişlerdir; fakat bu sıfatlara 'sıfat' adını verseler de, bunlar hakikatte zatlardır. Bunun delili ise, bu sıfatların Îsâ'ya ve Meryem'e bizzat kendileri olarak hulûl etmesini caiz görmeleridir;

بِأَنْفُسِهَا، وَإِلَّا لَمَا جَوَّزُوا عَلَيْهَا أَنْ تَحِلَّ فِي الْغَيْرِ وَأَنْ تُفَارِقَ ذَلِكَ الْغَيْرَ مَرَّةً أُخْرَى، فَهُمْ وَإِنْ كَانُوا يُسَمُّونَهَا بِالصِّفَاتِ إِلَّا أَنَّهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ يُثْبِتُونَ ذَوَاتٍ مُتَعَدِّدَةً قَائِمَةً بِأَنْفُسِهَا، وَذَلِكَ مَحْضُ الْكُفْرِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا فَأَمَّا إِنْ حَمَلْنَا الثَّلَاثَةَ عَلَى أَنَّهُمْ يُثْبِتُونَ صِفَاتٍ ثَلَاثَةً، فَهَذَا لَا يُمْكِنُ إِنْكَارُهُ، وَكَيْفَ لَا نَقُولُ ذَلِكَ وَإِنَّا نَقُولُ: هُوَ اللَّه الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْعَالِمُ الْحَيُّ الْقَادِرُ الْمُرِيدُ، وَنَفْهَمُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَلْفَاظِ غَيْرَ مَا نَفْهَمُهُ مِنَ اللَّفْظِ الْآخَرِ، وَلَا مَعْنَى لِتَعَدُّدِ الصِّفَاتِ إِلَّا ذَلِكَ، فَلَوْ كَانَ الْقَوْلُ بِتَعَدُّدِ الصِّفَاتِ كُفْرًا لَزِمَ رَدُّ جَمِيعِ الْقُرْآنِ وَلَزِمَ رَدُّ الْعَقْلِ مِنْ حَيْثُ أَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ الْمَفْهُومَ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى عَالِمًا غَيْرُ الْمَفْهُومِ مِنْ كَوْنِهِ تَعَالَى قَادِرًا أَوْ حَيًّا.

aksi takdirde bir başkasına hulûl etmesini ve o başkasından tekrar ayrılmasını caiz görmezlerdi. Dolayısıyla onlar bunlara 'sıfatlar' adını verseler de, hakikatte kendi kendine kaim olan müteaddit zatları ispat etmektedirler ki bu da katıksız bir küfürdür. İşte bu manadan ötürü Allah Teâlâ: { وَلا تَقُولُوا ثَلاثَةٌ انْتَهُوا } “'(Tanrı) üçtür' demeyin, vazgeçin!” buyurmuştur. Ancak 'üç' ifadesini, onların 'üç sıfatı ispat ettikleri' manasına hamledersek, bu inkâr edilemez; biz bunu nasıl söylemeyiz ki, biz de: 'O, kendisinden başka ilah olmayan Allah'tır; Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır, Alîm'dir, Hayy'dır, Kâdir'dir, Mürîd'dir' diyoruz ve bu lafızların her birinden diğer lafızdan anladığımızdan başka bir mana anlıyoruz. Sıfatların çokluğunun bundan başka bir manası yoktur. Eğer sıfatların çokluğunu söylemek küfür olsaydı, Kur'an'ın tamamını reddetmek ve aklı reddetmek gerekirdi; zira biz zorunlu olarak biliyoruz ki, O Teâlâ'nın 'Alîm' olmasından anlaşılan mana, 'Kâdir' veya 'Hayy' olmasından anlaşılan manadan başkadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ ثَلاثَةٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، ثُمَّ اخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِ ذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ عَلَى وُجُوهٍ الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: { ثَلاثَةٌ } “üçtür” kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberidir (yüklemidir). Âlimler bu mübtedanın tayininde birtakım vecihler üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi:

مَا ذَكَرْنَاهُ، أَيْ وَلَا تَقُولُوا الْأَقَانِيمُ ثَلَاثَةٌ. الثَّانِي: قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَا تَقُولُوا آلِهَتُنَا ثَلَاثَةٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقُرْآنَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّصَارَى يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّه وَالْمَسِيحَ وَمَرْيَمَ ثَلَاثَةُ آلِهَةٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ١١٦] الثَّالِثُ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَلَا تَقُولُوا هُمْ ثَلَاثَةٌ كقوله سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ [الكهف: ٢٢] وذلك لأن ذكر عِيسَى وَمَرْيَمَ مَعَ اللَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الْعِبَارَةِ يُوهِمُ كَوْنَهُمَا إِلَهَيْنِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَلَا نَرَى مَذْهَبًا فِي الدُّنْيَا أَشَدَّ رَكَاكَةً وَبُعْدًا عَنِ الْعَقْلِ مِنْ/ مَذْهَبِ النَّصَارَى.

Zikrettiğimiz görüştür; yani 'Uknumlar üçtür demeyin' takdirindedir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir: 'İlahlarımız üçtür demeyin'. Çünkü Kur'an, Hristiyanların Allah, Mesih ve Meryem'in üç ilah olduğunu söylediklerine delalet etmektedir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu buyruğudur: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } [Mâide 116] “İnsanlara: 'Beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin' diye sen mi söyledin?” Üçüncüsü: Ferrâ şöyle demiştir: { سَيَقُولُونَ ثَلاثَةٌ } [Kehf 22] “'Üçtürler' diyecekler” ayetinde olduğu gibi 'Onlar üçtür demeyin' takdirindedir. Çünkü Îsâ ve Meryem'in Allah Teâlâ ile birlikte bu tabirle anılması, her ikisinin de ilah olduğu vehmini verir. Velhasıl, dünyada Hristiyanların mezhebinden daha tutarsız ve akıldan daha uzak bir mezhep görmüyoruz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ وَقَدْ ذَكَرْنَا وَجْهَ انْتِصَابِهِ عِنْدَ قوله فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { انْتَهُوا خَيْراً لَكُمْ } “Kendi hayrınıza olarak vazgeçin” buyurmuştur. Bu ifadenin mansub oluşunun gerekçesini { فَآمِنُوا خَيْراً لَكُمْ } buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.

ثُمَّ أَكَّدَ التَّوْحِيدَ بِقَوْلِهِ إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ ثُمَّ نَزَّهَ نَفْسَهُ عَنِ الْوَلَدِ بِقَوْلِهِ سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ وَدَلَائِلُ تَنْزِيهِ اللَّه عَنِ الْوَلَدِ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ: إِنْ يَكُونُ، بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ مِنْ أَنْ وَرَفْعِ النُّونِ مِنْ يَكُونَ، أَيْ سُبْحَانَهُ مَا يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَالْكَلَامُ جُمْلَتَانِ.

Sonra { إِنَّمَا اللَّهُ إِلهٌ واحِدٌ } “Allah ancak tek bir ilahtır” buyurarak tevhidi tekit etmiş; ardından da { سُبْحانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ } “O, çocuğu olmaktan münezzehtir” buyruğuyla Kendisini çocuktan tenzih etmiştir. Allah'ın çocuk edinmekten tenzih edilişinin delillerini Âl-i İmrân Suresi'nde ve Meryem Suresi'nde etraflıca zikretmiştik. Hasan[-ı Basrî], { أَنْ } edatının hemzesinin kesresi ve { يَكُونَ } fiilinin nûn'unun ref'iyle { إِنْ يَكُونُ } şeklinde okumuştur; yani 'O münezzehtir, O'nun çocuğu olmaz' demektir. Bu takdire göre söz iki ayrı cümledir.