Binûn

Nisâ Suresi — 34. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 147]

مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧)

{ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً (١٤٧) } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın? Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi hakkıyla bilendir.”

فيه مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَيُعَذِّبُكُمْ لِأَجْلِ التَّشَفِّي، أَمْ لِطَلَبِ النَّفْعِ، أَمْ لِدَفْعِ الضَّرَرِ، كُلُّ ذَلِكَ مُحَالٌ فِي حَقِّهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى غَنِيٌّ لِذَاتِهِ عَنِ الْحَاجَاتِ، مُنَزَّهٌ عَنْ جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ، وَإِنَّمَا الْمَقْصُودُ مِنْهُ حَمْلُ الْمُكَلَّفِينَ عَلَى فِعْلِ الْحَسَنِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْقَبِيحِ، فَإِذَا أَتَيْتُمْ بِالْحَسَنِ وَتَرَكْتُمُ الْقَبِيحَ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِكَرَمِهِ أَنْ يُعَذِّبَكُمْ.

Birinci Mesele: [Allah] size tatmin olmak için mi, fayda elde etmek için mi, yoksa bir zararı defetmek için mi azap etsin? Bütün bunlar O'nun hakkında imkânsızdır; zira O Teâlâ, zatı gereği ihtiyaçlardan müstağnidir, menfaat celbetmekten ve zararları defetmekten münezzehtir. [Azap tehdidinden] maksat, sadece mükellefleri güzel olanı yapmaya ve çirkin olandan sakınmaya sevk etmektir. Siz güzel olanı yerine getirip çirkin olanı terk ettiğinizde O'nun keremine size azap etmek nasıl yakışır?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى قَوْلِنَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ/ مَا خَلَقَ خَلْقًا لِأَجْلِ التَّعْذِيبِ وَالْعِقَابِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُ لَمْ يَخْلُقْ أَحَدًا لِغَرَضِ التَّعْذِيبِ، وَأَيْضًا الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ فَاعِلَ الشُّكْرِ وَالْإِيمَانِ هُوَ الْعَبْدُ وَلَيْسَ ذَلِكَ فِعْلًا للَّه تَعَالَى، وَإِلَّا لَصَارَ التَّقْدِيرُ: مَا يَفْعَلُ اللَّه بِعَذَابِكُمْ إِذَا خَلَقَ الشُّكْرَ وَالْإِيمَانَ فِيكُمْ وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا غَيْرُ مُنْتَظِمٍ، وَقَدْ سَبَقَ الْجَوَابُ عَنْ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ.

İkinci Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet bizim görüşümüze delalet etmiştir. Zira ayet, O Sübhânehû'nun hiçbir mahluku azap ve ceza için yaratmadığına delalet etmektedir. Çünkü O'nun: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” sözü, O'nun hiç kimseyi azap gayesiyle yaratmadığı hususunda açıktır. Ayrıca ayet, şükrü ve imanı yapanın kul olduğuna, bunun Allah Teâlâ'nın bir fiili olmadığına delalet eder. Aksi takdirde ifadenin takdiri şöyle olurdu: «Sizde şükrü ve imanı yarattığı zaman Allah size azap edip de ne yapsın?» Bunun ise tutarsız olduğu malumdur. Bu sözlere verilen cevaplar daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يُعَذِّبُ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لِأَنَّا نَفْرِضُ الْكَلَامَ فِيمَنْ شَكَرَ وَآمَنَ ثُمَّ أَقْدَمَ عَلَى الشُّرْبِ أَوِ الزِّنَا، فَهَذَا وَجَبَ أَنْ لَا يُعَاقَبَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ فَإِنْ قَالُوا لَا نُسَلِّمُ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، قُلْنَا: ذَكَرْنَا الْوُجُوهَ الْكَثِيرَةَ فِي هَذَا الْكِتَابِ عَلَى أَنَّهُ مُؤْمِنٌ.

Üçüncü Mesele: Arkadaşlarımız [Ehl-i Sünnet âlimleri] şöyle demiştir: Bu ayet, [Allah'ın] büyük günah işleyen kimseye azap etmeyeceğine delalet etmiştir. Zira biz sözü, şükredip iman eden, ardından içki veya zina fiiline kalkışan kimse üzerinden varsayıyoruz. Bu kimsenin, Allah Teâlâ'nın: { مَا يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَآمَنْتُمْ } “Eğer şükreder ve iman ederseniz, Allah size azap edip de ne yapsın?” buyruğunun delaletiyle cezalandırılmaması gerekir. Şayet «Büyük günah sahibinin mümin olduğunu kabul etmiyoruz» derlerse, biz: «Onun mümin olduğuna dair bu kitapta pek çok yönü zikrettik» deriz.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي تَقَدُّمِ الشُّكْرِ عَلَى الْإِيمَانِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ عَلَى التَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ، أَيْ إِنْ آمَنْتُمْ وَشَكَرْتُمْ، لِأَنَّ الْإِيمَانَ مُقَدَّمٌ عَلَى سَائِرِ الطَّاعَاتِ. الثَّانِي: إِذَا قُلْنَا: الْوَاوُ لَا تُوجِبُ التَّرْتِيبَ فَالسُّؤَالُ زَائِلٌ.

Dördüncü Mesele: Şükrün imandan önce zikredilmesinde iki yön vardır: Birincisi: Bu, takdim ve tehir kabilindendir; yani «İman eder ve şükrederseniz» demektir, çünkü iman diğer bütün itaatlerden öncedir. İkincisi: «Vav» harfinin sıra gözetmeyi gerektirmediğini söylediğimizde soru kendiliğinden ortadan kalkar.

الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا نَظَرَ فِي نَفْسِهِ رَأَى النِّعْمَةَ الْعَظِيمَةَ حَاصِلَةً فِي تَخْلِيقِهَا وَتَرْتِيبِهَا فَيَشْكُرُ شُكْرًا مُجْمَلًا، ثُمَّ

Üçüncüsü: İnsan kendi nefsine baktığında, onun yaratılışında ve düzeninde büyük bir nimetin hâsıl olduğunu görür ve [önce] mücmel bir şükürle şükreder; sonra

إِذَا تَمَّمَ النَّظَرَ فِي مَعْرِفَةِ الْمُنْعِمِ آمَنَ بِهِ ثُمَّ شَكَرَ شُكْرًا مُفَصَّلًا، فَكَانَ ذَلِكَ الشُّكْرُ الْمُجْمَلُ مُقَدَّمًا عَلَى الْإِيمَانِ، فَلِهَذَا قَدَّمَهُ عَلَيْهِ فِي الذِّكْرِ.

Nimeti vereni tanıma hususundaki tefekkürünü tamamlayınca O'na iman eder, ardından mufassal bir şükürle şükreder. Dolayısıyla bu mücmel şükür imandan önce olmuş olur; işte bundan dolayı [Allah] zikirde onu [imandan] öne almıştır.

ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُمْ بِالشُّكْرِ سَمَّى جَزَاءَ الشُّكْرِ شُكْرًا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ، فَالْمُرَادُ مِنَ الشَّاكِرِ فِي حَقِّهِ تَعَالَى كَوْنُهُ مُثِيبًا عَلَى الشُّكْرِ، وَالْمُرَادُ مِنْ كَوْنِهِ عَلِيمًا أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ، فَلَا يَقَعُ الْغَلَطُ لَهُ أَلْبَتَّةَ، فَلَا جَرَمَ يُوصِلُ الثَّوَابَ إِلَى الشاكر والعقاب إلى المعرض.

Sonra: { وَكانَ اللَّهُ شاكِراً عَلِيماً } “Allah şükrün karşılığını verendir, her şeyi hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Çünkü Allah Teâlâ onlara şükretmeyi emredince, şükrün karşılığını istiare yoluyla «şükür» olarak isimlendirmiştir. O Teâlâ hakkında Şâkir (şükrün karşılığını veren) olmaktan maksat, şükre sevap vermesidir. Âlim (hakkıyla bilen) olmasından maksat ise O'nun bütün cüzleri bilmesidir; dolayısıyla O'nun hakkında asla bir yanılma vuku bulmaz. Bu sebeple şükredene mükâfatını, yüz çevirene de cezasını mutlaka ulaştırır.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 148]

لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨)

{ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلاَّ مَنْ ظُلِمَ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً (١٤٨) } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَتَكَ سِتْرَ الْمُنَافِقِينَ وَفَضَحَهُمْ وَكَانَ هَتْكُ السِّتْرِ غَيْرَ لَائِقٍ بِالرَّحِيمِ الْكَرِيمِ ذَكَرَ تَعَالَى مَا يَجْرِي مَجْرَى الْعُذْرِ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ يَعْنِي أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُحِبُّ إِظْهَارَ الْفَضَائِحِ/ وَالْقَبَائِحِ إِلَّا فِي حَقِّ مَنْ عَظُمَ ضَرَرُهُ وَكَثُرَ مَكْرُهُ وَكَيْدُهُ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَجُوزُ إِظْهَارُ فَضَائِحِهِ، وَلِهَذَا

Birinci Mesele: Nazmın (bağlamın) keyfiyeti hakkında iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ münafıkların perdesini yırtıp onları rezil rüsvay edince ve örtüyü kaldırmak da Rahîm ve Kerîm olana layık olmadığından, Allah Teâlâ bu hususta mazeret makamına kaim olan şeyi zikretmiş ve: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “Allah, zulme uğrayan müstesna, kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyurmuştur. Yani Allah Teâlâ rezilliklerin ve çirkinliklerin açığa vurulmasını sevmez; ancak zararı büyüyen, hilesi ve tuzağı çoğalan kimse müstesnadır. Bu durumda onun rezilliklerini açığa vurmak caiz olur. Nitekim bundan dolayı

قَالَ ﵊: «اذْكُرُوا الْفَاسِقَ بِمَا فِيهِ كَيْ تَحْذَرَهُ النَّاسُ»

[Peygamber] aleyhisselâm: «Fasıkı, insanlar ondan sakınsınlar diye taşıdığı [kötü] özellikleriyle anın» buyurmuştur.

وَهَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ قَدْ كَانَ كَثُرَ مَكْرُهُمْ وَكَيْدُهُمْ وَظُلْمُهُمْ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ وَعَظُمَ ضَرَرُهُمْ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ اللَّه فَضَائِحَهُمْ وَكَشَفَ أَسْرَارَهُمْ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ إِذَا تَابُوا وَأَخْلَصُوا صَارُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ يَتُوبُ بَعْضُهُمْ وَيُخْلِصُ فِي تَوْبَتِهِ ثُمَّ لَا يَسْلَمُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ التَّعْيِيرِ وَالذَّمِّ مِنْ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ مَا صَدَرَ عَنْهُ فِي الْمَاضِي مِنَ النِّفَاقِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُحِبُّ هَذِهِ الطَّرِيقَةَ، وَلَا يَرْضَى بِالْجَهْرِ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَأَقَامَ عَلَى نِفَاقِهِ فَإِنَّهُ لَا يَكْرَهُ ذَلِكَ.

Bu münafıkların Müslümanlar aleyhindeki hileleri, tuzakları ve zulümleri çoğalmış, zararları büyümüştü. İşte bu manadan ötürü Allah onların rezilliklerini zikretmiş ve sırlarını açığa vurmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ geçen ayette bu münafıkların tövbe edip ihlaslı oldukları takdirde müminlerden olacaklarını zikretmişti. Onlardan bazılarının tövbe edip tövbesinde ihlaslı olması, ancak bundan sonra geçmişteki nifakından ötürü bazı Müslümanların ayıplamasından ve yermesinden kurtulamamış bulunması muhtemeldir. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayette böyle bir yolu sevmediğini ve kötü sözün açığa vurulmasına rıza göstermediğini açıklamıştır; ancak nefsine zulmedip nifakı üzere ısrar eden kimse müstesnadır, zira [onun kınanmasını] kerih görmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُرِيدُ مِنْ عِبَادِهِ فِعْلَ الْقَبَائِحِ وَلَا يَخْلُقُهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّ مَحَبَّةَ اللَّه تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَتِهِ، فَلَمَّا قَالَ: لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ، وَأَيْضًا لَوْ كَانَ خَالِقًا لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ لَكَانَ مُرِيدًا لَهَا، وَلَوْ كَانَ مُرِيدًا لَهَا لَكَانَ قَدْ أَحَبَّ إِيجَادَ الْجَهْرِ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، وَإِنَّهُ خِلَافُ الْآيَةِ.

İkinci Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Ayet, Allah Teâlâ'nın kullarından çirkin işleri yapmalarını irade etmediğine ve onları yaratmadığına delalet etmiştir. Çünkü Allah Teâlâ'nın muhabbeti O'nun iradesinden ibarettir. O: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” buyurunca, O'nun bunu irade etmediğini anlamış olduk. Ayrıca şayet O kulların fiillerinin yaratıcısı olsaydı, onları irade etmiş olurdu; şayet onları irade etmiş olsaydı, kötü sözün açıkça söylenmesinin meydana gelmesini sevmiş olurdu ki bu ayete aykırıdır.

وَالْجَوَابُ: الْمَحَبَّةُ عِنْدَنَا عِبَارَةٌ عَنْ إِعْطَاءِ الثَّوَابِ عَلَى الْفِعْلِ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَرَادَهُ وَلَكِنَّهُ مَا أَحَبَّهُ واللَّه أَعْلَمُ.

Cevap: Bizim katımızda muhabbet, fiile sevap vermekten ibarettir. Bu veçheye göre Allah Teâlâ'nın onu irade ettiği, fakat onu sevmediği söylenmesi sahih olur. Doğrusunu en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يُحِبُّ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، وَلَا غَيْرَ الْجَهْرِ أَيْضًا، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هَذَا الْوَصْفَ لِأَنَّ كَيْفِيَّتَهُ الْوَاقِعَةَ أَوْجَبَتْ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا

Üçüncü Mesele: İlim ehli şöyle demiştir: Allah Teâlâ kötü sözün açıkça söylenmesini sevmediği gibi, açıkça söylenmeyenini de sevmez. Ancak Allah Teâlâ bu vasfı, vuku bulan keyfiyetin bunu gerektirmesinden ötürü zikretmiştir; nitekim O'nun: { إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا }

[النساء: ٩٤] والتبين واجب في الظعن والإقامة، فكذا هاهنا.

[Nisâ: 94] “Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın” buyruğunda olduğu gibi. Oysa iyice araştırmak yolculukta da mukimlikte de vaciptir; burada da durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي قَوْلِهِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ قَوْلَانِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا، أَوْ مُتَّصِلًا.

Dördüncü Mesele: O'nun { إِلَّا مَنْ ظُلِمَ } “Zulme uğrayan müstesna” buyruğu hakkında iki görüş vardır. Zira bu istisna ya munkatı (kesintili) ya da muttasıl (bitişik) bir istisnadır.

الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: إِنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ عَلَى تَقْدِيرِ: إِلَّا جَهْرَ مَنْ ظُلِمَ. ثُمَّ حُذِفَ الْمُضَافُ وَأُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، الثاني: قال الزجاج:

Birinci Görüş: Bu muttasıl bir istisnadır. Bu takdire göre bunda iki yön vardır: Birincisi: Ebû Ubeyde bunun muzâfın hazfedilmesi babından olduğunu ve takdirin: «Zulme uğrayanın [bağırıp] açığa vurması müstesna» şeklinde olduğunu söylemiştir. Sonra muzâf hazfedilmiş ve muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. İkincisi: Zeccâc şöyle demiştir:

المصدر هاهنا أُقِيمَ مَقَامَ الْفَاعِلِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يُحِبُّ اللَّه الْمُجَاهِرَ بِالسُّوءِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ.

Masdar burada fâil makamına kaim kılınmıştır; takdiri de şöyledir: «Allah kötülüğü açıkça söyleyen kimseyi sevmez, ancak zulme uğrayan müstesnadır.»

الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ، وَالْمَعْنَى لَا يُحِبُّ اللَّه الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ، لَكِنَّ الْمَظْلُومَ لَهُ أَنْ يَجْهَرَ بِظُلَامَتِهِ.

İkinci Görüş: Bu istisna munkatıdır. Anlamı da şöyledir: «Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez; lâkin mazlum olan kimsenin, uğradığı zulmü açıkça dile getirme hakkı vardır.»

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمَظْلُومُ مَاذَا يَفْعَلُ؟ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ قَتَادَةُ وَابْنُ عَبَّاسٍ: لَا يُحِبُّ/ اللَّه رَفْعَ الصَّوْتِ بِمَا يَسُوءُ غَيْرَهُ إِلَّا الْمَظْلُومَ فَإِنَّ لَهُ أَنْ يَرْفَعَ صَوْتَهُ بِالدُّعَاءِ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُ. الثَّانِي: قَالَ مُجَاهِدٌ: إِلَّا أَنْ يُخْبِرَ بِظُلْمِ ظَالِمِهِ لَهُ. الثَّالِثُ: لَا يَجُوزُ إِظْهَارُ الْأَحْوَالِ الْمَسْتُورَةِ الْمَكْتُومَةِ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَصِيرُ سَبَبًا لِوُقُوعِ النَّاسِ فِي الْغِيبَةِ وَوُقُوعِ ذَلِكَ الْإِنْسَانِ فِي الرِّيبَةِ، لَكِنْ مَنْ ظُلِمَ فَيَجُوزُ إِظْهَارُ ظُلْمِهِ بِأَنْ يَذْكُرَ أَنَّهُ سُرِقَ أَوْ غُصِبَ، وَهَذَا قَوْلُ الْأَصَمِّ. الرَّابِعُ: قَالَ الْحَسَنُ: إِلَّا أَنْ يَنْتَصِرَ مِنْ ظَالِمِهِ.

Beşinci Mesele: Mazlum ne yapabilir? Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Katâde ve İbn Abbâs şöyle demiştir: Allah, başkasını üzecek bir şeyle sesin yükseltilmesini sevmez; ancak mazlum müstesnadır, zira onun kendisine zulmedene beddua ederek sesini yükseltme hakkı vardır. İkincisi: Mücâhid şöyle demiştir: «Zâlimin kendisine yaptığı zulmü haber vermesi müstesnadır.» Üçüncüsü: Gizli ve örtülü hallerin açığa vurulması caiz değildir; zira bu, insanların gıybete düşmesine ve o kimsenin de töhmet altında kalmasına sebep olur. Lâkin zulme uğrayan kimsenin, hırsızlığa veya gasba uğradığını zikrederek zulmünü açığa vurması caizdir; bu el-Esam'ın görüşüdür. Dördüncüsü: Hasen şöyle demiştir: «Kendisine zulmedenden hakkını alması müstesnadır.»

قِيلَ نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي أَبِي بَكْرٍ ﵁، فَإِنَّ رَجُلًا شَتَمَهُ فَسَكَتَ مِرَارًا، ثُمَّ رَدَّ عَلَيْهِ فَقَامَ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: شَتَمَنِي وَأَنْتَ جَالِسٌ، فَلَمَّا رَدَدْتُ عَلَيْهِ قُمْتَ، قَالَ: إِنَّ مَلَكًا كَانَ يُجِيبُ عَنْكَ، فَلَمَّا رَدَدْتَ عَلَيْهِ ذَهَبَ ذَلِكَ الْمَلَكُ وَجَاءَ الشَّيْطَانُ، فَلَمْ أَجْلِسْ عِنْدَ مَجِيءِ الشَّيْطَانِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Bu ayetin Ebû Bekir radıyallâhu anh hakkında indiği rivayet edilmiştir. Şöyle ki: Bir adam ona hakaret etmiş, o defalarca susmuş, sonra ona karşılık verince Peygamber ﷺ ayağa kalkıp gitmiştir. Bunun üzerine Ebû Bekir: «O bana hakaret ederken sen oturuyordun, ben ona karşılık verince ise kalktın» demiştir. [Peygamber] şöyle buyurmuştur: «Bir melek senin adına cevap veriyordu; sen ona karşılık verince o melek gitti ve şeytan geldi. Ben de şeytanın geldiği yerde oturmadım.» Bunun üzerine bu ayet inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَرَأَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْكِبَارِ: الضَّحَّاكُ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ بِفَتْحِ الظَّاءِ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ كَلَامٌ تَامٌّ، وَقَوْلُهُ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ كَلَامٌ مُنْقَطِعٌ عَمَّا قَبْلَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: لَكِنْ مَنْ ظَلَمَ فَدَعُوهُ وَخَلُّوهُ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يَعْنِي لَكِنْ مَنْ ظَلَمَ نَفْسَهُ فَإِنَّهُ يَجْهَرُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ ظُلْمًا وَاعْتِدَاءً. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا وَالتَّقْدِيرُ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ الْجَهْرُ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ مَعَهُ.

Altıncı Mesele: İlim ehlinden büyük bir grup; Dahhâk, Zeyd b. Eslem ve Saîd b. Cübeyr [kelimeyi] zâ harfinin fethasıyla { إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } şeklinde okumuştur. Bunda iki yön vardır: Birincisi: { لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ } “Allah kötü sözün açıkça söylenmesini sevmez” sözü tam bir kelamdır; { إِلَّا مَنْ ظَلَمَ } sözü ise öncesinden munkatı bir kelamdır. Takdiri şöyledir: «Lâkin kim zulmederse onu bırakın, kendi haline terkedin.» Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: Yani lâkin kim nefsine zulmederse o, zulüm ve haddi aşmak suretiyle kötü sözü açıkça söyler. İkincisi: İstisnanın muttasıl olmasıdır; takdiri de şöyledir: «Ancak zulmeden kimse müstesnadır; zira ona karşı kötü sözün açıkça söylenmesi caizdir.»

ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً وَهُوَ تَحْذِيرٌ مِنَ التَّعَدِّي فِي الْجَهْرِ الْمَأْذُونِ فِيهِ، يَعْنِي فَلْيَتَّقِ اللَّه وَلَا يَقُلْ إِلَّا الْحَقَّ وَلَا يَقْذِفْ مَسْتُورًا بِسُوءٍ فَإِنَّهُ يَصِيرُ عَاصِيًا للَّه بِذَلِكَ، وَهُوَ تَعَالَى سُمَيْعٌ لِمَا يَقُولُهُ عَلِيمٌ بِمَا يُضْمِرُهُ.

Sonra: { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” buyurmuştur. Bu, izin verilen açıkça söyleme hususunda haddi aşmaktan bir sakındırmadır. Yani Allah'tan sakınsın, haktan başkasını söylemesin ve gizli kalmış bir kimseye kötülük isnat etmesin; aksi takdirde bununla Allah'a asi olmuş olur. O Teâlâ onun söylediğini hakkıyla işiten, içinde gizlediğini hakkıyla bilendir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٩]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 149]

إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩)

{ إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ أَوْ تَعْفُوا عَنْ سُوءٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً (١٤٩) } “Bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz veya bir kötülüğü affederseniz, şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kādirdir.”

اعْلَمْ أَنَّ مَعَاقِدَ الْخَيْرَاتِ عَلَى كَثْرَتِهَا مَحْصُورَةٌ فِي أَمْرَيْنِ: صِدْقٌ مَعَ الْحَقِّ، وَخُلُقٌ مَعَ الْخَلْقِ، وَالَّذِي يَتَعَلَّقُ بِالْخَلْقِ مَحْصُورٌ فِي قِسْمَيْنِ إِيصَالُ نَفْعٍ إِلَيْهِمْ وَدَفْعُ ضَرَرٍ عَنْهُمْ، فَقَوْلُهُ إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ إِشَارَةٌ إِلَى إِيصَالِ النَّفْعِ إِلَيْهِمْ، وَقَوْلُهُ أَوْ تَعْفُوا إِشَارَةٌ إِلَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنْهُمْ، فَدَخَلَ فِي هَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْخَيْرِ وَأَعْمَالِ الْبِرِّ.

Bil ki hayırların esasları çokluğuna rağmen iki hususta toplanır: Hakk'a karşı sadakat ve halka karşı güzel ahlak. Halkla ilgili olan husus ise iki kısımda toplanır: Onlara fayda ulaştırmak ve onlardan zararı defetmek. O'nun: { إِنْ تُبْدُوا خَيْراً أَوْ تُخْفُوهُ } “Bir hayrı açıklar yahut onu gizlerseniz” sözü onlara fayda ulaştırmaya; { أَوْ تَعْفُوا } “veya affederseniz” sözü ise onlardan zararı defetmeye işarettir. Böylece bu iki kelimenin içine bütün hayır çeşitleri ve iyilik amelleri girmiş olur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى يَعْفُو عَنِ الْجَانِبَيْنِ/ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى الِانْتِقَامِ، فَعَلَيْكُمْ أَنْ تَقْتَدُوا بِسُنَّةِ اللَّه تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ. الثَّانِي: إِنَّ اللَّه كَانَ عَفُوًّا لِمَنْ عَفَا، قَدِيرًا عَلَى إِيصَالِ الثَّوَابِ إِلَيْهِ. الثَّالِثُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَقْدَرُ عَلَى عَفْوِ ذنوبك منك على عفو صاحبك.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا قَدِيراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, her şeye hakkıyla kādirdir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] yön vardır: Birincisi: O Teâlâ intikam almaya gücü yettiği halde iki taraftan da [kullarından] affeder; öyleyse siz de Allah Teâlâ'nın sünnetine uymalısınız; bu Hasen'in görüşüdür. İkincisi: Şüphesiz Allah affeden kimseyi çokça affedicidir, ona sevap ulaştırmaya da hakkıyla kādirdir. Üçüncüsü: Kelbî şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah Teâlâ'nın senin günahlarını affetmeye gücü, senin arkadaşını affetmeye olan gücünden çok daha fazladır.»

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٠ الى ١٥١]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 150-151]

إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١)

{ إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً (١٥٠) أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَأَعْتَدْنا لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٥١) } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler, «Bir kısmına inanırız, bir kısmını inkâr ederiz» diyenler ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler var ya; işte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladık.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا تَكَلَّمَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُنَافِقِينَ عَادَ يَتَكَلَّمُ عَلَى مَذَاهِبِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَمُنَاقَضَاتِهِمْ وَذَكَرَ

Bil ki Allah Teâlâ münafıkların yolu hakkında söz söyleyince, tekrar Yahudi ve Hristiyanların mezheplerini ve çelişkilerini anlatmaya dönmüş ve

فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَنْوَاعًا:

Bu surenin sonunda bu türden birtakım kısımlar zikretmiştir:

النَّوْعُ الْأَوَّلُ: مِنْ أَبَاطِيلِهِمْ: إِيمَانُهُمْ بِبَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ دُونَ الْبَعْضِ. فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ فَإِنَّ الْيَهُودَ آمَنُوا بِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَكَفَرُوا بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ، وَالنَّصَارَى آمَنُوا بِعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ وَكَفَرُوا بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ أَيْ يُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ الْإِيمَانِ باللَّه وَرُسُلِهِ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أَيْ بَيْنَ الْإِيمَانِ بِالْكُلِّ وَبَيْنَ الْكُفْرِ بِالْكُلِّ سَبِيلًا أَيْ وَاسِطَةً، وَهِيَ الْإِيمَانُ بِالْبَعْضِ دُونَ الْبَعْضِ.

Birinci Tür: Onların bâtıllarından biri, peygamberlerin bir kısmına iman edip bir kısmına iman etmemeleridir. Şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah'ı ve peygamberlerini inkâr edenler...” Zira Yahudiler Mûsâ'ya ve Tevrat'a iman edip Îsâ'yı ve İncil'i inkâr etmişler; Hristiyanlar Îsâ'ya ve İncil'e iman edip Muhammed'i ve Kur'an'ı inkâr etmişlerdir. { وَيُرِيدُونَ أَنْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اللَّهِ وَرُسُلِهِ } “Allah ile peygamberlerinin arasını ayırmak isteyenler” yani Allah'a iman ile O'nun peygamberlerine iman arasını ayırmak isteyenler; { وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلاً } “ve bunlar arasında bir yol tutmak isteyenler” yani hepsine iman etmek ile hepsini inkâr etmek arasında bir yol; yani bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmekten ibaret olan bir vasıta edinmek isteyenler.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي خَبَرِ إِنَّ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ مَحْذُوفٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ جَمَعُوا الْمَخَازِيَ. وَالثَّانِي: هُوَ قَوْلُهُ أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ أَبْلَغُ لِأَنَّهُ إِذَا حُذِفَ الْجَوَابُ ذَهَبَ الْوَهْمُ كُلَّ مَذْهَبٍ مِنَ الْعَيْبِ، وَإِذَا ذُكِرَ بَقِيَ مُقْتَصِرًا عَلَى الْمَذْكُورِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ رَأْسُ الْآيَةِ، وَالْأَحْسَنُ أَنْ لَا يَكُونَ الْخَبَرُ مُنْفَصِلًا عَنِ الْمُبْتَدَأِ.

Birinci Mesele: «İnne»nin haberi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Hazfedilmiştir; sanki «Rezaletleri bir araya topladılar» denilmiş gibidir. İkincisi: O'nun { أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “İşte onlar kâfirlerin ta kendileridir” sözüdür. Birincisi iki yönden daha güzeldir: Birincisi: Daha beliğdir; çünkü cevap hazfedildiğinde zihin her türlü kusur ihtimaline gider, zikredildiğinde ise sadece zikredilenle sınırlı kalır. İkincisi: Burası ayet başıdır; haberin mübtedadan [ayet sonuyla] ayrılmaması ise daha güzeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُمْ إِنَّمَا كَانُوا كَافِرِينَ حَقًّا لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الدَّلِيلَ الَّذِي يَدُلُّ عَلَى نُبُوَّةِ الْبَعْضِ لَيْسَ إِلَّا الْمُعْجِزَ، وَإِذَا كَانَ دَلِيلًا عَلَى النُّبُوَّةِ لَزِمَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ حَيْثُ حَصَلَ حَصَلَتِ النُّبُوَّةِ فَإِنْ جَوَّزْنَا فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ حُصُولَ الْمُعْجِزِ بِدُونِ الصِّدْقِ تَعَذَّرَ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ عَلَى الصِّدْقِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ الْكُفْرُ بِجَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ فَثَبَتَ أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْبَلْ نُبُوَّةَ أَحَدٍ مِنْهُمْ لَزِمَهُ الْكُفْرُ بِجَمِيعِهِمْ.

İkinci Mesele: Onlar ancak iki vecihten ötürü gerçek kâfirler olmuşlardır: Birincisi: Peygamberlerden bir kısmının nübüvvetine delalet eden delil mucizeden başkası değildir. Mucize nübüvvete delil olunca, nerede gerçekleşirse orada nübüvvetin de gerçekleştiğine kesin olarak hükmetmek gerekir. Şayet bazı yerlerde mucizenin doğruluk olmaksızın vuku bulmasını caiz görürsek, onunla doğruluğa istidlal etmek imkânsızlaşır. Bu durumda bütün peygamberleri inkâr etmek gerekir. Böylece sabit olmuştur ki onlardan birinin nübüvvetini kabul etmeyen kimsenin hepsini inkâr etmesi gerekir.

فَإِنْ قِيلَ: هَبْ أَنَّهُ يَلْزَمُهُمُ الْكُفْرُ بِكُلِّ الْأَنْبِيَاءِ، وَلَكِنْ لَيْسَ إِذَا تَوَجَّهَ بَعْضُ الْإِلْزَامَاتِ عَلَى الْإِنْسَانِ لَزِمَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ قَائِلًا بِهِ، فَإِلْزَامُ الْكُفْرِ غَيْرٌ، وَالْتِزَامُ الْكُفْرِ غَيْرٌ، وَالْقَوْمُ لَمَّا لَمْ يَلْتَزِمُوا ذَلِكَ فَكَيْفَ يُقْضَى عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ.

Şayet «Kabul edelim ki bütün peygamberleri inkâr etmek onlara lâzım gelir; fakat insana birtakım bağlayıcı sonuçların yönelmesi, o insanın mutlaka bunu benimsediğini göstermez. Zira küfrü ilzam etmek (bağlamak) ayrıdır, küfrü iltizam etmek (benimsemek) ayrıdır. Bu kavim ise bunu benimsemediğine göre onların aleyhine küfürle nasıl hükmedilir?» denilirse,

قُلْنَا: الْإِلْزَامُ إِذَا كَانَ خَفِيًّا بِحَيْثُ يُحْتَاجُ فِيهِ إِلَى فِكْرٍ وَتَأَمُّلٍ كَانَ الْأَمْرُ فِيهِ كَمَا ذَكَرْتُمْ، أَمَّا إِذَا كَانَ جَلِيًّا وَاضِحًا لَمْ يَبْقَ بَيْنَ الْإِلْزَامِ وَالِالْتِزَامِ فَرْقٌ، وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ قَبُولَ بَعْضِ الْأَنْبِيَاءِ إِنْ كَانَ لِأَجْلِ الِانْقِيَادِ لِطَاعَةِ اللَّه تَعَالَى وَحُكْمِهِ وَجَبَ قَبُولُ الْكُلِّ، وَإِنْ كَانَ لِطَلَبِ الرِّيَاسَةِ كَانَ ذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ كُفْرًا بِكُلِّ الْأَنْبِيَاءِ.

Biz deriz ki: İlzam, üzerinde düşünmeye ve tefekküre ihtiyaç duyulacak derecede kapalı olduğu zaman durum bahsettiğiniz gibidir. Fakat açık ve bariz olduğu zaman ilzam ile iltizam arasında fark kalmaz. İkincisi: Peygamberlerin bir kısmını kabul etmek şayet Allah Teâlâ'nın itaatine ve hükmüne boyun eğmekten ötürü ise hepsini kabul etmek vacip olur. Şayet riyaset talebinden ötürü ise bu, gerçekte bütün peygamberleri inkârdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ حَقًّا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ انْتَصَبَ عَلَى مِثْلِ قَوْلِكَ: زَيْدٌ أَخُوكَ حَقًّا، وَالتَّقْدِيرُ:

Üçüncü Mesele: O'nun { حَقًّا } “Gerçekten” sözünde iki yön vardır: Birincisi: Senin «Zeyd gerçekten senin kardeşindir» sözün gibi [mef'ûl-i mutlak olarak] nasb edilmiştir. Takdiri de şöyledir:

أَخْبَرْتُكَ بِهَذَا الْمَعْنَى إِخْبَارًا حَقًّا، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ كُفْرًا حَقًّا. طَعَنَ الْوَاحِدِيُّ فِيهِ وَقَالَ: الْكُفْرُ لَا يَكُونُ حَقًّا بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ.

«Sana bu manayı gerçek bir haber verme ile haber verdim.» İkincisi: Takdirin «İşte onlar gerçek bir inkâr ile inkâr edenlerdir» şeklinde olmasıdır. Vâhidî buna itiraz etmiş ve: «Küfür hiçbir vechile hak (gerçek) olmaz» demiştir.

وَالْجَوَابُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَذَا الْحَقِّ الْكَامِلُ، وَالْمَعْنَى أُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ كُفْرًا كَامِلًا ثَابِتًا حقا يقينا.

Cevap şudur: Bu «hak»tan maksat kâmil olandır. Anlamı da şöyledir: «İşte onlar kâmil, sabit, gerçek ve kesin bir küfürle kâfir olanların ta kendileridir.»

[سورة النساء (٤) : آية ١٥٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 152]

وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٥٢) } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlar var ya, işte onlara Allah mükâfatlarını ileride verecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ أَرْدَفَهُ بِالْوَعْدِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ tehdidi zikredince ardından vaadi getirerek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ أُولئِكَ سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah'a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlar var ya, işte onlara Allah mükâfatlarını ileride verecektir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِنَّمَا قَالَ: وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ مَعَ أَنَّ التَّفْرِيقَ يَقْتَضِي شَيْئَيْنِ فَصَاعِدًا إِلَّا أَنَّ أَحَدًا لَفْظٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ وَالْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: صِحَّةُ الِاسْتِثْنَاءِ.

Birinci Mesele: Ayırma (tefrîk) fiili iki veya daha fazla şeyi gerektirdiği halde: { وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ } “Onlardan hiçbirinin arasını ayırmayanlar” buyurmuştur. Ancak Ehad (أَحَد) lafzı teki, çoğulu, müzekkeri ve müennesi eşit olan bir lafızdır. Buna iki vecih delalet eder: Birincisi: İstisnanın sahih olmasıdır.

وَالثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ [الْأَحْزَابِ: ٣٢] .

İkincisi ise Allah Teâlâ'nın: { لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّساءِ } [Ahzâb: 32] “Siz kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz” buyruğudur.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَلَمْ يُفَرِّقُوا بَيْنَ اثْنَيْنِ مِنْهُمْ أَوْ بَيْنَ جَمَاعَةٍ.

Bunu bildiğine göre ayetin takdiri şöyledir: «Onlardan iki kişinin veya bir topluluğun arasını ayırmayanlar.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَمَسَّكَ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي إِثْبَاتِ الْعَفْوِ وَعَدَمِ الْإِحْبَاطِ فَقَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى/ وَعَدَ مَنْ آمَنَ باللَّه ورسله بأن يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ، وَالْمَفْهُومُ مِنْهُ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْإِيمَانِ، وَإِلَّا لَمْ تَصْلُحْ هَذِهِ الْآيَةُ لِأَنْ تَكُونَ تَرْغِيبًا فِي الْإِيمَانِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِعَدَمِ الْإِحْبَاطِ وَالْقَطْعَ بِالْعَفْوِ وَبِالْإِخْرَاجِ مِنَ النَّارِ بَعْدَ الْإِدْخَالِ فِيهَا.

İkinci Mesele: [Ehl-i Sünnet] arkadaşlarımız affın ispatı ve amellerin boşa gitmemesi (adem-i ihbât) hususunda bu ayete tutunarak şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ, Allah'a ve peygamberlerine iman eden kimselere mükâfatlarını vereceğini vadetmiştir. Bundan anlaşılan ise, onlara bu imanlarına karşılık mükâfatlarını vereceğidir; aksi takdirde bu ayet imana teşvik edici olmaya elverişli olmazdı. Bu da [amellerin] boşa çıkmayacağına, affın gerçekleşeceğine ve cehenneme sokulduktan sonra oradan çıkarılmaya kesin olarak hükmetmeyi gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ عَاصِمٌ فِي رِوَايَةِ حَفْصٍ يُؤْتِيهِمْ بِالْيَاءِ وَالضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى اسْمِ اللَّه، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ، وَذَلِكَ أَوْلَى لِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ أَفْخَمُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مشاكل لقوله وَأَعْتَدْنا [الأحزاب: ٣١] .

Üçüncü Mesele: Âsım, Hafs rivayetinde zamir Allah lafzına dönecek şekilde { يُؤْتِيهِمْ } “onlara verecektir” kelimesini ye (ي) harfiyle okumuştur. Diğer [kıraat imamları] ise nûn (ن) ile [nü'tîhim şeklinde] okumuşlardır. Bu iki sebepten dolayı daha evladır: Birincisi: Daha azametli olmasıdır. İkincisi: O'nun { وَأَعْتَدْنا } [Ahzâb: 31] “ve hazırladık” kavline uygun (müşakil) olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ مَعْنَاهُ أَنَّ إِيتَاءَهَا كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ وَإِنْ تَأَخَّرَ فَالْغَرَضُ بِهِ تَوْكِيدُ الْوَعْدِ وَتَحْقِيقُهُ لَا كَوْنُهُ مُتَأَخِّرًا.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { سَوْفَ يُؤْتِيهِمْ أُجُورَهُمْ } “onlara mükâfatlarını ileride verecektir” buyruğunun anlamı, [bu mükâfatların] verilmesi gecikse bile mutlaka gerçekleşeceğidir. Dolayısıyla buradaki maksat, [verilmenin] gecikmesi değil, vaadin pekiştirilmesi ve kesinleştirilmesidir.

ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً وَالْمُرَادُ أَنَّهُ وَعَدَهُمْ بِالثَّوَابِ ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ يَتَجَاوَزُ عَنْ سَيِّئَاتِهِمْ وَيَعْفُو عنها ويغفرها.

Sonra: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyurmuştur. Maksat, onlara sevap vadetmiş, ardından da onların kötülüklerinden vazgeçeceğini, onları affedip bağışlayacağını bildirmiş olmasıdır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٣ الى ١٥٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 153-154]

يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤)

{ يَسْئَلُكَ أَهْلُ الْكِتابِ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتاباً مِنَ السَّماءِ فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً (١٥٣) وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (١٥٤) } “Ehl-i kitap senden, kendilerine gökten bir kitap indirmeni istiyor. Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: «Allah'ı bize apaçık göster» demişlerdi de zulümleri yüzünden onları yıldırım çarpmıştı. Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler. Yine de biz bunu affettik ve Mûsâ'ya apaçık bir delil (ve yetki) verdik. (153) Söz vermeleri [sebebiyle / şartıyla] Tûr dağını üzerlerine kaldırdık ve onlara: «Kapıdan secde ederek girin» dedik. Yine onlara: «Cumartesi günü haddi aşmayın» dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık. (154)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذَا هُوَ النَّوْعُ الثَّانِي مِنَ جَهَالَاتِ الْيَهُودِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ كُنْتَ رَسُولًا مِنْ عند اللَّه فائتنا بِكِتَابٍ مِنَ السَّمَاءِ جُمْلَةً كَمَا جَاءَ مُوسَى بِالْأَلْوَاحِ. وَقِيلَ: طَلَبُوا أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ إِلَى فُلَانٍ وَكِتَابًا إِلَى فُلَانٍ بِأَنَّكَ/ رَسُولُ اللَّه وَقِيلَ: كِتَابًا نُعَايِنُهُ حِينَ يُنَزَّلُ، وَإِنَّمَا اقْتَرَحُوا ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ التَّعَنُّتِ لِأَنَّ مُعْجِزَاتِ الرَّسُولِ كَانَتْ قَدْ تَقَدَّمَتْ، وَحَصَلَتْ فَكَانَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ مِنْ بَابِ التَّعَنُّتِ.

Bil ki bu, Yahudilerin cehaletlerinin ikinci türüdür. Zira onlar: «Eğer Allah katından bir elçiysen Mûsâ'nın levhaları getirdiği gibi bize de gökten toptan bir kitap getir» dediler. Bir rivayette: Kendilerine gökten falan kimseye bir mektup, falan kimseye de senin Allah'ın elçisi olduğuna dair bir mektup indirilmesini istedikleri söylenmiştir. Bir başka rivayette de: «İndirilirken bizzat gözümüzle göreceğimiz bir kitap [indir]» dedikleri belirtilmiştir. Onlar bunu sadece inat ve zorluk çıkarma (taannüt) kastıyla teklif etmişlerdi. Çünkü Peygamber'in mucizeleri daha önce ortaya konmuş ve gerçekleşmişti; dolayısıyla fazlasını istemek zorluk çıkarma kabilindendi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ وَإِنَّمَا أَسْنَدَ السُّؤَالَ إِلَيْهِمْ وَإِنْ وُجِدَ مِنْ آبَائِهِمْ فِي أَيَّامِ مُوسَى ﵇ وَهُمُ النُّقَبَاءُ السَّبْعُونَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى مَذْهَبِهِمْ وَرَاضِينَ بِسُؤَالِهِمْ وَمُشَاكِلِينَ لَهُمْ فِي التَّعَنُّتِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ } “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişlerdi.” Bu isteme fiili Mûsâ aleyhisselâm zamanındaki ataları —ki onlar yetmiş temsilci (nukabâ) idi— tarafından yapılmış olduğu halde onların kendi mezhepleri üzere olmaları, onların bu isteklerine razı bulunmaları ve inatçılıkta onlara benzemeleri sebebiyle soru onlara isnat edilmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْآيَةِ بَيَانُ مَا جُبِلُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّعَنُّتِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّ مُوسَى لَمَّا نَزَلَ عَلَيْهِ كِتَابٌ مِنَ السَّمَاءِ لَمْ يَكْتَفُوا بِذَلِكَ الْقَدْرِ، بَلْ طَلَبُوا مِنْهُ الرُّؤْيَةَ عَلَى سَبِيلِ الْمُعَايَنَةِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طَلَبَ هَؤُلَاءِ لِنُزُولِ الْكِتَابِ عَلَيْهِمْ مِنَ السَّمَاءِ لَيْسَ لِأَجْلِ الِاسْتِرْشَادِ بَلْ لِمَحْضِ الْعِنَادِ.

Bil ki ayetten maksat, onların tabiatında bulunan inatçılığı açıklamaktır. Sanki şöyle denilmektedir: Mûsâ'ya gökten bir kitap indiğinde onlar bu kadarıyla yetinmeyip ondan [Allah'ı] bizzat gözle görmeyi (muayene) istemişlerdi. Bu da onların kendilerine gökten bir kitap indirilmesini istemelerinin doğru yolu bulmak (istirşâd) için değil, sırf inatçılık yüzünden olduğunu gösterir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ وَهَذِهِ الْقِصَّةُ قَدْ فَسَّرْنَاهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَاسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى نَفْيِ الرُّؤْيَةِ قَدْ أَجَبْنَا عَنْهُ هُنَاكَ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَقَدْ سَأَلُوا مُوسى أَكْبَرَ مِنْ ذلِكَ فَقالُوا أَرِنَا اللَّهَ جَهْرَةً فَأَخَذَتْهُمُ الصَّاعِقَةُ بِظُلْمِهِمْ } “Nitekim Mûsâ'dan bundan daha büyüğünü istemişler ve: «Allah'ı bize apaçık göster» demişlerdi de zulümleri yüzünden onları yıldırım çarpmıştı.” Bu kıssayı Bakara Suresi'nde tefsir etmiştik. Mûtezile'nin rü'yetin (Allah'ın görülmesinin) nefyine dair bu ayetle delil getirmesine de orada cevap vermiştik.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ وَالْمَعْنَى بَيَانُ كَمَالِ جَهَالَاتِهِمْ وَإِصْرَارِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ فَإِنَّهُمْ مَا اكْتَفَوْا بَعْدَ نُزُولِ التَّوْرَاةِ عَلَيْهِمْ بِطَلَبِ الرُّؤْيَةِ جَهْرَةً، بَلْ ضَمُّوا إِلَيْهِ عِبَادَةَ الْعِجْلِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ بُعْدِهِمْ عَنْ طَلَبِ الْحَقِّ وَالدِّينِ، وَالْمُرَادُ بِالْبَيِّنَاتِ مِنْ قَوْلِهِ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ أُمُورٌ:

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ اتَّخَذُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “Sonra kendilerine apaçık deliller geldikten sonra buzağıyı [ilah] edindiler.” Bunun manası, onların cehaletlerinin tamlığını ve küfürlerindeki ısrarlarını açıklamaktır. Zira onlar kendilerine Tevrat indirildikten sonra [Allah'ı] açıkça görmeyi istemekle yetinmeyip buna bir de buzağıya tapınmayı eklemişlerdir; bu da onların hakkı ve dini aramaktan son derece uzak olduklarını gösterir. O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ } “kendilerine apaçık deliller geldikten sonra” kavlindeki delillerden (beyyinât) maksat birkaç husustur:

أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ مَا أَرَاهُمْ مِنَ الصَّاعِقَةِ بَيِّنَاتٍ، فَإِنَّ الصَّاعِقَةَ وَإِنْ كَانَتْ شَيْئًا وَاحِدًا إِلَّا أَنَّهَا كَانَتْ دَالَّةً عَلَى قُدْرَةِ اللَّه تَعَالَى وَعَلَى عِلْمِهِ وَعَلَى قِدَمِهِ، وَعَلَى كَوْنِهِ مُخَالِفًا لِلْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ وَعَلَى صِدْقِ مُوسَى ﵇ فِي دَعْوَى النُّبُوَّةِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْبَيِّنَاتِ إِنْزَالُ الصَّاعِقَةِ وَإِحْيَاؤُهُمْ بعد ما أَمَاتَهُمْ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُمْ إِنَّمَا عَبَدُوا الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِ أَنْ شَاهَدُوا مُعْجِزَاتِ مُوسَى ﵇ الَّتِي كَانَ يُظْهِرُهَا فِي زَمَانِ فِرْعَوْنَ، وَهِيَ الْعَصَا وَالْيَدُ الْبَيْضَاءُ وَفَلْقُ الْبَحْرِ وَغَيْرُهَا مِنَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ أَنَّ هَؤُلَاءِ يَطْلُبُونَ مِنْكَ يَا مُحَمَّدُ أَنْ تُنَزِّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابًا مِنَ السَّمَاءِ فَاعْلَمْ يَا مُحَمَّدُ أَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَهُ مِنْكَ إِلَّا عِنَادًا وَلَجَاجًا، فَإِنَّ مُوسَى قَدْ أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْهِ هَذَا الْكِتَابَ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ سَائِرَ الْمُعْجِزَاتِ الْقَاهِرَةِ، ثُمَّ إِنَّهُمْ طَلَبُوا الرُّؤْيَةَ عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَأَقْبَلُوا عَلَى عِبَادَةِ الْعِجْلِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ مَجْبُولُونَ عَلَى اللَّجَاجِ وَالْعِنَادِ وَالْبُعْدِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ.

Birincisi: Allah Teâlâ'nın onlara gösterdiği yıldırımı apaçık deliller kılmasıdır. Zira yıldırım tek bir şey olsa bile Allah Teâlâ'nın kudretine, ilmine, kıdemine (ezeliyetine), cisimlere ve arazlara benzemekten münezzeh olduğuna ve Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberlik davasındaki doğruluğuna delalet ediyordu. İkincisi: Beyyinât'tan maksadın, yıldırımın inmesi ve onları öldürdükten sonra diriltmesi olmasıdır. Üçüncüsü: Onların ancak Mûsâ aleyhisselâm'ın Firavun zamanında gösterdiği mucizeleri —ki bunlar asa, beyaz el (yed-i beyzâ), denizin yarılması ve diğer ezici/kahredici mucizelerdir— müşahede ettikten sonra buzağıya tapmış olmalarıdır. Bu sözden maksat şudur: Ey Muhammed! Bunlar senden gökten bir kitap indirmeni istiyorlar; bil ki ey Muhammed, onlar bunu senden sırf inat ve dikbaşlılık yüzünden istemektedirler. Çünkü Allah Mûsâ'ya bu kitabı indirmiş ve ona diğer ezici mucizeleri vermişti; sonra onlar inat yoluyla [Allah'ı] görmeyi istemişler ve buzağıya tapmaya yönelmişlerdi. Bütün bunlar onların inat, dikbaşlılık ve hak yoldan uzaklık üzere yaratılmış olduklarını gösterir.

ثُمَّ قَالَ: فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ يَعْنِي لَمْ نَسْتَأْصِلْ عَبَدَةَ الْعِجْلِ وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً يَعْنِي أَنَّ قَوْمَ مُوسَى وَإِنْ كَانُوا قَدْ بَالَغُوا فِي إِظْهَارِ اللَّجَاجِ وَالْعِنَادِ مَعَهُ لَكِنَّا نَصَرْنَاهُ وَقَوَّيْنَاهُ فَعَظُمَ أَمْرُهُ وَضَعُفَ خَصْمُهُ، وَفِيهِ بِشَارَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّنْبِيهِ، وَالرَّمْزُ بِأَنَّ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارَ وَإِنْ كَانُوا يُعَانِدُونَهُ فَإِنَّهُ/ بِالْآخِرَةِ يَسْتَوْلِي عَلَيْهِمْ وَيَقْهَرُهُمْ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ سَائِرَ جَهَالَاتِهِمْ وَإِصْرَارَهُمْ عَلَى أَبَاطِيلِهِمْ: فَأَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى رَفَعَ فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثَاقِهِمْ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ أَعْطَوُا الْمِيثَاقَ عَلَى أَنْ لَا يَرْجِعُوا عَنِ الدِّينِ. ثُمَّ رَجَعُوا عَنْهُ وَهَمُّوا بِالرُّجُوعِ، فَرَفَعَ اللَّه فَوْقَهُمُ الطُّورَ حَتَّى يَخَافُوا فَلَا يَنْقُضُوا الْمِيثَاقَ. الثَّانِي: أَنَّهُمُ امْتَنَعُوا عَنْ قَبُولِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ فَرَفَعَ اللَّه الْجَبَلَ فَوْقَهُمْ حَتَّى قَبِلُوا، وَصَارَ الْمَعْنَى: وَرَفَعْنَا فَوْقَهُمُ الطُّورَ لِأَجْلِ أَنْ يُعْطُوا الْمِيثَاقَ بِقَبُولِ الدِّينِ. الثَّالِثُ:

Sonra: { فَعَفَوْنا عَنْ ذلِكَ } “Yine de biz bunu affettik” yani buzağıya tapanların kökünü kazımadık [buyurmuştur]. { وَآتَيْنا مُوسى سُلْطاناً مُبِيناً } “Ve Mûsâ'ya apaçık bir delil (ve yetki) verdik” kavli ise; Mûsâ'nın kavmi ona karşı inat ve dikbaşlılık göstermede ne kadar ileri gitmiş olsalar da bizim ona yardım edip onu güçlendirdiğimiz, böylece onun davasının büyüyüp hasmının zayıf düştüğü anlamına gelir. Bunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için uyarı ve ima yoluyla bir müjde vardır; zira bu kâfirler ona inat etseler de sonunda o onlara üstün gelecek ve onları alt edecektir. Sonra Allah Teâlâ onların diğer cehaletlerini ve batıllarındaki ısrarlarını hikâye etmiştir: Bunlardan birincisi: Allah Teâlâ'nın verdikleri söz sebebiyle Tûr'u üzerlerine kaldırmasıdır. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Dinden dönmeyeceklerine dair söz vermişlerdi. Sonra dinden döndüler ve dönmeye niyetlendiler; bunun üzerine Allah, korksunlar da sözü bozmasınlar diye Tûr dağını üzerlerine kaldırdı. İkincisi: Tevrat'ın şeriatını kabul etmekten kaçındılar; bunun üzerine Allah kabul edinceye kadar dağı üzerlerine kaldırdı. Böylece mana: «Dini kabul etme sözünü versinler diye Tûr'u üzerlerine kaldırdık» şeklinde oldu. Üçüncüsü:

أَنَّهُمْ أَعْطَوُا الْمِيثَاقَ عَلَى أَنَّهُمْ إِنْ هَمُّوا بِالرُّجُوعِ عَنِ الدِّينِ فاللَّه يُعَذِّبُهُمْ بِأَيِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ أَرَادَ، فَلَمَّا هَمُّوا بِتَرْكِ الدِّينِ أَظَلَّ اللَّه الطُّورَ عَلَيْهِمْ وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَمَضَى بَيَانُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Dinden dönmeye niyetlendikleri takdirde Allah'ın dilediği herhangi bir azap türüyle kendilerini azaplandırması şartıyla söz vermiş olmalarıdır. Dini terk etmeye niyetlendiklerinde ise Allah Tûr'u onların üzerine gölge gibi dikti. İşte O'nun: { وَرَفَعْنا فَوْقَهُمُ الطُّورَ بِمِيثاقِهِمْ } “Söz vermeleri [sebebiyle / şartıyla] Tûr dağını üzerlerine kaldırdık” kavlinden murat budur. İkincisi: O'nun { وَقُلْنا لَهُمُ ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً } “Ve onlara: «Kapıdan secde ederek girin» dedik” kavlidir ki bunun açıklaması Bakara Suresi'nde geçmişti. Üçüncüsü: O'nun { وَقُلْنا لَهُمْ لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } “Yine onlara: «Cumartesi günü haddi aşmayın» dedik ve onlardan sağlam bir söz aldık” kavlidir. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ، فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: لَا تَعْدُوا بِاقْتِنَاصِ السَّمَكِ فِيهِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ:

Birinci Mesele: { لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } “Cumartesi günü haddi aşmayın” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: O günde balık avlamak suretiyle haddi aşmayın [demektir]. Vâhidî şöyle demiştir:

يُقَالُ عَدَا عَلَيْهِ أَشَدَّ الْعَدَاءِ وَالْعَدْوِ وَالْعُدْوَانِ، أَيْ ظَلَمَهُ وَجَاوَزَ الْحَدَّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً [الْأَنْعَامِ: ١٠٨] الثَّانِي: لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ مِنَ الْعَدْوِ بِمَعْنَى الْحَضَرِ، وَالْمُرَادُ النَّهْيُ عَنِ الْعَمَلِ وَالْكَسْبِ يَوْمَ السَّبْتِ، كَأَنَّهُ قَالَ لَهُمْ: اسْكُنُوا عَنِ الْعَمَلِ فِي هَذَا الْيَوْمِ وَاقْعُدُوا فِي مَنَازِلِكُمْ فَأَنَا الرَّزَّاقُ.

«Ona şiddetle saldırdı / haddi aştı» manasında *adâ aleyhi eşedde'l-adâi ve'l-advi ve'l-udvân* (عَدَا عَلَيْهِ أَشَدَّ الْعَدَاءِ وَالْعَدْوِ وَالْعُدْوَانِ) denir; yani ona zulmetti ve haddi aştı demektir. O'nun: { فَيَسُبُّوا اللَّهَ عَدْواً } [En'âm: 108] “haddi aşarak Allah'a söverler” kavli de bundandır. İkincisi: { لَا تَعْدُوا فِي السَّبْتِ } ifadesi koşmak/çabalamak (hadr) manasındaki el-adv (الْعَدْو) kökünden gelir. Maksat, cumartesi günü çalışmaktan ve kazanmaktan men etmektir; sanki onlara şöyle denmiştir: «Bu günde çalışmayı bırakıp sükûnet bulun ve evlerinizde oturun, rızık veren ancak benim.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ نَافِعٌ لَا تَعْدُوا سَاكِنَةَ الْعَيْنِ مُشَدَّدَةَ الدَّالِ، وَأَرَادَ: لَا تَعْتَدُوا، وَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ [الْبَقَرَةِ: ٦٥] فَجَاءَ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ بِعَيْنِهَا افْتَعَلُوا، ثُمَّ أَدْغَمَ التَّاءَ فِي الدَّالِ لِتَقَارُبِهِمَا وَلِأَنَّ الدَّالَ تَزِيدُ عَلَى التَّاءِ فِي الْجَهْرِ، وَكَثِيرٌ مِنَ النَّحْوِيِّينَ يُنْكِرُونَ الْجَمْعَ بَيْنَ السَّاكِنَيْنِ إِذَا كَانَ الثَّانِي

İkinci Mesele: Nâfi‘ { لَا تَعْدُوا } lafzını ayın (ع) harfini sakin ve dâl (د) harfini şeddeli olarak [lâ ta'ddû şeklinde] okumuştur; bununla «lâ ta'tedû»yu kastetmiştir. Delili ise O'nun: { وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ } [Bakara: 65] “İçinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bildiniz” buyruğudur. Zira bu kıssanın aynısında *i'tedev* (iftial babı) gelmiştir. Sonra mahreç yakınlığı sebebiyle ve dâl harfi cehr bakımından tâ harfinden daha baskın olduğu için tâ'yı dâl'a idgam etmiştir. Nahivcilerin birçoğu, ikincisi

منهما مدغما ولم يكن الأول حرف الأول لِينٍ نَحْوَ دَابَّةٍ وَشَابَّةٍ، وَقِيلْ لَهُمْ، وَيَقُولُونَ: إِنَّ الْمَدَّ يَصِيرُ عِوَضًا عَنِ الْحَرَكَةِ، وَرَوَى وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ لَا تَعَدُّوا بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَتَشْدِيدِ الدَّالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا أَدْغَمَ التَّاءَ فِي الدَّالِ نَقَلَ حَرَكَتَهَا إِلَى الْعَيْنِ، وَالْبَاقُونَ تَعْدُوا بِضَمِّ الدَّالِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ حَقِيقَةً.

idgamlı olduğunda ve birincisi de *dâbbe* (دَابَّةٍ) ve *şâbbe* (شَابَّةٍ) gibi bir med harfi veya *kîle lehum* (قِيلْ لَهُمْ) gibi olmadığında iki sakinin yan yana gelmesini (ictimâ-i sâkineyn) reddederler ve: «Med harfi harekelerin yerine geçer» derler. Verş ise Nâfi‘den ayın fethalı ve dâl şeddeli olarak { لَا تَعَدُّوا } [lâ ta'addû] rivayet etmiştir; çünkü tâ'yı dâl'a idgam edince onun harekesini ayın harfine nakletmiştir. Diğer [kıraat imamları] ise dâl'ın zammesi ve ayın'ın hakiki sükûnu ile { تَعْدُوا } [lâ ta'dû] şeklinde okumuşlardır.

الْمَسْأَلَةُ الثالثة: قال القفال: الميثاق الغليط هُوَ الْعَهْدُ الْمُؤَكَّدُ غَايَةَ التَّوْكِيدِ، وَذَلِكَ بَيِّنٌ فيما يدعونه من التوراة ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Kaffâl şöyle demiştir: Ağır/sağlam söz (el-mîsâku'l-galîz), son derece pekiştirilmiş ahittir; bu durum Tevrat'tan iddia ettikleri hususlarda apaçıktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٥٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 155]

فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥)

{ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٥٥) } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve: «Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır» demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir; bu yüzden pek azı müstesna inanmazlar. (155)”

[في قوله تَعَالَى فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآياتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِياءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Sözlerini bozmaları, Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri, peygamberleri haksız yere öldürmeleri ve: «Kalplerimiz örtülüdür/kılıflıdır» demeleri sebebiyle” kavli hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مُتَعَلِّقِ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ فَبِما نَقْضِهِمْ قَوْلَانِ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ محذوف تقديره فيما نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكَذَا، لَعَنَّاهُمْ وَسَخِطْنَا عَلَيْهِمْ، وَالْحَذْفُ أَفْخَمُ لِأَنَّ عِنْدَ الْحَذْفِ يَذْهَبُ الْوَهْمُ كُلَّ مَذْهَبٍ، وَدَلِيلُ الْمَحْذُوفِ أَنَّ هَذِهِ الْأَشْيَاءَ الْمَذْكُورَةَ مِنْ صِفَاتِ الذَّمِّ فَيَدُلُّ عَلَى اللَّعْنِ. الثَّانِي: أَنَّ مُتَعَلِّقَ الْبَاءِ هُوَ قَوْلُهُ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ [النِّسَاءِ: ١٦٠] وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَزَعَمَ أَنَّ قَوْلَهُ فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ فَبِما نَقْضِهِمْ.

Birinci Mesele: O'nun { فَبِما نَقْضِهِمْ } “Sözlerini bozmaları sebebiyle” kavlindeki bâ (ب) harfinin müteallakı (bağlı olduğu kelime) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: [Müteallakın] mahzuf olmasıdır. Takdiri: «Sözlerini bozmaları ve şu şu sebepleri yüzünden onları lanetledik ve onlara gazap ettik» şeklindedir. Hazif daha azametlidir; çünkü hazif anında zihin her türlü ihtimale gider. Mahzufun delili ise zikredilen bu hususların yergi sıfatlarından olmasıdır, bu da lanete delalet eder. İkincisi: Bâ harfinin müteallakının: { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ طَيِّباتٍ أُحِلَّتْ لَهُمْ } [Nisâ: 160] “Yahudilerin zulmü sebebiyle kendilerine helal kılınmış temiz şeyleri onlara haram kıldık” kavli olmasıdır. Bu Zeccâc'ın görüşüdür; o, { فَبِظُلْمٍ مِنَ الَّذِينَ هادُوا } kavlinin { فَبِما نَقْضِهِمْ } kavlinden bedel olduğunu iddia etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مِنْ قَوْلِهِ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ فَبِظُلْمٍ الْآيَتَيْنِ بَعِيدٌ جِدًّا، فَجَعْلُ أَحَدِهِمَا بَدَلًا عَنِ الْآخَرِ بَعِيدٌ. الثَّانِي: أَنَّ تِلْكَ الْجِنَايَاتِ الْمَذْكُورَةَ عَظِيمَةٌ جِدًّا لِأَنَّ كُفْرَهُمْ باللَّه وَقَتْلَهُمُ الْأَنْبِيَاءَ وَإِنْكَارَهُمْ لِلتَّكْلِيفِ بِقَوْلِهِمْ: قُلُوبُنَا غُلْفٌ أَعْظَمُ الذُّنُوبِ، وَذِكْرُ الذُّنُوبِ الْعَظِيمَةِ إِنَّمَا يَلِيقُ أَنْ يُفَرَّعَ عَلَيْهِ الْعُقُوبَةُ الْعَظِيمَةُ، وَتَحْرِيمُ بَعْضِ الْمَأْكُولَاتِ عُقُوبَةٌ خَفِيفَةٌ فَلَا يَحْسُنُ تَعْلِيقُهُ بِتِلْكَ الْجِنَايَاتِ الْعَظِيمَةِ.

Bil ki birinci görüş daha evladır ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } kavlinden { فَبِظُلْمٍ } kavline kadar olan iki ayetlik mesafe çok uzaktır; binaenaleyh birini diğerinden bedel kılmak uzaktır. İkincisi: Zikredilen bu cinayetler pek büyüktür. Çünkü Allah'ı inkâr etmeleri, peygamberleri öldürmeleri ve «Kalplerimiz kılıflıdır» diyerek teklifi inkâr etmeleri günahların en büyüğüdür. Büyük günahların zikredilmesi durumunda ise ancak büyük bir cezanın buna terettüp etmesi uygun düşer. Bazı yiyeceklerin haram kılınması ise hafif bir cezadır; dolayısıyla bunun o büyük cinayetlere bağlanması güzel düşmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ (مَا) فِي قَوْلِهِ فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ صِلَةٌ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَبِنَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ [آلِ عِمْرَانَ: ١٥٩] .

İkinci Mesele: { فَبِما نَقْضِهِمْ مِيثاقَهُمْ } kavlindeki mâ (ما) edatının sıla (zâit) olduğunda ve takdirin «fe bi-nakzihim mîsâkahum» şeklinde olduğunda ittifak etmişlerdir. Biz bu meseleyi { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ } [Âl-i İmrân: 159] “Allah'tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın” kavlinin tefsirinde etraflıca açıklamıştık.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَ حَرْفَ الْبَاءِ عَلَى أُمُورٍ: أَوَّلُهَا: نَقْضُ الْمِيثَاقِ. وَثَانِيهَا: كُفْرُهُمْ بِآيَاتِ اللَّه، وَالْمُرَادُ مِنْهُ كُفْرُهُمْ بِالْمُعْجِزَاتِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّ مَنْ أَنْكَرَ مُعْجِزَةَ رَسُولٍ وَاحِدٍ فَقَدْ أَنْكَرَ جَمِيعَ مُعْجِزَاتِ الرُّسُلِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ حَكَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ بِالْكُفْرِ بِآيَاتِ اللَّه. وَثَالِثُهَا: قَتْلُهُمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ، وَذَكَرْنَا تَفْسِيرَهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُمْ قُلُوبُنا غُلْفٌ وَذَكَرَ الْقَفَّالُ فِيهِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ غُلْفًا جَمْعُ غِلَافٍ وَالْأَصْلُ غُلُفٌ بِتَحْرِيكِ اللَّامِ فَخَفَّفَ بِالتَّسْكِينِ، كَمَا قِيلَ كُتْبٌ وَرُسْلٌ بِتَسْكِينِ التَّاءِ وَالسِّينِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا أَنَّهُمْ قَالُوا قُلُوبُنَا غُلْفٌ، أَيْ أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ فَلَا حَاجَةَ بِنَا إِلَى عِلْمٍ سِوَى مَا عِنْدَنَا، فَكَذَّبُوا الْأَنْبِيَاءَ بِهَذَا الْقَوْلِ. وَالثَّانِي: أَنَّ/

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ bâ harfini şu hususların başına getirmiştir: Birincisi: Sözü bozmaları. İkincisi: Allah'ın ayetlerini inkâr etmeleri ki bundan maksat mucizeleri inkâr etmeleridir. Daha önce açıklamıştık ki tek bir peygamberin mucizesini inkâr eden kimse bütün peygamberlerin mucizelerini inkâr etmiş olur; işte bu sebeple Allah onların Allah'ın ayetlerini inkâr ettiklerine hükmetmiştir. Üçüncüsü: Peygamberleri haksız yere öldürmeleridir ki bunun tefsirini Bakara Suresi'nde zikretmiştik. Dördüncüsü: { قُلُوبُنا غُلْفٌ } “Kalplerimiz kılıflıdır/örtülüdür” sözleridir. Kaffâl bu hususta iki vecih zikretmiştir: Birincisi: *Gulef* (غُلْف), *gılâf* (غِلَاف) kelimesinin çoğuludur; aslı lâm'ın harekesiyle *guluf* (غُلُف) olup, tâ ve sîn harflerinin sükûnuyla *kütb* (كُتْبٌ) ve *rusl* (رُسْلٌ) denildiği gibi sükûn ile hafifletilmiştir. Buna göre mana: «Kalplerimiz ilim kaplarıdır; dolayısıyla yanımızda olandan başka bir ilme ihtiyacımız yoktur» demiş ve bu sözle peygamberleri yalanlamış olmalarıdır. İkincisi:/

غُلْفًا جَمْعُ أَغْلَفَ وَهُوَ الْمُتَغَطِّي بِالْغِلَافِ أَيْ بِالْغِطَاءِ، وَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا أَنَّهُمْ قَالُوا قُلُوبُنَا فِي أَغْطِيَةٍ فَهِيَ لَا تَفْقَهُ مَا تَقُولُونَ، نَظِيرُهُ مَا حَكَى اللَّه فِي قَوْلِهِ وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ [فُصِّلَتْ: ٥] .

*Gulef* (غُلْف), gılaf ile yani örtü ile örtülmüş anlamına gelen *ağlef* (أَغْلَف) kelimesinin çoğuludur. Buna göre mana: Onların «Kalplerimiz örtüler içindedir, bu yüzden söylediklerinizi anlamaz» demiş olmalarıdır. Bunun benzeri Allah'ın: { وَقالُوا قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ وَمِنْ بَيْنِنا وَبَيْنِكَ حِجابٌ } [Fussilet: 5] “Ve dediler ki: «Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda bir ağırlık vardır ve bizimle senin aranda bir perde bulunmaktadır»” kavlinde hikâye ettiği husustur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } “Bilakis inkârları yüzünden Allah onların kalplerini mühürlemiştir.”

فَإِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي ادِّعَائِهِمْ أَنَّ قُلُوبَهُمْ أَوْعِيَةٌ لِلْعِلْمِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ تَعَالَى طَبَعَ عَلَيْهَا وَخَتَمَ عَلَيْهَا فَلَا يَصِلُ أَثَرُ الدَّعْوَةِ وَالْبَيَانِ إِلَيْهَا، وَهَذَا يَلِيقُ بِمَذْهَبِنَا، وَإِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى التَّأْوِيلِ الثَّانِي كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي ادِّعَائِهِمْ أَنَّ قُلُوبَهُمْ فِي الْأَكِنَّةِ وَالْأَغْطِيَةِ، وَهَذَا يَلِيقُ بِمَذْهَبِ الْمُعْتَزِلَةِ، إِلَّا أَنَّ الْوَجْهَ الْأَوَّلَ أَوْلَى، وَهُوَ الْمُطَابِقُ لِقَوْلِهِ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ.

Eğer önceki ayeti birinci tevil üzere yorumlarsak bu ayetten maksat; Allah Teâlâ'nın, kalplerinin ilim kapları olduğu yönündeki iddialarında onları yalanlamış olması ve Allah Teâlâ'nın bu kalpleri mühürleyip damgaladığını, dolayısıyla davet ve açıklamanın etkisinin oralara ulaşamayacağını beyan etmiş olmasıdır; bu da bizim mezhebimize uygundur. Şayet önceki ayeti ikinci tevil üzere yorumlarsak bu ayetten maksat; Allah Teâlâ'nın, kalplerinin örtüler ve kılıflar içinde olduğu yönündeki iddialarında onları yalanlamış olmasıdır; bu da Mûtezile'nin mezhebine uygundur. Ancak birinci vecih daha evladır ve { بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْها بِكُفْرِهِمْ } kavline mutabık olan da odur.

ثُمَّ قَالَ: فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا أَيْ لَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا بِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ، وَهَذَا إِخْبَارٌ مِنْهُمْ عَلَى حَسَبِ دَعْوَاهُمْ وَزَعْمِهِمْ، وَإِلَّا فَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ يَكْفُرُ بِرَسُولٍ وَاحِدٍ وَبِمُعْجِزَةٍ وَاحِدَةٍ فَإِنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ الْإِيمَانُ بِأَحَدٍ مِنَ الرسل ألبتة.

Sonra: { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “bu yüzden pek azı müstesna inanmazlar” [buyurmuştur]; yani ancak Mûsâ'ya ve Tevrat'a inanırlar. Bu, onların kendi iddia ve zanlarına göre verilmiş bir haberdir. Aksi takdirde, tek bir peygamberi ve tek bir mucizeyi inkâr eden kimsenin peygamberlerden hiçbirine asla iman edemeyeceğini açıklamıştık.

[سورة النساء (٤) : آية ١٥٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 156]

وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦)

{ وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً (١٥٦) } “İnkârları ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle... (156)”

وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ: وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً.

Beşincisi: O'nun { وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “İnkârları ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle...” kavlidir.

اعْلَمْ أَنَّهُمْ لَمَّا نَسَبُوا مَرْيَمَ إِلَى الزِّنَا لِإِنْكَارِهِمْ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى عَلَى خَلْقِ الْوَلَدِ مِنْ دُونِ الْأَبِ وَمُنْكِرُ قُدْرَةِ اللَّه عَلَى ذَلِكَ كَافِرٌ لِأَنَّهُ يَلْزَمُهُ أَنْ يَقُولَ: كُلُّ وَلَدٍ وُلِدَ فَهُوَ مَسْبُوقٌ بِوَالِدٍ لَا إِلَى أَوَّلٍ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَوْلَ بِقِدَمِ الْعَالَمِ وَالدَّهْرِ، وَالْقَدْحَ فِي وُجُودِ الصَّانِعِ الْمُخْتَارِ، فَالْقَوْمُ لَا شَكَّ أَنَّهُمْ أَوَّلًا: أَنْكَرُوا قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى عَلَى خَلْقِ الْوَلَدِ مِنْ دُونِ الْأَبِ، وَثَانِيًا: نَسَبُوا مَرْيَمَ إِلَى الزِّنَا، فَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ وَبِكُفْرِهِمْ هُوَ إِنْكَارُهُمْ قُدْرَةَ اللَّه تَعَالَى، وَبِقَوْلِهِ وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً نِسْبَتُهُمْ إِيَّاهَا إِلَى الزِّنَا، وَلَمَّا حَصَلَ التَّغَيُّرُ لَا جَرَمَ حَسُنَ الْعَطْفُ، وَإِنَّمَا صَارَ هَذَا الطَّعْنُ بُهْتَانًا عَظِيمًا لِأَنَّهُ ظَهَرَ عِنْدَ وِلَادَةِ عِيسَى ﵇ مِنَ الْكَرَامَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ مَا دَلَّ عَلَى بَرَاءَتِهَا مِنْ كُلِّ عَيْبٍ، نَحْوَ قَوْلِهِ وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا [مَرْيَمَ: ٢٥] وَنَحْوَ كَلَامِ عِيسَى ﵇ حَالَ كَوْنِهِ طِفْلًا مُنْفَصِلًا عَنْ أُمِّهِ، فَإِنَّ كُلَّ ذَلِكَ دَلَائِلُ قَاطِعَةٌ عَلَى بَرَاءَةِ مَرْيَمَ ﵍ مِنْ كُلِّ رِيبَةٍ، فَلَا/ جَرَمَ وَصَفَ اللَّه تَعَالَى طَعْنَ الْيَهُودِ فِيهَا بِأَنَّهُ بُهْتَانٌ عَظِيمٌ، وَكَذَلِكَ وَصَفَ طَعْنَ الْمُنَافِقِينَ فِي عَائِشَةَ بِأَنَّهُ بُهْتَانٌ عَظِيمٌ حَيْثُ قَالَ: سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ [النُّورِ: ١٦] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الرَّوَافِضَ الَّذِينَ يَطْعَنُونَ فِي عَائِشَةَ بِمَنْزِلَةِ الْيَهُودِ الذين يطعنون في مريم ﵍.

Bil ki onlar Allah Teâlâ'nın babasız çocuk yaratma kudretini inkâr ettikleri için Meryem'e zina isnadında bulundular. Allah'ın buna olan kudretini inkâr eden kimse ise kâfirdir; çünkü onun: «Doğan her çocuk başlangıcı olmaksızın mutlaka bir babadan öncedir» demesi gerekir. Bu da âlemin ve zamanın (dehr) kıdemini (ezeliliğini) söylemeyi ve muhtar olan Yaratıcı'nın (Sâni') varlığını zedelemeyi gerektirir. Şüphe yok ki o kavim öncelikle Allah Teâlâ'nın babasız çocuk yaratma kudretini inkâr etmiş, ikinci olarak da Meryem'e zina isnat etmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَبِكُفْرِهِمْ } “İnkârları... sebebiyle” kavlinden murat Allah Teâlâ'nın kudretini inkâr etmeleri; { وَقَوْلِهِمْ عَلى مَرْيَمَ بُهْتاناً عَظِيماً } “ve Meryem'e büyük bir iftirada bulunmaları sebebiyle” kavlinden murat ise ona zina isnat etmeleridir. Mana farklılığı meydana gelince atıf da şüphesiz güzel olmuştur. Bu itham ancak şu sebeple büyük bir iftira olmuştur: Çünkü Îsâ aleyhisselâm'ın doğumu esnasında, onun her türlü kusurdan berî olduğuna delalet eden kerametler ve mucizeler zuhur etmiştir. Nitekim O'nun: { وَهُزِّي إِلَيْكِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَيْكِ رُطَباً جَنِيًّا } [Meryem: 25] “Hurma dalını kendine doğru silkele, üzerine taze hurma dökülsün” buyruğu ve Îsâ aleyhisselâm'ın annesinden ayrılmış bir bebek iken konuşması gibi. Zira bütün bunlar Meryem aleyhasselâm'ın her türlü şüpheden uzak olduğuna dair kesin delillerdir. Bu sebeple Allah Teâlâ Yahudilerin ona yönelik ithamını büyük bir iftira olarak nitelemiştir. Nitekim münafıkların Âişe'ye yönelik iftirasını da: { سُبْحانَكَ هَذَا بُهْتانٌ عَظِيمٌ } [Nûr: 16] “Hâşâ, bu büyük bir iftiradır” buyurarak büyük bir iftira olarak nitelemiştir. Bu da Âişe'ye dil uzatan Râfızîlerin, Meryem aleyhasselâm'a dil uzatan Yahudiler mesabesinde olduğunu gösterir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٥٧ الى ١٥٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 157-158]

وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨)

{ وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِيهِ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِلاَّ اتِّباعَ الظَّنِّ وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً (١٥٧) بَلْ رَفَعَهُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَكانَ اللَّهُ عَزِيزاً حَكِيماً (١٥٨) } “Ve: «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük» demeleri sebebiyle [onları lanetledik]. Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine [Îsâ gibi] gösterildi. Onun hakkında ihtilafa düşenler kesinlikle bu hususta şüphe içindedirler. Zanna uymaktan başka bu konuda hiçbir bilgileri yoktur ve onu kesin olarak öldürmediler. (157) Bilakis Allah onu kendi katına yükseltmiştir. Allah mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir. (158)”

وَسَادِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ.

Altıncısı: Allah Teâlâ'nın: { وَقَوْلِهِمْ إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّهِ } “Ve: «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük» demeleri sebebiyle...” buyruğudur.

وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى كُفْرٍ عَظِيمٍ مِنْهُمْ لِأَنَّهُمْ قَالُوا فَعَلْنَا ذَلِكَ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ كَانُوا رَاغِبِينَ فِي قَتْلِهِ مُجْتَهِدِينَ فِي ذَلِكَ، فَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ كُفْرٌ عَظِيمٌ.

Bu, onlardan kaynaklanan büyük bir küfre delalet eder. Çünkü onlar «bunu biz yaptık» demişlerdir; bu da onların onu öldürmeye son derece istekli olduklarını ve bu hususta çaba sarf ettiklerini gösterir. Şüphe yok ki bu kadarı bile büyük bir küfürdür.

فَإِنْ قِيلَ: الْيَهُودُ كَانُوا كَافِرِينَ بِعِيسَى أَعْدَاءً لَهُ عَامِدِينَ لِقَتْلِهِ يُسَمُّونَهُ السَّاحِرَ ابْنَ السَّاحِرَةِ وَالْفَاعِلَ ابْنَ الْفَاعِلَةِ، فَكَيْفَ قَالُوا: إِنَّا قَتَلْنَا الْمَسِيحَ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللَّه؟

Eğer şöyle denilirse: Yahudiler Îsâ'yı inkâr eden, ona düşman olan, onu kasten öldürmeye çalışan, onu «büyücünün oğlu büyücü» ve «fâhişenin oğlu fâil» diye adlandıran kimselerdi; öyleyse nasıl «Biz Allah'ın elçisi Meryem oğlu Îsâ Mesîh'i öldürdük» dediler?

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ قَالُوهُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِهْزَاءِ كَقَوْلِ فِرْعَوْنَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاءِ: ٢٧] وَكَقَوْلِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ لمحمد ﷺ: يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحِجْرِ: ٦] ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَضَعَ اللَّه الذِّكْرَ الْحَسَنَ مَكَانَ ذِكْرِهِمُ الْقَبِيحَ فِي الْحِكَايَةِ عَنْهُمْ رَفْعًا لِعِيسَى ﵇ عَمَّا كَانُوا يَذْكُرُونَهُ بِهِ.

Buna iki yönden cevap verilir: Birincisi: Firavun'un: { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } [Şuarâ: 27] “Size gönderilen elçiniz mutlaka delidir” sözü ve Kureyş kâfirlerinin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] “Ey kendisine zikir indirilen! Sen mutlaka delisin” demeleri gibi bunu alay yollu söylemiş olmalarıdır. İkincisi: Îsâ aleyhisselâm'ı onların kendisini andıkları kötü sıfatlardan tenzih ve yüceltmek gayesiyle Allah'ın, onlardan hikâye ederken onların çirkin ifadelerinin yerine bu güzel nitelemeyi koymuş olmasının caiz olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine [Îsâ gibi] gösterildi.”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْيَهُودِ أَنَّهُمْ زَعَمُوا أَنَّهُمْ قَتَلُوا عِيسَى ﵇ فاللَّه تَعَالَى كَذَّبَهُمْ فِي هَذِهِ الدَّعْوَى وَقَالَ وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ, Yahudilerin Îsâ aleyhisselâm'ı öldürdüklerini iddia ettiklerini nakledince, Allah Teâlâ onları bu iddialarında yalanlayıp: { وَما قَتَلُوهُ وَما صَلَبُوهُ وَلكِنْ شُبِّهَ لَهُمْ } “Hâlbuki onu öldürmediler ve onu asmadılar; fakat [öldürdükleri adam] kendilerine [Îsâ gibi] gösterildi” buyurmuştur. Bu ayette iki soru bulunmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ شُبِّهَ مُسْنَدٌ إِلَى مَاذَا؟ إِنْ جَعَلْتَهُ مُسْنَدًا إِلَى الْمَسِيحِ فَهُوَ مُشَبَّهٌ بِهِ وَلَيْسَ بِمُشَبَّهٍ، وَإِنْ أَسْنَدْتَهُ إِلَى الْمَقْتُولِ فَالْمَقْتُولُ لَمْ يَجْرِ لَهُ ذِكْرٌ.

Birinci Soru: O'nun { شُبِّهَ } “benzetildi / gösterildi” fiili neye isnat edilmiştir? Eğer onu Mesîh'e isnat ederseniz o kendisine benzetilen (müşebbehün bih) olur, benzetilen (müşebbeh) olmaz. Eğer onu öldürülen kişiye isnat ederseniz öldürülen kişiden ise [metinde] hiç bahsedilmemiştir.

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ مُسْنَدٌ إِلَى الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ، وَهُوَ كَقَوْلِكَ: خُيِّلَ إِلَيْهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَكِنْ وَقَعَ لَهُمُ الشَّبَهُ. الثَّانِي: أَنْ يُسْنَدَ إِلَى ضَمِيرِ الْمَقْتُولِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَما قَتَلُوهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَقَعَ الْقَتْلُ عَلَى غَيْرِهِ فَصَارَ ذَلِكَ الْغَيْرُ مَذْكُورًا بِهَذَا الطَّرِيقِ، فَحَسُنَ إِسْنَادُ شُبِّهَ إِلَيْهِ.

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Fiilin car-mecrura isnat edilmesidir; bu senin «ona öyle hayal ettirildi (huyyile ileyh)» sözün gibidir; sanki: «Fakat onlara benzerlik vaki oldu / iş karışık geldi» denilmiş gibidir. İkincisi: Öldürülen şahsın zamirine isnat edilmesidir. Çünkü O'nun: { وَما قَتَلُوهُ } “Onu öldürmediler” kavli, öldürme fiilinin ondan başkasına vaki olduğuna delalet eder; böylece o başkası bu yolla zikredilmiş olur ve { شُبِّهَ } fiilinin ona isnat edilmesi güzel düşer.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ جَازَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى يُلْقِي شَبَهَ إِنْسَانٍ عَلَى إِنْسَانٍ آخَرَ فَهَذَا يَفْتَحُ بَابَ السَّفْسَطَةِ، فَإِنَّا إِذَا رَأَيْنَا زَيْدًا فَلَعَلَّهُ لَيْسَ بِزَيْدٍ، وَلَكِنَّهُ أُلْقِيَ شَبَهُ زَيْدٍ عَلَيْهِ، وَعِنْدَ ذلك/ لا يبقى النكاح والطلاق والملك، وثوقا بِهِ، وَأَيْضًا يُفْضِي إِلَى الْقَدْحِ فِي التَّوَاتُرِ لِأَنَّ خَبَرَ التَّوَاتُرِ إِنَّمَا يُفِيدُ الْعِلْمَ بِشَرْطِ انْتِهَائِهِ فِي الْآخِرَةِ إِلَى الْمَحْسُوسِ، فَإِذَا جَوَّزْنَا حُصُولَ مِثْلِ هَذِهِ الشُّبْهَةِ فِي الْمَحْسُوسَاتِ تَوَجَّهَ الطَّعْنُ فِي التَّوَاتُرِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ، وَلَيْسَ لِمُجِيبٍ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ ذَلِكَ مُخْتَصٌّ بِزَمَانِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، لِأَنَّا نَقُولُ: لَوْ صَحَّ مَا ذَكَرْتُمْ فَذَاكَ إِنَّمَا يُعْرَفُ بِالدَّلِيلِ وَالْبُرْهَانِ، فَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ ذَلِكَ الدَّلِيلَ وَذَلِكَ الْبُرْهَانَ وَجَبَ أَنْ لَا يَقْطَعَ بِشَيْءٍ مِنَ الْمَحْسُوسَاتِ وَوَجَبَ أَنْ لَا يَعْتَمِدَ عَلَى شَيْءٍ مِنَ الْأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ، وَأَيْضًا فَفِي زَمَانِنَا إِنِ انْسَدَّتِ الْمُعْجِزَاتُ فَطَرِيقُ الْكَرَامَاتِ مَفْتُوحٌ، وَحِينَئِذٍ يَعُودُ الِاحْتِمَالُ الْمَذْكُورُ فِي جَمِيعِ الْأَزْمِنَةِ: وَبِالْجُمْلَةِ فَفَتْحُ هَذَا الْبَابِ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي التَّوَاتُرِ، وَالطَّعْنُ فِيهِ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي نُبُوَّةِ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَهَذَا فَرْعٌ يُوجِبُ الطَّعْنَ فِي الْأُصُولِ فَكَانَ مَرْدُودًا.

İkinci Soru: Eğer Allah Teâlâ'nın bir insanın benzerliğini başka bir insanın üzerine atmasının (şebehini vermesinin) caiz olduğu söylenecek olursa bu safsata kapısını açar. Zira biz Zeyd'i gördüğümüzde belki de o Zeyd değildir de üzerine Zeyd'in benzerliği atılmıştır; o takdirde nikâh, talak ve mülkiyet güvenilir olmaktan çıkar. Ayrıca bu durum mütevâtir haberi zedelemeye götürür; çünkü mütevâtir haber ancak nihayetinde hislere (müşahedeye) dayanması şartıyla kesin bilgi (ilim) ifade eder. Hisse dayalı konularda böyle bir şüphenin vaki olmasını caiz gördüğümüzde tevatüre itiraz yönelir; bu da bütün şeriatları zedelemeyi gerektirir. Buna cevap veren bir kimsenin de «Bu durum peygamberlerin aleyhimüsselâm zamanına mahsustur» diye cevap vermesi doğru olmaz. Çünkü biz deriz ki: Eğer söylediğiniz doğru olsaydı bu ancak delil ve bürhan ile bilinirdi. Bu delili ve bürhanı bilmeyen kimsenin hissi olan hiçbir şeyde kesin hüküm vermemesi ve mütevâtir haberlerin hiçbirine güvenmemesi gerekirdi. Ayrıca bizim zamanımızda mucizeler kapısı kapalı olsa bile kerametler yolu açıktır; o takdirde söz konusu ihtimal bütün zamanlarda geri döner. Velhasıl bu kapının açılması tevatürü zedelemeyi gerektirir, tevatürü zedelemek ise bütün peygamberlerin aleyhimüsselâm peygamberliğini zedelemeyi gerektirir. Dolayısıyla bu, asılları zedelemeyi gerektiren bir fer'î meseledir ve merduttur.

وَالْجَوَابُ: اخْتَلَفَتْ مَذَاهِبُ الْعُلَمَاءِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ وَذَكَرُوا وُجُوهًا:

Cevap: Bu konuda âlimlerin mezhepleri ihtilaf etmiş ve birkaç vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُتَكَلِّمِينَ: إِنَّ الْيَهُودَ لَمَّا قَصَدُوا قَتْلَهُ رَفَعَهُ اللَّه تَعَالَى إِلَى السَّمَاءِ فَخَافَ رُؤَسَاءُ الْيَهُودِ مِنْ وُقُوعِ الْفِتْنَةِ مِنْ عَوَامِّهِمْ، فَأَخَذُوا إِنْسَانًا وَقَتَلُوهُ وَصَلَبُوهُ وَلَبَّسُوا عَلَى النَّاسِ أَنَّهُ الْمَسِيحُ، وَالنَّاسُ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَ الْمَسِيحَ إِلَّا بِالِاسْمِ لِأَنَّهُ كَانَ قَلِيلَ الْمُخَالَطَةِ لِلنَّاسِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ زَالَ السُّؤَالُ. لَا يُقَالُ: إِنَّ النَّصَارَى

Birincisi: Kelamcıların birçoğu şöyle demiştir: Yahudiler onu öldürmeyi kastettiklerinde Allah Teâlâ onu göğe yükseltti. Yahudilerin ileri gelenleri ise avam tabakasından bir fitne kopmasından korktular; bu yüzden bir insanı yakalayıp öldürdüler, astılar ve insanlara onun Mesîh olduğunu yutturdular (şüpheye düşürdüler). İnsanlar ise Mesîh'i sadece ismiyle biliyorlardı; çünkü o insanlarla pek az bir arada bulunurdu. Bu yolla soru ortadan kalkmış olur. «Hıristiyanlar

يَنْقُلُونَ عَنْ أَسْلَافِهِمْ أَنَّهُمْ شَاهَدُوهُ مَقْتُولًا، لِأَنَّا نَقُولُ: إِنَّ تَوَاتُرَ النَّصَارَى يَنْتَهِي إِلَى أَقْوَامٍ قَلِيلِينَ لَا يَبْعُدُ اتِّفَاقُهُمْ عَلَى الْكَذِبِ.

onun öldürüldüğünü bizzat gördüklerini geçmişlerinden nakletmektedirler» denilemez. Zira biz deriz ki: Hıristiyanların tevatürü, yalan üzere birleşmeleri uzak olmayan az sayıdaki kimselere dayanır.

وَالطَّرِيقُ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَلْقَى شَبَهَهُ عَلَى إِنْسَانٍ آخَرَ ثُمَّ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُ حَاضِرٌ فِي الْبَيْتِ الْفُلَانِيِّ مَعَ أَصْحَابِهِ أَمَرَ يَهُوذَا رَأْسُ الْيَهُودِ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ يُقَالُ لَهُ طَيْطَايُوسُ أَنْ يَدْخُلَ عَلَى عِيسَى ﵇ وَيُخْرِجَهُ لِيَقْتُلَهُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ أَخْرَجَ اللَّه عِيسَى ﵇ مِنْ سَقْفِ الْبَيْتِ وَأَلْقَى عَلَى ذَلِكَ الرَّجُلِ شَبَهَ عِيسَى فَظَنُّوهُ هُوَ فَصَلَبُوهُ وَقَتَلُوهُ. الثَّانِي: وَكَّلُوا بِعِيسَى رَجُلًا يَحْرُسُهُ وَصَعِدَ عِيسَى ﵇ فِي الْجَبَلِ وَرُفِعَ إِلَى السَّمَاءِ، وَأَلْقَى اللَّه شَبَهَهُ عَلَى ذَلِكَ الرَّقِيبِ فَقَتَلُوهُ وَهُوَ يَقُولُ لَسْتُ بِعِيسَى. الثَّالِثُ: أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا هَمُّوا بِأَخْذِهِ وَكَانَ مَعَ عِيسَى عَشَرَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ فَقَالَ لَهُمْ: مَنْ يَشْتَرِي الْجَنَّةَ بِأَنْ يُلْقَى عَلَيْهِ شَبَهِي؟ فَقَالَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ أَنَا، فَأَلْقَى اللَّه شَبَهَ عِيسَى عَلَيْهِ فَأُخْرِجَ وَقُتِلَ، وَرَفَعَ اللَّه عِيسَى ﵇. الرَّابِعُ: كَانَ رَجُلٌ يَدَّعِي أَنَّهُ مِنْ أَصْحَابِ عِيسَى ﵇، وَكَانَ مُنَافِقًا فَذَهَبَ إِلَى الْيَهُودِ وَدَلَّهُمْ عَلَيْهِ، فَلَمَّا دَخَلَ مَعَ الْيَهُودِ لِأَخْذِهِ أَلْقَى اللَّه تَعَالَى شَبَهَهُ عَلَيْهِ فَقُتِلَ وَصُلِبَ. وَهَذِهِ الْوُجُوهُ مُتَعَارِضَةٌ مُتَدَافِعَةٌ واللَّه أَعْلَمُ بِحَقَائِقِ الْأُمُورِ.

İkinci Yol: Allah Teâlâ'nın onun benzerliğini başka bir insanın üzerine atmasıdır. Bunda da birkaç vecih vardır: Birincisi: Yahudiler onun arkadaşlarıyla birlikte falan evde bulunduğunu öğrenince Yahudilerin reisi Yehûdâ, arkadaşlarından Taytâyûs denilen bir adama Îsâ aleyhisselâm'ın yanına girmesini ve öldürmek üzere onu dışarı çıkarmasını emretti. Adam onun yanına girdiğinde Allah Îsâ aleyhisselâm'ı evin tavanından çıkardı ve o adama Îsâ'nın benzerliğini verdi. Onlar da onu Îsâ zannederek astılar ve öldürdüler. İkincisi: Îsâ'yı gözetlemek üzere bir adam görevlendirdiler; Îsâ aleyhisselâm dağa çıktı ve göğe yükseltildi. Allah onun benzerliğini o gözetleyiciye verdi; o adam «Ben Îsâ değilim» dediği halde onu öldürdüler. Üçüncüsü: Yahudiler onu yakalamaya azmettiklerinde Îsâ'nın yanında havarilerinden on kişi vardı. Onlara: «Kendi üzerine benim benzerliğimin atılması karşılığında cenneti kim satın alır?» dedi. Onlardan biri «Ben» dedi; bunun üzerine Allah Îsâ'nın benzerliğini onun üzerine attı; o kişi çıkarılıp öldürüldü, Allah da Îsâ aleyhisselâm'ı yükseltti. Dördüncüsü: Îsâ aleyhisselâm'ın arkadaşlarından olduğunu iddia eden münafık bir adam vardı; gidip Yahudilere onun yerini gösterdi. Onu yakalamak üzere Yahudilerle birlikte içeri girdiğinde Allah Teâlâ onun benzerliğini adamın üzerine attı; böylece o öldürüldü ve asıldı. Bu vecihler birbiriyle çelişmekte ve birbirini itmektedir. İşlerin hakikatini en iyi Allah bilir.