Binûn

Nisâ Suresi — 33. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِهِمَا فَقَطْ وَمَا كَانُوا مُؤْمِنِينَ بِكُلِّ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْكُتُبِ، فَأُمِرُوا أَنْ يُؤْمِنُوا بِكُلِّ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، الثَّانِي: أَنَّ إِيمَانَهُمْ بِبَعْضِ الْكُتُبِ دُونَ الْبَعْضِ لَا يَصِحُّ لأن طريق الإيمان

Buna cevap iki vechiledir: Birincisi: Onlar sadece bu ikisine inanıyor, indirilen kitapların tamamına inanmıyorlardı. Bu yüzden indirilmiş olan bütün kitaplara iman etmekle emrolundular. İkincisi: Onların kitapların bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamaları sahih (geçerli) değildir; çünkü imanın yolu

وهو الْمُعْجِزَةُ، فَإِذَا كَانَتِ الْمُعْجِزَةُ حَاصِلَةً فِي الْكُلِّ كَانَ تَرْكُ الْإِيمَانِ بِالْبَعْضِ طَعْنًا فِي الْمُعْجِزَةِ، وَإِذَا حَصَلَ الطَّعْنُ فِي الْمُعْجِزَةِ امْتَنَعَ التَّصْدِيقُ بِشَيْءٍ مِنْهَا، وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا [النِّسَاءِ: ١٥٠، ١٥١] .

mucizedir. Mucize hepsinde gerçekleştiğine göre bir kısmına imanı terk etmek, mucizeye dil uzatmak (ta'n etmek) olur. Mucizeye dil uzatıldığında ise onlardan hiçbirini tasdik etmek mümkün olmaz. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda kastedilen de budur: { وَيَقُولُونَ نُؤْمِنُ بِبَعْضٍ وَنَكْفُرُ بِبَعْضٍ وَيُرِيدُونَ أَنْ يَتَّخِذُوا بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا أُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ حَقًّا } “ve: «Bir kısmına inanır, bir kısmını inkâr ederiz» derler ve bunun arasında bir yol tutmak isterler. İşte onlar gerçekten kâfirlerin ta kendileridir.” [Nisâ 150-151].

السُّؤَالُ الرَّابِعُ: لِمَ قَالَ نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وأَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ.

Dördüncü Soru: Niçin [birinde] { نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ } “Resulüne parça parça indirdi” [diğerinde ise] { وأَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce toptan indirdi” demiştir?

وَالْجَوَابُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لِأَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ مُفَرَّقًا مُنَجَّمًا فِي عِشْرِينَ سَنَةً بِخِلَافِ الْكُتُبِ قَبْلَهُ.

Cevap: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Çünkü Kur'an, kendisinden önceki kitapların aksine, yirmi yılda parça parça ve kısım kısım inmiştir.

وَأَقُولُ: الْكَلَامُ فِي هَذَا سَبَقَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلُهُ تَعَالَى: نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ [آلِ عِمْرَانَ: ٣، ٤] .

Ben de derim ki: Bu konudaki açıklama, Allah Teâlâ'nın: { نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ } “Sana Kitab'ı hak ile, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak indirdi. Daha önce de Tevrat'ı ve İncil'i indirmişti” [Âl-i İmrân 3-4] ayetinin tefsirinde geçmişti.

السُّؤَالُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ لَفْظٌ مُفْرَدٌ، وَأَيُّ الْكُتُبِ هُوَ الْمُرَادُ مِنْهُ؟

Beşinci Soru: { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirdiği kitaba” ifadesi tekil bir lafızdır; bundan kastedilen hangi kitaptır?

الْجَوَابُ: أَنَّهُ اسْمُ جِنْسٍ فيصلح للعموم.

Cevap: Bu bir cins ismidir, dolayısıyla umum (genellik) bildirir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣٧ الى ١٣٨]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 137-138]

إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨)

{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلاً (١٣٧) بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً (١٣٨) } “İman edip sonra inkâr edenleri, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları Allah ne bağışlayacak ne de onları doğru yola eriştirecektir. (137) Münafıklara, kendileri için acıklı bir azap olduğunu müjdele! (138)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً] فِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “İman edip sonra inkâr edenleri, sonra tekrar iman edip tekrar inkâr edenleri, sonra da inkârlarını artıranları...” buyruğuna dair] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْإِيمَانِ وَرَغَّبَ فِيهِ بَيَّنَ فَسَادَ طَرِيقَةِ مَنْ يَكْفُرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ فَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ.

Birinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ imanı emredip ona teşvik edince, imandan sonra inkâr eden kimsenin tuttuğu yolun bozukluğunu beyan etmiş ve bu ayeti zikretmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ فِيهَا أَقْوَالًا كَثِيرَةً: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الَّذِينَ يَتَكَرَّرُ مِنْهُمُ الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ مَرَّاتٍ وَكَرَّاتٍ، فَإِنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا وَقْعَ لِلْإِيمَانِ فِي قُلُوبِهِمْ، إذا لَوْ كَانَ لِلْإِيمَانِ وَقْعٌ وَرُتْبَةٌ فِي قُلُوبِهِمْ لَمَا تَرَكُوهُ بِأَدْنَى سَبَبٍ، وَمَنْ لَا يَكُونُ للإيمان في قبله وَقْعٌ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يُؤْمِنُ باللَّه إِيمَانًا صَحِيحًا مُعْتَبَرًا فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ لَوْ أَتَى بِالْإِيمَانِ الصَّحِيحِ لَمْ يَكُنْ مُعْتَبَرًا، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاسْتِبْعَادُ وَالِاسْتِغْرَابُ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، وَكَذَلِكَ نَرَى الْفَاسِقَ الَّذِي يَتُوبُ ثُمَّ يَرْجِعُ ثُمَّ يَتُوبُ ثُمَّ يَرْجِعُ فَإِنَّهُ لَا يَكَادُ يُرْجَى مِنْهُ الثَّبَاتُ، وَالْغَالِبُ أَنَّهُ يموت على الفسق، فكذا هاهنا. الثَّانِي: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْيَهُودُ آمَنُوا بِالتَّوْرَاةِ وَبِمُوسَى، ثُمَّ كَفَرُوا بِعُزَيْرٍ، ثُمَّ آمَنُوا بِدَاوُدَ، ثُمَّ كَفَرُوا بِعِيسَى، ثُمَّ ازْدَادُوا كُفْرًا عِنْدَ مَقْدَمِ مُحَمَّدٍ ﵊. الثَّالِثُ: قَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ الْمُنَافِقُونَ، فَالْإِيمَانُ الْأَوَّلُ إِظْهَارُهُمُ الْإِسْلَامَ، وَكُفْرُهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ هُوَ نِفَاقُهُمْ وَكَوْنُ بَاطِنِهِمْ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِهِمْ، وَالْإِيمَانُ الثَّانِي هُوَ أَنَّهُمْ كُلَّمَا لَقُوا جَمْعًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ قَالُوا إِنَّا مُؤْمِنُونَ وَالْكَفْرُ الثَّانِي هُوَ أَنَّهُمْ إِذَا دَخَلُوا عَلَى شياطينهم قالوا إنا معكم إنما نحن مستهزؤن، وَازْدِيَادُهُمْ فِي الْكُفْرِ هُوَ جِدُّهُمْ وَاجْتِهَادُهُمْ فِي اسْتِخْرَاجِ أَنْوَاعِ الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِينَ، وَإِظْهَارُ الْإِيمَانِ قَدْ يُسَمَّى إِيمَانًا قَالَ تَعَالَى وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢١] قَالَ الْقَفَّالُ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ بَيَانَ هَذَا الْعَدَدِ، بَلِ الْمُرَادُ تَرَدُّدُهُمْ كَمَا قَالَ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ [النِّسَاءِ: ١٤٣] قَالَ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً. الرَّابِعُ: قَالَ قَوْمٌ: الْمُرَادُ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ قَصَدُوا تَشْكِيكَ الْمُسْلِمِينَ فَكَانُوا يُظْهِرُونَ

Bil ki bu hususta birçok görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat, imandan sonra inkârı defalarca tekrarlanan kimselerdir. Zira bu durum, imanın onların kalplerinde bir ağırlığı ve yerinin olmadığına delalet eder; çünkü imanın kalplerinde bir ağırlığı ve mertebesi olsaydı, onu en küçük bir sebeple terk etmezlerdi. Kalbinde imanın bir ağırlığı bulunmayan kimse ise zahir olan odur ki Allah'a sahih ve muteber bir imanla inanmaz. İşte: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” ifadesinden kastedilen budur. Yoksa sahih bir iman getirdiği takdirde bunun muteber olmayacağı anlamına gelmez; bilakis bundan maksat, zikrettiğimiz vechile [böyle birinin hidayete ermesini] uzak ve imkânsız görmektir. Nitekim tövbe edip sonra [günaha] dönen, tekrar tövbe edip tekrar dönen fâsık kimsenin de sebat göstermesi neredeyse umulmaz ve galip ihtimalle fısk üzere ölür; burada da durum böyledir. İkincisi: Bazıları şöyle demiştir: Yahudiler Tevrat'a ve Musa'ya iman ettiler, sonra Üzeyr'i inkâr ettiler, sonra Davud'a iman ettiler, sonra İsa'yı inkâr ettiler, sonra da Muhammed aleyhisselâm'ın gelişiyle inkârlarını artırdılar. Üçüncüsü: Diğerleri şöyle demiştir: Kastedilenler münafıklardır. Birinci iman, İslam'ı zahirde açığa vurmalarıdır; bundan sonraki inkârları ise nifakları ve içlerinin dışlarına aykırı olmasıdır. İkinci iman, Müslümanlardan bir toplulukla karşılaştıklarında «biz iman ettik» demeleridir; ikinci inkâr ise şeytanlarıyla baş başa kaldıklarında «biz sizinle beraberiz, biz ancak alay etmekteyiz» demeleridir. İnkârlarını artırmaları ise Müslümanlar hakkında hile ve tuzak çeşitleri bulup çıkarmadaki gayret ve çabalarıdır. İmanı açığa vurmaya bazen iman adı verilir; nitekim Allah Teâlâ: { وَلا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَّ } “İman edinceye kadar müşrik kadınlarla evlenmeyin” [Bakara 221] buyurmuştur. Kaffâl -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- şöyle demiştir: Burada maksat bu sayıyı belirtmek değil, onların bocalayıp durmalarını beyan etmektir; nitekim [Allah Teâlâ]: { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de onlara [bağlanırlar]” [Nisâ 143] buyurmuştur. Kaffâl dedi ki: Buna delil olan husus, Allah Teâlâ'nın bu ayetin ardından: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için acıklı bir azap olduğunu müjdele!” buyurmasıdır. Dördüncüsü: Bir topluluk şöyle demiştir: Kastedilen, Müslümanları şüpheye düşürmeyi amaçlayan ve bazen imanı bazen de inkârı açığa vuran Ehl-i Kitap'tan bir gruptur. Nitekim

الْإِيمَانَ تَارَةً، وَالْكُفْرَ أُخْرَى عَلَى مَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [آلِ عِمْرَانَ: ٧٢] وَقَوْلُهُ ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ بَلَغُوا فِي ذَلِكَ إِلَى حَدِّ الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ بِالْإِسْلَامِ.

Allah Teâlâ onların şöyle dediklerini haber vermiştir: { آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَاكْفُرُوا آخِرَهُ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “İman edenlere indirilene günün başlangıcında inanın, sonunda da inkâr edin; belki onlar da dönerler” [Âl-i İmrân 72]. O'nun: { ثُمَّ ازْدادُوا كُفْراً } “sonra da inkârlarını artıranları” buyruğunun anlamı ise, bu hususta İslam ile alay etme ve eğlenme haddine varmış olmalarıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ قَدْ يَحْصُلُ الْكُفْرُ بَعْدَ الْإِيمَانِ وَهَذَا يُبْطِلُ مَذْهَبَ الْقَائِلِينَ بِالْمُوَافَاةِ، وَهِيَ أَنَّ شَرْطَ صِحَّةِ الْإِسْلَامِ أَنْ يَمُوتَ عَلَى الْإِسْلَامِ وَهُمْ يُجِيبُونَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّا نَحْمِلُ الْإِيمَانَ عَلَى إِظْهَارِ الْإِيمَانِ.

İkinci Mesele: Ayet, imandan sonra inkârın meydana gelebileceğine delalet etmiştir; bu da muvâfâtı (İslam'ın sıhhat şartının İslam üzere ölmek olduğunu) savunanların mezhebini geçersiz kılar. Onlar ise buna, «Biz buradaki imanı, imanı açığa vurmak şeklinde anlarız» diye cevap verirler.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ يَقْبَلُ الزِّيَادَةَ وَالنُّقْصَانَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْإِيمَانُ أَيْضًا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمَا ضِدَّانِ مُتَنَافِيَانِ، فَإِذَا قَبِلَ أَحَدُهُمَا التَّفَاوُتَ فَكَذَلِكَ الْآخَرُ، وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الزِّيَادَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ مَاتُوا عَلَى كُفْرِهِمْ. الثَّانِي: أَنَّهُمُ ازْدَادُوا كُفْرًا بِسَبَبِ/ ذُنُوبٍ أَصَابُوهَا حَالَ كُفْرِهِمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمَّا كَانَتْ إِصَابَةُ الذُّنُوبِ وَقْتَ الْكُفْرِ زِيَادَةً فِي الْكُفْرِ فَكَذَلِكَ إِصَابَةُ الطَّاعَاتِ وَقْتَ الْإِيمَانِ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ زِيَادَةً فِي الْإِيمَانِ. الثَّالِثُ:

Üçüncü Mesele: Ayet, inkârın (küfrün) artma ve eksilmeyi kabul ettiğine delalet etmiştir. İmanın da aynı şekilde olması gerekir; çünkü bu ikisi birbirini nefyeden iki zıttır; biri farklılık ve dereceyi kabul edince diğeri de kabul eder. Bu artışın tefsirinde birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Onların inkârları üzere ölmeleridir. İkincisi: İnkâr hallerinde işledikleri günahlar sebebiyle inkârlarını artırmış olmalarıdır. Bu takdire göre küfür vaktinde günah işlemek küfürde bir artış olduğuna göre, iman vaktinde taatleri yerine getirmek de imanda bir artış olmak zorundadır. Üçüncüsü:

أَنَّ الزِّيَادَةَ فِي الكفر إنما حصلت بقولهم إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ [الْبَقَرَةِ: ١٤] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِهْزَاءَ بِالدِّينِ أَعْظَمُ دَرَجَاتِ الْكُفْرِ وَأَقْوَى مَرَاتِبِهِ.

İnkârdaki artış ancak onların: { إِنَّما نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ } “Biz ancak alay etmekteyiz” [Bakara 14] sözleriyle gerçekleşmiştir. Bu da dinle alay etmenin inkârın en büyük derecesi ve en kuvvetli mertebesi olduğuna delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ وَفِيهِ سُؤَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَشْرُوطًا بِمَا قَبْلَ التَّوْبَةِ أَوْ بِمَا بَعْدَهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْكُفْرَ قَبْلَ التَّوْبَةِ غَيْرُ مَذْكُورٍ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَحِينَئِذٍ تَضِيعُ هَذِهِ الشَّرَائِطُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالثَّانِي: أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّ الْكُفْرَ بَعْدَ التَّوْبَةِ مَغْفُورٌ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ بَعْدَ أَلْفِ مرة، فعلى كلا التقديرين فالسؤال لا زم.

Sonra Allah Teâlâ: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” buyurmuştur. Bunda iki soru vardır: Birincisi: Bu ayette zikredilen hüküm ya tövbeden önceki durumla şart kılınmıştır ya da tövbeden sonrakiyle. Birincisi batıldır; çünkü tövbeden önceki küfür mutlak olarak zikredilmemiştir ve o takdirde bu ayette zikredilen şartlar boşa gider. İkincisi de batıldır; zira tövbeden sonra küfür bağışlanır, bin defa sonra olsa bile. Dolayısıyla her iki takdire göre de soru kaçınılmazdır.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّا لَا نَحْمِلُ قَوْلَهُ إِنَّ الَّذِينَ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ، بَلْ نَحْمِلُهُ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، وَالْمُرَادُ بِهِ أَقْوَامٌ مُعَيَّنُونَ عَلِمَ اللَّه تَعَالَى مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يَمُوتُونَ عَلَى الْكُفْرِ وَلَا يَتُوبُونَ عَنْهُ قَطُّ فَقَوْلُهُ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ إِخْبَارٌ عَنْ مَوْتِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ زَالَ السُّؤَالُ. الثَّانِي: أَنَّ الْكَلَامَ خَرَجَ عَلَى الْغَالِبِ الْمُعْتَادِ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ كَثِيرَ الِانْتِقَالِ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَى الْكُفْرِ لَمْ يَكُنْ لِلْإِسْلَامِ فِي قَلْبِهِ وَقْعٌ وَلَا عِظَمٌ، وَالظَّاهِرُ مِنْ حَالِ مِثْلِ هَذَا الْإِنْسَانِ أَنَّهُ يَمُوتُ عَلَى الْكُفْرِ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ مَشْرُوطٌ بِعَدَمِ التَّوْبَةِ عَنِ الْكُفْرِ، وَقَوْلُ السَّائِلِ: إِنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَضِيعُ الصِّفَاتُ الْمَذْكُورَةُ.

Buna cevap birkaç vechiledir: Birincisi: Biz [ayetteki] { إِنَّ الَّذِينَ } “şüphesiz o kimseler” ifadesini istiğraka (tüm fertleri kapsamaya) değil, bilinen muayyen kimselere (ahd-i sâbık) hamletmekteyiz. Bundan maksat, Allah Teâlâ'nın küfür üzere öleceklerini ve bundan asla tövbe etmeyeceklerini bildiği muayyen topluluklardır. Dolayısıyla O'nun: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } “Allah onları bağışlayacak değildir” buyruğu, onların küfür üzere öleceklerine dair bir haberdir; bu takdire göre soru ortadan kalkar. İkincisi: Söz galip ve mutad olana göre söylenmiştir; o da şudur ki İslam'dan küfre geçişi çok olan kimsenin kalbinde İslam'ın ne bir ağırlığı ne de bir büyüklüğü kalır; böyle bir insanın zahir hali ise ortaya koyduğumuz üzere küfür üzere ölmesidir. Üçüncüsü: Ayette zikredilen hüküm küfürden tövbe etmemekle şart kılınmıştır. Soruyu soranın: «Bu takdirde zikredilen sıfatlar boşa gider» sözüne gelince;

قُلْنَا: إِنَّ إِفْرَادَهُمْ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُفْرَهُمْ أَفْحَشُ وَخِيَانَتَهُمْ أَعْظَمُ وَعُقُوبَتَهُمْ فِي الْقِيَامَةِ أَقْوَى فَجَرَى هَذَا مَجْرَى قَوْلِهِ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ [الْأَحْزَابِ: ٧] خَصَّهُمَا بِالذِّكْرِ لِأَجْلِ التشريف، وكذلك قوله وَمَلائِكَتِهِ ... وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [الْبَقَرَةِ: ٩٨] .

Biz deriz ki: Onların zikirde tahsis edilmesi (ayrıca zikredilmesi), inkârlarının daha çirkin, hıyanetlerinin daha büyük ve kıyametteki cezalarının daha şiddetli olduğuna delalet eder. Bu durum, Allah'ın: { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } “Hani biz peygamberlerden söz almıştık; senden ve Nuh'tan da...” [Ahzâb 7] ayetinde teşrif (şereflendirme) amacıyla ikisini özel olarak zikretmesi ve yine: { وَمَلائِكَتِهِ ... وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “...ve meleklerine... Cebrail'e ve Mikâil'e...” [Bakara 98] buyruğunda olduğu gibidir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: فِي قَوْلِهِ لِيَغْفِرَ لَهُمْ اللَّامُ لِلتَّأْكِيدِ فَقَوْلُهُ لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ يُفِيدُ نَفْيَ التَّأْكِيدِ، وَهَذَا غَيْرُ لَائِقٍ بِهَذَا الْمَوْضِعِ إِنَّمَا اللَّائِقُ بِهِ تَأْكِيدُ النَّفْيِ، فَمَا الْوَجْهُ فِيهِ؟

İkinci Soru: { لِيَغْفِرَ لَهُمْ } ifadesindeki lâm harfi tekit içindir. Dolayısıyla: { لَمْ يَكُنِ اللَّهُ لِيَغْفِرَ لَهُمْ } sözü tekidin nefyini ifade eder; bu ise bu makama uygun değildir, aksine buraya uygun olan nefyi tekittir (olumsuzluğu pekiştirmektir). O halde bundaki vecih nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ نَفْيَ التَّأْكِيدِ إِذَا ذُكِرَ عَلَى سَبِيلِ التَّهَكُّمِ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُبَالَغَةَ فِي تَأْكِيدِ النَّفْيِ.

Cevap: Tekidin nefyi tehekküm (alay ve istihza) yoluyla zikredildiğinde, bundan kastedilen nefyin tekit edilmesinde mübalağa yapmaktır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا قَالَ أَصْحَابُنَا: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﷾ لَمْ يَهْدِ الْكَافِرَ إِلَى الْإِيمَانِ خِلَافًا لِلْمُعْتَزِلَةِ، وَهُمْ أَجَابُوا عَنْهُ بِأَنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ زِيَادَةِ اللُّطْفِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَهْدِيهِ فِي الْآخِرَةِ إِلَى الْجَنَّةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا لِيَهْدِيَهُمْ سَبِيلًا } “ne de onları doğru bir yola eriştirecektir” buyurmuştur. Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Bu, Mu'tezile'nin aksine, Allah celle celâluhu'nun kâfiri imana hidayet etmediğine delalet eder. Mu'tezile ise buna, bunun lütfun artırılmasından menetmeye ya da Allah Teâlâ'nın ahirette onu cennete iletmeyeceğine hamledildiği şeklinde cevap vermiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً.

Sonra Allah Teâlâ: { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için acıklı bir azap olduğunu müjdele!” buyurmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ حَمَلَ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ عَلَى الْمُنَافِقِينَ قَالَ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُ لَهُمْ كُفْرَهُمْ وَلَا/ يَهْدِيهِمْ إِلَى الْجَنَّةِ، ثُمَّ قَالَ: وَكَمَا لَا يُوصِلُهُمْ إِلَى دَارِ الثَّوَابِ فَإِنَّهُ مَعَ ذَلِكَ يُوصِلُهُمْ إِلَى أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْعِقَابِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً وَقَوْلُهُ بَشِّرِ تَهَكُّمٌ بِهِمْ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: تَحِيَّتُكَ الضرب، وعتابك السيف. ثم قال تعالى:

Bil ki önceki ayeti münafıklara hamleden kimse şöyle demiştir: Allah Teâlâ onların küfrünü bağışlamayacağını ve onları cennete iletmeyeceğini beyan etmiş, sonra da şöyle buyurmuştur: Onları sevap yurduna ulaştırmadığı gibi, bununla beraber onları azabın en büyük çeşitlerine ulaştıracaktır. { بَشِّرِ الْمُنافِقِينَ بِأَنَّ لَهُمْ عَذاباً أَلِيماً } “Münafıklara, kendileri için acıklı bir azap olduğunu müjdele!” buyruğundan kastedilen de budur. O'nun: { بَشِّرِ } “müjdele” sözü onlarla bir tehekkümdür (inceden alaydır). Nitekim Araplar: «Sana selamımız dayaktır, sana sitemimiz kılıçtır» derler. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٣٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 139]

الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩)

{ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً (١٣٩) } “Onlar, müminleri bırakıp kâfirleri dost edinenlerdir. Onların yanında izzet (şeref ve güç) mi arıyorlar? Bilsinler ki bütün izzet Allah'ındır. (139)”

الَّذِينَ: نَصْبٌ عَلَى الذَّمِّ، بِمَعْنَى أُرِيدُ الَّذِينَ، أَوْ رَفْعٌ بِمَعْنَى هُمُ الَّذِينَ، وَاتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ يَتَّخِذُونَ: الْمُنَافِقُونَ، وَبِالْكَافِرِينَ الْيَهُودُ، وَكَانَ الْمُنَافِقُونَ يُوَالُونَهُمْ وَيَقُولُ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: إِنَّ أَمْرَ مُحَمَّدٍ لَا يَتِمُّ، فَيَقُولُ الْيَهُودُ بِأَنَّ الْعِزَّةَ وَالْمَنَعَةَ لَهُمْ.

{ الَّذِينَ } lafzı; «kastediyorum o kimseleri» manasında zem (kınama) üzere mansubdur veya «onlar o kimselerdir ki» manasında merfûdur. Müfessirler: { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ } “o edinenler” ifadesinden maksadın münafıklar, { الْكافِرِينَ } “kâfirler”den maksadın ise Yahudiler olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Münafıklar onlarla dostluk kuruyor ve birbirlerine: «Muhammed'in işi tamamlanmaz (başarıya ulaşmaz)» diyorlardı; Yahudiler de izzet ve gücün kendilerinde olduğunu söylüyorlardı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ الْعِزَّةِ فِي اللُّغَةِ الشِّدَّةُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْأَرْضِ الصُّلْبَةِ الشَّدِيدَةِ: عَزَازٌ، وَيُقَالُ: قَدِ اسْتَعَزَّ الْمَرَضُ عَلَى الْمَرِيضِ إِذَا اشْتَدَّ مَرَضُهُ وَكَادَ أَنْ يَهْلِكَ، وَعَزَّ الْهَمُّ اشْتَدَّ، وَمِنْهُ عَزَّ عَلَيَّ أَنْ يَكُونَ كَذَا بِمَعْنَى اشْتَدَّ، وَعَزَّ الشَّيْءُ إِذَا قَلَّ حَتَّى لَا يَكَادَ يُوجَدُ لِأَنَّهُ اشْتَدَّ مَطْلَبُهُ، وَاعْتَزَّ فُلَانٌ بِفُلَانٍ إِذَا اشْتَدَّ ظَهْرُهُ بِهِ، وَشَاةٌ عَزُوزٌ الَّتِي يَشْتَدُّ حَلْبُهَا وَيَصْعُبُ وَالْعِزَّةُ الْقُوَّةُ مَنْقُولَةٌ مِنَ الشِّدَّةِ لِتَقَارُبِ مَعْنَيَيْهِمَا. وَالْعَزِيزُ الْقَوِيُّ الْمَنِيعُ بِخِلَافِ الذَّلِيلِ.

Sonra Allah Teâlâ: { أَيَبْتَغُونَ عِنْدَهُمُ الْعِزَّةَ } “Onların yanında izzet mi arıyorlar?” buyurmuştur. Vâhidî şöyle demiştir: İzzetin (عزة) dildeki aslı şiddettir (katılık ve kuvvetliliktir). Sert ve katı toprağa bu kökten azâz (عزاز) denilmiştir. Hastanın hastalığı şiddetlenip helak olmaya yaklaştığında «iste'azze'l-maradu ale'l-marîd» (قد استعز المرض على المريض) denilir. «Azze'l-hemmu» (عز الهم) keder şiddetlendi demektir; bundan hareketle «böyle olması bana ağır/şiddetli geldi» manasında «azze aleyye en yekûne kezâ» (عز علي أن يكون كذا) denir. Bir şey aranıp bulunması güçleşecek derecede azaldığında «azze'ş-şey'u» (عز الشيء) denir; çünkü onu talep etmek şiddetlenmiştir (zorlaşmıştır). «İ'tezze fulânun bi-fulânin» (اعتز فلان بفلان), falan kimse falanla arkasını kuvvetlendirdi demektir. «Şâtun azûz» (شاة عزوز) ise sağılması şiddetli ve zor olan koyundur. Güç manasındaki izzet, iki anlamın birbirine yakınlığından dolayı şiddet kavramından nakledilmiştir. Azîz (العزيز) ise zelilin zıddı olup güçlü ve yenilmez kimsedir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَطْلُبُونَ الْعِزَّةَ وَالْقُوَّةَ بِسَبَبِ اتِّصَالِهِمْ بِالْيَهُودِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَبْطَلَ عَلَيْهِمْ هَذَا الرَّأْيَ بِقَوْلِهِ فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً.

Bunu bildiğine göre biz deriz ki: Münafıklar Yahudilerle olan irtibatları sebebiyle izzet ve güç talep ediyorlardı. Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً } “Bilsinler ki bütün izzet Allah'ındır” buyruğuyla onların bu fikrini geçersiz kılmıştır.

فَإِنْ قِيلَ: هَذَا كَالْمُنَاقِضِ لِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [المنافقين: ٨] .

Eğer: «Bu durum, O'nun: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir” [Münâfikûn 8] ayetine zıt gibidir» denilirse;

قُلْنَا: الْقُدْرَةُ الْكَامِلَةُ للَّه، وَكُلُّ مَنْ سِوَاهُ فَبِإِقْدَارِهِ صَارَ قَادِرًا، وَبِإِعْزَازِهِ صَارَ عَزِيزًا، فَالْعِزَّةُ الْحَاصِلَةُ لِلرَّسُولِ ﵊ وَلِلْمُؤْمِنِينَ لَمْ تَحْصُلْ إِلَّا مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ الْأَمْرُ عند التحقيق أن العزة جميعا للَّه. ثم قال تعالى:

Biz deriz ki: Kâmil kudret Allah'ındır; O'ndan gayrı herkes ancak O'nun kudret vermesiyle kadir olmuş ve O'nun aziz kılmasıyla aziz olmuştur. Dolayısıyla Peygamber aleyhisselâm ve müminler için hâsıl olan izzet, yalnızca Allah Teâlâ'dan hâsıl olmuştur. Hakikatte durum şudur ki bütün izzet Allah'ındır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 140]

وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠)

{ وَقَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها فَلا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً (١٤٠) } “Oysa Allah size Kitap'ta şunu indirmiştir: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde, onlar başka bir söze dalıncaya kadar yanlarında oturmayın. Yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya toplayacaktır. (140)”

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا فِي مَجَالِسِهِمْ يخوضون في ذكر القرآن ويستهزؤن بِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ [الْأَنْعَامِ: ٦٨]

Müfessirler şöyle demişlerdir: Müşrikler meclislerinde Kur'an'dan söz edip ileri geri konuşuyor ve onunla alay ediyorlardı; bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِهِ } “Ayetlerimiz hakkında ileri geri konuşmaya dalanları gördüğün zaman, başka bir söze dalıncaya kadar onlardan yüz çevir” [En'âm 68] ayetini indirdi.

وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ، ثُمَّ إِنَّ أَحْبَارَ الْيَهُودِ بِالْمَدِينَةِ كَانُوا يَفْعَلُونَ مِثْلَ فِعْلِ الْمُشْرِكِينَ، وَالْقَاعِدُونَ مَعَهُمْ وَالْمُوَافِقُونَ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الْكَلَامِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، فَقَالَ تَعَالَى مُخَاطِبًا لِلْمُنَافِقِينَ إِنَّهُ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها وَالْمَعْنَى إِذَا سَمِعْتُمُ الْكُفْرَ بِآيَاتِ اللَّه وَالِاسْتِهْزَاءَ بِهَا، وَلَكِنْ أَوْقَعَ فِعْلَ السَّمَاعِ عَلَى الْآيَاتِ وَالْمُرَادُ بِهِ سَمَاعُ الِاسْتِهْزَاءِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّه يُلَامُ. وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: إِذَا سَمِعْتُمْ آيَاتِ اللَّه حَالَ مَا يُكْفَرُ بِهَا وَيُسْتَهْزَأُ بِهَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى مَا قَالَ الْكِسَائِيُّ، فَلَا تَقْعُدُوا مَعَهُمْ حَتَّى يَخُوضُوا فِي حَدِيثٍ غَيْرِ الْكُفْرِ وَالِاسْتِهْزَاءِ.

Bu ayet Mekke'de inmişti. Sonra Medine'deki Yahudi din bilginleri (ahbâr) de müşriklerin yaptığının benzerini yapıyorlardı; onlarla beraber oturan ve o sözde onlarla hemfikir olanlar ise münafıklardı. Bunun üzerine Allah Teâlâ münafıklara hitaben: { إِنَّهُ قَدْ نَزَّلَ عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ أَنْ إِذا سَمِعْتُمْ آياتِ اللَّهِ يُكْفَرُ بِها وَيُسْتَهْزَأُ بِها } “Oysa [Allah] size Kitap'ta şunu indirmiştir: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde...” buyurmuştur. Anlamı şudur: Allah'ın ayetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğinizde... Ancak işitme fiili ayetlerin üzerine vaki kılınmış olup murad edilen alayın işitilmesidir. Kisâî şöyle demiştir: Bu, «Abdullah'ın kınandığını işittim» denilmesine benzer. Bana göre bunda başka bir vecih daha vardır ki o da anlamın: «Allah'ın ayetlerini inkâr edilir ve kendisiyle alay edilir bir halde işittiğiniz zaman» şeklinde olmasıdır. Bu takdire göre Kisâî'nin dediğine gerek kalmaz; [yani] onlar inkâr ve alay dışındaki bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ.

Sonra [Allah Teâlâ]: { إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ } “Yoksa siz de onlar gibi olursunuz” buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى: أَيُّهَا الْمُنَافِقُونَ أَنْتُمْ مِثْلُ أُولَئِكَ الْأَحْبَارِ فِي الْكُفْرِ. قَالَ أَهْلُ الْعِلْمِ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ رَضِيَ بِالْكُفْرِ فَهُوَ كَافِرٌ، وَمَنْ رَضِيَ بِمُنْكَرٍ يَرَاهُ وَخَالَطَ أَهْلَهُ وَإِنْ لَمْ يُبَاشِرْ كَانَ فِي الْإِثْمِ بِمَنْزِلَةِ الْمُبَاشِرِ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تعالى ذكر لفظ المثل هاهنا، هَذَا إِذَا كَانَ الْجَالِسُ رَاضِيًا بِذَلِكَ الْجُلُوسِ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ سَاخِطًا لِقَوْلِهِمْ وَإِنَّمَا جَلَسَ عَلَى سَبِيلِ التَّقِيَّةِ وَالْخَوْفِ فَالْأَمْرُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَلِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ قُلْنَا بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ كَانُوا يُجَالِسُونَ الْيَهُودَ، وَكَانُوا يَطْعَنُونَ فِي الْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ كَانُوا كَافِرِينَ مِثْلَ أُولَئِكَ الْيَهُودِ، وَالْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ كَانُوا بِالْمَدِينَةِ كَانُوا بِمَكَّةَ يُجَالِسُونَ الْكُفَّارَ الَّذِينَ كَانُوا يَطْعَنُونَ فِي الْقُرْآنِ فَإِنَّهُمْ كَانُوا بَاقِينَ عَلَى الْإِيمَانِ، وَالْفَرْقُ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُجَالِسُونَ الْيَهُودَ مَعَ الِاخْتِيَارِ، وَالْمُسْلِمِينَ كَانُوا يُجَالِسُونَ الْكُفَّارَ عِنْدَ الضَّرُورَةِ.

Anlamı şudur: Ey münafıklar, siz küfürde o din bilginleri (ahbâr) gibisiniz. İlim ehli şöyle demiştir: Bu, küfre rıza gösterenin kâfir olduğuna; gördüğü bir münkerden razı olup o münkeri bizzat işlemese bile ehline karışan kimsenin günahta bizzat işleyen konumunda bulunduğuna delalet eder; çünkü Allah Teâlâ burada benzerlik (misl) lafzını zikretmiştir. Bu durum, oturan kimsenin bu oturuştan razı olması halindedir. Fakat onların sözlerine öfke duyup da ancak takiyye ve korku yoluyla oturmuşsa mesele böyle değildir. İşte bu ince noktadan dolayı dedik ki: Yahudilerle beraber oturan, Kur'an'a ve Resul'e dil uzatan münafıklar, tıpkı o Yahudiler gibi kâfir idiler. [Sonradan] Medine'de olan Müslümanlar ise Mekke'de Kur'an'a dil uzatan kâfirlerle birlikte oturuyorlardı da yine iman üzere kalıyorlardı. Aralarındaki fark şudur: Münafıklar Yahudilerle kendi tercihleriyle oturuyorlardı, Müslümanlar ise kâfirlerle zaruret sebebiyle oturuyorlardı.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى حَقَّقَ كَوْنَ الْمُنَافِقِينَ مِثْلَ الْكَافِرِينَ فِي الْكُفْرِ فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً.

Sonra Allah Teâlâ, münafıkların küfürde kâfirler gibi olduğunu teyit ederek: { إِنَّ اللَّهَ جامِعُ الْمُنافِقِينَ وَالْكافِرِينَ فِي جَهَنَّمَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah münafıkları da kâfirleri de cehennemde bir araya toplayacaktır” buyurmuştur.

يُرِيدُ كَمَا أَنَّهُمُ اجْتَمَعُوا عَلَى الِاسْتِهْزَاءِ بِآيَاتِ اللَّه فِي الدُّنْيَا فَكَذَلِكَ يَجْتَمِعُونَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَأَرَادَ جَامِعٌ بِالتَّنْوِينِ لِأَنَّهُ بَعْدُ مَا جَمَعَهُمْ وَلَكِنْ حَذَفَ التَّنْوِينَ اسْتِخْفَافًا من اللفظ وهو مراد في الحقيقة.

[Cenâb-ı Hak] dünyada Allah'ın ayetleriyle alay etme hususunda bir araya geldikleri gibi kıyamet gününde de cehennem azabında toplanacaklarını kastetmektedir. [Burada] onları henüz bir araya toplamadığı için tenvinli olarak câmiun (جامعٌ) anlamını murad etmiştir; ancak lafızda hafiflik olsun diye tenvini hazfetmiştir, hakikatte ise kastedilen odur.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤١]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 141]

الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١)

{ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ مِنَ اللَّهِ قالُوا أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ نَصِيبٌ قالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً (١٤١) } “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir. Eğer size Allah'tan bir zafer gelirse: «Sizinle beraber değil miydik?» derler. Şayet kâfirlere bir pay (zafer) düşerse: «Size üstünlük sağlayıp sizi müminlerden korumadık mı?» derler. Artık Allah kıyamet gününde aranızda hükmünü verecektir. Allah müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol (üstünlük) vermeyecektir. (141)”

اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ إِمَّا بَدَلٌ مِنَ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ، وَإِمَّا صِفَةٌ لِلْمُنَافِقِينَ، وَإِمَّا نَصْبٌ عَلَى الذَّمِّ، وَقَوْلُهُ يَتَرَبَّصُونَ أَيْ يَنْتَظِرُونَ مَا يَحْدُثُ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، فَإِنْ كَانَ لَكُمْ فَتْحٌ أَيْ ظُهُورٌ عَلَى الْيَهُودِ قَالُوا لِلْمُؤْمِنِينَ أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ، أَيْ فَأَعْطُونَا قِسْمًا مِنَ الْغَنِيمَةِ، وَإِنْ كَانَ لِلْكَافِرِينَ يَعْنِي الْيَهُودَ نَصِيبٌ، أَيْ ظَفْرٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ قَالُوا أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ، يُقَالُ: اسْتَحْوَذَ عَلَى فُلَانٍ، أَيْ غَلَبَ عَلَيْهِ وَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ وَجْهَانِ:

Bil ki: { الَّذِينَ يَتَرَبَّصُونَ بِكُمْ } “Onlar sizi gözetleyip duran kimselerdir” ifadesi; ya { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ } ifadesinden bedeldir, ya münafıkların sıfatıdır ya da zem (kınama) üzere mansubdur. O'nun: { يَتَرَبَّصُونَ } “gözetleyip dururlar” sözü, yani hayır veya şerden ne meydana geleceğini beklerler [demektir]. { فَإِنْ كانَ لَكُمْ فَتْحٌ } “Eğer size bir fetih (zafer) gelirse”, yani Yahudilere karşı bir üstünlük sağlarsanız, müminlere: { أَلَمْ نَكُنْ مَعَكُمْ } “Sizinle beraber değil miydik?” derler; yani «bize de ganimetten bir pay verin» [demek isterler]. { وَإِنْ كانَ لِلْكافِرِينَ } “Şayet kâfirlere... düşerse”, yani Yahudilere { نَصِيبٌ } bir pay, yani Müslümanlara karşı bir zafer [düşerse]: { أَلَمْ نَسْتَحْوِذْ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük sağlamadık mı?” derler. Bir kimseye galip gelindiğinde «istehveze alâ fulânin» (استحوذ على فلان) denir. Bu ayetin tefsirinde iki vecih vardır:

الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى أَلَمْ نَغْلِبْكُمْ وَنَتَمَكَّنْ مِنْ قَتْلِكُمْ وَأَسْرِكُمْ ثُمَّ لَمْ نَفْعَلْ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَنَمْنَعْكُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِأَنْ ثَبَّطْنَاهُمْ عَنْكُمْ وَخَيَّلْنَا لَهُمْ مَا ضَعُفَتْ بِهِ قُلُوبُهُمْ وَتَوَانَيْنَا فِي مُظَاهَرَتِهِمْ عَلَيْكُمْ فَهَاتُوا لَنَا نَصِيبًا مِمَّا أَصَبْتُمْ.

Birincisi: «Biz size galip gelip sizi öldürmeye ve esir almaya güç yetirdiğimiz halde bunlardan hiçbirini yapmadık değil mi? Müslümanları sizden caydırarak, kalplerini zayıflatacak kuruntular vererek ve size karşı onlara yardım etmekte gevşek davranarak sizi Müslümanlardan korumadık mı? O halde elde ettiğiniz şeylerden bize bir pay verin» anlamında olmasıdır.

الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ أُولَئِكَ الْكُفَّارَ وَالْيَهُودَ كَانُوا قَدْ هَمُّوا بِالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ، ثُمَّ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ حَذَّرُوهُمْ عَنْ ذَلِكَ وَبَالَغُوا فِي تَنْفِيرِهِمْ عَنْهُ وَأَطْمَعُوهُمْ أَنَّهُ سَيَضْعُفُ أَمْرُ مُحَمَّدٍ وَسَيَقْوَى أَمْرُكُمْ، فَإِذَا اتَّفَقَتْ لَهُمْ صَوْلَةٌ عَلَى

İkincisi: Anlamın şöyle olmasıdır: O kâfirler ve Yahudiler İslam'a girmeye niyetlenmişlerdi; sonra münafıklar onları bundan sakındırdılar, onları bundan nefret ettirmede ileri gittiler ve: «Muhammed'in işi zayıflayacak, sizin işiniz ise güçlenecek» diye onları umutlandırdılar. Nitekim

الْمُسْلِمِينَ قَالَ الْمُنَافِقُونَ: أَلَسْنَا غَلَبْنَاكُمْ عَلَى رَأْيِكُمْ فِي الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ وَمَنَعْنَاكُمْ مِنْهُ وَقُلْنَا لَكُمْ بِأَنَّهُ سَيَضْعُفُ أَمْرُهُ وَيَقْوَى/ أَمْرُكُمْ، فَلَمَّا شَاهَدْتُمْ صِدْقَ قَوْلِنَا فَادْفَعُوا إِلَيْنَا نَصِيبًا مِمَّا وَجَدْتُمْ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ يَمُنُّونَ عَلَى الْكَافِرِينَ بِأَنَّا نَحْنُ الَّذِينَ أَرْشَدْنَاكُمْ إِلَى هَذِهِ الْمَصَالِحِ، فَادْفَعُوا إِلَيْنَا نَصِيبًا مِمَّا وَجَدْتُمْ.

Müslümanlara karşı bir üstünlük elde ettiklerinde münafıklar şöyle dediler: «İslam'a girme hususundaki fikrinize galip gelip sizi bundan alıkoymadık mı? Size onun işinin zayıflayacağını ve sizin işinizin güçleneceğini söylememiş miydik? Sözümüzün doğruluğunu bizzat gördüğünüze göre elde ettiğiniz şeylerden bize bir pay verin!» Hâsılı münafıklar, kâfirlere: «Sizi bu menfaatlere eriştiren bizleriz; öyleyse ele geçirdiğiniz şeylerden bize bir pay verin» diyerek minnet etmektedirler.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ سَمَّى ظَفْرَ الْمُسْلِمِينَ فَتْحًا وَظَفْرَ الْكُفَّارِ نَصِيبًا؟

Eğer: «Müslümanların zaferini niçin fetih, kâfirlerin zaferini ise nasip (pay) diye isimlendirmiştir?» denilirse;

قُلْنَا: تَعْظِيمًا لِشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ وَاحْتِقَارًا لِحَظِّ الْكَافِرِينَ، لِأَنَّ ظَفْرَ الْمُؤْمِنِينَ أَمْرٌ عَظِيمٌ تُفْتَحُ لَهُ أَبْوَابُ السَّمَاءِ حَتَّى تَنْزِلَ الْمَلَائِكَةُ بِالْفَتْحِ عَلَى أَوْلِيَاءِ اللَّه، وَأَمَّا ظَفْرُ الْكَافِرِينَ فَمَا هُوَ إِلَّا حَظٌّ دَنِيءٌ يَنْقَضِي وَلَا يَبْقَى مِنْهُ إِلَّا الذَّمُّ فِي الدُّنْيَا وَالْعُقُوبَةُ فِي الْعَاقِبَةِ.

Biz deriz ki: Müminlerin şanını yüceltmek ve kâfirlerin payını küçümsemek içindir. Çünkü müminlerin zaferi, Allah'ın veli kullarına fetihle melekler insin diye semanın kapılarının kendisine açıldığı büyük bir iştir. Kâfirlerin zaferi ise geçip giden değersiz bir paydan ibarettir; ondan geriye dünyada kınanmaktan, ahirette ise azaptan başka bir şey kalmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَيْ بَيْنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُنَافِقِينَ: وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى مَا وَضَعَ السَّيْفَ فِي الدُّنْيَا عَنِ الْمُنَافِقِينَ، بَلْ أَخَّرَ عِقَابَهُمْ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah kıyamet gününde aranızda hükmünü verecektir” buyurmuştur; yani müminlerle münafıklar arasında. Anlamı şudur: Allah Teâlâ dünyada münafıklar aleyhine kılıç koymamış, aksine onların cezasını kıyamet gününe tehir etmiştir.

ثُمَّ قَالَ: وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلًا وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ

Sonra: { وَلَنْ يَجْعَلَ اللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ سَبِيلاً } “Allah müminlerin aleyhine kâfirlere asla bir yol (üstünlük) vermeyecektir” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi, ki o;

قَوْلُ عَلِيٍّ ﵇ وَابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ فِي الْقِيَامَةِ

Ali aleyhisselâm ile İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın: «Bundan maksat kıyamet günündedir» şeklindeki sözüdür.

بِدَلِيلِ أَنَّهُ عُطِفَ عَلَى قَوْلِهِ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَلَكِنَّهُ مَخْصُوصٌ بِالْحُجَّةِ، وَالْمَعْنَى أَنَّ حُجَّةَ الْمُسْلِمِينَ غَالِبَةٌ عَلَى حُجَّةِ الْكُلِّ، وَلَيْسَ لِأَحَدٍ أَنْ يَغْلِبَهُمْ بِالْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ. الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّهُ عَامٌّ فِي الْكُلِّ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، وَلِلشَّافِعِيِّ ﵀ مَسَائِلُ: مِنْهَا أَنَّ الْكَافِرَ إِذَا اسْتَوْلَى عَلَى مَالِ الْمُسْلِمِ وَأَحْرَزَهُ بِدَارِ الْحَرْبِ لَمْ يَمْلِكْهُ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْهَا أَنَّ الْكَافِرَ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَشْتَرِيَ عَبْدًا مُسْلِمًا بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِنْهَا أَنَّ الْمُسْلِمَ لَا يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Delili ise, { فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Artık Allah kıyamet gününde aranızda hükmünü verecektir” kavline atfedilmiş olmasıdır. İkincisi: Bundan maksat dünyadadır; ancak bu, hüccet (delil) ile özeldir. Anlamı şudur: Müslümanların hücceti herkesin hüccetine galiptir ve hiç kimse hüccet ve delille onlara galip gelemez. Üçüncüsü: Delilin tahsis ettiği durumlar hariç, her hususta umumidir (geneldir). Şâfiî rahimehullâh'ın [bu ayetle delil getirdiği] bazı meseleleri vardır: Bunlardan biri, kâfir bir Müslümanın malını ele geçirip dârülharbe götürse bile bu ayetin delaletiyle ona malik olamayacağıdır. Biri de kâfirin bu ayetin delaletiyle Müslüman bir köleyi satın alma hakkının bulunmadığıdır. Yine biri de bu ayetin delaletiyle Müslümanın zimmî karşılığında öldürülemeyeceğidir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 142]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٤٢) } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır (tuzaklarını boşa çıkarandır). Namaza kalktıkları zaman da tembelce kalkarlar, insanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar.”

قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ

Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَهُوَ خادِعُهُمْ } “Şüphesiz münafıklar Allah'ı aldatmaya çalışırlar; hâlbuki O, onları aldatandır” kavli.

قَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ الْخِدَاعِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَةِ: ٩] قَالَ الزَّجَّاجُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ يُخادِعُونَ اللَّهَ أَيْ يُخَادِعُونَ رَسُولَ اللَّه، أَيْ يُظْهِرُونَ لَهُ الْإِيمَانَ وَيُبْطِنُونَ الْكُفْرَ كَمَا قَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ [الْفَتْحِ: ١٠] وَقَوْلُهُ وَهُوَ خادِعُهُمْ

Hile/aldatma (hidâ') kelimesinin tefsiri Bakara Suresi'nde { يُخادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا } [Bakara: 9] “Onlar Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” kavlinde geçmişti. Zeccâc bu ayetin tefsirinde: «{ يُخادِعُونَ اللَّهَ } yani Allah'ın Resûlü'nü aldatmaya çalışırlar; yani tıpkı { إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ } [Fetih: 10] “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” buyurulduğu gibi, ona imanı gösterip küfrü gizlerler» demiştir. O'nun: { وَهُوَ خادِعُهُمْ } kavli ise;

أَيْ مُجَازِيهِمْ بِالْعِقَابِ عَلَى خِدَاعِهِمْ. قَالَ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄: أَنَّهُ تَعَالَى خَادِعُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى يُعْطِيهِمْ نُورًا كَمَا يُعْطِي الْمُؤْمِنِينَ فَإِذَا وَصَلُوا إِلَى الصِّرَاطِ انْطَفَأَ نُورُهُمْ وَبَقُوا فِي الظُّلْمَةِ، وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ [البقرة: ١٧] .

Yani «hile ve aldatmalarına karşılık onları cezalandırandır» demektir. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «Allah Teâlâ ahirette onları aldatır; şöyle ki, Allah Teâlâ müminlere verdiği gibi onlara da bir nur verir; fakat Sırat'a vardıklarında nurları söner ve karanlıkta kalırlar.» Bunun delili Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ } [Bakara: 17] “Onların durumu, [karanlıkta] ateş yakan kimsenin durumu gibidir. [Ateş] tam çevresini aydınlattığı sırada Allah onların nurunu gideriverdi ve onları karanlıklar içinde görmez bir hâlde bıraktı.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى

Sonra Allah Teâlâ: { وَإِذا قامُوا إِلَى الصَّلاةِ قامُوا كُسالى } “Namaza kalktıkları zaman da tembelce kalkarlar” buyurmuştur.

يَعْنِي وَإِذَا قَامُوا إِلَى الصَّلَاةِ مَعَ الْمُسْلِمِينَ قَامُوا كُسَالَى، أَيْ مُتَثَاقِلِينَ مُتَبَاطِئِينَ وَهُوَ مَعْنَى الْكَسَلِ فِي اللُّغَةِ، وَسَبَبُ ذَلِكَ الْكَسَلِ أَنَّهُمْ يَسْتَثْقِلُونَهَا/ فِي الْحَالِ وَلَا يَرْجُونَ بِهَا ثَوَابًا وَلَا مِنْ تَرْكِهَا عِقَابًا، فَكَانَ الدَّاعِي لِلتَّرْكِ قَوِيًّا مِنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَالدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ لَيْسَ إِلَّا خَوْفُ النَّاسِ، وَالدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ مَتَى كَانَ كَذَلِكَ وَقَعَ الْفِعْلُ عَلَى وَجْهِ الْكَسَلِ وَالْفُتُورِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ كُسالى

Yani Müslümanlarla birlikte namaza kalktıklarında tembelce; yani ağır ve yavaş hareket ederek kalkarlar ki lügatte kesel (tembellik) kelimesinin anlamı budur. Bu tembelliğin sebebi, o an namazı ağır bulmaları, namazla bir sevap ummamaları ve onu terk etmekten dolayı da bir cezadan korkmamalarıdır. Bu yönlerden dolayı terk etme sebebi güçlüydü; namazı kılma sebebi ise sadece insanlardan korkmaktı. Fiili işlemeye sevk eden sebep böyle olunca, fiil de tembellik ve gevşeklik içinde meydana gelir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { كُسالى } kelimesi;

بِضَمِّ الْكَافِ وَفَتْحِهَا جَمْعُ كَسْلَانٍ كسكارى في سكران.

Kâf harfinin zammesi ve fethasıyla [küsalâ ve kesâlâ şeklinde] okunmuştur; sekrân'ın çoğulunun sükârâ olması gibi keslân'ın çoğuludur.

ثم قال تعالى: يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

Sonra Allah Teâlâ: { يُراؤُنَ النَّاسَ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “İnsanlara gösteriş yaparlar ve Allah'ı pek az anarlar” buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يَقُومُونَ إِلَى الصَّلَاةِ إِلَّا لِأَجْلِ الرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، لَا لِأَجْلِ الدِّينِ.

Anlamı şudur: Onlar namaza din için değil, sadece riya (gösteriş) ve süm'a (şöhret/duyurma) için kalkarlar.

فَإِنْ قِيلَ: ما معنى المراءاة وَهِيَ مُفَاعَلَةٌ مِنَ الرُّؤْيَةِ.

Eğer: «Görmek/göstermek (rü'yet) kökünden müfâale babında olan mürâât kelimesinin anlamı nedir?» denilirse;

قُلْنَا: إِنَّ الْمُرَائِيَ يُرِيهِمْ عَمَلَهُ وَهُمْ يُرُونَهُ اسْتِحْسَانَ ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَفِي قَوْلِهِ وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

Biz deriz ki: Riya yapan kişi onlara amelini gösterir, onlar da ona bu ameli güzel bulduklarını gösterirler. O'nun: { وَلا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Ve Allah'ı pek az anarlar” kavlinde ise;

وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِذِكْرِ اللَّه الصَّلَاةُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يُصَلُّونَ إِلَّا قَلِيلًا، لِأَنَّهُ مَتَى لَمْ يَكُنْ مَعَهُمْ أَحَدٌ مِنَ الْأَجَانِبِ لَمْ يُصَلُّوا، وَإِذَا كَانُوا مَعَ النَّاسِ فَعِنْدَ دُخُولِ وَقْتِ الصَّلَاةِ يَتَكَلَّفُونَ حَتَّى يَصِيرُوا غَائِبِينَ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِذِكْرِ اللَّه أَنَّهُمْ كَانُوا فِي صَلَاتِهِمْ لَا يَذْكُرُونَ اللَّه إِلَّا قَلِيلًا، وَهُوَ الَّذِي يَظْهَرُ مِثْلُ التَّكْبِيرَاتِ، فَأَمَّا الَّذِي يَخْفَى مِثْلُ الْقِرَاءَةِ وَالتَّسْبِيحَاتِ فَهُمْ لَا يَذْكُرُونَهَا. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ لَا يَذْكُرُونَ اللَّه فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْوَقْتُ وَقْتَ الصَّلَاةِ أَوْ لَمْ يَكُنْ وَقْتَ الصَّلَاةِ إِلَّا قَلِيلًا نَادِرًا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَهَكَذَا نَرَى كَثِيرًا مِنَ الْمُتَظَاهِرِينَ بِالْإِسْلَامِ، وَلَوْ صَحِبْتَهُ الْأَيَّامَ وَاللَّيَالِيَ لَمْ تَسْمَعْ مِنْهُ تَهْلِيلَةً وَلَا تَسْبِيحَةً، وَلَكِنَّ حَدِيثَ الدُّنْيَا يَسْتَغْرِقُ بِهِ أَيَّامَهُ وَأَوْقَاتَهُ لَا يَفْتُرُ عَنْهُ. الرَّابِعُ: قَالَ قَتَادَةُ إِنَّمَا قِيلَ: إِلَّا قَلِيلًا، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَقْبَلْهُ، وَمَا رَدَّهُ اللَّه تَعَالَى فَكَثِيرُهُ قَلِيلٌ، وَمَا قَبِلَهُ اللَّه فَقَلِيلُهُ كثير ثم قال تعالى:

[birkaç] vecih vardır: Birincisi: Allah'ı zikretmekten maksat namazdır. Anlamı şudur: Onlar ancak pek az namaz kılarlar; çünkü yanlarında yabancılardan kimse olmadığında namaz kılmazlar, insanlarla beraber olduklarında ise namaz vakti girdiğinde insanların gözünden kaybolmak için yapmacık tavırlara girerler. İkincisi: Allah'ı zikretmekten maksat, onların namazlarında Allah'ı tekbirler gibi sadece zahir olan kısmı müstesna pek az zikretmeleridir; kıraat ve tesbihler gibi gizli olan kısımları ise zikretmezler. Üçüncüsü: Maksat, namaz vakti olsun veya olmasın, bütün vakitlerde Allah'ı nadiren, pek az anmalarıdır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Müslüman görünen pek çok kimseyi de böyle görürüz; günlerce gecelerce onunla beraber olsan ondan tek bir tehlil veya tesbih duymazsın; fakat dünya lafları onun günlerini ve vakitlerini kaplar da bundan asla geri durmaz.» Dördüncüsü: Katâde, «{ إِلَّا قَلِيلًا } 'pek az müstesna' denilmesinin sebebi Allah Teâlâ'nın onu kabul etmemesidir; zira Allah Teâlâ'nın reddettiği şeyin çoğu azdır, Allah'ın kabul ettiği şeyin ise azı çoktur» demiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 143]

مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣)

{ مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (١٤٣) } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara [bağlıdırlar] ne de şunlara. Allah kimi saptırırsa artık sen onun için asla bir yol bulamazsın.”

[في قوله تَعَالَى مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { مُذَبْذَبِينَ بَيْنَ ذلِكَ لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } “Bunların arasında bocalayıp dururlar; ne bunlara ne de şunlara” kavli hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مُذَبْذَبِينَ. إِمَّا حَالٌ من قوله يُراؤُنَ

Birinci Mesele: { مُذَبْذَبِينَ } kelimesi ya O'nun { يُراؤُنَ } “gösteriş yaparlar” kavlinden bir hâldir,

أو من قوله لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا

veya O'nun { لا يَذْكُرُونَ اللَّهَ إِلَّا قَلِيلًا } “Allah'ı pek az anarlar” kavlinden [hâldir],

[النساء: ١٤٢] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الذَّمِّ.

[Nisâ: 142] “Allah'ı pek az anarlar” kavlinden [hâldir]. Zem (kınama) üzere mansub olması da muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مُذَبْذَبِينَ: أَيْ مُتَحَيِّرِينَ، وَحَقِيقَةُ الْمُذَبْذَبِ الَّذِي يُذَبُّ عَنْ كِلَا الْجَانِبَيْنِ، أَيْ/ يُرَدُّ وَيُدْفَعُ فَلَا يَقَرُّ فِي جَانِبٍ وَاحِدٍ، إِلَّا أَنَّ الذبذبة فيها تكرير وليس فِي الذَّبِّ، فَكَانَ الْمَعْنَى كُلَّمَا مَالَ إِلَى جَانِبٍ ذُبَّ عَنْهُ.

İkinci Mesele: Müzebzebîn (مُذَبْذَبِينَ); yani şaşkın ve tereddütte olanlar demektir. Müzebzeb'in hakikati, her iki taraftan da defedilen; yani geri çevrilip kovulan ve bu yüzden tek bir tarafta karar kılamayan kimsedir. Şu kadar var ki, zebzebe (ذَبْذَبَة) kelimesinde tekrar vardır, zeb (ذَبّ) kelimesinde ise yoktur. Dolayısıyla mana; «bir tarafa her meyledişinde oradan geri püskürtülür» şeklinde olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ السَّبَبَ فِي ذلك أن الفعل يتوقف على الداعي، فإذا كَانَ الدَّاعِي إِلَى الْفِعْلِ هُوَ الْأَغْرَاضُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِأَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ كَثُرَ التَّذَبْذُبُ وَالِاضْطِرَابُ، لِأَنَّ مَنَافِعَ هَذَا الْعَالَمِ وَأَسْبَابَهُ مُتَغَيِّرَةٌ سَرِيعَةُ التَّبَدُّلِ، وَإِذَا كَانَ الْفِعْلُ تَبَعًا لِلدَّاعِي، وَالدَّاعِي تَبَعًا لِلْمَقْصُودِ ثُمَّ إِنَّ الْمَقْصُودَ سَرِيعُ التَّبَدُّلِ وَالتَّغَيُّرِ لَزِمَ وُقُوعُ التَّغَيُّرِ فِي الْمَيْلِ وَالرَّغْبَةِ، وَرُبَّمَا تَعَارَضَتِ الدَّوَاعِي وَالصَّوَارِفُ فَيَبْقَى الْإِنْسَانُ فِي الْحَيْرَةِ وَالتَّرَدُّدِ. أَمَّا مَنْ كَانَ مَطْلُوبُهُ فِي فِعْلِهِ إِنْشَاءَ الْخَيْرَاتِ الْبَاقِيَةِ، وَاكْتِسَابَ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَعَلِمَ أَنَّ تِلْكَ الْمَطَالِبَ أُمُورٌ بَاقِيَةٌ بَرِيئَةٌ عَنِ التَّغَيُّرِ وَالتَّبَدُّلِ لَا جَرَمَ كَانَ هَذَا الْإِنْسَانُ ثَابِتًا رَاسِخًا فَلِهَذَا الْمَعْنَى وَصَفَ اللَّه تَعَالَى أَهْلَ الْإِيمَانِ بِالثَّبَاتِ فَقَالَ يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا [إِبْرَاهِيمَ: ٢٧] وَقَالَ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ [الرَّعْدِ: ٢٨] وَقَالَ: يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ [الْفَجْرِ: ٢٦] .

Bil ki bunun sebebi şudur: Fiil, sâike (dâî/itici güce) bağlıdır. Fiile sevk eden sâik bu âlemin hâlleriyle ilgili gayeler olduğunda bocalama ve kararsızlık çoğalır. Çünkü bu âlemin menfaatleri ve sebepleri değişkendir, hızla değişir. Fiil sâike, sâik maksada tâbi olduğunda ve bu maksat da hızla değişip dönüştüğünde, meyil ve rağbette de değişimin vuku bulması kaçınılmaz olur; hatta bazen sevk eden sâikler ile engelleyen faktörler çatışır da insan şaşkınlık ve tereddüt içinde kalır. Fiilinde aradığı şey kalıcı hayırları ortaya koymak ve ruhani saadetleri elde etmek olan ve bu taleplerin kalıcı olup değişimden ve başkalaşmaktan uzak olduğunu bilen kimseye gelince; şüphesiz bu insan sebatkâr ve sarsılmaz olur. İşte bu anlamdan ötürü Allah Teâlâ iman ehlini sebatla nitelendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا } [İbrâhîm: 27] “Allah iman edenleri sebatkâr kılar”, { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } [Ra'd: 28] “Bilesiniz ki kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” ve { يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ } [Fecr: 27] “Ey mutmain olmuş nefis!”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ مُذَبْذَبِينَ بِكَسْرِ الذَّالِ الثَّانِيَةِ، وَالْمَعْنَى يُذَبْذِبُونَ قُلُوبَهُمْ أَوْ دِينَهُمْ أَوْ رَأْيَهُمْ، بِمَعْنَى يَتَذَبْذَبُونَ كَمَا جَاءَ صَلْصَلَ وَتَصَلْصَلَ بِمَعْنًى، وَفِي مُصْحَفِ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ: مُتَذَبْذِبِينَ، وَعَنْ أَبِي جَعْفَرٍ: مُدَبْدِبِينَ بِالدَّالِ الْمُهْمَلَةِ، وَكَأَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ تَارَةً يَكُونُونَ فِي دُبَّةٍ وَتَارَةً فِي أُخْرَى، فَلَا يَبْقَوْنَ عَلَى دُبَّةٍ

Üçüncü Mesele: İbn Abbas ikinci zel harfinin kesresiyle { مُذَبْذِبِينَ } (müzebzibîn) okumuştur; mana «kalplerini, dinlerini veya görüşlerini bocalatırlar» demektir; tıpkı salsale (صَلْصَلَ) ve tesalsale (تَصَلْصَلَ) kelimelerinin aynı manaya gelmesi gibi «bocalamaktadırlar» anlamındadır. Abdullah b. Mes'ud'un mushafında ise { مُتَذَبْذِبِينَ } (mütezebzibîn) şeklindedir. Ebû Ca'fer'den ise noktasız dâl ile { مُدَبْدِبِينَ } (müdebdibîn) rivayet edilmiştir; sanki mana, onların bazen bir yolda (dübbet), bazen başka bir yolda oldukları ve tek bir yol üzerinde

وَاحِدَةٍ، وَالدُّبَّةُ الطَّرِيقَةُ وَهِيَ الَّتِي تَدِبُّ فِيهَا الدَّوَابُّ.

kalmadıkları şeklindedir. Dübbe (دُبَّة) ise yol demektir ve bineklerin üzerinde yürüdüğü yoldur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ بَيْنَ ذلِكَ أَيْ بَيْنَ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ، أَوْ بَيْنَ الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ، وَكَلِمَةُ ذلِكَ يُشَارُ بِهِ إِلَى الْجَمَاعَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَقْرِيرُهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ [الْبَقَرَةِ: ٦٨] وَذِكْرُ الْكَافِرِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ قَدْ جَرَى فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ عِنْدَ قَوْلِهِ الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ [النساء: ١٣٩] وَإِذَا جَرَى ذِكْرُ الْفَرِيقَيْنِ فَقَدْ جَرَى ذِكْرُ الْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ قَالَ قَتَادَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ لَيْسُوا مُؤْمِنِينَ مُخْلَصِينَ وَلَا مُشْرِكِينَ مُصَرِّحِينَ بِالشِّرْكِ.

Dördüncü Mesele: O'nun { بَيْنَ ذلِكَ } “bunun arasında” kavli; yani küfür ile iman arasında yahut kâfirler ile müminler arasında demektir. Zâlike (ذلِكَ) kelimesi ile topluluğa işaret edilir; bu hususun izahı { عَوانٌ بَيْنَ ذلِكَ } [Bakara: 68] “Bunun arasında orta yaşta” kavlinin tefsirinde geçmişti. Kâfirler ile müminlerin zikri ise bu kıssada { الَّذِينَ يَتَّخِذُونَ الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } [Nisâ: 139] “Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinenler” kavlinde geçmişti; iki fırka zikredilince küfür ile iman da zikredilmiş olur. Katâde şöyle demiştir: «Ayetin anlamı; onlar ne ihlaslı müminlerdir ne de şirki açıkça ortaya koyan müşriklerdir.»

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْحَيْرَةَ فِي الدِّينِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى وَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ مُذَبْذَبِينَ يَقْتَضِي فَاعِلًا قَدْ ذَبْذَبَهُمْ وَصَيَّرَهُمْ مُتَحَيِّرِينَ مُتَرَدِّدِينَ، وَذَلِكَ لَيْسَ بِاخْتِيَارِ الْعَبْدِ، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا وَقَعَ فِي قَلْبِهِ الدَّوَاعِي الْمُتَعَارِضَةُ الْمُوجِبَةُ لِلتَّرَدُّدِ وَالْحَيْرَةِ، فَلَوْ أَرَادَ أَنْ يَدْفَعَ ذَلِكَ التَّرَدُّدَ عَنْ نَفْسِهِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ أَصْلًا، وَمَنْ رَجَعَ إِلَى نَفْسِهِ وَتَأَمَّلَ فِي أَحْوَالِهِ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَا، وَإِذَا كَانَتْ تِلْكَ الذَّبْذَبَةُ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ فَاعِلٍ، وَثَبَتَ أَنَّ فَاعِلَهَا لَيْسَ هُوَ الْعَبْدُ ثَبَتَ أَنَّ فَاعِلَهَا هُوَ اللَّه تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ مِنَ اللَّه تَعَالَى.

Beşinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet âlimleri), dindeki şaşkınlık ve tereddüdün ancak Allah Teâlâ'nın var etmesiyle meydana geldiğine dair bu ayeti delil getirmiş ve şöyle demişlerdir: { مُذَبْذَبِينَ } kavli, onları bocalatan ve onları şaşkın ve tereddüt içinde bırakan bir fâili gerektirir; bu da kulun ihtiyarıyla (iradesiyle) olan bir şey değildir. Zira insanın kalbine tereddüt ve şaşkınlığı gerektiren birbiriyle çelişkili sâikler düştüğünde, insan bu tereddüdü kendisinden defetmek istese bile buna asla güç yetiremez. Kendi nefsine dönüp hâllerini düşünen kimse durumun zikrettiğimiz gibi olduğunu anlar. Bu bocalamanın mutlaka bir fâili olması gerektiğine ve bu fâilin de kul olmadığı sabit olduğuna göre, fâilinin Allah Teâlâ olduğu sabit olur; böylece her şeyin Allah Teâlâ'dan olduğu sabit kılınmış olur.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ يَقْتَضِي ذَمَّهُمْ عَلَى تَرْكِ طَرِيقَةِ الْمُؤْمِنِينَ/ وَطَرِيقَةِ الْكَافِرِينَ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى مَا ذَمَّهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْكُفَّارِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ.

Eğer: «Allah Teâlâ'nın { لَا إِلى هؤُلاءِ وَلا إِلى هؤُلاءِ } kavli, onların hem müminlerin yolunu hem de kâfirlerin yolunu terk etmelerini kınamayı gerektirir; bu da O'nun onları kâfirlerin yolu üzere oldukları için kınamadığı sonucunu doğurur ki bu caiz değildir» denilirse;

قُلْنَا: إِنَّ طَرِيقَةَ الْكُفَّارِ وَإِنْ كَانَتْ خَبِيثَةً إِلَّا أَنَّ طَرِيقَةَ النِّفَاقِ أَخْبَثُ مِنْهَا، وَلِذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الْكُفَّارَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي آيَتَيْنِ، وَذَمَّ الْمُنَافِقِينَ فِي بِضْعَ عَشْرَةَ آيَةً، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ طَرِيقَةَ النِّفَاقِ أَخْبَثُ مِنْ طَرِيقَةِ الْكُفَّارِ، فَهُوَ تَعَالَى إِنَّمَا ذَمَّهُمْ لَا لِأَنَّهُمْ تَرَكُوا الْكُفْرَ، بَلْ لِأَنَّهُمْ عَدَلُوا عَنْهُ إِلَى مَا هُوَ أَخْبَثُ مِنْهُ.

Biz deriz ki: Kâfirlerin yolu her ne kadar habis (çirkin/kötü) ise de nifak yolu ondan daha habistir. Bundan dolayıdır ki Allah Teâlâ Bakara Suresi'nin başında kâfirleri iki ayette kınamış, münafıkları ise on küsur ayette kınamıştır. Bu da ancak nifak yolunun kâfirlerin yolundan daha habis olmasındandır. Dolayısıyla Allah Teâlâ onları küfrü terk ettikleri için değil, bilakis küfürden ayrılıp ondan daha habis olan bir şeye saptıkları için kınamıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى قَوْلِهِمْ مِنْ وَجْهَيْنِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا } “Allah kimi saptırırsa artık sen onun için asla bir yol bulamazsın” buyurmuştur. Ashabımız kendi görüşlerine bu ayetle iki yönden delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ ذِكْرَ هَذَا الْكَلَامِ عَقِيبَ قَوْلِهِ مُذَبْذَبِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الذَّبْذَبَةَ مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِلَّا لَمْ يَتَّصِلْ هَذَا الْكَلَامُ بِمَا قَبْلَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَصْرِيحٌ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى أَضَلَّهُ عَنِ الدِّينِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: مَعْنَى هَذَا الْإِضْلَالِ سَلْبُ الْأَلْطَافَ، أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ حُكْمِ اللَّه عَلَيْهِ بِالضَّلَالِ، أَوْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يُضِلُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ قد تكلمنا عليها مرارا.

Birincisi: Bu kelamın { مُذَبْذَبِينَ } kavlinin hemen ardından zikredilmesi, bu bocalamanın Allah Teâlâ'dan olduğuna delalet eder; aksi takdirde bu söz öncesiyle irtibatlı olmazdı. İkincisi: Bu, Allah Teâlâ'nın onu dinden saptırdığına dair açık bir ifadedir. Mutezile ise şöyle demiştir: «Bu saptırmanın manası lütufları geri almaktır veya Allah'ın onun hakkında sapıklık hükmü vermesinden ibarettir yahut Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde onu cennet yolundan saptırmasından ibarettir.» Biz bu vecihler hakkında defalarca konuştuk.

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 144]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً (١٤٤) } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin. Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil (fırsat) vermek mi istiyorsunuz?”

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ.

Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin” kavli.

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَمَّ الْمُنَافِقِينَ بِأَنَّهُمْ مَرَّةً إِلَى الْكَفَرَةِ وَمَرَّةً إِلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَقِرُّوا مَعَ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ نَهَى الْمُسْلِمِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَفْعَلُوا مِثْلَ فِعْلِهِمْ فقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ وَالسَّبَبُ فِيهِ

Bil ki Allah Teâlâ münafıkları iki gruptan birinde sabit durmaksızın bir kâfirlere bir Müslümanlara gitmekle kınayınca, bu ayette Müslümanları onların yaptığının benzerini yapmaktan nehyederek: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا الْكافِرِينَ أَوْلِياءَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey iman edenler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin” buyurmuştur. Bunun sebebi şudur:

أَنَّ الْأَنْصَارَ بِالْمَدِينَةِ كَانَ لَهُمْ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ رَضَاعٌ وَحِلْفٌ وَمَوَدَّةٌ، فَقَالُوا لِرَسُولِ اللَّه ﷺ: مَنْ نَتَوَلَّى؟ فَقَالَ: الْمُهَاجِرِينَ؟ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Medine'deki Ensar'ın Benî Kurayza ile süt emzirme, antlaşma ve dostluk ilişkileri vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Kimi veli (dost) edinelim?» dediler. O da: «Muhacirleri [dost edinin]» buyurdu ve bu ayet indi.

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: مَا قَالَهُ الْقَفَّالُ ﵀: وَهُوَ أَنَّ هَذَا نَهْيٌ لِلْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْمُنَافِقِينَ يَقُولُ: قَدْ بَيِّنْتُ لَكُمْ أَخْلَاقَ الْمُنَافِقِينَ وَمَذَاهِبَهُمْ فَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيَاءَ.

İkinci vecih ise el-Kaffâl rahimehullâh'ın söylediğidir: Bu, müminlerin münafıkları dost edinmelerini yasaklamaktır; [Allah Teâlâ adeta] şöyle demektedir: «Münafıkların ahlakını ve tutumlarını size açıkladım, artık onlardan dostlar edinmeyin!»

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً.

Sonra Allah Teâlâ: { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِلَّهِ عَلَيْكُمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Allah'a aleyhinizde apaçık bir delil vermek mi istiyorsunuz?” buyurmuştur.

فَإِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ الْأُولَى عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى نَهَى الْمُؤْمِنِينَ عَنْ مُوَالَاةِ الْكُفَّارِ كَانَ مَعْنَى الْآيَةِ أَتُرِيدُونَ/ أَنْ تَجْعَلُوا للَّه سُلْطَانًا مُبِينًا عَلَى كَوْنِكُمْ مُنَافِقِينَ، وَالْمُرَادُ أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا لِأَهْلِ دِينِ اللَّه وَهُمُ الرَّسُولُ وَأُمَّتُهُ، وَإِنْ حَمَلْنَا الْآيَةَ الْأُولَى عَلَى الْمُنَافِقِينَ كَانَ الْمَعْنَى: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَجْعَلُوا للَّه عَلَيْكُمْ فِي عِقَابِكُمْ حُجَّةً بِسَبَبِ مُوَالَاتِكُمْ لِلْمُنَافِقِينَ ثُمَّ قَالَ تعالى:

Eğer birinci ayeti Allah Teâlâ'nın müminlere kâfirleri dost edinmeyi yasakladığı şeklinde yorumlarsak, ayetin manası şöyle olur: «Münafık olduğunuza dair Allah için açık bir delil mi kılmak istiyorsunuz?» Buradaki maksat, «Allah'ın dininin ehline; yani Resûl'e ve onun ümmetine [bir delil kılmak mı istiyorsunuz?]» demektir. Eğer birinci ayeti münafıklara hamledersek mana şöyle olur: «Münafıkları dost edinmeniz sebebiyle sizi cezalandırma hususunda Allah'a aleyhinizde bir hüccet mi vermek istiyorsunuz?» Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٥]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 145]

إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥)

{ إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً (١٤٥) } “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar (derkesindedirler). Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın.”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ } “Şüphesiz münafıklar ateşin en aşağı tabakasındadırlar” kavli hakkında] ve bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ اللَّيْثُ: الدَّرْكُ أَقْصَى قَعْرِ الشَّيْءِ كَالْبَحْرِ وَنَحْوِهِ، فَعَلَى هَذَا الْمُرَادُ بِالدَّرْكِ الْأَسْفَلِ أَقْصَى قَعْرِ جَهَنَّمَ، وَأَصْلُ هَذَا مِنَ الْإِدْرَاكِ بِمَعْنَى اللُّحُوقِ، وَمِنْهُ إِدْرَاكُ الطَّعَامِ وَإِدْرَاكُ الْغُلَامِ، فَالدَّرْكُ مَا يُلْحَقُ بِهِ مِنَ الطَّبَقَةِ، وَظَاهِرُهُ أَنَّ جَهَنَّمَ طَبَقَاتٌ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ أَشَدَّهَا أَسْفَلُهَا. قَالَ الضَّحَّاكُ: الدَّرَجُ إِذَا كَانَ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ، وَالدَّرْكُ إِذَا كَانَ بَعْضُهَا أَسْفَلَ مِنْ بَعْضٍ.

Birinci Mesele: Leys şöyle demiştir: Derk (دَرْك), deniz ve benzeri şeylerin en dip derinliğidir. Buna göre ed-derkü'l-esfel'den maksat, cehennemin en dip derinliğidir. Bunun aslı ise erişmek/ulaşmak manasındaki idrâk (إِدْرَاك) kelimesinden gelir; yemeğin pişmesi/olgunlaşması (idrâkü't-taâm) ve çocuğun büluğ çağına ermesi (idrâkü'l-gulâm) tabirleri de bundandır. Derk ise ulaşılan tabakadır. Lafzın zahiri cehennemin tabakalar hâlinde olduğunu, açık olanı da bunların en şiddetlisinin en alttakisi olduğunu gösterir. Dahhâk şöyle demiştir: «Birbiri üstünde olanlara derec (merdiven basamakları), birbiri altında olanlara ise derk denir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ فِي الدَّرْكِ بِسُكُونِ الرَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِهَا، قَالَ الزَّجَّاجُ: هُمَا لُغَتَانِ مِثْلَ الشَّمْعِ وَالشَّمَعِ، إِلَّا أَنَّ الِاخْتِيَارَ فَتْحُ الرَّاءِ لِأَنَّهُ أَكْثَرُ اسْتِعْمَالًا قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: جَمْعُ الدَّرَكِ أَدْرَاكٌ كَقَوْلِهِمْ: جَمَلٌ وأجمل، وفرس وأفرس، وَجَمْعُ الدَّرْكِ أَدْرُكٌ مِثْلَ فَلْسٍ وَأَفْلُسٌ وَكَلْبٍ وَأَكْلُبٌ.

İkinci Mesele: Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs râ harfinin sükûnu ile { فِي الدَّرْكِ } (ed-derk) okumuş, diğerleri ise fethasıyla (ed-derek) okumuşlardır. Zeccâc: «Şem' ve şeme' kelimelerinde olduğu gibi bunlar iki ayrı şivedir; ancak daha çok kullanıldığı için râ harfinin fethası tercih edilir» demiştir. Ebû Hâtim ise şöyle demiştir: «Cemel - ecmâl ve feres - efrâs denildiği gibi derek (دَرَك) kelimesinin çoğulu edrâk (أَدْرَاك); fels - eflüs ve kelb - eklüb kelimelerinde olduğu gibi derk (دَرْك) kelimesinin çoğulu ise edrük (أَدْرُك) gelir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي صِفَةِ الْمُنَافِقِينَ إِنَّهُمْ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ، وَقَالَ فِي آلِ فِرْعَوْنَ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ [غَافِرٍ: ٤٦] فَأَيُّهُمَا أَشَدُّ عَذَابًا، الْمُنَافِقُونَ أَمْ آلُ فِرْعَوْنَ؟ وَأَجَابَ بِأَنَّهُ يُحْتَمَلُ أَنْ أَشَدَّ الْعَذَابِ إِنَّمَا يَكُونُ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ، وَقَدِ اجْتَمَعَ فِيهِ الْفَرِيقَانِ.

Üçüncü Mesele: İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Allah Teâlâ münafıkların vasfı hakkında onların en aşağı tabakada olduklarını bildirmiş, Firavun'un hanedanı hakkında ise { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } [Mü'min: 46] “Firavun hanedanını azabın en şiddetlisine sokun” buyurmuştur. O hâlde hangisinin azabı daha şiddetlidir; münafıkların mı yoksa Firavun hanedanının mı?» Buna şöyle cevap vermiştir: Azabın en şiddetlisinin ancak en alt tabakada olması ve her iki grubun da orada toplanmış olması muhtemeldir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لَمَّا كَانَ الْمُنَافِقُ أَشَدَّ عَذَابًا مِنَ الْكَافِرِ لِأَنَّهُ مِثْلُهُ فِي الْكُفْرِ، وَضُمَّ إِلَيْهِ نَوْعٌ آخَرُ مِنَ الْكُفْرِ، وَهُوَ الِاسْتِهْزَاءُ بِالْإِسْلَامِ وَبِأَهْلِهِ، وَبِسَبَبِ أَنَّهُمْ لَمَّا كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِسْلَامَ يُمْكِنُهُمُ الِاطِّلَاعُ عَلَى أَسْرَارِ الْمُسْلِمِينَ ثُمَّ يُخْبِرُونَ الْكُفَّارَ بِذَلِكَ فَكَانَتْ تَتَضَاعَفُ الْمِحْنَةُ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ، فَلِهَذِهِ الْأَسْبَابِ جَعَلَ اللَّه عَذَابَهُمْ أَزْيَدَ مِنْ عَذَابِ الْكُفَّارِ.

Dördüncü Mesele: Münafık kâfirden daha şiddetli bir azaba çarptırılacaktır; zira o küfür bakımından kâfir gibidir, üstelik buna İslam ve Müslümanlarla alay etmek gibi başka bir küfür türü daha eklenmiştir. Ayrıca İslam'ı açığa vurdukları için Müslümanların sırlarına vâkıf olabiliyor, sonra da bunu kâfirlere haber veriyorlardı; dolayısıyla bu münafıklardan gelen bela katmerleşiyordu. İşte bu sebeplerden ötürü Allah onların azabını kâfirlerin azabından daha fazla kılmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً وَهَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذَا عَلَى إِثْبَاتِ الشَّفَاعَةِ فِي حَقِّ الْفُسَّاقِ مِنْ أَهْلِ الصَّلَاةِ، قَالُوا: إِنَّهُ تَعَالَى خَصَّ الْمُنَافِقِينَ بِهَذَا التَّهْدِيدِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا فِي حَقِّ غَيْرِ الْمُنَافِقِينَ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ زَجْرًا عَنِ النِّفَاقِ مِنْ حَيْثُ أَنَّهُ نِفَاقٌ، وَلَيْسَ هَذَا اسْتِدْلَالًا بِدَلِيلِ الْخِطَابِ، بَلْ وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ فِيهِ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ فِي مَعْرِضِ الزَّجْرِ عَنِ النِّفَاقِ، فَلَوْ حَصَلَ ذَلِكَ مَعَ عَدَمِهِ لَمْ يَبْقَ زَجْرًا عَنْهُ مِنْ حيث إنه نفاق ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً } “Onlar için asla bir yardımcı da bulamazsın” buyurmuştur. Bu, onlara yönelik bir tehdittir. Ashabımız, ehl-i kıbleden olan günahkârlar (fâsıklar) hakkında şefaatin varlığına bununla delil getirip şöyle demişlerdir: «Allah Teâlâ bu tehdidi münafıklara tahsis etmiştir; şayet bu durum münafık olmayanlar hakkında da geçerli olsaydı, nifak olması hasebiyle nifaktan bir sakındırma olmazdı. Bu, mefhûm-i muhalif (delilü'l-hitab) ile delil getirme kabilinden de değildir; bilakis buradaki istidlal yönü, Allah Teâlâ'nın bunu nifaktan sakındırma sadedinde zikretmiş olmasıdır. Şayet nifak olmadığı hâlde de bu durum gerçekleşseydi, nifak olması hasebiyle ondan sakındırıcı bir anlamı kalmazdı.» Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ١٤٦]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 146]

إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦)

{ إِلاَّ الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَاعْتَصَمُوا بِاللَّهِ وَأَخْلَصُوا دِينَهُمْ لِلَّهِ فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً (١٤٦) } “Ancak tövbe edenler, [hâllerini] düzeltenler, Allah'a sarılanlar ve dinlerini Allah için halis kılanlar müstesnadır. İşte onlar müminlerle beraberdirler. Allah müminlere ileride büyük bir mükâfat verecektir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِيهَا تَغْلِيظَاتٌ عَظِيمَةٌ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ فِي إِزَالَةِ الْعِقَابِ عَنْهُمْ أُمُورًا أَرْبَعَةً: أَوَّلُهَا: التَّوْبَةُ، وَثَانِيهَا: إِصْلَاحُ الْعَمَلِ، فَالتَّوْبَةُ عَنِ الْقَبِيحِ، وَإِصْلَاحُ الْعَمَلِ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى الْحَسَنِ، وَثَالِثُهَا: الِاعْتِصَامُ باللَّه، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ غَرَضُهُ مِنَ التَّوْبَةِ وَإِصْلَاحِ الْعَمَلِ طَلَبَ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى لَا طَلَبَ مَصْلَحَةِ الْوَقْتِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَطْلُوبُهُ جَلْبَ الْمَنَافِعِ وَدَفْعَ الْمَضَارِّ لَتَغَيَّرَ عَنِ التَّوْبَةِ وَإِصْلَاحِ الْعَمَلِ سَرِيعًا، أَمَّا إِذَا كَانَ مَطْلُوبُهُ مَرْضَاةَ اللَّه تَعَالَى وَسَعَادَةَ الْآخِرَةِ وَالِاعْتِصَامَ بِدِينِ اللَّه بَقِيَ عَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ وَلَمْ يَتَغَيَّرْ عَنْهَا. وَرَابِعُهَا: الإخلاص، والسبب فيه أنه تعالى أمرهم الأول: بِتَرْكِ الْقَبِيحِ، وَثَانِيًا: بِفِعْلِ الْحَسَنِ، وَثَالِثًا: أَنْ يَكُونَ غَرَضُهُمْ فِي ذَلِكَ التَّرْكِ وَالْفِعْلِ طَلَبَ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى، وَرَابِعًا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْغَرَضُ وَهُوَ طَلَبُ مَرْضَاةِ اللَّه تَعَالَى خَالِصًا وَأَنْ لَا يَمْتَزِجَ بِهِ غَرَضٌ آخَرُ، فَإِذَا حَصَلَتْ هَذِهِ الشَّرَائِطُ الْأَرْبَعَةُ فَعِنْدَ ذَلِكَ قَالَ: فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَلَمْ يَقُلْ فَأُولَئِكَ مُؤْمِنُونَ، ثُمَّ أَوْقَعَ أَجْرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي التَّشْرِيفِ لِانْضِمَامِ الْمُنَافِقِينَ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ:

Bil ki bu ayette münafıklara yönelik büyük şiddetlendirmeler ve ağır şartlar vardır. Çünkü Allah Teâlâ onlardan azabın kaldırılması için dört şart koşmuştur: Birincisi: Tövbe, ikincisi: Ameli ıslah etmek. Tövbe çirkin olandan vazgeçmek, ameli ıslah etmek ise güzel olana yönelmekten ibarettir. Üçüncüsü: Allah'a sarılmaktır; bu da tövbeden ve ameli ıslahtan maksadının geçici menfaatler değil, Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek olmasıdır. Çünkü şayet aradığı şey faydaları elde edip zararları savmak olsaydı, tövbeden ve ameli ıslahtan çabucak dönerdi. Fakat maksadı Allah Teâlâ'nın rızası, ahiret saadeti ve Allah'ın dinine sarılmak olursa bu yol üzere kalır ve ondan ayrılmaz. Dördüncüsü: İhlas. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ onlara öncelikle çirkin olanı terk etmeyi, ikinci olarak güzel olanı yapmayı, üçüncü olarak bu terk ve fiildeki gayelerinin Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmek olmasını ve dördüncü olarak da bu gayenin; yani Allah'ın rızasını aramanın halis olup ona başka hiçbir gayenin karışmamasını emretmiştir. İşte bu dört şart gerçekleştiği takdirde Allah Teâlâ: { فَأُولئِكَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ } “İşte onlar müminlerle beraberdirler” buyurmuş; «İşte onlar mümindirler» dememiştir. Sonra münafıkların kendilerine katılması hasebiyle bir şereflendirme olarak müminlerin ecrini zikredip şöyle buyurmuştur:

وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً وَهَذِهِ الْقَرَائِنُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ حال المنافق شديد عند اللَّه تعالى.

{ وَسَوْفَ يُؤْتِ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Allah müminlere ileride büyük bir mükâfat verecektir.” Bu karineler, Allah Teâlâ katında münafığın durumunun pek çetin olduğuna delalet etmektedir.