أَنَّ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ زَوَّجَ بِنْتَ أَخِيهِ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ مِنْ عَبْدِ اللَّه بْنِ عُمَرَ، فَخَطَبَهَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شعبة ورغب أمها في المال، فجاؤا إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَقَالَ قُدَامَةُ: أَنَا عَمُّهَا وَوَصِيُّ أَبِيهَا، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: إِنَّهَا صَغِيرَةٌ وَإِنَّهَا لَا تُزَوَّجُ إِلَّا بِإِذْنِهَا، وَفَرَّقَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ ابْنِ عُمَرَ،
Kudâme b. Maz'ûn, erkek kardeşi Osman b. Maz'ûn'un kızını Abdullah b. Ömer ile evlendirmişti. Bunun üzerine Muğîre b. Şu'be kıza talip oldu ve annesini malla rağbetlendirdi. Derken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldiler. Kudâme: "Ben onun amcası ve babasının vasîsiyim" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise: «O küçüktür ve ancak onun izniyle evlendirilebilir» buyurdu ve kız ile İbn Ömer'in arasını ayırdı.
وَلِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ أَكْثَرُ مِنْ ذِكْرِ رَغْبَةِ الْأَوْلِيَاءِ فِي نِكَاحِ الْيَتِيمَةِ، وَذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى الْجَوَازِ.
Bir de ayette velilerin yetim [kızla] evlenme isteğinin zikredilmesinden fazlası bulunmamaktadır; bu ise [küçük kızı evlendirmenin] caiz olduğuna delalet etmez.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَهُوَ مَجْرُورٌ مَعْطُوفٌ عَلَى يَتَامَى النِّسَاءِ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَا يُوَرِّثُونَ الْأَطْفَالَ وَلَا النِّسَاءَ، وَإِنَّمَا يُوَرِّثُونَ الرِّجَالَ الَّذِينَ بَلَغُوا إِلَى الْقِيَامِ بِالْأُمُورِ الْعَظِيمَةِ دُونَ الْأَطْفَالِ وَالنِّسَاءِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ } “ve çocuklardan düşkün olanlar [hakkında da hükmünü açıklar]” buyurmuştur. Bu [kelime], "yetim kadınlar"a matuf olup mecrurdur. Onlar Cahiliye döneminde çocuklara ve kadınlara miras vermezlerdi; çocukları ve kadınları hariç tutarak sadece büyük işleri yüklenmeye gücü yeten erkeklere miras verirlerdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَهُوَ مَجْرُورٌ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ يُفْتِيكُمْ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ وَفِي أَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً يُجَازِيكُمْ عَلَيْهِ وَلَا يَضِيعُ عِنْدَ اللَّه مِنْهُ شيء.
Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanızı [emreder]” buyurmuştur. Bu [ifade], "düşkün olanlar"a matuf olup mecrurdur. Ayetin takdiri şöyledir: "Kitap'ta size okunanlar, yetim kadınlar hakkında, düşkünler hakkında ve yetimlere karşı adaleti ayakta tutmanız hususunda size fetva vermektedir." { وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً } “Ve hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir”, yani onun karşılığını size verecektir ve Allah katında ondan hiçbir şey zayi olmaz.
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٨]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 128]
وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٢٨)
{ وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer bir kadın kocasının geçimsizliğinden veya yüz çevirmesinden korkarsa, aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur. Sulh ise daha hayırlıdır. Nefisler ise cimriliğe meyilli kılınmıştır. Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (128)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا أَخْبَرَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ يُفْتِيهِمْ بِهِ فِي النِّسَاءِ مِمَّا لَمْ يَتَقَدَّمْ ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { وَإِنِ امْرَأَةٌ خافَتْ مِنْ بَعْلِها نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } kavli hakkında] Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın bu surede daha önce zikredilmeyen hususlardan kadınlar hakkında onlara fetva verdiğini bildirdiği hükümler cümlesindendir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ شَبِيهَةٌ بِقَوْلِهِ وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ [التَّوْبَةِ: ٦] وَقَوْلِهِ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما [الحجرات: ٩] وهاهنا ارْتَفَعَ امْرَأَةٌ بِفِعْلٍ يُفَسِّرُهُ خافَتْ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي جَمِيعِ الْآيَاتِ الَّتِي تَلَوْنَاهَا واللَّه أَعْلَمُ.
Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, ona sığınma hakkı ver” [Tevbe 6] kavline ve { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُما } “Eğer müminlerden iki topluluk birbiriyle savaşırlarsa, aralarını düzeltin” [Hucurât 9] kavline benzemektedir. Burada «امْرَأَةٌ» kelimesi, «خافَتْ» fiilinin açıkladığı bir fiille merfû kılınmıştır (fail olmuştur). Okuduğumuz bütün ayetlerdeki durum da böyledir. Allah en doğrusunu bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: خَافَتْ أَيْ عَلِمَتْ، وَقَالَ آخَرُونَ: ظَنَّتْ، وَكُلُّ ذَلِكَ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ مِنْ غَيْرِ حَاجَةٍ، بَلِ الْمُرَادُ نَفْسُ الْخَوْفِ إِلَّا أَنَّ الْخَوْفَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ ظُهُورِ الْأَمَارَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وُقُوعِ الْخَوْفِ، وَتِلْكَ الأمارات هاهنا أن يقول الرجل لا مرأته: إِنَّكِ دَمِيمَةٌ أَوْ شَيْخَةٌ وَإِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَزَوَّجَ شَابَّةً جَمِيلَةً، وَالْبَعْلُ هُوَ الزَّوْجُ، وَالْأَصْلُ فِي الْبَعْلِ هُوَ السَّيِّدُ، ثُمَّ سُمِّيَ الزَّوْجُ بِهِ لِكَوْنِهِ كَالسَّيِّدِ لِلزَّوْجَةِ، وَيُجْمَعُ الْبَعْلُ عَلَى بُعُولَةٍ، وَقَدْ سَبَقَ هَذَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٢٨] وَالنُّشُوزُ يَكُونُ مِنَ الزَّوْجَيْنِ وَهُوَ كَرَاهَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا صَاحِبَهُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ النَّشَزِ وَهُوَ مَا ارْتَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ، وَنُشُوزُ الرَّجُلِ فِي حَقِّ الْمَرْأَةِ أَنْ يُعْرِضَ عَنْهَا وَيَعْبِسَ وَجْهُهُ فِي وَجْهِهَا وَيَتْرُكَ مُجَامَعَتَهَا وَيُسِيءَ عِشْرَتَهَا.
İkinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir: { خافَتْ } "bildi" demektir; diğerleri ise: "zannetti" demiştir. Bütün bunlar bir ihtiyaç olmaksızın zahiri terk etmektir. Aksine murat, korkunun bizzat kendisidir; ancak korku, korkunun vuku bulacağına delalet eden emareler ortaya çıktığında meydana gelir. Buradaki emareler ise erkeğin karısına: "Sen çirkinsin veya yaşlısın; ben ise genç ve güzel bir kadınla evlenmek istiyorum" demesidir. Ba'l (بَعْل) ise kocadır. Ba'lin asıl anlamı efendidir; sonra karısına efendi gibi olması sebebiyle koca bu isimle adlandırılmıştır. Ba'l kelimesinin çoğulu büûle (بُعُولَة) şeklinde gelir. Bu, Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ } “Kocaları onları geri almaya daha çok hak sahibidirler” [Bakara 228] kavlinde geçmişti. Nüşûz (نُشُوز) ise her iki eşten de meydana gelebilir ve bu, onların birbirlerinden hoşlanmamasıdır. Türevi, nesez (نَشَز) kelimesindendir ki o da yerin yükselen kısmıdır. Kadına nispetle erkeğin nüşûzu; ondan yüz çevirmesi, yüzüne karşı surat asması, onunla cinsel birlikteliği terk etmesi ve onunla geçimini kötüleştirmesidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِي سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: رَوَى سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي ابْنِ أَبِي السَّائِبِ كَانَتْ لَهُ زَوْجَةٌ وَلَهُ مِنْهَا أَوْلَادٌ وَكَانَتْ شَيْخَةً فَهَمَّ بِطَلَاقِهَا، فَقَالَتْ لَا تُطَلِّقْنِي وَدَعْنِي أَشْتَغِلْ بِمَصَالِحِ أَوْلَادِي وَاقْسِمْ فِي كُلِّ شَهْرٍ لَيَالِيَ قَلِيلَةً، فَقَالَ الزَّوْجُ: إِنْ كان الأمر كذلك فَهُوَ أَصْلَحُ لِي. وَالثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ سَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ أَرَادَ النَّبِيُّ ﵊ أَنْ يُطَلِّقَهَا، فَالْتَمَسَتْ أَنْ يُمْسِكَهَا وَيَجْعَلَ نَوْبَتَهَا لِعَائِشَةَ، فَأَجَازَ النَّبِيُّ ﵊ ذَلِكَ وَلَمْ يُطَلِّقْهَا. وَالثَّالِثُ: رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا قَالَتْ: نَزَلَتْ فِي الْمَرْأَةِ تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ وَيُرِيدُ الرَّجُلُ أَنْ يَسْتَبْدِلَ بِهَا غَيْرَهَا، فَتَقُولُ: أَمْسِكْنِي وَتَزَوَّجْ بِغَيْرِي، وَأَنْتَ فِي حِلٍّ مِنَ النَّفَقَةِ وَالْقَسْمِ.
Üçüncü Mesele: Müfessirler ayetin nüzul sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Saîd b. Cübeyr'in İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre ayet İbn Ebî's-Sâib hakkında inmiştir; onun bir karısı vardı ve ondan çocukları olmuştu, kadın yaşlanmıştı ve adam onu boşamaya niyetlendi. Kadın: "Beni boşama, çocuklarımın maslahatlarıyla meşgul olmama izin ver ve bana her ay az birkaç gece ayır" dedi. Koca da: "Eğer durum böyleyse, bu benim için daha uygundur" dedi. İkincisi: Ayet, Sevde binti Zem'a kıssası hakkında inmiştir; Peygamber aleyhisselâm onu boşamak istemişti, o da kendisini nikâhında tutmasını ve [nöbet] gününü Âişe'ye vermesini talep etti. Peygamber aleyhisselâm bunu kabul etti ve onu boşamadı. Üçüncüsü: Âişe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, bir erkeğin yanında bulunup da erkeğin onun yerine başkasını almak istediği kadın hakkında inmiştir; kadın: "Beni [nikâhında] tut, başkasıyla da evlen; nafaka ve gece taksimi hususunda benden yana serbestsin" der.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً الْمُرَادُ بِالنُّشُوزِ إِظْهَارُ الْخُشُونَةِ فِي الْقَوْلِ أَوِ الْفِعْلِ أَوْ فِيهِمَا، وَالْمُرَادُ مِنَ الْإِعْرَاضِ السُّكُوتُ عَنِ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالْمُدَاعَاةِ وَالْإِيذَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِثْلَ هَذَا الْإِعْرَاضِ يَدُلُّ دَلَالَةً قَوِيَّةً عَلَى النَّفْرَةِ وَالْكَرَاهَةِ.
Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { نُشُوزاً أَوْ إِعْراضاً } “geçimsizlik veya yüz çevirme” kavlinde nüşûzdan murat, sözde, fiilde veya her ikisinde kabalık sergilemektir. İ'râzdan (yüz çevirmeden) murat ise hayırdan, şerden, latife yapmaktan ve eziyetten yana suskun kalmaktır. Çünkü bu tür bir yüz çevirme, nefret ve hoşnutsuzluğa güçlü bir şekilde delalet eder.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً } “aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ يُصْلِحا بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَحَذْفِ الْأَلِفِ مِنَ الْإِصْلَاحِ، وَالْبَاقُونَ يَصَّالَحَا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَالصَّادِ، وَالْأَلِفِ بَيْنَ الصَّادِ وَاللَّامِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ مِنَ التَّصَالُحِ، وَيَصَّالَحَا فِي الْأَصْلِ هُوَ يَتَصَالَحَا، فَسَكَنَتِ التَّاءُ وَأُدْغِمَتْ فِي الصَّادِ. وَنَظِيرُهُ قوله/ ادَّارَكُوا فِيها [الْأَعْرَافِ: ٣٨] أَصْلُهُ تَدَارَكُوا سَكَنَتِ التَّاءُ وَأُبْدِلَتْ بِالدَّالِ لِقُرْبِ الْمَخْرَجِ وَأُدْغِمَتْ فِي الدَّالِ، ثُمَّ اجْتُلِبَتِ الْهَمْزَةُ لِلِابْتِدَاءِ بِهَا فَصَارَ ادَّارَكُوا.
Birinci Mesele: Âsım, Hamza ve Kisâî, ıslâh (الْإِصْلَاح) kökünden ye'nin dammesi, lâm'ın kesresi ve elifin hazfiyle «يُصْلِحا» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tesâluh (التَّصَالُح) kökünden ye ve sâd'ın fethası, sâd ile lâm arasındaki elif ve sâd'ın şeddesiyle «يَصَّالَحَا» şeklinde okumuşlardır. «يَصَّالَحَا» kelimesinin aslı «يَتَصَالَحَا» şeklindedir; te sâkin kılınmış ve sâd'a idğam edilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { ادَّارَكُوا فِيها } “orada birbiri ardınca toplandılar” [A'râf 38] kavlidir; aslı «تَدَارَكُوا» olup te sâkin kılınmış, mahreç yakınlığından dolayı dâl'a dönüştürülmüş ve dâl'a idğam edilmiştir; sonra kendisiyle başlanabilmesi için hemze getirilmiş ve «ادَّارَكُوا» haline gelmiştir.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَنْ قَرَأَ يُصْلِحا فَوَجْهُهُ أَنَّ الْإِصْلَاحَ عِنْدَ التَّنَازُعِ وَالتَّشَاجُرِ مُسْتَعْمَلٌ قَالَ تَعَالَى:
Bunu bildiğinde deriz ki: «يُصْلِحا» şeklinde okuyan kimsenin gerekçesi şudur: Islah, çekişme ve münakaşa anında kullanılır. Nitekim Allah Teâlâ:
فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٢] وَقَالَ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ [النِّسَاءِ: ١١٤] وَمَنْ قَرَأَ يَصَّالَحَا وَهُوَ الِاخْتِيَارُ عِنْدَ الْأَكْثَرِينَ قَالَ: أَنْ يَصَّالَحَا مَعْنَاهُ يَتَوَافَقَا، وَهُوَ أَلْيَقُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّه: فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ صَالَحَا، وَانْتَصَبَ صُلْحًا فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَلَى الْمَصْدَرِ وَكَانَ الْأَصْلُ أَنْ يُقَالَ: تَصَالَحَا، وَلَكِنَّهُ وَرَدَ كَمَا فِي قَوْلِهِ وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نُوحٍ: ١٧] وَقَوْلِهِ وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا [الْمُزَّمِّلِ: ٨] وَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
{ فَمَنْ خافَ مِنْ مُوصٍ جَنَفاً أَوْ إِثْماً فَأَصْلَحَ بَيْنَهُمْ } “Her kim vasiyet edenin bir haksızlığından veya günaha girmesinden endişe edip de aralarını düzeltirse” [Bakara 182] ve { أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “yahut insanların arasını düzeltmek” [Nisâ 114] buyurmuştur. Çoğunluğun tercihi olan «يَصَّالَحَا» şeklinde okuyan kimse ise şöyle demiştir: «أَنْ يَصَّالَحَا» ifadesinin manası "uzlaşmaları"dır ve bu makama daha uygundur. Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde ise «فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ صَالَحَا» şeklindedir. Bu kıraatte «صُلْحًا» kelimesi mastar olarak mansub olmuştur. Asıl olan «تَصَالَحَا» denilmesiydi; ancak tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi” [Nûh 17] kavlinde, { وَتَبَتَّلْ إِلَيْهِ تَبْتِيلًا } “bütün varlığınla O'na yönel” [Müzzemmil 8] kavlinde ve şairin:
وَبَعْدَ عَطَائِكَ الْمِائَةَ الرِّتَاعَا
Ve senin otlakta yayılan yüz [deveyi] bağışlamandan sonra...
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الصُّلْحُ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي شَيْءٍ يَكُونُ حَقًّا لَهُ، وَحَقُّ الْمَرْأَةِ عَلَى الزَّوْجِ إِمَّا الْمَهْرُ أَوِ النَّفَقَةُ أَوِ الْقَسْمُ، فَهَذِهِ الثَّلَاثَةُ هِيَ الَّتِي تَقْدِرُ الْمَرْأَةُ عَلَى طَلَبِهَا مِنَ الزَّوْجِ شَاءَ أَمْ أَبَى، أَمَّا الْوَطْءُ فَلَيْسَ كَذَلِكَ، لِأَنَّ الزَّوْجَ لَا يُجْبَرُ عَلَى الْوَطْءِ.
İkinci Mesele: Sulh ancak kişinin hakkı olan bir şeyde gerçekleşir. Kadının koca üzerindeki hakkı ise ya mehir, ya nafaka ya da gece taksimidir. İşte bu üçü, kadının istese de istemese de kocadan talep etmeye güç yetirdiği haklardır. Cinsel birlikteliğe gelince durum böyle değildir; çünkü koca cinsel birlikteliğe zorlanamaz.
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا الصُّلْحُ عِبَارَةٌ عَمَّا إِذَا بَذَلَتِ الْمَرْأَةُ كُلَّ الصَّدَاقِ أَوْ بَعْضَهُ لِلزَّوْجِ أَوْ أَسْقَطَتْ عَنْهُ مُؤْنَةَ النَّفَقَةِ، أَوْ أَسْقَطَتْ عَنْهُ الْقَسْمَ، وَكَانَ غَرَضُهَا مِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا يُطَلِّقَهَا زَوْجُهَا، فَإِذَا وَقَعَتِ الْمُصَالَحَةُ عَلَى ذَلِكَ كَانَ جَائِزًا.
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu sulh; kadının mehrin tamamını veya bir kısmını kocaya bağışlamasından, yahut nafaka yükümlülüğünü ondan düşürmesinden veya gece taksimi hakkını düşürmesinden ibarettir; bunda da amacı kocasının kendisini boşamamasını sağlamaktır. Bu şartlar üzerine bir sulh gerçekleştiğinde caiz olur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } “Sulh ise daha hayırlıdır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الصُّلْحُ مُفْرَدٌ دَخَلَ فِيهِ حَرْفُ التَّعْرِيفِ، وَالْمُفْرَدُ الَّذِي دَخَلَ فِيهِ حَرْفُ التَّعْرِيفِ هَلْ يُفِيدُ الْعُمُومَ أَمْ لَا؟ وَالَّذِي نَصَرْنَاهُ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّهُ لَا يُفِيدُهُ، وَذَكَرْنَا الدَّلَائِلَ الْكَثِيرَةَ فِيهِ.
Birinci Mesele: «الصُّلْحُ» kelimesi, belirlilik takısı (harf-i tarif) almış müfred bir isimdir. Belirlilik takısı alan müfred isim umum (kapsayıcılık) ifade eder mi, etmez mi? Fıkıh usulünde savunduğumuz görüş, bunun umum ifade etmediği yönündedir ve bu hususta pek çok delil zikretmiştik.
وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا: إِنَّهُ يُفِيدُ الْعُمُومَ فَهَهُنَا بَحْثٌ، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا حَصَلَ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ فَحَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ أَوْلَى أَمْ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ؟ الْأَصَحُّ أَنَّ حَمْلَهُ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّا إِنَّمَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ ضَرُورَةَ أَنَّا لَوْ لَمْ نَقُلْ ذَلِكَ لَصَارَ مُجْمَلًا وَيَخْرُجُ عَنِ الْإِفَادَةِ، فَإِذَا حَصَلَ هُنَاكَ مَعْهُودٌ سَابِقٌ انْدَفَعَ هَذَا الْمَحْذُورُ فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَيْهِ.
Fakat umum ifade ettiğini söylersek, burada şöyle bir araştırma konusu vardır: Orada önceden bilinen bir husus (ma'hûd-i sâbık) bulunduğunda, onu umuma hamletmek mi daha evladır yoksa önceden bilinen hususa hamletmek mi? Daha sahih olan görüş, onu önceden bilinen hususa hamletmenin daha evla olduğudur. Çünkü biz onu, şayet böyle demezsek mücmel kalacağı ve fayda sağlamaktan çıkacağı zaruretine binaen istiğraka (bütün fertleri kapsamaya) hamlederiz. Önceden bilinen husus mevcut olduğunda ise bu sakınca ortadan kalkar ve onu bu hususa hamletmek vacip olur.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ حَمَلَ قَوْلَهُ وَالصُّلْحُ خَيْرٌ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَمَلَهُ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ، يَعْنِي الصُّلْحُ بَيْنَ الزَّوْجَيْنِ خَيْرٌ مِنَ الْفُرْقَةِ، وَالْأَوَّلُونَ تَمَسَّكُوا بِهِ فِي مَسْأَلَةِ أَنَّ الصُّلْحَ عَلَى الْإِنْكَارِ جَائِزٌ كَمَا هُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ، وَأَمَّا نَحْنُ فَقَدَ بَيَّنَّا أَنَّ حَمْلَ هَذَا/ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْهُودِ السَّابِقِ أَوْلَى، فَانْدَفَعَ اسْتِدْلَالُهُمْ واللَّه أَعْلَمُ.
Bu mukaddimeyi bildiğinde deriz ki: İnsanlardan bir kısmı { وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } kavlini istiğraka hamletmiş, bir kısmı da önceden bilinen hususa hamletmiştir; yani karı koca arasındaki sulh, ayrılıktan daha hayırlıdır. Birinciler, Ebû Hanîfe'nin görüşü olduğu üzere inkâr üzerine sulhün caiz olduğu meselesinde bu ayete tutunmuşlardır. Bize gelince, bu lafzı önceden bilinen hususa hamletmenin daha evla olduğunu beyan etmiştik; dolayısıyla onların delil getirmeleri geçersiz kalmıştır. Allah en doğrusunu bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضٌ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ إِلَّا أَنَّهُ اعْتِرَاضٌ مُؤَكِّدٌ لِلْمَطْلُوبِ فَحَصَلَ الْمَقْصُودُ.
İkinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu cümle bir itiraziyyedir (ara cümledir). Aynı şekilde: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } kavli de öyledir; ancak bu, matlubu teyit eden bir itiraziyye olduğundan maksat hâsıl olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا قَوْلَهُ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا فَقَوْلُهُ فَلا جُناحَ يُوهِمُ أَنَّهُ رُخْصَةٌ، وَالْغَايَةُ فِيهِ ارْتِفَاعُ الْإِثْمِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ هَذَا الصُّلْحَ كَمَا أَنَّهُ لَا جُنَاحَ فِيهِ وَلَا إِثْمَ فَكَذَلِكَ فِيهِ خَيْرٌ عَظِيمٌ وَمَنْفَعَةٌ كَثِيرَةٌ، فَإِنَّهُمَا إِذَا تَصَالَحَا عَلَى شَيْءٍ فَذَاكَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَتَفَرَّقَا أَوْ يُقِيمَا عَلَى النُّشُوزِ وَالْإِعْرَاضِ، أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ önce: { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا } “aralarında anlaşarak bir sulh yapmalarında ikisine de bir günah yoktur” kavlini zikretmiştir. { فَلا جُناحَ } “günah yoktur” kavli, bunun bir ruhsat olduğu ve bundaki nihai gayenin günahın kalkması olduğu vehmini verir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, bu sulhte bir günah ve vebal bulunmadığı gibi aynı şekilde onda büyük bir hayır ve çokça fayda olduğunu beyan etmiştir. Çünkü ikisi bir şey üzerinde sulh yaparlarsa, bu onların ayrılmalarından veya nüşûz ve yüz çevirme üzere devam etmelerinden daha hayırlıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ } kavline gelince:
فَاعْلَمْ أَنَّ الشُّحَّ هُوَ الْبُخْلُ، وَالْمُرَادُ أَنَّ الشُّحَّ جُعِلَ كَالْأَمْرِ الْمُجَاوِرِ لِلنُّفُوسِ اللَّازِمِ لَهَا، يَعْنِي أَنَّ النُّفُوسَ مَطْبُوعَةٌ عَلَى الشُّحِّ، ثُمَّ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ الْمَرْأَةَ تَشِحُّ بِبَذْلِ نَصِيبِهَا وَحَقِّهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّ الزَّوْجَ يَشِحُّ بِأَنْ يَقْضِيَ عُمُرَهُ مَعَهَا مَعَ دَمَامَةِ وَجْهِهَا وَكِبَرِ سِنِّهَا وَعَدَمِ حُصُولِ اللَّذَّةِ بِمُجَانَسَتِهَا.
Bil ki şuhh (الشُّحَّ), cimrilik (buhl) demektir. Buradaki murat; cimriliğin nefislere komşu ve onlardan ayrılmayan bir durum kılınmış olmasıdır; yani nefisler cimrilik üzerine yaratılmıştır. Sonra bundan muradın, kadının kendi payını ve hakkını vermekte cimrilik etmesi olması muhtemel olduğu gibi, kocanın da kadının yüzünün çirkinliği, yaşının büyüklüğü ve onunla birliktelikten lezzet alamaması sebebiyle ömrünü onunla geçirmek hususunda cimrilik etmesi olması da muhtemeldir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْأَزْوَاجِ، يَعْنِي وَإِنْ تُحْسِنُوا بِالْإِقَامَةِ عَلَى نِسَائِكُمْ وَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ وَتَيَقَّنْتُمُ النُّشُوزَ وَالْإِعْرَاضَ وَمَا يُؤَدِّي إِلَى الْأَذَى وَالْخُصُومَةِ فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ مِنَ الْإِحْسَانِ وَالتَّقْوَى خَبِيرًا، وَهُوَ يُثِيبُكُمْ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلزَّوْجِ وَالْمَرْأَةِ، يَعْنِي وَإِنْ يُحْسِنْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا إِلَى صَاحِبِهِ وَيَحْتَرِزْ عَنِ الظُّلْمِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ خِطَابٌ لِغَيْرِهِمَا، يَعْنِي إِنْ تُحْسِنُوا فِي الْمُصَالَحَةِ بَيْنَهُمَا وَتَتَّقُوا الْمَيْلَ إِلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا. وَحَكَى صَاحِبُ الْكَشَّافِ: أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حِطَّانَ الْخَارِجِيَّ كَانَ مِنْ أَدَمِّ بَنِي آدَمَ، وَامْرَأَتُهُ مِنْ أَجْمَلِهِمْ، فَنَظَرَتْ إِلَيْهِ يَوْمًا ثُمَّ قَالَتْ: الْحَمْدُ للَّه، فَقَالَ مالك؟
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer iyilik eder ve sakınırsanız, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Bu kocalara hitaptır; yani kadınlarınızdan hoşlanmasanız, nüşûz ve yüz çevirmeyi ve eziyet ile husumete yol açacak şeyleri kesin olarak bilseniz bile onlarla birlikte kalmaya devam ederek iyilik eder [ve haksızlıktan sakınırsanız], şüphesiz Allah ihsan ve takvadan yana yaptıklarınızdan haberdardır ve sizi bununla mükâfatlandıracaktır. İkincisi: Bu hem kocaya hem de kadına hitaptır; yani her biriniz arkadaşına iyilik eder ve zulümden sakınırsa [mükâfatını görür]. Üçüncüsü: Bu, onların dışındakilere hitaptır; yani ikisinin arasını düzeltmekte iyilik eder ve onlardan birine meyletmekten sakınırsanız [Allah bundan haberdardır]. Keşşâf sahibi şunu nakletmiştir: Hâricî İmrân b. Hıttân, Âdemoğullarının en çirkinlerinden idi; karısı ise onların en güzellerindendi. Kadın bir gün ona baktı ve: "Elhamdülillâh" dedi. İmrân: "Ne oldu?" deyince,
فَقَالَتْ حَمِدْتُ اللَّه عَلَى أَنِّي وَإِيَّاكَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ لِأَنَّكَ رُزِقْتَ مِثْلِي فَشَكَرْتَ، وَرُزِقْتُ مِثْلَكَ فَصَبَرْتُ، وَقَدْ وَعَدَ اللَّه بِالْجَنَّةِ عِبَادَهُ الشاكرين والصابرين.
[Kadın] şöyle dedi: "Benim de senin de cennet ehlinden olduğumuz için Allah'a hamdettim. Çünkü sana benim gibisi rızık olarak verildi ve şükrettin; bana da senin gibisi rızık olarak verildi ve sabrettim. Allah ise şükreden ve sabreden kullarına cenneti vadetmiştir."
[سورة النساء (٤) : آية ١٢٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 129]
وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٢٩)
{ وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz. Öyleyse büsbütün meyledip de onu askıdaymış gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir ve sakınırsanız, şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (129)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: لَنْ تَقْدِرُوا عَلَى التَّسْوِيَةِ بَيْنَهُنَّ فِي مَيْلِ الطِّبَاعِ، وَإِذَا لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِ لَمْ تَكُونُوا مُكَلَّفِينَ بِهِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ غَيْرُ وَاقِعٍ وَلَا جَائِزِ الْوُقُوعِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْإِشْكَالَ لا زم عَلَيْهِمْ فِي الْعِلْمِ وَفِي الدَّوَاعِي.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّساءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ } “Ne kadar hırs gösterseniz de kadınlar arasında adaleti sağlamaya asla güç yetiremezsiniz” buyurmuştur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Yaratılıştan gelen meyil konusunda aralarında eşitlik sağlamaya asla güç yetiremezsiniz; buna güç yetiremediğinizde ise bununla mükellef tutulmazsınız. Mu'tezile şöyle demiştir: Bu, güç yetirilemeyen şeyle mükellef kılmanın (teklîf-i mâ lâ yutâk) vaki olmadığına ve vukuunun da caiz olmadığına delalet eder. Biz ise ilim ve güdüler (devâî) konusunda bu işkâlin onların aleyhine de bağlayıcı olduğunu zikretmiştik.
الثَّانِي: لَا تَسْتَطِيعُونَ التَّسْوِيَةَ بَيْنَهُنَّ فِي الْأَقْوَالِ وَالْأَفْعَالِ لِأَنَّ التَّفَاوُتَ فِي الْحُبِّ يُوجِبُ التَّفَاوُتَ فِي نَتَائِجِ الْحُبِّ، لِأَنَّ الْفِعْلَ بِدُونِ الدَّاعِي وَمَعَ قِيَامِ/ الصَّارِفِ مُحَالٌ.
İkincisi: Sözlerde ve fiillerde aralarında eşitlik sağlamaya güç yetiremezsiniz; çünkü sevgideki farklılık, sevginin sonuçlarında da farklılığı gerektirir; zira güdü olmadan ve engelleyici varken fiilin meydana gelmesi muhaldir.
ثُمَّ قَالَ: فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ وَالْمَعْنَى أَنَّكُمْ لَسْتُمْ مَنْهِيِّينَ عَنْ حُصُولِ التَّفَاوُتِ فِي الْمَيْلِ الْقَلْبِيِّ لِأَنَّ ذَلِكَ خَارِجٌ عَنْ وُسْعِكُمْ، وَلَكِنَّكُمْ مَنْهِيُّونَ عَنْ إِظْهَارِ ذَلِكَ التَّفَاوُتِ فِي الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ } “Öyleyse büsbütün meyletmeyin” buyurmuştur. Mana şudur: Kalbî meyilde farklılığın meydana gelmesinden nehyedilmiş değilsiniz; çünkü bu sizin gücünüzün dışındadır. Fakat siz, bu farklılığı söz ve fiilde açığa vurmaktan nehyedildiniz.
رَوَى الشَّافِعِيُّ رَحْمَةُ اللَّه عَلَيْهِ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ أَنَّهُ كَانَ يَقْسِمُ وَيَقُولُ: «هَذَا قَسْمِي فِيمَا أَمْلِكُ وَأَنْتَ أَعْلَمُ بِمَا لَا أَمْلِكُ» .
Şâfiî -Allah'ın rahmeti üzerine olsun- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in [hanımları arasında günleri] taksim ettiği ve şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Bu, malik olduğum (elimden gelen) husustaki taksimimdir; malik olmadığım hususta ise Sen en iyi bilensin.»
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ يَعْنِي تَبْقَى لَا أَيِّمًا وَلَا ذَاتَ بَعْلٍ، كَمَا أَنَّ الشَّيْءَ الْمُعَلَّقَ لَا يَكُونُ عَلَى الْأَرْضِ وَلَا عَلَى السَّمَاءِ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ: فَتَذَرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ،
Sonra Allah Teâlâ: { فَتَذَرُوها كَالْمُعَلَّقَةِ } “böylece onu askıdaymış gibi bırakırsınız” buyurmuştur; yani tıpkı asılı duran şeyin ne yerde ne de gökte olması gibi, o da ne kocasız ne de kocalı bir halde kalır. Übeyy'in kıraatinde: «فَتَذَرُوهَا كَالْمَسْجُونَةِ» (böylece onu hapsedilmiş gibi bırakırsınız) şeklindedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «مَنْ كَانَتْ لَهُ امْرَأَتَانِ يَمِيلُ مَعَ إِحْدَاهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَحَدُ شِقَّيْهِ مَائِلٌ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kimin iki hanımı olur da onlardan birine meylederse, kıyamet günü bir tarafı felçli (eğri) olarak gelir.»
وَرُوِيَ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ بَعَثَ إِلَى أَزْوَاجِ رَسُولِ اللَّه ﷺ بِمَالٍ فَقَالَتْ عَائِشَةُ: إِلَى كُلِّ أَزْوَاجِ رَسُولَ اللَّه ﷺ بَعَثَ عُمَرُ بِمِثْلِ هَذَا؟ فَقَالُوا: لَا، بَعَثَ إِلَى الْقُرَشِيَّاتِ بِمِثْلِ هَذَا، وَإِلَى غَيْرِهِنَّ بِغَيْرِهِ، فَقَالَتْ لِلرَّسُولِ ارْفَعْ رَأْسَكَ وَقُلْ لِعُمَرَ: إِنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ كان يعدل بيننا في الْقِسْمَةِ بِمَالِهِ وَنَفْسِهِ، فَرَجَعَ الرَّسُولُ فَأَخْبَرَهُ فَأَتَمَّ لَهُنَّ جَمِيعًا.
Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hanımlarına bir mal gönderdi. Âişe: "Ömer Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün hanımlarına bunun benzerini mi gönderdi?" dedi. Onlar da: "Hayır, Kureyşli hanımlara bunun benzerini, diğerlerine ise başka türlüsünü gönderdi" dediler. Bunun üzerine [Âişe] elçiye: "Başını kaldır ve Ömer'e de ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem malı ve nefsi hususundaki taksimde aramızda adil davranırdı" dedi. Elçi geri dönüp bunu ona haber verince, Ömer onların hepsine eşit olarak tamamladı.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تُصْلِحُوا بِالْعَدْلِ فِي الْقَسْمِ وَتَتَّقُوا الْجَوْرَ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً مَا حَصَلَ فِي الْقَلْبِ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى بَعْضِهِنَّ دُونَ الْبَعْضِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُصْلِحُوا } taksimde adaletle [arayı] düzeltir { وَتَتَّقُوا } haksızlıktan sakınırsanız { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyurmuştur; [yani] kalpte bazısına diğerinden fazla meydana gelen meyilden ötürü [bağışlayıcıdır].
وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَإِنْ تُصْلِحُوا مَا مَضَى مِنْ مَيْلِكُمْ وَتَتَدَارَكُوهُ بِالتَّوْبَةِ، وَتَتَّقُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ عَنْ مِثْلِهِ غفر اللَّه
Şöyle de denilmiştir: Mana; geçmişteki meylinizi düzeltir, bunu tövbe ile telafi eder ve gelecekte de böylesinden sakınırsanız, Allah
لَكُمْ ذَلِكَ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْلَى لِأَنَّ التَّفَاوُتَ فِي الْمَيْلِ الْقَلْبِيِّ لَمَّا كَانَ خَارِجًا عَنِ الْوُسْعِ لَمْ يَكُنْ فِيهِ حَاجَةٌ إِلَى الْمَغْفِرَةِ.
sizin için bunu bağışlar demektir. Bu vecih daha evladır; çünkü kalbî meyildeki farklılık güç yetirmenin dışında kaldığı zaman onda mağfirete ihtiyaç olmaz.
[سورة النساء (٤) : آية ١٣٠]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 130]
وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً (١٣٠)
{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلاًّ مِنْ سَعَتِهِ وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır. Allah lütfu geniş olandır, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir.” (130)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan muhtaç olmaktan kurtarır” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ جَوَازَ الصُّلْحِ إِنْ أَرَادَا ذَلِكَ، فَإِنْ رَغِبَا فِي الْمُفَارَقَةِ فاللَّه سُبْحَانَهُ بَيَّنَ جَوَازَهُ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَيْضًا، وَوَعَدَ لَهُمَا أَنْ يُغْنِيَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَنْ صَاحِبِهِ بَعْدَ الطَّلَاقِ، أَوْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يُغْنِي كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِزَوْجٍ خَيْرٍ مِنْ زَوْجِهِ الْأَوَّلِ، وَيَعِيشُ أَهْنَأَ مِنْ عَيْشِهِ الْأَوَّلِ.
Bil ki Allah Teâlâ, diledikleri takdirde sulhün caiz olduğunu zikretmişti. Şayet ayrılmak isterlerse, Allah Sübhânehu bu ayetle bunun da caiz olduğunu beyan etmiş ve boşanmadan sonra her birini diğerine muhtaç olmaktan kurtaracağını vadetmiştir. Yahut mana; her birini ilk eşinden daha hayırlı bir eşle zenginleştireceği ve ilk yaşantısından daha huzurlu bir şekilde yaşayacağı şeklinde olur.
ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا وَعَدَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِأَنَّهُ يُغْنِيهِ مِنْ/ سَعَتِهِ وَصَفَ نَفْسَهُ بِكَوْنِهِ وَاسِعًا، وَإِنَّمَا جَازَ وَصْفُ اللَّه تَعَالَى بِذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَاسِعُ الرِّزْقِ، وَاسِعُ الْفَضْلِ، وَاسِعُ الرَّحْمَةِ، وَاسِعُ الْقُدْرَةِ، وَاسِعُ الْعِلْمِ، فَلَوْ ذَكَرَ تعالى أنه واسع في كذا لا ختص ذَلِكَ بِذَلِكَ الْمَذْكُورِ، وَلَكِنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ الْوَاسِعَ وَمَا أَضَافَهُ إِلَى شَيْءٍ مُعَيَّنٍ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ وَاسِعٌ فِي جَمِيعِ الْكَمَالَاتِ، وَتَحْقِيقُهُ فِي الْعَقْلِ أَنَّ الْمَوْجُودَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَهُوَ اللَّه ﷾، وَمَا سِوَاهُ مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ لَا يُوجَدُ إِلَّا بِإِيجَادِ اللَّه الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ كُلُّ مَا سِوَاهُ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ فَإِنَّمَا يُوجَدُ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ، فَلَزِمَ مِنْ هَذَا كَوْنُهُ وَاسِعَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ، وَالرَّحْمَةِ، وَالْفَضْلِ وَالْجُودِ، وَالْكَرَمِ. وَقَوْلُهُ حَكِيماً قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ فِيمَا حَكَمَ وَوَعَظَ وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: يُرِيدُ فِيمَا حَكَمَ عَلَى الزَّوْجِ مِنْ إِمْسَاكِهَا بمعروف أو تسريح بإحسان.
Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ واسِعاً حَكِيماً } “Allah lütfu geniş olandır, mutlak hüküm ve hikmet sahibidir” buyurmuştur. Mana şudur: O Teâlâ her birini genişliğinden zengin kılacağını vadettiğinde, Kendisini "Vâsi'" (geniş lütuf sahibi) olmakla vasfetmiştir. Allah Teâlâ'nın bununla vasfedilmesi caizdir; çünkü O Teâlâ rızkı geniş, lütfu geniş, rahmeti geniş, kudreti geniş ve ilmi geniş olandır. Şayet O Teâlâ şunda geniştir diye zikretseydi, bu sıfat o zikredilene has kılınırdı. Fakat "Vâsi'" ismini mutlak olarak zikredip belirli bir şeye izafe etmeyince, bütün kemâlât hususunda geniş olduğuna delalet etmiştir. Bunun akıldaki tahkiki şudur: Mevcudat ya bizzat zorunlu (vâcibü'l-vücûd lizâtihi) ya da bizzat mümkündür (mümkinü'l-vücûd lizâtihi). Bizzat zorunlu olan birdir, O da Allah azze ve celle'dir. O'nun dışındaki her şey bizzat mümkündür ve bizzat zorunlu olan Allah'ın var etmesi olmaksızın var olamaz. Durum böyle olunca, O'nun dışındaki bütün mevcudat ancak O'nun var etmesi ve yaratması ile vücut bulur. Bundan da O'nun ilim, kudret, hikmet, rahmet, lütuf, cömertlik ve kerem bakımından vâsi' (geniş) olması zorunlu hale gelir. O'nun { حَكِيماً } kavmi hakkında ise İbn Abbas: "Hükmettiği ve öğüt verdiği hususlarda" murat etmiştir, demiştir. Kelbî ise: "Kadını güzellikle tutmak veya iyilikle salıvermek hususunda kocaya hükmettiği şeylerde" murat etmiştir, demiştir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٣١ الى ١٣٤]
[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 131-134]
وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤)
{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً (١٣١) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (١٣٢) إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً (١٣٣) مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً (١٣٤) } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de Allah'tan sakınmanızı tavsiye ettik. Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övülmeye layık olandır. (131) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. (132) Ey insanlar! Eğer O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla güç yetirendir. (133) Kim dünya mükâfatını isterse bilsin ki, dünyanın da ahiretin de mükâfatı Allah katındadır. Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (134)”
وَفِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ يُغْنِي كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ، وَأَنَّهُ وَاسِعٌ أَشَارَ إِلَى مَا هُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِكَوْنِهِ وَاسِعًا فَقَالَ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ يَعْنِي/ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ وَاسِعَ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ وَالْجُودِ وَالْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ بَيَّنَ أَنَّهُ مَا أَمَرَ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ لاحتياجه إلى أعمال العباد، لأن مالك السموات وَالْأَرْضِ كَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ مُحْتَاجًا إِلَى عَمَلِ الْإِنْسَانِ مَعَ مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الضَّعْفِ وَالْقُصُورِ، بَلْ إِنَّمَا أَمَرَ بِهَا رِعَايَةً لِمَا هُوَ الْأَحْسَنُ لَهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ وَأُخْرَاهُمْ.
Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatında iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ her birini geniş lütfundan zengin kılacağını ve Kendisinin "Vâsi'" olduğunu zikrettiğinde, Vâsi' oluşunun bir nevi açıklaması olan hususa işaretle: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” buyurmuştur; yani böyle olan bir Zatın mutlaka kudreti, ilmi, cömertliği, lütfu ve rahmeti geniş olmalıdır. İkincisi: O Teâlâ yetimlere ve yoksullara adaleti ve ihsanı emrettiğinde, kulların amellerine muhtaç olduğu için bu şeyleri emretmediğini beyan etmiştir. Zira göklerin ve yerin maliki olan Zatın, zayıflığı ve kusurlu oluşuyla birlikte insanın ameline muhtaç olması nasıl akla uygun olabilir? Bilakis O, sırf dünyalarında ve ahiretlerinde onlar için en güzel olanı gözeterek bunları emretmiştir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ وَصَّيْنَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَإِيَّاكُمْ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } “Andolsun ki sizden önce kendilerine kitap verilenlere de, size de Allah'tan sakınmanızı tavsiye ettik” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ أَنَّ الْأَمْرَ بِتَقْوَى اللَّه شَرِيعَةٌ عَامَّةٌ لِجَمِيعِ الْأُمَمِ لَمْ يَلْحَقْهَا نَسْخٌ وَلَا تَبْدِيلٌ، بَلْ هُوَ وَصِيَّةُ اللَّه فِي الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ.
Birinci Mesele: Ayetten murat; Allah'tan sakınma emrinin hiçbir nesih ve tebdile uğramayan, aksine Allah'ın öncekilerde de sonrakilerde de [geçerli kıldığı] bir tavsiyesi olan bütün ümmetler için umumi bir şeriat olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ مِنْ قَبْلِكُمْ فِيهِ وَجْهَانِ: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِوَصَّيْنَا، يَعْنِي وَلَقَدْ وَصَّيْنَا مَنْ قَبْلَكُمُ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِأُوتُوا، يَعْنِي الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَصَّيْنَاهُمْ بِذَلِكَ. وَقَوْلُهُ وَإِيَّاكُمْ بِالْعَطْفِ عَلَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ وَالْكِتَابُ اسْمٌ لِلْجِنْسِ يَتَنَاوَلُ الْكُتُبَ السَّمَاوِيَّةَ، وَالْمُرَادُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى.
İkinci Mesele: { مِنْ قَبْلِكُمْ } kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, bunun «وَصَّيْنَا» fiiline taalluk etmesidir; yani: "Sizden öncekilere, kendilerine kitap verilenlere tavsiye ettik." İkincisi, bunun «أُوتُوا» fiiline taalluk etmesidir; yani: "Sizden önce kendilerine kitap verilenlere bunu tavsiye ettik." { وَإِيَّاكُمْ } kavli ise { الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ifadesine matuftur. Kitap (الْكِتَابُ) semavî kitapları kapsayan bir cins ismidir; bundan murat da Yahudiler ve Hristiyanlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ كَقَوْلِكَ: أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: يُقَالُ أَوْصَيْتُكَ أَنِ افْعَلْ كَذَا وَأَنْ تَفْعَلَ كَذَا، وَيُقَالُ: أَلَمْ آمُرْكَ أَنِ ائْتِ زَيْدًا، وَأَنْ تَأْتِيَ زَيْدًا، قَالَ تَعَالَى: أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ [الْأَنْعَامِ: ١٤] وَقَالَ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ [النَّمْلِ: ٩١] .
Üçüncü Mesele: O'nun { أَنِ اتَّقُوا اللَّهَ } kavli, senin "Sana hayrı emrettim" (أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ) demen gibidir. el-Kisâî şöyle demiştir: "Sana şöyle yapmanı tavsiye ettim" anlamında (أَوْصَيْتُكَ أَنِ افْعَلْ كَذَا) da (أَنْ تَفْعَلَ كَذَا) da denir. Yine: "Sana Zeyd'e gitmeni emretmedim mi?" anlamında (أَلَمْ آمُرْكَ أَنِ ائْتِ زَيْدًا) da (أَنْ تَأْتِيَ زَيْدًا) da denir. Nitekim Allah Teâlâ: { أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ } “Bana müslüman olanların ilki olmam emredildi” [En'âm 14] ve { إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ } “Bana ancak bu şehrin Rabbine kulluk etmem emredildi” [Neml 91] buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً قَوْلُهُ وَإِنْ تَكْفُرُوا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ اتَّقُوا اللَّهَ وَالْمَعْنَى: أَمَرْنَاهُمْ وَأَمَرْنَاكُمْ بِالتَّقْوَى، وَقُلْنَا لَهُمْ وَلَكُمْ: إِنْ تَكْفُرُوا فإن للَّه ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ. وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَالِقُهُمْ وَمَالِكُهُمْ وَالْمُنْعِمُ عَلَيْهِمْ بِأَصْنَافِ النِّعَمِ كُلِّهَا، فَحَقُّ كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَكُونَ مُنْقَادًا لِأَوَامِرِهِ وَنَوَاهِيهِ يَرْجُو ثَوَابَهُ وَيَخَافُ عِقَابَهُ، وَالثَّانِي: أَنَّكُمْ إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ للَّه مَا فِي سَمَاوَاتِهِ وَمَا فِي أَرْضِهِ مِنْ أَصْنَافِ الْمَخْلُوقَاتِ مَنْ يَعْبُدُهُ وَيَتَّقِيهِ، وَكَانَ مَعَ ذَلِكَ غَنِيًّا عَنْ خَلْقِهِمْ وَعَنْ عِبَادَتِهِمْ، وَمُسْتَحِقًّا لِأَنْ يُحْمَدَ لِكَثْرَةِ نِعَمِهِ، وَإِنْ لَمْ يَحْمَدْهُ أَحَدٌ مِنْهُمْ فَهُوَ فِي ذَاتِهِ مَحْمُودٌ سَوَاءٌ حَمِدُوهُ أَوْ لَمْ يَحْمَدُوهُ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ غَنِيًّا حَمِيداً } “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah hiçbir şeye muhtaç değildir, övgüye lâyık olandır” buyurmuştur. O'nun { وَإِنْ تَكْفُرُوا } kavli, { اتَّقُوا اللَّهَ } sözüne matuftur. Manası şudur: Biz onlara da size de takvayı emrettik ve onlara da size de: "Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz göklerde ne var yerde ne varsa Allah'ındır" dedik. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ onların yaratıcısı, maliki ve üzerlerindeki her türlü nimetin bağışlayıcısıdır. Dolayısıyla aklı başında olan her insana düşen görev; O'nun sevabını umarak ve azabından korkarak emir ve yasaklarına boyun eğmektir. İkincisi: Eğer siz inkâr ederseniz, Allah'ın göklerinde ve yerinde bulunan yaratılmışlar arasından Kendisine ibadet eden ve O'ndan sakınan kimseler [zaten] vardır. Bununla birlikte O, onların yaratılmasından da ibadetlerinden de müstağnidir (hiçbirine muhtaç değildir) ve nimetlerinin çokluğundan ötürü övülmeye layıktır. Onlardan hiçbiri O'nu övmese bile, O, kendisini övseler de övmeseler de zatı itibarıyla zaten övülmüştür (Mahmûd'dur).
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَكْرِيرِ قَوْلُهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ.
Eğer: "{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavlinin tekrar edilmesindeki fayda nedir?" denilirse,
قُلْنَا: إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هَذِهِ الْكَلِمَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لِتَقْرِيرِ ثَلَاثَةِ أُمُورٍ: فَأَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:
Şöyle deriz: Allah Teâlâ bu kelimeleri bu ayette üç hususu pekiştirmek için üç defa zikretmiştir: Bunların birincisi; Allah Teâlâ'nın:
وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ [النساء: ١٣٠] وَالْمُرَادُ مِنْهُ كَوْنُهُ تَعَالَى جَوَادًا مُتَفَضِّلًا، فَذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَالْغَرَضُ تَقْرِيرُ كَوْنِهِ وَاسِعَ الْجُودِ وَالْكَرَمِ، وَثَانِيهَا: / قَالَ وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنْ طَاعَاتِ الْمُطِيعِينَ وَعَنْ ذُنُوبِ الْمُذْنِبِينَ، فَلَا يَزْدَادُ جَلَالُهُ بِالطَّاعَاتِ، وَلَا يَنْقُصُ بِالْمَعَاصِي وَالسَّيِّئَاتِ، فَذَكَرَ عَقِيبَهُ قَوْلَهُ فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَقْرِيرُ كَوْنِهِ غَنِيًّا لِذَاتِهِ عَنِ الْكُلِّ، وَثَالِثُهَا: قَالَ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً وَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى الْإِفْنَاءِ وَالْإِيجَادِ، فَإِنْ عَصَيْتُمُوهُ فَهُوَ قَادِرٌ عَلَى إِعْدَامِكُمْ وَإِفْنَائِكُمْ بِالْكُلِّيَّةِ، وَعَلَى أَنْ يُوجِدَ قَوْمًا آخَرِينَ يَشْتَغِلُونَ بِعُبُودِيَّتِهِ وتعظيمه، فالغرض هاهنا تَقْدِيرُ كَوْنِهِ ﷾ قَادِرًا عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ، وَإِذَا كَانَ الدَّلِيلُ الْوَاحِدُ دَلِيلًا عَلَى مَدْلُولَاتٍ كَثِيرَةٍ فَإِنَّهُ يَحْسُنُ ذِكْرُ ذَلِكَ الدَّلِيلِ لِيُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى أَحَدِ تِلْكَ الْمَدْلُولَاتِ، ثُمَّ يَذْكُرُهُ مَرَّةً أُخْرَى لِيُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى الثَّانِي، ثُمَّ يَذْكُرُهُ ثَالِثًا لِيُسْتَدَلَّ بِهِ عَلَى الْمَدْلُولِ الثَّالِثِ، وَهَذِهِ الْإِعَادَةُ أَحْسَنُ وَأَوْلَى مِنَ الِاكْتِفَاءِ بِذِكْرِ الدَّلِيلِ مَرَّةً وَاحِدَةً، لِأَنَّ عِنْدَ إِعَادَةِ ذِكْرِ الدَّلِيلِ يَخْطُرُ فِي الذِّهْنِ مَا يُوجِبُ الْعِلْمَ بِالْمَدْلُولِ، فَكَانَ الْعِلْمُ الْحَاصِلُ بِذَلِكَ الْمَدْلُولِ أَقْوَى وَأَجْلَى، فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا التَّكْرِيرَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالْكَمَالِ.
{ وَإِنْ يَتَفَرَّقا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ } “Eğer [karı koca] ayrılırlarsa, Allah her birini geniş lütfundan zengin kılar” [Nisâ 130] buyurmasıdır ki bundan murat, O Teâlâ'nın cömert ve lütufkâr olmasıdır. Bunun peşinden: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavlini zikretmiştir; buradaki gaye, O'nun cömertliğinin ve kereminin genişliğini pekiştirmektir. İkincisi: { وَإِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } buyurmasıdır ki bundan murat, O Teâlâ'nın itaat edenlerin itaatlerinden de günahkârların günahlarından da münezzeh olmasıdır; zira O'nun celali itaatlerle artmaz, isyanlar ve kötülüklerle de eksilmez. İşte bunun ardından: { فَإِنَّ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavlini zikretmiştir; bundaki gaye ise O'nun zatı gereği her şeyden müstağni (zengin) olduğunu pekiştirmektir. Üçüncüsü: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النَّاسُ وَيَأْتِ بِآخَرِينَ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Vekil olarak Allah yeter. Ey insanlar! O dilerse sizi yok eder ve başkalarını getirir. Allah buna hakkıyla kadirdir” buyurmasıdır ki bundan murat, O Teâlâ'nın yok etmeye ve var etmeye kadir olmasıdır. Eğer O'na isyan ederseniz, O sizi tamamen yok etmeye ve ortadan kaldırmaya da Kendisine kulluk ve tazim ile meşgul olacak başka bir kavmi var etmeye de kadirdir. Buradaki gaye ise, O'nun [celle celâluhû] kudret dahilindeki her şeye kadir olduğunu takrir etmektir. Bir delil birden fazla medlûle (delalet edilen şeye) delil olduğunda, önce o delillerden birine delil getirilmek üzere zikredilmesi, sonra ikinciye delil getirilmek üzere bir kez daha zikredilmesi, ardından üçüncü medlûle delil getirilmek üzere üçüncü kez zikredilmesi gayet güzeldir. Bu tekrar, delili sadece bir defa zikretmekle yetinmekten daha güzel ve daha evladır. Çünkü delil tekrar zikredildiğinde, zihinde medlûlün bilinmesini gerektiren şey canlanır; böylece o medlûle dair elde edilen bilgi daha kuvvetli ve daha açık hale gelir. Dolayısıyla bu tekrarın son derece güzel ve mükemmel olduğu ortaya çıkmıştır.
وَأَيْضًا فَإِذَا أَعَدْتَهُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ وَفَرَّعْتَ عَلَيْهِ فِي كُلِّ مَرَّةٍ إِثْبَاتَ صِفَةٍ أُخْرَى مِنْ صِفَاتِ جَلَالِ اللَّه تَنَبَّهَ الذهن حينئذ
Ayrıca sen bunu üç defa tekrarlayıp her defasında buna Allah'ın celal sıfatlarından bir diğer sıfatın ispatını bina ettiğinde, zihin o vakit uyanır
لكون تخليق السموات وَالْأَرْضِ دَالًّا عَلَى أَسْرَارٍ شَرِيفَةٍ وَمَطَالِبَ جَلِيلَةٍ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَجْتَهِدُ الْإِنْسَانُ فِي التَّفَكُّرِ فِيهَا وَالِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِهَا وَصِفَاتِهَا عَلَى صِفَاتِ الْخَالِقِ ﷾، وَلَمَّا كَانَ الْغَرَضُ الْكُلِّيُّ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ صَرْفَ الْعُقُولِ وَالْأَفْهَامِ عَنِ الِاشْتِغَالِ بِغَيْرِ اللَّه إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي مَعْرِفَةِ اللَّه، وَكَانَ هَذَا التَّكْرِيرُ مِمَّا يُفِيدُ حُصُولَ هَذَا الْمَطْلُوبِ وَيُؤَكِّدُهُ، لَا جَرَمَ كَانَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ وَالْكَمَالِ. وَقَوْلُهُ وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَزَلْ وَلَا يَزَالُ مَوْصُوفًا بِالْقُدْرَةِ عَلَى جَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ، فَإِنَّ قُدْرَتَهُ عَلَى الْأَشْيَاءِ لَوْ كَانَتْ حَادِثَةً لَافْتَقَرَ حُدُوثُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ إِلَى قُدْرَةٍ أُخْرَى وَلَزِمَ التَّسَلْسُلُ.
ve göklerin ve yerin yaratılışının şerefli sırlara ve yüce gayelere delalet ettiğini anlar. İşte o zaman insan onlar üzerinde tefekkür etmeye, onların halleri ve sıfatları üzerinden Yaratıcı'nın [celle celâluhû] sıfatlarına delil getirmeye gayret eder. Bu yüce Kitab'ın küllî gayesi de akılları ve anlayışları Allah'tan başkasıyla meşgul olmaktan çevirip Allah'ı tanımaya (marifetullaha) dalmaya yöneltmek olduğuna ve bu tekrar da bu gayenin gerçekleşmesini sağlayıp pekiştirdiğine göre, şüphesiz son derece güzel ve mükemmel olmuştur. O'nun { وَكانَ اللَّهُ عَلى ذلِكَ قَدِيراً } kavlinin manası ise; Allah Teâlâ'nın ezelden ebede kudret dahilindeki her şeye kadir olma sıfatıyla muttasıf olmasıdır. Zira O'nun eşya üzerindeki kudreti şayet hâdis (sonradan olma) olsaydı, bu kudretin meydana gelmesi başka bir kudrete muhtaç olur ve teselsül gerekirdi.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ وَالْمَعْنَى أَنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ بِجِهَادِهِمُ الْغَنِيمَةَ فَقَطْ مُخْطِئُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عِنْدَ اللَّه ثَوَابَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَلِمَ اكْتَفَى بِطَلَبِ ثَوَابِ الدُّنْيَا مَعَ أَنَّهُ كَانَ كَالْعَدَمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى ثَوَابِ الْآخِرَةِ، وَلَوْ كَانَ عَاقِلًا لَطَلَبَ ثَوَابَ الْآخِرَةِ حَتَّى يَحْصُلَ لَهُ ذَلِكَ وَيَحْصُلَ لَهُ ثَوَابُ الدُّنْيَا عَلَى سَبِيلِ التَّبَعِ.
Sonra Allah Teâlâ: { مَنْ كانَ يُرِيدُ ثَوابَ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ ثَوابُ الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Kim dünya sevabını (menfaatini) isterse, bilsin ki dünyanın da ahiretin de sevabı Allah katındadır” buyurmuştur. Manası şudur: Cihatlarıyla sadece ganimet elde etmek isteyen bu kimseler yanılmaktadırlar. Zira dünya ve ahiret sevabı Allah katındadır; öyleyse ahiret sevabına nispetle adeta bir hiç mesabesinde olmasına rağmen niçin sadece dünya sevabını istemekle yetindi? Şayet aklı başında olsaydı, hem ahiret sevabı gerçekleşsin hem de dünya sevabı buna tâbi olarak kendisine gelsin diye ahiret sevabını talep ederdi.
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ دَخَلَ الْفَاءُ فِي جَوَابِ الشَّرْطِ وَعِنْدَهُ تَعَالَى ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ سَوَاءٌ حَصَلَتْ هَذِهِ الْإِرَادَةُ أَوْ لَمْ تَحْصُلْ؟
Eğer: "Bu irade (istek) gerçekleşsin veya gerçekleşmesin, dünya ve ahiret sevabı Allah katında olduğuna göre şartın cevabına fa (فَ) harfi nasıl dahil olmuştur?" denilirse,
قُلْنَا: تَقْرِيرُ الْكَلَامِ: فَعِنْدَ اللَّه ثَوَابُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ لَهُ إِنْ أَرَادَهُ اللَّه تَعَالَى، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَتَعَلَّقُ الْجَزَاءُ بِالشَّرْطِ.
Şöyle deriz: İfadenin takdiri şöyledir: "Allah Teâlâ dilerse, dünya ve ahiret sevabı onun için Allah katındadır." Bu takdire göre ceza (cevap) şarta bağlanmış olur.
ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً يَعْنِي يَسْمَعُ كَلَامَهُمْ أَنَّهُمْ لَا يَطْلُبُونَ مِنَ الْجِهَادِ سِوَى الْغَنِيمَةِ وَيَرَى أَنَّهُمْ لَا يَسْعَوْنَ فِي الْجِهَادِ وَلَا يَجْتَهِدُونَ فِيهِ إِلَّا عِنْدَ تَوَقُّعِ الْفَوْزِ بِالْغَنِيمَةِ، وَهَذَا كَالزَّجْرِ مِنْهُ تَعَالَى لهم عن هذه الأعمال.
Sonra: { وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً بَصِيراً } “Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurmuştur. Yani O, onların cihattan ganimetten başka bir şey talep etmediklerine dair sözlerini işitir ve ganimeti kazanma beklentisi olmadıkça cihada koşmadıklarını, onda gayret göstermediklerini görür. Bu, Allah Teâlâ tarafından onları bu amellerden bir nevi men etmedir (sakındırmadır).
[سورة النساء (٤) : آية ١٣٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 135]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (١٣٥)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın veya akrabanızın aleyhine de olsa, adaleti tam ayakta tutanlar ve Allah için şahitlik eden kimseler olun. İster zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de [sizden] daha yakındır. Adaletten ayrılmamak için hevanıza (arzularınıza) uymayın. Eğer [şahitlik ederken dili] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (135)”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın veya akrabanızın aleyhine de olsa, adaleti tam ayakta tutanlar ve Allah için şahitlik eden kimseler olun” kavli hakkında] Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اتِّصَالِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا تَقَدَّمَ ذِكْرُ النِّسَاءِ وَالنُّشُوزِ وَالْمُصَالَحَةِ بَيْنَهُنَّ وَبَيْنَ الْأَزْوَاجِ عَقَّبَهُ بِالْأَمْرِ بِالْقِيَامِ بِأَدَاءِ حُقُوقِ اللَّه تَعَالَى وَبِالشَّهَادَةِ لِإِحْيَاءِ حُقُوقِ اللَّه، وَبِالْجُمْلَةِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ:
Birinci Mesele: Ayetin kendisinden öncekiyle irtibatında birkaç vecih vardır: Birincisi: Önceden kadınlar, serkeşlik (nüşûz) ve kadınlar ile kocaları arasındaki sulh zikredilince, bunun ardından Allah Teâlâ'nın haklarını eda etmek üzere [adaleti] ayakta tutmayı ve Allah'ın haklarını ihya etmek için şahitlik yapmayı emretmiştir. Özetle sanki şöyle denilmiştir:
إِنِ اشْتَغَلْتَ بِتَحْصِيلِ مُشْتَهَيَاتِكَ كُنْتَ لِنَفْسِكَ لَا للَّه، وَإِنِ اشْتَغَلْتَ بِتَحْصِيلِ مَأْمُورَاتِ اللَّه كُنْتَ للَّه لَا لِنَفْسِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْمَقَامَ أَعْلَى وَأَشْرَفُ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَأْكِيدًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّكَالِيفِ. الثَّانِي: أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا مَنَعَ النَّاسَ عَنْ أَنْ يُقَصِّرُوا عَنْ طَلَبِ ثَوَابِ الدُّنْيَا وَأَمَرَهُمْ بِأَنْ يَكُونُوا طَالِبِينَ لِثَوَابِ الْآخِرَةِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ هَذِهِ الْآيَةَ، وَبَيَّنَ أَنَّ كَمَالَ سَعَادَةِ الْإِنْسَانِ فِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ للَّه وَفِعْلُهُ للَّه وَحَرَكَتُهُ للَّه وَسُكُونُهُ للَّه حَتَّى يَصِيرَ مِنَ الَّذِينَ يَكُونُونَ فِي آخِرِ مَرَاتِبِ الْإِنْسَانِيَّةِ وَأَوَّلِ مَرَاتِبِ الْمَلَائِكَةِ، فَأَمَّا إِذَا عَكَسَ هَذِهِ الْقَضِيَّةَ كَانَ مِثْلَ الْبَهِيمَةِ الَّتِي مُنْتَهَى أَمْرِهَا وِجْدَانُ عَلَفٍ، أَوِ السَّبُعِ الَّذِي غَايَةُ أَمْرِهِ إِيذَاءُ حَيَوَانٍ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَقَدَّمَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ أَمْرُ النَّاسِ بِالْقِسْطِ كَمَا قَالَ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى [النساء: ٣] وأمرهم بالإشهاد عن دَفْعِ أَمْوَالِ الْيَتَامَى إِلَيْهِمْ، وَأَمَرَهُمْ
"Eğer nefsinin arzuladığı şeyleri elde etmekle meşgul olursan nefsin için olmuş olursun, Allah için değil; fakat Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmekle meşgul olursan nefsin için değil Allah için olmuş olursun." Şüphesiz bu makam daha yüce ve daha şereflidir; dolayısıyla bu ayet daha önce geçen mükellefiyetleri pekiştirici mahiyettedir. İkincisi: Allah Teâlâ insanları sırf dünya menfaatini talep etmekle yetinmekten nehyedip onlara ahiret sevabını talep etmelerini emredince, bunun peşinden bu ayeti zikretmiş ve insanın tam mutluluğunun; sözünün Allah için, fiilinin Allah için, hareketinin Allah için ve sükûnunun Allah için olmasında bulunduğunu, böylece insanlık mertebelerinin en sonuncusunda ve meleklerin mertebelerinin başlangıcında yer alan kimselerden olacağını beyan etmiştir. Fakat bu durumu tersine çevirdiğinde ise, nihai gayesi yem bulmaktan ibaret olan bir hayvan yahut en büyük gayesi bir hayvana eziyet etmek olan yırtıcı bir canavar gibi olur. Üçüncüsü: Bu surede daha önce: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } “Eğer yetimler konusunda adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız...” [Nisâ 3] buyurarak insanlara adaleti emretmiş, yetimlerin mallarını kendilerine teslim ederken şahit tutmalarını emretmiş ve bundan sonra...
بَعْدَ ذَلِكَ بِبَذْلِ النَّفْسِ وَالْمَالِ فِي سَبِيلِ اللَّه، وَأَجْرَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ قِصَّةَ طُعْمَةَ بْنِ أُبَيْرِقٍ وَاجْتِمَاعَ قَوْمِهِ عَلَى الذَّبِّ عَنْهُ بِالْكَذِبِ وَالشَّهَادَةِ عَلَى الْيَهُودِيِّ/ بِالْبَاطِلِ. ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِالْمُصَالَحَةِ مَعَ الزَّوْجَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ مِنَ اللَّه لِعِبَادِهِ بِأَنْ يَكُونُوا قَائِمِينَ بِالْقِسْطِ، شَاهِدِينَ للَّه عَلَى كُلِّ أَحَدٍ، بَلْ وَعَلَى أَنْفُسِهِمْ، فَكَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ كَالْمُؤَكِّدِ لِكُلِّ مَا جَرَى ذِكْرُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مِنْ أَنْوَاعِ التَّكَالِيفِ.
onlara canlarını ve mallarını Allah yolunda feda etmelerini emretmiştir. Yine bu surede Tu'me b. Übeyrik kıssasını ve kavminin onu yalanla savunmak ve Yahudinin aleyhine bâtıl yere şahitlik etmek üzere toplanmasını zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ bu ayetlerde eşle sulh yapmayı emretmiştir. Malumdur ki bu, Allah'ın kullarına adaleti ayakta tutan ve herkese, hatta kendi aleyhlerine bile olsa Allah için şahitlik eden kimseler olmaları yönündeki bir emridir. Dolayısıyla bu ayet, bu surede geçen her türlü mükellefiyeti pekiştiren bir mahiyettedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْقَوَّامُ مُبَالَغَةٌ مِنْ قَائِمٍ، وَالْقِسْطُ الْعَدْلُ، فَهَذَا أَمْرٌ مِنْهُ تَعَالَى لِجَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ بِأَنْ يَكُونُوا مُبَالِغِينَ فِي اخْتِيَارِ الْعَدْلِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْجَوْرِ وَالْمَيْلِ، وَقَوْلُهُ شُهَداءَ لِلَّهِ أَيْ تُقِيمُونَ شَهَادَاتِكُمْ لِوَجْهِ اللَّه كَمَا أُمِرْتُمْ بِإِقَامَتِهَا، وَلَوْ كَانَتِ الشَّهَادَةُ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوْ آبَائِكُمْ أَوْ أَقَارِبِكُمْ، وَشَهَادَةُ الْإِنْسَانِ عَلَى نَفْسِهِ لَهَا تَفْسِيرَانِ:
İkinci Mesele: Kavvâm (الْقَوَّامُ), "kâim" kelimesinin mübalağa sığasıdır; kıst (الْقِسْطُ) ise adalet demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın bütün mükelleflere adaleti seçme, zulüm ve tarafgirlikten sakınma hususunda son derece titiz ve gayretli olmalarına dair bir emridir. { شُهَداءَ لِلَّهِ } kavli ise; "Şahitlik kendi aleyhinize yahut babalarınızın ya da akrabalarınızın aleyhine de olsa, şahitliklerinizi emrolunduğunuz gibi Allah rızası için yerine getiriniz" demektir. İnsanın kendi aleyhine şahitlik etmesinin iki tefsiri vardır:
الأول: أن يقر على نَفْسَهُ لِأَنَّ الْإِقْرَارَ كَالشَّهَادَةِ فِي كَوْنِهِ مُوجِبًا إِلْزَامَ الْحَقِّ، وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَإِنْ كَانَتِ الشَّهَادَةُ وَبَالًا عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَأَقَارِبِكُمْ، وَذَلِكَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَى مَنْ يُتَوَقَّعُ ضَرَرُهُ مِنْ سُلْطَانٍ ظَالِمٍ أَوْ غَيْرِهِ.
Birincisi: Kendi aleyhine ikrarda bulunmasıdır; çünkü ikrar, hakkın lüzumunu gerektirmesi bakımından şahitlik gibidir. İkincisi: Murâdın; şahitlik kendinizin ve akrabalarınızın aleyhine bir vebal/zarar doğuracak olsa bile [şahitlik etmeniz] olmasıdır. Bu da zâlim bir sultan veya bir başkası gibi zarar vermesi muhtemel olan kimsenin aleyhine şahitlik etmektir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي نَصْبِ شُهَداءَ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: عَلَى الْحَالِ مِنْ قَوَّامِينَ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ خَبَرٌ عَلَى أَنَّ كُونُوا لَهَا خَبَرَانِ، وَالثَّالِثُ: أَنْ تَكُونَ صِفَةً لِقَوَّامِينَ.
Üçüncü Mesele: { شُهَداءَ } kelimesinin mansub olmasında üç vecih vardır: Birincisi: { قَوَّامِينَ } kelimesinden hâl olmasıdır. İkincisi: { كُونُوا } fiilinin iki haberi olması esasına göre [ikinci] haber olmasıdır. Üçüncüsü: { قَوَّامِينَ } kelimesinin sıfatı olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: إِنَّمَا قَدَّمَ الْأَمْرَ بِالْقِيَامِ بِالْقِسْطِ عَلَى الْأَمْرِ بِالشَّهَادَةِ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ عَادَتُهُمْ أَنَّهُمْ يَأْمُرُونَ غَيْرَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ، فَإِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى أَنْفُسِهِمْ تَرَكُوهُ حَتَّى أَنَّ أَقْبَحَ الْقَبِيحِ إِذَا صَدَرَ عَنْهُمْ كَانَ فِي مَحَلِّ الْمُسَامَحَةِ وَأَحْسَنِ الْحُسْنِ، وَإِذَا صَدَرَ عَنْ غَيْرِهِمْ كَانَ فِي مَحَلِّ الْمُنَازَعَةِ فاللَّه سُبْحَانَهُ نَبَّهَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى سُوءِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالْقِيَامِ بِالْقِسْطِ أَوَّلًا، ثُمَّ أَمَرَهُمْ بِالشَّهَادَةِ عَلَى الْغَيْرِ ثَانِيًا، تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الطَّرِيقَةَ الْحَسَنَةَ أَنْ تَكُونَ مُضَايَقَةُ الْإِنْسَانِ مَعَ نَفْسِهِ فَوْقَ مُضَايَقَتِهِ مَعَ الْغَيْرِ. الثَّانِي: أَنَّ الْقِيَامَ بِالْقِسْطِ عِبَارَةٌ عَنْ دَفْعِ ضَرَرِ الْعِقَابِ عَنِ الْغَيْرِ، وَهُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ، وَدَفْعُ الضَّرَرِ عَنِ النَّفْسِ مُقَدَّمٌ عَلَى دَفْعِ الضَّرَرِ عَنِ الْغَيْرِ، الثَّالِثُ: أَنَّ الْقِيَامَ بِالْقِسْطِ فِعْلٌ، وَالشَّهَادَةَ قَوْلٌ، وَالْفِعْلُ أَقْوَى مِنَ الْقَوْلِ.
Dördüncü Mesele: Adaleti ayakta tutma emrinin şahitlik emrinden önce getirilmesi şu vecihlerden ötürüdür: Birincisi: Çoğu insanın âdeti, başkalarına iyiliği emretmektir; fakat iş kendilerine gelince onu terk ederler. Hatta en çirkin kötülük kendilerinden sâdır olduğunda bu hoşgörü ve en güzel iyilik makamında görülür; başkasından sâdır olduğunda ise çekişme konusu yapılır. İşte Allah Sübhânehu bu ayette bu yolun kötülüğüne dikkat çekmiştir. Şöyle ki; güzel olan metodun insanın kendisini hesaba çekip sıkıştırmasının başkasını sıkıştırmasından daha üstün olması gerektiğine dikkat çekmek için Allah Teâlâ önce onlara adaleti ayakta tutmayı, ardından da başkası aleyhine şahitlik etmeyi emretmiştir. İkincisi: Adaleti ayakta tutmak, üzerinde hak bulunan kimsenin üzerinden azap zararını defetmektir; insanın zararı kendisinden defetmesi ise başkasından defetmesinden öncedir. Üçüncüsü: Adaleti ayakta tutmak bir fiildir, şahitlik ise bir sözdür; fiil ise sözden daha kuvvetlidir.
فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] فَقَدَّمَ الشَّهَادَةَ على القيام بالقسط، وهاهنا قَدَّمَ الْقِيَامَ بِالْقِسْطِ، فَمَا الْفَرْقُ؟
Eğer: "Allah Teâlâ: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etti” [Âl-i İmrân 18] buyurarak şahitliği adaleti ayakta tutmaktan öne geçirmiş, burada ise adaleti ayakta tutmayı öne geçirmiştir; aralarındaki fark nedir?" denilirse,
قُلْنَا: شَهَادَةُ اللَّه تَعَالَى عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِلْمَخْلُوقَاتِ، وَقِيَامُهُ بِالْقِسْطِ عِبَارَةٌ عَنْ رِعَايَةِ الْقَوَّامِينَ بِالْعَدْلِ فِي تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ، فَيَلْزَمُ هُنَاكَ أَنْ تَكُونَ الشَّهَادَةُ مُقَدَّمَةً عَلَى الْقِيَامِ بِالْقِسْطِ، أَمَّا فِي حَقِّ الْعِبَادِ فَالْقِيَامُ بِالْقِسْطِ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِهِ مُرَاعِيًا لِلْعَدْلِ وَمُبَايِنًا لِلْجَوْرِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ مَا لَمْ يَكُنِ الْإِنْسَانُ كَذَلِكَ لَمْ تَكُنْ شَهَادَتُهُ عَلَى الْغَيْرِ مَقْبُولَةً، فَثَبَتَ أَنَّ الْوَاجِبَ في قوله شَهِدَ اللَّهُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الشَّهَادَةُ مُقَدَّمَةً عَلَى الْقِيَامِ بالقسط والواجب هاهنا أَنَّ تَكُونَ الشَّهَادَةُ مُتَأَخِّرَةً عَنِ الْقِيَامِ بِالْقِسْطِ، / وَمَنْ تَأَمَّلَ عَلِمَ أَنَّ هَذِهِ الْأَسْرَارَ مِمَّا لَا يُمْكِنُ الْوُصُولُ إِلَيْهَا إِلَّا بِالتَّأْيِيدِ الْإِلَهِيِّ واللَّه أَعْلَمُ.
Şöyle deriz: Allah Teâlâ'nın şahitliği, mahlukatı yaratmış olmasından ibarettir; O'nun adaleti ayakta tutması ise o mahlukatta adaleti gözetenleri gözetmesinden ibarettir. Dolayısıyla orada şahitliğin adaleti ayakta tutmaktan önce gelmesi gerekir. Kullar hakkında ise adaleti ayakta tutmak; insanın adaleti gözeten ve zulümden uzak duran biri olmasından ibarettir. Bilinmektedir ki insan böyle olmadıkça onun başkası aleyhine yaptığı şahitlik makbul olmaz. Böylece { شَهِدَ اللَّهُ } kavlinde o şahitliğin adaleti ayakta tutmaktan öne alınmasının gerektiği, burada ise şahitliğin adaleti ayakta tutmaktan sonra gelmesinin gerektiği sabit olmuştur. Düşünen kimse bilir ki bu sırlar ancak ilahi bir teyit ile ulaşılabilecek hususlardandır. Doğrusunu en iyi Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما أَيْ إِنْ يَكُنِ الْمَشْهُودُ عَلَيْهِ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَلَا تَكْتُمُوا الشَّهَادَةَ إِمَّا لِطَلَبِ رِضَا الْغَنِيِّ أَوِ التَّرَحُّمِ عَلَى الْفَقِيرِ، فاللَّه أَوْلَى بِأُمُورِهِمَا وَمَصَالِحِهِمَا، وَكَانَ مِنْ حَقِّ الْكَلَامِ أَنْ يُقَالَ: فاللَّه أَوْلَى بِهِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فِي مَعْنَى إِنْ يَكُنْ أَحَدُ هَذَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ بَنَى الضَّمِيرَ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى الْمَعْنَى دُونَ اللَّفْظِ، أَيْ اللَّه أَوْلَى بِالْفَقِيرِ وَالْغَنِيِّ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبي فاللَّه أَوْلَى بِهِمْ، وَهُوَ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ
Sonra Allah Teâlâ: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً فَاللَّهُ أَوْلى بِهِما } “İster zengin olsun ister fakir, Allah ikisine de [sizden] daha yakındır” buyurmuştur. Yani aleyhine şahitlik edilen kimse ister zengin olsun ister fakir, zenginin rızasını kazanmak veya fakire acımak sebebiyle şahitliği gizlemeyiniz. Zira Allah onların işlerine ve menfaatlerine [sizden] daha layıktır/yakındır. Sözün asıl gereği: "فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِ" (Allah ona daha yakındır) denilmesiydi; çünkü { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } sözü, "Şayet bu ikisinden biri olursa" anlamındadır. Ancak zamiri lafza değil manaya döndürmüştür; yani: "Allah fakire de zengine de daha layıktır/yakındır." Übeyy'in kıraatinde "فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمْ" şeklindedir ki bu da O'nun...
أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّه: إِنْ يَكُنْ غَنِيٌّ أَوْ فَقِيرٌ، عَلَى (كَانَ) التَّامَّةِ.
{ أَوِ الْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ } “veya anne babanız ve akrabalarınız” kavline racidir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise tam kâneye (الكَانَ التَّامَّة) binaen: { إِنْ يَكُنْ غَنِيٌّ أَوْ فَقِيرٌ } şeklinde okumuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا وَالْمَعْنَى اتْرُكُوا مُتَابَعَةَ الْهَوَى حَتَّى تَصِيرُوا مَوْصُوفِينَ بِصِفَةِ الْعَدْلِ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ أَنَّ الْعَدْلَ عِبَارَةٌ عَنْ تَرْكِ مُتَابَعَةِ الْهَوَى، وَمَنْ تَرَكَ أَحَدَ النَّقِيضَيْنِ فَقَدْ حَصَلَ لَهُ الْآخَرُ، فَتَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى لِأَجْلِ أَنْ تَعْدِلُوا يَعْنِي اتْرُكُوا مُتَابَعَةَ الْهَوَى لِأَجْلِ أَنْ تَعْدِلُوا.
Sonra Allah Teâlâ: { فَلا تَتَّبِعُوا الْهَوى أَنْ تَعْدِلُوا } “Adaleti yerine getirmek için hevanıza (arzularınıza) uymayın” buyurmuştur. Manası şudur: Adalet sıfatıyla vasıflanabilmeniz için hevaya uymayı terk edin. Sözün tahkiki şudur: Adalet, hevaya uymayı terk etmekten ibarettir; zıt olan iki şeyden birini terk eden kimse diğerini elde etmiş olur. Ayetin takdiri: "Adaletli davranabilmeniz için hevanıza uymayın" yani "Adil olabilmek adına hevanın peşinden gitmeyi terk edin" şeklindedir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً وَفِي الْآيَةِ قِرَاءَتَانِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ وَإِنْ تَلْوُوا بِوَاوَيْنِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَحَمْزَةُ تَلُوا وَأَمَّا قِرَاءَةُ تَلْوُوا فَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الدَّفْعِ وَالْإِعْرَاضِ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَوَاهُ حَقَّهُ إِذَا مَطَلَهُ وَدَفَعَهُ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى التَّحْرِيفِ وَالتَّبْدِيلِ مِنْ قَوْلِهِمْ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Eğer [şahitlik ederken dili] eğer büker veya [şahitlikten] yüz çevirirseniz, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Ayette iki kıraat vardır: Cumhur iki vav ile { وَإِنْ تَلْوُوا } şeklinde okumuştur; İbn Âmir ve Hamza ise { تَلُوا } şeklinde okumuştur. { تَلْوُوا } kıraatinde iki vecih vardır: Birincisi: [Borçlunun alacaklıyı] oyalaması ve savsaklaması anlamında söylenen "لَوَاهُ حَقَّهُ" (hakkını savsakladı) ifadesinden hareketle savsaklamak ve yüz çevirmek manasında olmasıdır. İkincisi: Şundan ötürü tahrif ve tebdil etmek manasında olmasıdır:
لَوَى الشَّيْءَ إِذَا فَتَلَهُ، وَمِنْهُ يُقَالُ: الْتَوَى هَذَا الْأَمْرُ إِذَا تَعَقَّدَ وَتَعَسَّرَ تَشْبِيهًا بِالشَّيْءِ الْمُنْفَتِلِ، وَأَمَّا تَلُوا فَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ وِلَايَةَ الشَّيْءِ إِقْبَالٌ عَلَيْهِ وَاشْتِغَالٌ بِهِ، وَالْمَعْنَى أَنْ تُقْبِلُوا عَلَيْهِ فَتُتِمُّوهُ أَوْ تُعْرِضُوا عَنْهُ فَإِنَّ اللَّه كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا فَيُجَازَى الْمُحْسِنُ الْمُقْبِلُ بِإِحْسَانِهِ وَالْمُسِيءُ الْمُعْرِضُ بِإِسَاءَتِهِ، وَالْحَاصِلُ: إِنْ تَلْوُوا عَنْ إِقَامَتِهَا أَوْ تُعْرِضُوا عَنْ إِقَامَتِهَا، وَالثَّانِي: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: تَلُوا أَصْلُهُ تَلْوُوا ثُمَّ قُلِبَتِ الْوَاوُ هَمْزَةً، ثُمَّ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ وَأُلْقِيَتْ حَرَكَتُهَا عَلَى السَّاكِنِ الَّذِي قَبْلَهَا فَصَارَ تَلْوُوا وَهَذَا أَضْعَفُ الْوَجْهَيْنِ، وَأَمَّا قَوْلُهُ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً فَهُوَ تَهْدِيدٌ ووعيد للمذنبين ووعد بالإحسان للمطيعين.
Bir şeyi büktüğünde "لَوَى الشَّيْءَ" denir. Bükülmüş şeye benzetilerek bir iş düğümlenip zorlaştığında "الْتَوَى هَذَا الْأَمْرُ" denilmesi de bundandır. { تَلُوا } okunuşuna gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: Bir şeyin velayeti, ona yönelmek ve onunla meşgul olmaktır. Manası: İster ona yönelip tamamlayın ister ondan yüz çevirin, şüphesiz Allah yaptıklarınızdan haberdardır; böylece yönelip iyilik yapanı iyiliğiyle, yüz çevirip kötülük yapanı da kötülüğüyle cezalandırır/karşılığını verir. Netice şudur: İster onu yerine getirmekten kaçının ister onu yerine getirmekten yüz çevirin. İkincisi: el-Ferrâ ve ez-Zeccâc şöyle demiştir: { تَلُوا } kıraatinin aslının «تَلْوُوا» olduğu, sonra vavın hemzeye dönüştürüldüğü, ardından hemzenin hazfedilip harekesinin kendisinden önceki sakin harfe aktarıldığı ve böylece { تَلُوا } haline geldiği söylenebilir; bu ise iki vecihten zayıf olanıdır. O'nun { فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } kavli ise günahkârlar için bir tehdit ve vaid (korkutma), itaatkârlar için ise ihsan vaadidir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٣٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 136]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١٣٦)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Ey iman edenler! Allah'a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah'ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur. (136)”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ إلى قوله وَالْيَوْمِ الْآخِرِ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } kavlinden { وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } kavline kadar olan kısım hakkında] Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا مُتَّصِلَةٌ بِقَوْلِهِ: كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَكُونُ قَائِمًا بِالْقِسْطِ إِلَّا إِذَا كَانَ رَاسِخَ الْقَدَمِ فِي الْإِيمَانِ بِالْأَشْيَاءِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَثَانِيهِمَا: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْأَحْكَامَ الْكَثِيرَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ ذَكَرَ عَقِيبَهَا آيَةَ الْأَمْرِ بِالْإِيمَانِ.
Birinci Mesele: Bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatında iki vecih vardır: Birincisi: Bunun { كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ } kavline bağlı olmasıdır; çünkü insan ancak bu ayette zikredilen şeylere imanda sebat gösterip kökleştiği zaman adaleti ayakta tutan biri olabilir. İkincisi: Allah Teâlâ bu surede pek çok hükmü beyan edince, bunların ardından imanı emreden ayeti zikretmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ أَمْرٌ بِتَحْصِيلِ الْحَاصِلِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ مُحَالٌ، فَلِهَذَا السَّبَبِ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وُجُوهًا وَهِيَ مُنْحَصِرَةٌ فِي قَوْلَيْنِ:
İkinci Mesele: Bil ki Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'a ve Peygamberine iman edin” kavlinin zahiri, tahsîl-i hâsılı (zaten var olan bir şeyi elde etmeyi) emretmeyi hissettirmektedir; bunda ise şüphe yok ki muhallik (imkânsızlık) vardır. İşte bu sebeple müfessirler bu hususta iki görüşte toplanan vecihler zikretmişlerdir:
الْأَوَّلُ: أَنَّ المراد بقوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا الْمُسْلِمُونَ، ثُمَّ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ تَفْرِيعًا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا دُومُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَاثْبُتُوا عَلَيْهِ، وَحَاصِلُهُ يَرْجِعُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي الْمَاضِي وَالْحَاضِرِ آمِنُوا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلِهِ فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ [مُحَمَّدٍ: ١٩] مَعَ أَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ. وَثَانِيهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا عَلَى سَبِيلِ التَّقْلِيدِ آمِنُوا عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِدْلَالِ. وَثَالِثُهَا: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِحَسَبِ الِاسْتِدْلَالَاتِ الْجَمِيلَةِ آمِنُوا بِحَسَبِ الدَّلَائِلِ التَّفْصِيلِيَّةِ. وَرَابِعُهَا:
Birincisi: Allah Teâlâ'nın { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } kavlinden muradın Müslümanlar olmasıdır. Sonra bu görüşe binaen ayetin tefsirinde şu vecihler vardır: Birincisi: Bundan murat, "Ey iman edenler! İmanınızda devam edin ve onda sebat gösterin" demektir; neticesi şu manaya döner: "Ey geçmişte ve hâlihazırda iman edenler, gelecekte de iman edin!" Bunun benzeri, kendisi bunu zaten bildiği halde: { فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ } “Bil ki Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur” [Muhammed 19] buyurulmasıdır. İkincisi: "Ey taklit yoluyla iman edenler! Delile dayanarak iman edin." Üçüncüsü: "Ey icmâlî delillere göre iman edenler! Tafsilatlı delillere göre iman edin." Dördüncüsü:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِالدَّلَائِلِ التَّفْصِيلِيَّةِ باللَّه وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ آمِنُوا بِأَنَّ كُنْهَ عَظَمَةِ اللَّه لَا تَنْتَهِي إِلَيْهِ عُقُولُكُمْ، وَكَذَلِكَ أَحْوَالُ الْمَلَائِكَةِ وَأَسْرَارُ الْكُتُبِ وَصِفَاتُ الرُّسُلِ لَا تَنْتَهِي إِلَيْهَا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ عُقُولُنَا. وَخَامِسُهَا:
"Ey Allah'a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine tafsilatlı delillerle iman edenler! Allah'ın azametinin künhüne akıllarınızın erişemeyeceğine iman edin; nitekim aynı şekilde meleklerin hallerine, kitapların sırlarına ve peygamberlerin sıfatlarına da akıllarımız ayrıntılı olarak erişemez." Beşincisi:
رُوِيَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَحْبَارِ الْيَهُودِ جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّا نُؤْمِنُ بِكَ وَبِكِتَابِكَ وَبِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَعُزَيْرٍ، وَنَكْفُرُ بِمَا سِوَاهُ مِنَ الْكُتُبِ وَالرُّسُلِ، فَقَالَ ﷺ: بَلْ آمِنُوا باللَّه وَبِرُسُلِهِ وَبِمُحَمَّدٍ وبكتابه القرآن
Rivayet edildiğine göre Yahudi hahamlarından bir grup Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: "Ey Allah'ın Resulü! Biz sana, senin kitabına, Musa'ya, Tevrat'a ve Üzeyr'e iman ediyor, bunların dışındaki kitapları ve peygamberleri ise inkâr ediyoruz" dediler. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Aksine Allah'a, peygamberlerine, Muhammed'e ve onun kitabı olan Kur'an'a
وَبِكُلِّ كِتَابٍ كَانَ قَبْلَهُ، فَقَالُوا: لَا نَفْعَلُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَكُلُّهُمْ آمَنُوا.
ve ondan önceki her kitaba iman ediniz” buyurdu. Onlar: "Bunu yapmayız" dediler. Bunun üzerine bu ayet indi ve hepsi iman ettiler.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُخَاطَبِينَ بِقَوْلِهِ آمَنُوا لَيْسَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَفِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ تَفْرِيعًا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِمُوسَى وَالتَّوْرَاةِ وَعِيسَى وَالْإِنْجِيلِ آمِنُوا بِمُحَمَّدٍ وَالْقُرْآنِ. وَثَانِيهَا: أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ الْمُنَافِقِينَ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللِّسَانِ آمِنُوا بِالْقَلْبِ، وَيَتَأَكَّدُ هَذَا بِقَوْلِهِ تَعَالَى: مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ/ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ [الْمَائِدَةِ: ٤١] وَثَالِثُهَا:
İkinci Görüş: { آمَنُوا } kavliyle muhatap olanların Müslümanlar olmamasıdır. Bu görüşe binaen ayetin tefsirinde şu vecihler vardır: Birincisi: Hitabın Yahudilere ve Hristiyanlara yönelik olmasıdır; takdiri şöyledir: "Ey Musa'ya, Tevrat'a, İsa'ya ve İncil'e iman edenler! Muhammed'e ve Kur'an'a da iman edin." İkincisi: Hitabın münafıklara yönelik olmasıdır; takdiri şöyledir: "Ey diliyle iman edenler! Kalbinizle de iman edin." Bu husus Allah Teâlâ'nın: { مِنَ الَّذِينَ قالُوا آمَنَّا بِأَفْواهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِنْ قُلُوبُهُمْ } “...ağızlarıyla 'inandık' deyip de kalpleri inanmamış olanlardan...” [Mâide 41] kavliyle teyit edilir. Üçüncüsü:
أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ وَكَفَرُوا آخِرَهُ، وَالتَّقْدِيرُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهَارِ آمِنُوا أَيْضًا آخِرَهُ.
Gündüzün başında iman edip sonunda inkâr edenlere yönelik bir hitap olmasıdır; takdiri şöyledir: "Ey gündüzün başında iman edenler, onun sonunda da iman edin!"
وَرَابِعُهَا: أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ تَقْدِيرُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّاتِ وَالْعُزَّى آمِنُوا باللَّه، وَأَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ رَجَّحُوا الْقَوْلَ الْأَوَّلَ لِأَنَّ لَفْظَ الْمُؤْمِنِ لَا يَتَنَاوَلُ عِنْدَ الْإِطْلَاقِ إِلَّا الْمُسْلِمِينَ.
Dördüncüsü: Müşriklere bir hitap olmasıdır; takdiri şöyledir: "Ey Lât'a ve Uzzâ'ya inananlar! Allah'a iman edin." Ancak âlimlerin çoğu birinci görüşü tercih etmiştir; zira mümin lafzı mutlak olarak kullanıldığında sadece Müslümanları kapsar.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَالْبَاقُونَ (نَزَّلَ وَأَنْزَلَ) بِالْفَتْحِ، فَمَنْ ضَمَّ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ [الْأَنْعَامِ: ١١٤] وَمَنْ فَتَحَ فَحُجَّتُهُ قَوْلُهُ إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وقوله وَأَنْزَلْنا (إِلَيْكَ) الذِّكْرَ وَقَالَ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ: كِلَاهُمَا حَسَنٌ إِلَّا أَنَّ الضم أفخم كما في قوله وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ [هُودٍ: ٤٤] .
Üçüncü Mesele: İbn Kesîr, İbn Âmir ve Ebû Amr, { وَالْكِتابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلى رَسُولِهِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ } ibaresini meçhul sığasıyla (nuzzile ve unzile şeklinde) okumuşlardır; diğer kurrâ ise fetha ile (nezzele ve enzele şeklinde) okumuştur. Zamme ile [meçhul] okuyanın hücceti, Allah Teâlâ'nın: { لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “...insanlara kendilerine indirileni açıklayasın diye...” [Nahl 44] kavli ve diğer bir ayetteki: { وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, onun Rabbinden indirilmiş olduğunu bilirler” [En'âm 114] kavlidir. Fetha ile [malum] okuyanın hücceti ise: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz o Zikr'i (Kur'an'ı) biz indirdik” [Hicr 9] ve { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ } “Sana da bu Zikr'i indirdik” [Nahl 44] kavilleridir. Bazı âlimler şöyle demiştir: Her iki okuyuş da güzeldir; ancak Allah Teâlâ'nın: { وَقِيلَ يا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ } “Ve 'Ey yer, suyunu yut!' denildi” [Hûd 44] kavlinde olduğu gibi zamme ile [meçhul] okumak daha ihtişamlıdır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْإِيمَانِ بِأَرْبَعَةِ أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: باللَّه، وَثَانِيهَا: بِرَسُولِهِ، وَثَالِثُهَا:
Dördüncü Mesele: Bil ki O, bu ayette dört şeye iman etmeyi emretmiştir: Birincisi: Allah'a, ikincisi: Resulüne, üçüncüsü:
بِالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ، وَرَابِعُهَا: بِالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ، وَذَكَرَ فِي الْكُفْرِ أُمُورًا خَمْسَةً: فَأَوَّلُهَا الْكُفْرُ باللَّه، وَثَانِيهَا الْكُفْرُ بِمَلَائِكَتِهِ، وَثَالِثُهَا الْكُفْرُ بِكُتُبِهِ، وَرَابِعُهَا الْكُفْرُ بِرُسُلِهِ، وَخَامِسُهَا الْكُفْرُ بِالْيَوْمِ الْآخِرِ.
Resulüne indirdiği kitaba, dördüncüsü: Daha önce indirdiği kitaba. İnkâr (küfür) hususunda ise beş şey zikretmiştir: Birincisi Allah'ı inkâr, ikincisi meleklerini inkâr, üçüncüsü kitaplarını inkâr, dördüncüsü peygamberlerini inkâr ve beşincisi ahiret gününü inkârdır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “...şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüş olur” buyurmuştur. Bu ayette birtakım sorular vardır:
السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لِمَ قُدِّمَ فِي مَرَاتِبِ الْإِيمَانِ ذِكْرَ الرَّسُولِ عَلَى ذِكْرِ الْكِتَابِ، وَفِي مَرَاتِبِ الْكُفْرِ قَلَبَ الْقَضِيَّةَ؟
Birinci Soru: İmanın mertebelerinde peygamberin zikri kitabın zikrinden niçin öne geçirilmiş de inkârın mertebelerinde bu durumun tersi yapılmıştır?
الْجَوَابُ: لِأَنَّ فِي مَرْتَبَةِ النُّزُولِ مِنْ مَعْرِفَةِ الْخَالِقِ إِلَى الْخَلْقِ كَانَ الْكِتَابُ مُقَدَّمًا عَلَى الرَّسُولِ وَفِي مَرْتَبَةِ الْعُرُوجِ مِنَ الْخَلْقِ إِلَى الْخَالِقِ يَكُونُ الرَّسُولُ مُقَدَّمًا عَلَى الْكِتَابِ.
Cevap: Çünkü Yaratıcı'nın marifetinden mahlukata iniş (nüzul) mertebesinde kitap peygamberden öncedir; mahlukattan Yaratıcı'ya yükseliş (urûc) mertebesinde ise peygamber kitaptan öncedir.
السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ ذَكَرَ فِي مَرَاتِبِ الْإِيمَانِ أُمُورًا ثَلَاثَةً: الْإِيمَانَ باللَّه وَبِالرَّسُولِ وَبِالْكُتُبِ، وَذَكَرَ فِي مَرَاتِبِ الْكُفْرِ أُمُورًا خَمْسَةً: الْكُفْرَ باللَّه وَبِالْمَلَائِكَةِ وَبِالْكُتُبِ وَبِالرُّسُلِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ.
İkinci Soru: İmanın mertebelerinde niçin üç husus —Allah'a, Resulüne ve kitaplara iman— zikredilmiş de inkârın mertebelerinde beş husus —Allah'ı, melekleri, kitapları, peygamberleri ve ahiret gününü inkâr— zikredilmiştir?
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْإِيمَانَ باللَّه وَبِالرُّسُلِ وَبِالْكُتُبِ مَتَى حَصَلَ فَقَدْ حَصَلَ الْإِيمَانُ بِالْمَلَائِكَةِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ لَا مَحَالَةَ، إِذْ رُبَّمَا ادَّعَى الْإِنْسَانُ أَنَّهُ يُؤْمِنُ باللَّه وَبِالرُّسُلِ وَبِالْكُتُبِ، ثُمَّ إِنَّهُ يُنْكِرُ الْمَلَائِكَةَ وَيُنْكِرُ الْيَوْمَ الْآخِرَ، وَيَزْعُمُ أَنَّهُ يَجْعَلُ الْآيَاتِ الْوَارِدَةَ فِي الْمَلَائِكَةِ وَفِي الْيَوْمِ الْآخِرِ مَحْمُولَةً عَلَى التَّأْوِيلِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا لَا جَرَمَ نَصَّ أَنَّ مُنْكِرَ الْمَلَائِكَةِ وَمُنْكِرَ الْقِيَامَةِ كَافِرٌ باللَّه.
Cevap: Allah'a, peygamberlere ve kitaplara iman hâsıl olduğu zaman, meleklerle ahiret gününe iman da kaçınılmaz olarak hâsıl olur. Zira bazen insan Allah'a, peygamberlere ve kitaplara inandığını iddia eder, sonra da melekleri ve ahiret gününü inkâr edip melekler ve ahiret günü hakkında vârid olan ayetlerin teville anlaşılması gerektiğini ileri sürer. İşte bu ihtimal mevcut olduğu içindir ki melekleri inkâr edenin ve kıyameti inkâr edenin Allah'ı inkâr etmiş (kâfir) olduğunu açıkça belirtmiştir.
السُّؤَالُ الثَّالِثُ: كَيْفَ قِيلَ لِأَهْلِ الْكُتُبِ وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ مَعَ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا/ كَافِرِينَ بِالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بَلْ مُؤْمِنِينَ بِهِمَا؟
Üçüncü Soru: Ehl-i Kitap Tevrat ve İncil'i inkâr eden değil, aksine onlara inanan kimseler oldukları halde, onlara nasıl: { وَالْكِتابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ } “ve daha önce indirdiği kitaba [iman edin]” denilmiştir?