Binûn

Nisâ Suresi — 31. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ: وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : هُمَا مَصْدَرَانِ: الْأَوَّلُ: مُؤَكِّدٌ لِنَفْسِهِ، كأنه قال: وعد وعدا وحقا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِغَيْرِهِ، أَيْ حَقَّ ذَلِكَ حَقًّا.

Sonra: { وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا } “[Bu] Allah'ın hak olan vaadidir” buyurdu. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Bu ikisi iki mastardır. Birincisi kendini tekit edendir; sanki O, "bir vaat olarak vaat etti" demiştir. { حَقًّا } ise başkasını tekit eden bir mastardır; yani "bu, kesin olarak gerçekleşti" demektir.

ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا وَهُوَ تَوْكِيدٌ ثَالِثٌ بَلِيغٌ. وَفَائِدَةُ هَذِهِ التَّوْكِيدَاتِ مُعَارَضَةُ مَا ذَكَرَهُ الشَّيْطَانُ لِأَتْبَاعِهِ مِنَ الْمَوَاعِيدِ الْكَاذِبَةِ وَالْأَمَانِيِّ الْبَاطِلَةِ، وَالتَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ وَعْدَ اللَّه أَوْلَى بِالْقَبُولِ وَأَحَقُّ بِالتَّصْدِيقِ مِنْ قَوْلِ الشَّيْطَانِ الَّذِي لَيْسَ أَحَدٌ أَكْذَبَ مِنْهُ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا بِإِشْمَامِ الصَّادِ الزَّايَ، وَكَذَلِكَ كَلُّ صَادٍ سَاكِنَةٍ بَعْدَهَا دَالٌ فِي الْقُرْآنِ نَحْوَ قَصْدُ السَّبِيلِ [النَّحْلِ: ٩] فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ [الْحِجْرِ: ٩٤] وَالْقِيلُ: مَصْدَرُ قَالَ قولا وقيلا، وقال ابن السكيت: القيل والقال اسمان لا مصدران ثم قال تعالى:

Sonra: { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?” buyurdu ki bu, üçüncü beliğ bir tekittir. Bu tekitlerin faydası; şeytanın kendi tâbilerine zikrettiği yalan vaatler ve batıl kuruntulara karşı çıkmak, ayrıca Allah'ın vaadinin, kendisinden daha yalancısı olmayan şeytanın sözüne kıyasla kabule daha lâyık ve tasdike daha hak olduğunu tenbih etmektir. Hamza ve Kisâî, { أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا } ibaresini sâd harfini zâ harfine işmam ederek (hissettirerek) okumuşlardır. Kur'an'daki { قَصْدُ السَّبِيلِ } [Nahl: 9] ve { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } [Hicr: 94] gibi kendisinden sonra dâl harfi gelen her sakin sâd harfi de böyledir. el-Kîl (الْقِيلُ); kāle (قَالَ) fiilinin "kavlen ve kıylen" şeklindeki mastarıdır. İbnü's-Sikkît ise: "Kîl ve kâl iki isimdir, mastar değildir" demiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 123]

لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٢٣)

{ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur. Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir.” (123)

قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Allah Teâlâ'nın: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ وَلا أَمانِيِّ أَهْلِ الْكِتابِ } “[İş], ne sizin kuruntularınızla ne de Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla olur” kavli. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْأُمْنِيَّةُ أُفْعُولَةٌ مِنَ الْمُنْيَةِ، وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا اللَّفْظِ مَذْكُورٌ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى/ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ [الْحَجِّ: ٥٢] .

Birinci Mesele: Ümniyye (الْأُمْنِيَّةُ), münye (الْمُنْيَةِ) kökünden üf'ûle (أُفْعُولَة) veznindedir. Bu lafız hakkındaki sözün tamamı Allah Teâlâ'nın:/ { إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ } “...ancak o bir şey arzuladığı (okuduğu) zaman şeytan onun arzusuna (okuyuşuna bir şüphe) atıvermiştir” [Hac: 52] kavlinde zikredilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: (لَيْسَ) فِعْلٌ، فَلَا بُدَّ مِنَ اسْمٍ يَكُونُ هُوَ مُسْنَدًا إِلَيْهِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: لَيْسَ الثَّوَابُ الذي تقدم ذكره والوعد به في قوله سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي [النساء: ١٢٢] الْآيَةَ، بِأَمَانِيِّكُمْ وَلَا أَمَانِيِّ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَيْ لَيْسَ يُسْتَحَقُّ بِالْأَمَانِيِّ إِنَّمَا يُسْتَحَقُّ بِالْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ. الثَّانِي: لَيْسَ وَضْعُ الدِّينِ عَلَى أَمَانِيِّكُمْ. الثَّالِثُ:

İkinci Mesele: { لَيْسَ } bir fiildir; bu sebeple kendisine müsnedün ileyh (özne) olacak bir ismin bulunması gerekir. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: { سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي } “Onları altlarından [ırmaklar] akan cennetlere koyacağız” [Nisâ: 122] ayetinde daha önce zikri geçen ve vaat edilen sevap, sizin kuruntularınızla da Ehl-i Kitab'ın kuruntularıyla da değildir; yani kuruntularla hak edilmez, ancak iman ve salih amelle hak edilir. İkincisi: Dinin vaz'ı (hükümleri), sizin kuruntularınıza göre değildir. Üçüncüsü:

لَيْسَ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ بِأَمَانِيِّكُمْ، وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ إِسْنَادَ لَيْسَ إِلَى مَا هُوَ مَذْكُورٌ فِيمَا قَبْلُ أَوْلَى مِنْ إِسْنَادِهِ إِلَى مَا هُوَ غَيْرُ مَذْكُورٍ.

Sevap ve ceza sizin kuruntularınızla değildir. Birinci vecih daha evladır; çünkü { لَيْسَ } fiilinin daha önce zikredilmiş olana isnat edilmesi, zikredilmemiş olana isnat edilmesinden daha uygundur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ خِطَابٌ مَعَ مَنْ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ، وَأَمَانِيُّهُمْ أَنْ لَا يَكُونُ هُنَاكَ حَشْرٌ وَلَا نَشْرٌ وَلَا ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ، وَإِنِ اعْتَرَفُوا بِهِ لَكِنَّهُمْ يَصِفُونَ أَصْنَامَهُمْ بِأَنَّهَا شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّه، وَأَمَّا أَمَانِيُّ أَهْلِ الْكِتَابِ فَهُوَ قَوْلُهُمْ لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ

Üçüncü Mesele: { لَيْسَ بِأَمانِيِّكُمْ } “Ne sizin kuruntularınızla” kavlindeki hitap kime yöneliktir? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Bu, putperestlere bir hitaptır. Onların kuruntuları; haşir, neşir, sevap ve cezanın olmamasıdır; şayet bunu kabul etseler bile putlarını Allah katında şefaatçileri olarak nitelendirirler. Ehl-i Kitab'ın kuruntularına gelince, bu onların { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ

نَصارى

نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir”

[الْبَقَرَةِ: ١١١] وَقَوْلُهُمْ نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] فَلَا يُعَذِّبُنَا، وَقَوْلُهُمْ لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] .

[Bakara: 111] ve onların: "bize azap etmez" [zannıyla] { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [Mâide: 18] sözleri ile { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Sayılı birkaç gün dışında ateş bize asla dokunmayacaktır” [Bakara: 80] şeklindeki sözleridir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُ خِطَابٌ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، وَأَمَانِيُّهُمْ أَنْ يَغْفِرَ لَهُمْ وَإِنِ ارْتَكَبُوا الْكَبَائِرَ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، فَإِنَّهُ تَعَالَى يَخُصُّ بِالْعَفْوِ وَالرَّحْمَةِ مَنْ يَشَاءُ كَمَا قَالَ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ١١٦] وَرُوِيَ أَنَّهُ تَفَاخَرَ الْمُسْلِمُونَ وَأَهْلُ الْكِتَابِ فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ: نَبِيُّنَا قَبْلَ نَبِيِّكُمْ وَكِتَابُنَا قَبْلَ كِتَابِكُمْ، وَنَحْنُ أَوْلَى باللَّه مِنْكُمْ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: نَبِيُّنَا خَاتَمُ النَّبِيِّينَ، وَكِتَابُنَا نَاسِخُ الْكُتُبِ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ.

İkinci Görüş: Bu hitap Müslümanlaradır; onların kuruntuları ise büyük günah işleseler bile [Allah'ın] kendilerini bağışlayacağıdır. Fakat durum böyle değildir; çünkü Allah Teâlâ: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ: 116] buyurduğu gibi, af ve rahmeti dilediğine tahsis eder. Rivayet edildiğine göre Müslümanlar ile Ehl-i Kitap birbirlerine karşı övündüler. Ehl-i Kitap: "Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, kitabımız sizin kitabınızdan öncedir ve biz Allah'a sizden daha yakınız" dedi. Müslümanlar ise: "Bizim peygamberimiz peygamberlerin sonuncusudur, kitabımız da önceki kitapları nesh edendir" dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” buyurdu. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَعْفُو عَنْ شَيْءٍ مِنَ السَّيِّئَاتِ، وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: هَذَا يُشْكِلُ بِالصَّغَائِرِ فَإِنَّهَا مَغْفُورَةٌ قَالُوا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ. الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَامَّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ حُجَّةٌ، وَالثَّانِي: أَنَّ صَاحِبَ الصَّغِيرَةِ قَدِ انْحَبَطَ مِنْ ثَوَابِ طَاعَتِهِ بِمِقْدَارِ عِقَابِ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ، فَهَهُنَا قَدْ وَصَلَ جَزَاءُ تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ إِلَيْهِ.

Birinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kötülüklerden hiçbir şeyi affetmeyeceğine delalet eder. Bir kimsenin "Bu durum küçük günahlar açısından müşkil olur, zira onlar bağışlanmıştır" demeye hakkı yoktur. Onlar şöyle dediler: Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Âmm (genel ifade), tahsisten sonra da delildir. İkincisi: Küçük günah sahibinin itaat sevabından, o günahın cezası miktarında bir kısım boşa gitmiştir (düşmüştür); dolayısıyla burada o günahın cezası ona ulaşmış olmaktadır.

أَجَابَ أَصْحَابُنَا عَنْهُ بِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى عُمُومَاتِهِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] وَالَّذِي نَزِيدُهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ هَذَا الْجَزَاءِ مَا يَصِلُ إِلَى الْإِنْسَانِ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْغُمُومِ وَالْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ وَالْآلَامِ وَالْأَسْقَامِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا [الْمَائِدَةِ: ٣٨] سَمَّى ذَلِكَ الْقَطْعَ بِالْجَزَاءِ/ وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) buna şöyle cevap vermişlerdir: Genel ifadelerin incelenmesi Allah Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Evet, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” [Bakara: 81] kavlinin tefsirinde daha önce geçmişti. Bu ayette ilave edeceğimiz hususlar ise şu vecihlerdir: Birincisi: Bu cezadan muradın, dünyada insana isabet eden kederler, tasalar, hüzünler, acılar ve hastalıklar olması neden caiz olmasın? Zikrettiğimiz şeyin doğruluğuna Kur'an ve haber (hadis) delalet eder. Kur'an'a gelince; o, Allah Teâlâ'nın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما جَزاءً بِما كَسَبا } “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının, yaptıklarına bir karşılık olarak ellerini kesin” [Mâide: 38] kavlidir ki O, bu el kesmeyi ceza (karşılık) olarak isimlendirmiştir./ Habere gelince; o da

رُوِيَ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: كَيْفَ الصَّلَاحُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ؟ فَقَالَ غَفَرَ اللَّه لَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ أَلَسْتَ تَمْرَضُ، أَلَيْسَ يُصِيبُكَ الْأَذَى فَهُوَ مَا تُجْزَوْنَ.

rivayet edildiğine göre bu ayet indiğinde Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: "Bu ayetten sonra kurtuluş nasıl olur?" demiş; [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de]: "Allah seni bağışlasın ey Ebû Bekir! Sen hastalanmaz mısın, sana eziyet/sıkıntı isabet etmez mi? İşte bu, kendisiyle cezalandırıldığınız (karşılığını aldığınız) şeydir" buyurmuştur.

وَعَنْ عَائِشَةَ ﵂ أَنَّ رَجُلًا قَرَأَ هَذِهِ الْآيَةَ فَقَالَ:

Âişe radıyallâhu anhâ'dan [rivayet edildiğine göre] bir adam bu ayeti okuyup şöyle demiştir:

أَنُجْزَى بِكُلِّ مَا نَعْمَلُ لَقَدْ هَلَكْنَا، فَبَلَغَ النَّبِيَّ ﷺ كَلَامُهُ فَقَالَ: يُجْزَى الْمُؤْمِنُ فِي الدُّنْيَا بِمُصِيبَتِهِ فِي جَسَدِهِ وَمَا يُؤْذِيهِ،

"Yaptığımız her şeyle cezalandırılacak mıyız? O takdirde helak olduk!" Onun bu sözü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşınca şöyle buyurdu: "Mümin, bedenine gelen musibet ve kendisine eziyet veren şeylerle dünyada cezalandırılır (karşılığını görür)."

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ﵁: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بَكَيْنَا وَحَزِنَّا وَقُلْنَا: يَا رَسُولَ اللَّه مَا أَبْقَتْ هَذِهِ الْآيَةُ لَنَا شَيْئًا، فَقَالَ ﵊: «أبشروا فإنه لا يصيب أحدا مِنْكُمْ مُصِيبَةٌ فِي الدُّنْيَا إِلَّا جَعَلَهَا اللَّه لَهُ كَفَّارَةً حَتَّى الشَّوْكَةُ الَّتِي تَقَعُ فِي قَدَمِهِ» .

Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan [şöyle rivayet edilmiştir]: Bu ayet indiğinde ağladık, hüzünlendik ve: "Ey Allah'ın Resûlü, bu ayet bize hiçbir şey bırakmadı!" dedik. Bunun üzerine [Aleyhisselâm] şöyle buyurdu: "Müjdelenin! Zira dünyada sizden birine bir musibet isabet ettiğinde —ayağına batan bir diken dahi olsa— Allah bunu onun için mutlaka bir kefaret kılar."

الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: هَبْ أَنَّ ذَلِكَ الْجَزَاءَ إِنَّمَا يَصِلُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَكِنْ لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْصُلَ الْجَزَاءُ بِنَقْصِ ثَوَابِ إِيمَانِهِ وَسَائِرِ طَاعَاتِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ وَالْمَعْقُولُ.

Cevapta İkinci Vecih: Farz edelim ki bu ceza onlara ancak kıyamet gününde ulaşsın; fakat cezanın, kişinin imanının ve diğer itaatlerinin sevabının eksiltilmesiyle gerçekleşmesi neden caiz olmasın? Buna Kur'an, haber (hadis) ve akıl delalet eder.

أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هود: ١١٤] .

Kur'an'a gelince; Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd: 114] kavlidir.

وَأَمَّا الْخَبَرُ: فَمَا

Habere gelince; o da

رَوَى الْكَلْبِيُّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ شَقَّتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ مَشَقَّةً شَدِيدَةً، وَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّه وَأَيُّنَا لَمْ يعمل سوأ فَكَيْفَ الْجَزَاءُ، فَقَالَ ﵊: «إِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ عَلَى الطَّاعَةِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ وَعَلَى الْمَعْصِيَةِ الْوَاحِدَةِ عُقُوبَةً وَاحِدَةً فَمَنْ جُوزِيَ بِالسَّيِّئَةِ نَقَصَتْ وَاحِدَةٌ مِنْ عَشَرَةٍ وَبَقِيَتْ لَهُ تِسْعُ حَسَنَاتٍ فَوَيْلٌ لِمَنْ غَلَبَتْ آحَادُهُ أَعْشَارَهُ» .

Kelbî'nin Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet indiğinde Müslümanlara pek ağır geldi ve: "Ey Allah'ın Resûlü, hangimiz kötülük işlemedi ki? Ceza (karşılık) nasıl olacak?" dediler. Bunun üzerine [Aleyhisselâm] şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Teâlâ bir itaate on sevap, bir günaha ise bir tek ceza vadetmiştir. Dolayısıyla kötülükle cezalandırılan kimseden on [sevaptan] bir tanesi eksilir ve geriye dokuz sevabı kalır. Birlikleri (tek tek günahları) onluklarını (kat kat sevaplarını) geçen kimsenin vay haline!"

وَأَمَّا الْمَعْقُولُ: فَهُوَ أَنَّ ثَوَابَ الْإِيمَانِ وَجَمِيعَ الطَّاعَاتِ أَعْظَمُ لَا مَحَالَةَ مِنْ عِقَابِ الْكَبِيرَةِ الْوَاحِدَةِ والعدل

Akla gelince; imanın ve bütün itaatlerin sevabı, şüphesiz tek bir büyük günahın cezasından daha büyüktür. Adalet ise

يَقْتَضِي أَنْ يُحَطَّ مِنَ الْأَكْثَرِ مِثْلُ الْأَقَلِّ، فَيَبْقَى حِينَئِذٍ مِنَ الْأَكْثَرِ شَيْءٌ زَائِدٌ فَيَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِسَبَبِ تِلْكَ الزِّيَادَةِ.

çok olandan az olanın misli kadarının düşürülmesini gerektirir. Bu durumda çok olandan geriye fazla bir miktar kalır ve o fazlalık sebebiyle cennete girer.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي الْكُفَّارِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ [النِّسَاءِ: ١٢٤] فَالْمُؤْمِنُ الَّذِي أَطَاعَ اللَّه سَبْعِينَ سَنَةً ثُمَّ شَرِبَ قَطْرَةً مِنَ الْخَمْرِ فَهُوَ مُؤْمِنٌ قَدْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَقَوْلُهُمْ: خَرَجَ عَنْ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا فَهُوَ بَاطِلٌ لِلدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، مِثْلُ قَوْلِهِ وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا إِلَى قَوْلِهِ فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى [الْحُجُرَاتِ: ٩] سَمَّى الْبَاغِيَ حَالَ كَوْنِهِ بَاغِيًا مؤمنا، وقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] سَمَّى صَاحِبَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ مُؤْمِنًا، وقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ [التَّحْرِيمِ: ٨] سَمَّاهُ مُؤْمِنًا حَالَ مَا أَمَرَهُ بِالتَّوْبَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَإِذَا كَانَ مُؤْمِنًا كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ حُجَّةً فِي أَنَّ الْمُؤْمِنَ الَّذِي يَكُونُ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ مَخْصُوصًا بِأَهْلِ الْكُفْرِ.

Cevapta Üçüncü Vecih: Bu ayet ancak kâfirler hakkında inmiştir. Zikrettiğimiz hususa delalet eden şey, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra şöyle buyurmasıdır: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ } “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler” [Nisâ: 124]. Yetmiş yıl Allah'a itaat edip sonra bir damla içki içen mümin, salih ameller işlemiş bir mümindir. Dolayısıyla bu ayetin hükmü gereğince onun cennete gireceğine kesin olarak hükmetmek vacip olur. Onların (Mu'tezile'nin): "O mümin olmaktan çıkmıştır" sözü ise büyük günah işleyenin mümin olduğuna delalet eden deliller sebebiyle batıldır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا } “Eğer müminlerden iki grup birbiriyle savaşırlarsa...” ifadesinden { فَإِنْ بَغَتْ إِحْداهُما عَلَى الْأُخْرى } “...eğer biri diğerine haksızca saldırırsa” [Hucurât: 9] kavline kadar olan yerde, saldırganı saldırgan olduğu halde mümin olarak isimlendirmiştir. Yine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” [Bakara: 178] buyurarak kasten ve haksızca adam öldüreni mümin olarak isimlendirmiştir. Yine { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah'a tövbe edin” [Tahrîm: 8] buyurarak tövbe etmesini emrettiği anda onu mümin olarak isimlendirmiştir. Böylece büyük günah işleyenin mümin olduğu sabit olmuştur. O mümin olunca, Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ } kavli, büyük günah sahibi olan müminin cennet ehlinden olduğuna bir delil olur. Dolayısıyla O'nun: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” kavlinin küfür ehline tahsis edilmiş olması vacip olur.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ فِي الْجَوَابِ: هَبْ أَنَّ النَّصَّ يَعُمُّ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ، وَلَكِنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] أَخَصُّ مِنْهُ وَالْخَاصُّ مُقَدَّمٌ عَلَى الْعَامِّ، وَلِأَنَّ إِلْحَاقَ التَّأْوِيلِ بِعُمُومَاتِ الْوَعِيدِ أَوْلَى مِنْ إِلْحَاقِهِ بِعُمُومَاتِ الْوَعْدِ لِأَنَّ الْوَفَاءَ بِالْوَعْدِ كَرَمٌ، وَإِهْمَالَ الْوَعِيدِ وَحَمْلَهُ عَلَى التَّأْوِيلِ بِالتَّعْرِيضِ جُودٌ وَإِحْسَانٌ.

Cevapta Dördüncü Vecih: Farz edelim ki nass hem mümini hem de kâfiri kapsasın; fakat Allah Teâlâ'nın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” [Nisâ: 48] kavli bundan daha hastır (özeldir) ve hâs (özel) olan âmm (genel) olana takdim edilir. Ayrıca tehdit ifade eden umumi nasslara tevîl iliştirmek, vaad ifade eden umumi nasslara tevîl iliştirmekten daha evladır; çünkü vaadi yerine getirmek keremdir; tehdidi ise uygulamamak ve onu ta'riz (dolaylı anlatım) yoluyla tevîle hamletmek cömertlik ve ihsandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الشَّرَائِعِ لِأَنَّ قَوْلَهُ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمُحَرَّمَاتِ، فَدَخَلَ فِيهِ مَا صَدَرَ عَنِ الْكُفَّارِ مِمَّا هُوَ مُحَرَّمٌ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ قَوْلُهُ يُجْزَ بِهِ يَدُلُّ عَلَى وُصُولِ جَزَاءِ كُلِّ ذَلِكَ إِلَيْهِمْ.

İkinci Mesele: Bu ayet, kâfirlerin şeriatın füruuyla (ameli hükümleriyle) muhatap olduklarına delalet etmiştir; çünkü O'nun: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً } “Kim bir kötülük yaparsa” kavli bütün haramları kapsar. Dolayısıyla kâfirlerden sâdır olan ve İslam dininde haram kılınan şeyler de buna dâhildir. Sonra O'nun: { يُجْزَ بِهِ } “onunla cezalandırılır” kavli, bütün bunların cezasının onlara ulaşacağına delalet eder.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْجَزَاءُ عِبَارَةً عَمَّا يَصِلُ إِلَيْهِمْ مِنَ الْهُمُومِ وَالْغُمُومِ فِي الدُّنْيَا.

Eğer: "Bu cezanın, dünyada onlara ulaşan tasa ve kederlerden ibaret olması neden caiz olmasın?" denilirse,

قُلْنَا: إِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَصِلَ جَزَاءُ أَعْمَالِهِمُ الْحَسَنَةِ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا إِذْ لَا سَبِيلَ إِلَى إِيصَالِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ إِلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ تَنَعُّمُهُمْ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرَ ولذاتهم هاهنا أَكْمَلَ، وَلِذَلِكَ

Deriz ki: Onların güzel amellerinin karşılığının dünyada kendilerine ulaşması kaçınılmazdır; zira bu karşılığın onlara ahirette ulaştırılmasına imkân yoktur. Durum böyle olunca bu, onların dünyadaki nimetlenmelerinin daha çok ve buradaki lezzetlerinin daha kâmil olmasını iktiza eder. Bundan dolayı

قَالَ ﵊: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ»

[Aleyhisselâm] şöyle buyurmuştur: "Dünya müminin zindanı, kâfirin ise cennetidir."

وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ جَزَاءَ أَفْعَالِهِمُ الْمَحْظُورَةِ تَصِلُ إِلَيْهِمْ فِي الدُّنْيَا، فَوَجَبَ الْقَوْلُ بِوُصُولِ ذَلِكَ الْجَزَاءِ إِلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ.

Durum böyle olunca, onların yasak fiillerinin cezasının kendilerine dünyada ulaştığını söylemek imkânsız olur; dolayısıyla bu cezanın onlara ahirette ulaşacağını söylemek vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ فَاعِلٌ، وَدَلَّتْ أَيْضًا عَلَى أَنَّهُ بِعَمَلِ السُّوءِ يَسْتَحِقُّ الْجَزَاءَ، وَإِذَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى مَجْمُوعِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ اللَّه غَيْرُ خَالِقٍ لِأَفْعَالِ الْعِبَادِ، وَذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ عَمَلًا لِلْعَبْدِ امْتَنَعَ كَوْنُهُ عَمَلًا للَّه تَعَالَى لِاسْتِحَالَةِ حُصُولِ مَقْدُورٍ واحد بِقَادِرَيْنِ، وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى لَمَا اسْتَحَقَّ الْعَبْدُ عَلَيْهِ جَزَاءً الْبَتَّةَ وَذَلِكَ بَاطِلٌ، لَأَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ يَسْتَحِقُّ الْجَزَاءَ عَلَى عَمَلِهِ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْكَلَامَ عَلَى هَذَا النَّوْعِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ مُكَرَّرٌ في هذا الكتاب.

Üçüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Ayet kulun fâil (yapan) olduğuna ve kötülük işlemesi sebebiyle cezayı hak ettiğine delalet etmiştir. Ayet bu iki hususun toplamına delalet edince, Allah'ın kulların fiillerinin yaratıcısı olmadığına da delalet etmiş olur. Bu da iki vechiledir: Birincisi: Bu, kulun ameli olunca, tek bir makdûrun (güç yetirilen fiilin) iki kâdir (güç sahibi) tarafından meydana gelmesi imkânsız olduğundan Allah Teâlâ'nın ameli olması imkânsızdır. İkincisi: Şayet Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana gelseydi, kul bunun karşılığında kesinlikle cezayı hak etmezdi; oysa bu batıldır, zira ayet kulun kendi ameli sebebiyle cezayı hak ettiğine delalet etmektedir. Bil ki bu tür istidlaller hakkındaki inceleme bu kitapta mükerreren geçmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَجِدْ لَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Ve o, kendisi için Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilir” buyurdu.

قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى نَفْيِ الشَّفَاعَةِ، وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا قُلْنَا إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ. وَالثَّانِي: أَنَّ شَفَاعَةَ الْأَنْبِيَاءِ وَالْمَلَائِكَةِ فِي حَقِّ الْعُصَاةِ إِنَّمَا تَكُونُ بِإِذْنِ اللَّه تَعَالَى، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلَا وَلِيَّ

Mu'tezile: "Ayet şefaatin nefyine (olmadığına) delalet etmiştir" dedi. Cevap iki vechiledir: Birincisi: Biz bu ayetin kâfirler hakkında olduğunu söylemiştik. İkincisi: Peygamberlerin ve meleklerin günahkârlar hakkındaki şefaati ancak Allah Teâlâ'nın izniyle olur. Durum böyle olunca hiçbir kimse için

لِأَحَدٍ وَلَا نَصِيرَ لِأَحَدٍ إِلَّا اللَّه ﷾ ثم قال تعالى:

Allah azze ve celle'den başka ne bir dost ne de bir yardımcı vardır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٤]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 124]

وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً (١٢٤)

{ وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلا يُظْلَمُونَ نَقِيراً } “Erkek veya kadın, her kim mümin olarak salih ameller işlerse, işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar.” (124)

قَالَ مَسْرُوقٌ: لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النساء: ١٢٣] قَالَ أَهْلُ الْكِتَابِ لِلْمُسْلِمِينَ: نَحْنُ وَأَنْتُمْ سَوَاءٌ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِلَى قَوْلِهِ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Mesrûk şöyle demiştir: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır” [Nisâ: 123] kavli inince, Ehl-i Kitap Müslümanlara: "Biz de siz de biriz (eşitiz)" dediler. Bunun üzerine bu ayetten { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً } kavline kadar olan kısım indi. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ يُدْخَلُونَ الْجَنَّةَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ وَفِي حم الْمُؤْمِنِ، وَالْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ في هذه السورة جَمِيعًا عَلَى أَنَّ الدُّخُولَ مُضَافٌ إِلَيْهِمْ، وَكِلَاهُمَا حَسَنٌ، وَالْأَوَّلُ أَحْسَنُ لِأَنَّهُ أَفْخَمُ، وَيَدُلُّ عَلَى مُثِيبٍ أَدْخَلَهُمُ الْجَنَّةَ وَيُوَافِقُ وَلا يُظْلَمُونَ وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ فَهِيَ مُطَابِقَةٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ [الزُّخْرُفِ: ٧٠] وَلِقَوْلِهِ ادْخُلُوها بِسَلامٍ [الحجر: ٤٦] [ق: ٣٤] واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci Mesele: İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir, meçhul fiil kalıbında olmak üzere yâ'nın dammesi ve hā'nın fethasıyla { يُدْخَلُونَ الْجَنَّةَ } şeklinde okumuşlardır; Meryem Suresi'nde ve Hâmîm Mü'min Suresi'nde de böyledir. Diğer kıraat imamları ise bu surede bütünüyle, girme eylemi kendilerine isnat edilecek şekilde yâ'nın fethası ve hā'nın dammesiyle [yedhulûne şeklinde] okumuşlardır. Her iki okuyuş da güzeldir; birincisi daha güzeldir çünkü daha görkemlidir, onları cennete koyan bir mükâfat vericiye delalet eder ve { وَلا يُظْلَمُونَ } kavliyle uyum sağlar. İkinci kıraate gelince, o da Allah Teâlâ'nın: { ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ } “Siz ve eşleriniz cennete girin” [Zuhruf: 70] ve { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } “Oraya esenlikle girin” [Hicr: 46; Kâf: 34] kavillerine uygundur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالُوا: الْفَرْقُ بَيْنَ (مَنِ) الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ أَنَّ الْأُولَى لِلتَّبْعِيضِ، وَالْمُرَادُ مَنْ يَعْمَلْ بَعْضَ الصَّالِحَاتِ لِأَنَّ أَحَدًا لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَعْمَلَ جَمِيعَ الصَّالِحَاتِ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ إِذَا عَمِلَ بَعْضَهَا حَالَ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا اسْتَحَقَّ الثَّوَابَ.

İkinci Mesele: Şöyle demişlerdir: Birinci (min / مِنْ) ile ikinci arasındaki fark şudur: Birincisi teb'îz (kısmilik) içindir; murat ise "salih amellerin bir kısmını işleyen kimse"dir. Çünkü hiç kimse salih amellerin tamamını işlemeye güç yetiremez; bilakis murat, mümin olduğu halde bunların bir kısmını işlediği takdirde sevabı hak edeceğidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لَا يَبْقَى مُخَلَّدًا فِي النَّارِ، بَلْ يُنْقَلُ إِلَى الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ مُؤْمِنٌ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ إِذَا كَانَ قَدْ صَلَّى وَصَامَ وَحَجَّ وَزَكَّى وَجَبَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ، وَلَزِمَ بِحُكْمِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وَعِيدِ الْفُسَّاقِ أَنْ يَدْخُلَ النَّارَ، فَأَمَّا أَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ ثُمَّ يُنْقَلَ إِلَى النَّارِ فَذَلِكَ بَاطِلٌ بِالْإِجْمَاعِ، أَوْ يَدْخُلُ النَّارَ ثُمَّ يُنْقَلُ إِلَى الْجَنَّةِ فَذَلِكَ هُوَ الْحَقُّ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu ayet, büyük günah işleyenin ateşte ebedî kalmayıp aksine cennete nakledileceğine dair en güçlü delillerdendir. Bunun sebebi şudur: Biz büyük günah işleyenin mümin olduğunu açıkladık. Bu sabit olunca deriz ki: Büyük günah işleyen kimse şayet namaz kılmış, oruç tutmuş, hacca gitmiş ve zekât vermişse bu ayetin hükmü gereğince cennete girmesi vacip olur; fasıkların tehdidine delalet eden ayetlerin hükmü gereğince de ateşe girmesi gerekir. Cennete girip sonra ateşe nakledilmesi ise icma ile batıldır; ateşe girip sonra cennete nakledilmesi ise kaçınılmaz olan hakkın ta kendisidir. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: النَّقِيرُ: نُقْرَةٌ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ مِنْهَا تَنْبُتُ النَّخْلَةُ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَا يُنْقَصُونَ قَدْرَ مَنْبِتِ النَّوَاةِ.

Üçüncü Mesele: Nakîr (النَّقِيرُ): Hurma çekirdeğinin sırtında bulunan ve hurma ağacının kendisinden bittiği küçük çukurdur. Mana ise, hurma çekirdeğinin filiz yeri kadar bile [haklarından] eksiltilmeyecekleridir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ خَصَّ اللَّه الصَّالِحِينَ بِأَنَّهُمْ لَا يُظْلَمُونَ مَعَ أَنَّ غَيْرَهُمْ كَذَلِكَ كَمَا قَالَ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فُصِّلَتْ: ٤٦] وَقَالَ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ [آلِ عِمْرَانَ: ١٠٨] .

Eğer: "Allah Teâlâ: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” [Fussilet: 46] ve { وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعالَمِينَ } “Allah âlemlere hiçbir zulüm dilemez” [Âl-i İmrân: 108] buyurduğu halde, başkaları da böyle olduğu halde nasıl oldu da salihleri zulme uğratılmamakla tahsis etti?" denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الرَّاجِعُ فِي قَوْلِهِ وَلا يُظْلَمُونَ عَائِدًا إِلَى عُمَّالِ السُّوءِ/ وَعُمَّالِ الصَّالِحَاتِ جَمِيعًا، وَالثَّانِي: أَنَّ كُلَّ مَا لَا يَنْقُصُ عَنِ الثَّوَابِ كَانَ بِأَنْ لَا يَزِيدَ فِي الْعِقَابِ أَوْلَى هَذَا هُوَ الْحُكْمُ فِيمَا بَيْنَ الْخَلْقِ، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى هذا الحكم على وفق تعارف الخلق.

Cevap iki vechiledir: Birincisi: { وَلا يُظْلَمُونَ } kavlindeki zamirin hem kötülük işleyenlere/ hem de salih ameller işleyenlerin tümüne dönmesidir. İkincisi: Sevaptan eksiltmeyen her şeyin cezayı artırmaması daha evladır; mahlûkat arasındaki hüküm de böyledir. Dolayısıyla Allah Teâlâ bu hükmü, mahlûkatın birbirleri arasındaki örfüne uygun olarak zikretmiştir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٢٥ الى ١٢٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 125-126]

وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً (١٢٥) وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً (١٢٦)

{ وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلاً وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “İyilik eden biri olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir? Allah İbrahim'i dost edinmiştir. (125) Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatandır.” (126)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَطَ حُصُولَ النَّجَاةِ وَالْفَوْزَ بِالْجَنَّةِ بِكَوْنِ الْإِنْسَانِ مُؤْمِنًا شَرَحَ الْإِيمَانَ وَبَيَّنَ فَضْلَهُ مِنْ

[Allah Teâlâ'nın: { وَمَنْ أَحْسَنُ دِيناً مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً } “İyilik eden biri olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim eden ve hanîf olarak İbrahim'in dinine uyan kimseden din bakımından daha güzel kim olabilir?” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ, kurtuluşa ermeyi ve cenneti kazanmayı insanın mümin olması şartına bağlayınca, imanı şerh etmiş ve onun faziletini şu iki

وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ الدِّينُ الْمُشْتَمِلُ عَلَى إِظْهَارِ كَمَالِ الْعُبُودِيَّةِ وَالْخُضُوعِ وَالِانْقِيَادِ للَّه تَعَالَى، وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّهُ الدِّينُ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ إِبْرَاهِيمُ ﵊، وَكُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ سَبَبٌ مُسْتَقِلٌّ بِالتَّرْغِيبِ فِي دِينِ الْإِسْلَامِ.

vecihle açıklamıştır: Birincisi: Onun Allah Teâlâ'ya karşı kulluğun, boyun eğişin ve teslimiyetin kemalini ortaya koymayı içeren din olmasıdır. İkincisi: Onun İbrahim aleyhisselâm'ın üzerinde bulunduğu din olmasıdır. Bu iki vechinden her biri, İslam dinine teşvikte müstakil birer sebeptir.

أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: فَاعْلَمْ أَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ مَبْنِيٌّ عَلَى أَمْرَيْنِ: الِاعْتِقَادُ وَالْعَمَلُ: أَمَّا الِاعْتِقَادُ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أَسْلَمَ وَجْهَهُ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِسْلَامَ هُوَ الِانْقِيَادُ وَالْخُضُوعُ. وَالْوَجْهُ أَحْسَنُ أَعْضَاءِ الْإِنْسَانِ، فَالْإِنْسَانُ إِذَا عَرَفَ بِقَلْبِهِ رَبَّهُ وَأَقَرَّ بِرُبُوبِيَّتِهِ وَبِعُبُودِيَّةِ نَفْسِهِ فَقَدْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ للَّه، وَأَمَّا الْعَمَلُ فَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَيَدْخُلُ فِيهِ فِعْلُ الْحَسَنَاتِ وَتَرْكُ السَّيِّئَاتِ، فَتَأَمَّلْ فِي هَذِهِ اللَّفْظَةِ الْمُخْتَصَرَةِ وَاحْتِوَائِهَا عَلَى جَمِيعِ الْمَقَاصِدِ وَالْأَغْرَاضِ، وَأَيْضًا فَقَوْلُهُ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ يُفِيدُ الْحَصْرَ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَسْلَمَ نَفْسَهُ للَّه، وَمَا أَسْلَمَ لِغَيْرِ اللَّه وَهَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ كَمَالَ الْإِيمَانِ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ تَفْوِيضِ جَمِيعِ الْأُمُورِ إِلَى الْخَالِقِ وَإِظْهَارِ التَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ، وَأَيْضًا فَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى فَسَادِ طَرِيقَةِ مَنِ اسْتَعَانَ بِغَيْرِ اللَّه، فَإِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسْتَعِينُونَ بِالْأَصْنَامِ وَيَقُولُونَ: هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّه، وَالدَّهْرِيَّةُ وَالطَّبِيعِيُّونَ يَسْتَعِينُونَ. بِالْأَفْلَاكِ وَالْكَوَاكِبِ وَالطَّبَائِعِ وَغَيْرِهَا، وَالْيَهُودُ كَانُوا يَقُولُونَ فِي دَفْعِ عِقَابِ الْآخِرَةِ عَنْهُمْ: أَنَّهُمْ مِنْ أَوْلَادِ الْأَنْبِيَاءِ، وَالنَّصَارَى كَانُوا يَقُولُونَ: ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ، فَجَمِيعُ الْفِرَقِ قَدِ اسْتَعَانُوا بِغَيْرِ اللَّه. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ مَا أَسْلَمَتْ وُجُوهُهُمْ للَّه لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَ الطَّاعَةَ الْمُوجِبَةَ لِثَوَابِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، وَالْمَعْصِيَةَ الْمُوجِبَةَ لِعِقَابِهِمْ مِنْ أَنْفُسِهِمْ، فَهُمْ فِي/ الْحَقِيقَةِ لَا يَرْجُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَلَا يَخَافُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ، وَأَمَّا أَهْلُ السُّنَّةِ الَّذِينَ فَوَّضُوا التَّدْبِيرَ وَالتَّكْوِينَ وَالْإِبْدَاعَ وَالْخَلْقَ إِلَى الْحَقِّ ﷾، وَاعْتَقَدُوا أَنَّهُ لَا مُوجِدَ وَلَا مُؤَثِّرَ إِلَّا اللَّه فَهُمُ الَّذِينَ أَسْلَمُوا وُجُوهَهُمْ للَّه وَعَوَّلُوا بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى فَضْلِ اللَّه، وَانْقَطَعَ نَظَرُهُمْ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ مَا سِوَى اللَّه.

Birinci Vechihe gelince: Bil ki İslam dini iki esas üzerine kuruludur: İtikat ve amel. İtikada gelince; { أَسْلَمَ وَجْهَهُ } “[kim] yüzünü (özünü) teslim ederse” kavliyle buna işaret edilmiştir. Çünkü İslam; boyun eğmek ve teslim olmaktır. Yüz ise insanın en şerefli/en güzel organıdır. İnsan kalbiyle Rabbini tanıdığı, O'nun rubûbiyyetini ve kendi kulluğunu ikrar ettiği zaman yüzünü Allah'a teslim etmiş olur. Amele gelince; { وَهُوَ مُحْسِنٌ } “iyilik eden biri olarak” kavliyle buna işaret edilmiştir ki iyilikleri yapmak ve kötülükleri terk etmek buna dâhildir. Bu muhtasar lafza ve onun bütün maksat ve gayeleri nasıl kuşattığına bir bak! Ayrıca { أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ } “yüzünü Allah'a teslim etti” kavli hasr (tahsis) ifade eder; bunun manası, o kimsenin kendisini Allah'a teslim ettiği ve Allah'tan başkasına teslim olmadığıdır. Bu da imanın kemalinin ancak bütün işleri Yaratıcı'ya havale etmek ve havl ile kuvvetten teberrî ettiğini (kendi güç ve kudretinden soyutlandığını) ortaya koymakla gerçekleşeceğine bir tenbihtir. Yine bunda, Allah'tan başkasından yardım dileyen kimsenin yolunun bozukluğuna da bir tenbih vardır. Zira müşrikler putlardan yardım diliyor ve "Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir" diyorlardı; dehrîler (materyalistler) ve tabiatçılar ise feleklerden, yıldızlardan, tabiatlardan ve diğer şeylerden yardım diliyorlardı; Yahudiler ahiret azabını kendilerinden savma hususunda peygamberlerin evlatları olduklarını söylüyorlardı; Hristiyanlar ise [Allah'ın] "üçün üçüncüsü" olduğunu söylüyorlardı. Dolayısıyla bütün fırkalar Allah'tan başkasından yardım dilemişlerdir. Mu'tezile'ye gelince; onlar hakikatte yüzlerini Allah'a teslim etmemişlerdir; çünkü onlar sevaplarını gerektiren itaati de cezalarını gerektiren masiyeti de kendilerinden bilirler. Dolayısıyla onlar/ hakikatte ancak kendilerinden ümit eder ve ancak kendilerinden korkarlar. Tedbiri, tekvîni, icadı ve yaratmayı Hak Teâlâ azze ve celle'ye havale eden, Allah'tan başka hiçbir var edici ve müessir olmadığına inanan Ehl-i Sünnet ise yüzlerini Allah'a teslim eden, bütünüyle Allah'ın lütfuna dayanan ve bakışlarını Allah'tan gayrı her şeyden kesen kimselerdir.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي فِي بَيَانِ فَضِيلَةِ الْإِسْلَامِ: وَهُوَ أَنَّ مُحَمَّدًا ﵊ إِنَّمَا دَعَا الْخَلْقَ إِلَى دِينِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، فَلَقَدِ اشْتُهِرَ عِنْدَ كُلِّ الْخَلْقِ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ مَا كَانَ يَدْعُو إِلَّا إِلَى اللَّه تَعَالَى كما قال:

İslam'ın faziletinin beyanındaki ikinci vecheye gelince: O da Muhammed aleyhisselâm'ın insanları ancak İbrahim aleyhisselâm'ın dinine davet etmiş olmasıdır. Bütün insanlar nezdinde meşhurdur ki İbrahim aleyhisselâm, nitekim şöyle buyurduğu gibi, sadece Allah Teâlâ'ya davet etmekteydi:

إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ [الْأَنْعَامِ: ١٩] وَمَا كَانَ يَدْعُو إِلَى عِبَادَةِ فَلَكٍ وَلَا طَاعَةِ كَوْكَبٍ وَلَا سَجْدَةِ صَنَمٍ وَلَا اسْتِعَانَةٍ بِطَبِيعَةٍ، بَلْ كَانَ دِينُهُ الدَّعْوَةَ إِلَى اللَّه وَالْإِعْرَاضَ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى اللَّه وَدَعْوَةُ مُحَمَّدٍ ﵊ قَدْ كَانَ قَرِيبًا مِنْ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي الْخِتَانِ وَفِي الْأَعْمَالِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْكَعْبَةِ: مِثْلُ الصَّلَاةِ إِلَيْهَا وَالطَّوَافِ بِهَا وَالسَّعْيِ وَالرَّمْيِ وَالْوُقُوفِ وَالْحَلْقِ وَالْكَلِمَاتِ الْعَشْرِ الْمَذْكُورَةِ فِي قَوْلِهِ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّ شَرْعَ مُحَمَّدٍ ﵊ كَانَ قَرِيبًا مِنْ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ ثُمَّ إِنَّ شَرْعَ إِبْرَاهِيمَ مَقْبُولٌ عِنْدَ الْكُلِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَرَبَ لَا يَفْتَخِرُونَ بِشَيْءٍ كَافْتِخَارِهِمْ بِالِانْتِسَابِ إِلَى إِبْرَاهِيمَ، وَأَمَّا الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى فَلَا شَكَّ فِي كَوْنِهِمْ مُفْتَخِرِينَ بِهِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ شَرْعُ مُحَمَّدٍ مَقْبُولًا عِنْدَ الْكُلِّ.

{ إِنَّنِي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } [el-En‘âm: 19] “Şüphesiz ben, sizin ortak koştuğunuz şeylerden uzağım”. O; ne bir feleğe (gök cismine) ibadete, ne bir yıldıza itaate, ne bir puta secdeye, ne de bir tabiat [gücünden] yardım dilemeye çağırmıştır. Bilakis onun dini, Allah'a davet etmek ve Allah'tan gayrı her şeyden yüz çevirmek idi. Muhammed aleyhisselâm'ın daveti de sünnet olma konusunda ve Kâbe ile ilgili amellerde —ona doğru namaz kılmak, onu tavaf etmek, sa'y yapmak, şeytan taşlamak, vakfe yapmak, tıraş olmak ve { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ } [el-Bakara: 124] “Hani Rabbi İbrahim'i imtihan etmişti” kavlinde zikredilen on kelimede— İbrahim aleyhisselâm'ın şeriatına yakın olmuştur. Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatının İbrahim'in şeriatına yakın olduğu sabit olunca; sonra da İbrahim'in şeriatı herkes nezdinde makbul olduğuna göre —çünkü Araplar İbrahim'e intisap etmekle övündükleri kadar hiçbir şeyle övünmezler; Yahudi ve Hristiyanların da onunla övündüklerinde şüphe yoktur— bu durum sabit olunca, Muhammed'in şeriatının da herkes nezdinde makbul olması gerekir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ حَنِيفاً فَفِيهِ بَحْثَانِ: الْأَوَّلُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا لِلْمَتْبُوعِ، وَأَنْ يَكُونَ حَالًا لِلتَّابِعِ، كَمَا إِذَا قُلْتَ: رَأَيْتُ رَاكِبًا، فَإِنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الرَّاكِبُ حَالًا لِلْمَرْئِيِّ وَالرَّائِي.

{ حَنِيفاً } “dosdoğru / haktan yana olarak” kavline gelince, bunda iki inceleme vardır: Birincisi: [Bu kelimenin] uyulana (İbrahim'e) hal olması caiz olduğu gibi, uyana (Muhammed'e) hal olması da caizdir. Nitekim "Binici olarak gördüm" dediğinde, 'binici' kelimesinin görülenin de görenin de hali olması caizdir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: الْحَنِيفُ الْمَائِلُ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ مَائِلٌ عَنِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا، لِأَنَّ مَا سِوَاهُ بَاطِلٌ، وَالْحَقُّ أَنَّهُ مَائِلٌ عَنْ كُلِّ ظَاهِرٍ وَبَاطِنٍ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ أَنَّ الْبَاطِلَ وَإِنْ كَانَ بَعِيدًا مِنَ الْبَاطِلِ الَّذِي يُضَادُّهُ فَقَدْ يَكُونُ قَرِيبًا مِنَ الْبَاطِلِ الَّذِي يُجَانِسُهُ، وَأَمَّا الْحَقُّ فَإِنَّهُ وَاحِدٌ فَيَكُونُ مَائِلًا عَنْ كُلِّ مَا عَدَاهُ كَالْمَرْكَزِ الَّذِي يَكُونُ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ عَنْ جَمِيعِ أَجْزَاءِ الدَّائِرَةِ.

İkinci inceleme: Hanîf (حَنِيف), [batıldan hakka] meyleden demektir. Bunun manası, onun bütün [batıl] dinlerden meyletmiş (uzaklaşmış) olduğudur; çünkü O'nun dışındaki her şey batıldır. Hak olan şudur ki, o zahir ve batın her şeyden [Hak Teâlâ'ya] yönelendir. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: Batıl, kendisine zıt olan batıldan uzak olsa da kendi cinsinden olan batıla yakın olabilir. Hak ise tektir; dolayısıyla dairenin bütün cüzlerinden son derece uzak olan merkez gibi, hak dışındaki her şeyden meyletmiş (uzak durmuş) olur.

فَإِنْ قِيلَ: ظَاهِرُ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ شَرْعَ مُحَمَّدٍ ﵊ نَفْسُ شَرْعِ إِبْرَاهِيمَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَمْ يَكُنْ مُحَمَّدٌ ﵊ صَاحِبَ شَرِيعَةٍ مُسْتَقِلَّةٍ، وَأَنْتُمْ لَا تَقُولُونَ بِذَلِكَ.

Eğer: "Bu ayetin zahiri, Muhammed aleyhisselâm'ın şeriatının İbrahim'in şeriatının aynısı olmasını gerektirir. Bu takdirde Muhammed aleyhisselâm müstakil bir şeriat sahibi olmamış olur, siz ise bunu söylemiyorsunuz?" denilirse,

قُلْنَا: يَجُوزُ أَنَّ تَكُونَ مِلَّةُ إِبْرَاهِيمَ دَاخِلَةً فِي مِلَّةِ مُحَمَّدٍ ﵊ مَعَ اشْتِمَالِ هَذِهِ الْمِلَّةِ عَلَى زَوَائِدَ حَسَنَةٍ وَفَوَائِدَ جَلِيلَةٍ.

Biz deriz ki: İbrahim'in dininin, Muhammed aleyhisselâm'ın dinine dâhil olması; bununla birlikte bu dinin (Muhammed'in şeriatının) güzel fazlalıkları ve yüce faydaları da ihtiva etmesi caizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah, İbrahim'i dost (halil) edindi” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇/ لَمَّا بَلَغَ فِي عُلُوِّ الدَّرَجَةِ فِي الدِّينِ أَنِ اتَّخَذَهُ اللَّه خَلِيلًا كَانَ جَدِيرًا بِأَنْ يَتَّبِعَ خُلُقَهُ وَطَرِيقَتَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ وَوَصَفَهُ بِكَوْنِهِ حَنِيفًا ثُمَّ قَالَ عَقِيبَهُ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا أَشْعَرَ هَذَا بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا اتَّخَذَهُ خَلِيلًا لِأَنَّهُ كَانَ عَالِمًا بِذَلِكَ الشَّرْعِ آتِيًا بِتِلْكَ التَّكَالِيفِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ هَذَا قَوْلُهُ وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً [الْبَقَرَةِ: ١٢٤] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ إِنَّمَا جَعَلَهُ إِمَامًا لِلْخَلْقِ لِأَنَّهُ أَتَمَّ تِلْكَ الْكَلِمَاتِ.

Birinci Mesele: Bu ayetin kendinden önceki ile irtibatı hakkındadır ve bunda iki vecih vardır: Birincisi: İbrahim aleyhisselâm dindeki derecesinin yüceliğinde Allah'ın kendisini dost edineceği mertebeye ulaşınca, onun ahlakına ve yoluna uyulmaya layık olmuştur. İkincisi: Allah Teâlâ İbrahim'in dinini zikredip onu 'hanîf' olarak niteledikten sonra hemen peşinden { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Allah, İbrahim'i dost edindi” buyurunca bu, Allah Sübhânehu'nun onu ancak o şeriatı bildiği ve o mükellefiyetleri yerine getirdiği için dost edindiğini hissettirmiştir. Bunu teyit eden delillerden biri de O'nun: { وَإِذِ ابْتَلى إِبْراهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّي جاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِماماً } [el-Bakara: 124] “Hani Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etmiş, o da bunları tastamam yerine getirmişti. [Rabbi ona]: 'Seni insanlara önder yapacağım' buyurmuştu” kavlidir. Bu da Sübhânehu'nun onu insanlara önder kılmasının ancak o kelimeleri tastamam yerine getirmesi sebebiyle olduğuna delalet eder.

وإذا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِنَّمَا كَانَ بِهَذَا الْمَنْصِبِ الْعَالِي وَهُوَ كَوْنُهُ خَلِيلًا للَّه تَعَالَى بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ عَامِلًا بِتِلْكَ الشَّرِيعَةِ كَانَ هَذَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ مَنْ عَمِلَ بِهَذَا الشَّرْعِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَفُوزَ بِأَعْظَمِ الْمَنَاصِبِ فِي الدِّينِ، وَذَلِكَ يُفِيدُ التَّرْغِيبَ الْعَظِيمَ فِي هَذَا الدِّينِ.

Bu durum sabit olunca deriz ki: Ayet, İbrahim aleyhisselâm'ın Allah Teâlâ'nın dostu olma şeklindeki bu yüce makama ancak o şeriat ile amel etmesi sebebiyle ulaştığına delalet edince; bu durum, bu şeriatla amel eden kimsenin dindeki en büyük makamlara mutlaka nail olacağına bir tenbih olmuştur. Bu da bu dine yönelik büyük bir teşvik ifade eder.

فَإِنْ قِيلَ: مَا مَوْقِعُ قَوْلِهِ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا.

Eğer: "{ وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } 'Allah, İbrahim'i dost edindi' kavlinin konumu nedir?" denilirse,

قُلْنَا: هَذِهِ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضِيَّةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ، وَنَظِيرُهُ مَا جَاءَ فِي الشِّعْرِ مِنْ قَوْلِهِ:

Biz deriz ki: Bu, irabdan mahalli olmayan itiraziye (ara) bir cümledir. Bunun benzeri şiirde geçen şu ifadedir:

وَالْحَوَادِثُ جَمَّةٌ وَالْجُمْلَةُ الِاعْتِرَاضِيَّةُ مِنْ شَأْنِهَا تَأْكِيدُ ذَلِكَ الكلام، والأمر هاهنا كَذَلِكَ عَلَى مَا بَيَّنَّاهُ.

"Olaylar ise pek çoktur..." İtiraziye cümlenin özelliği söz konusu kelamı tekit etmektir; buradaki durum da açıkladığımız üzere böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي اشْتِقَاقِ الْخَلِيلِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ خَلِيلَ الْإِنْسَانِ هُوَ الَّذِي يَدْخُلُ فِي خِلَالِ أُمُورِهِ وَأَسْرَارِهِ، وَالَّذِي دَخَلَ حُبُّهُ فِي خِلَالِ أَجْزَاءِ قَلْبِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْغَايَةُ فِي الْمَحَبَّةِ.

İkinci Mesele: Halil (الْخَلِيل) kelimesinin iştikakında (türeyişinde) [âlimler] birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İnsanın halili (yakın dostu), onun işlerinin ve sırlarının arasına (hilâline) nüfuz eden ve sevgisi kalbinin cüzlerinin arasına girmiş olan kimsedir. Şüphe yok ki bu, sevgideki en son noktadır.

قِيلَ: لَمَّا أَطْلَعَ اللَّه إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى الْمَلَكُوتِ الْأَعْلَى وَالْأَسْفَلِ وَدَعَا الْقَوْمَ مَرَّةً بَعْدَ أُخْرَى إِلَى تَوْحِيدِ اللَّه، وَمَنَعَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ النَّجْمِ وَالْقَمَرِ وَالشَّمْسِ، وَمَنَعَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ ثُمَّ سَلَّمَ نَفْسَهُ لِلنِّيرَانِ وَوَلَدَهُ لِلْقُرْبَانِ وَمَالَهُ لِلضِّيفَانِ جَعَلَهُ اللَّه إِمَامًا لِلْخَلْقِ وَرَسُولًا إِلَيْهِمْ، وَبَشَّرَهُ بِأَنَّ الْمُلْكَ وَالنُّبُوَّةَ فِي ذُرِّيَّتِهِ، فَلِهَذِهِ الِاخْتِصَاصَاتِ سَمَّاهُ خَلِيلًا، لِأَنَّ مَحَبَّةَ اللَّه لِعَبْدِهِ عِبَارَةٌ عَنْ إِرَادَتِهِ لِإِيصَالِ الْخَيْرَاتِ وَالْمَنَافِعِ إِلَيْهِ.

Şöyle denilmiştir: Allah, İbrahim aleyhisselâm'ı yüce ve alçak melekût âlemine muttali kılıp, o da kavmini defalarca Allah'ın birliğine davet edince, onları yıldıza, aya ve güneşe ibadet etmekten nehyedince, putlara tapmaktan menedince, ardından canını ateşlere, oğlunu kurbana, malını da misafirlere teslim edince Allah onu insanlara bir önder ve onlara bir elçi kılmış, mülk ve nübüvvetin onun zürriyetinde olacağını müjdelemiştir. İşte bu hususiyetlerinden ötürü onu halil (dost) diye isimlendirmiştir. Zira Allah'ın kulunu sevmesi, ona hayır ve menfaatleri ulaştırmayı irade etmesinden ibarettir.

الْوَجْهُ الثَّانِي فِي اشْتِقَاقِ اسْمِ الْخَلِيلِ: أَنَّهُ الَّذِي يُوَافِقُكَ فِي خِلَالِكَ. أَقُولُ:

Halil isminin iştikakındaki ikinci vecih: O, senin huylarında (hilâlinde) sana muvafakat eden kimsedir. Ben derim ki:

رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّه»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «تَخَلَّقُوا بِأَخْلَاقِ اللَّه» “Allah'ın ahlakıyla ahlaklanınız”.

فَيُشْبِهُ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا بَلَغَ فِي هَذَا الْبَابِ مَبْلَغًا لَمْ يَبْلُغْهُ أَحَدٌ مِمَّنْ تَقَدَّمَ لَا جَرَمَ خَصَّهُ اللَّه بِهَذَا التَّشْرِيفِ.

Görünüşe göre İbrahim aleyhisselâm bu konuda kendisinden öncekilerden hiç kimsenin ulaşamadığı bir mertebeye ulaşınca, şüphesiz ki Allah onu bu teşrif ile hususi kılmıştır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : إِنَّ الْخَلِيلَ هُوَ الَّذِي يُسَايِرُكَ فِي طَرِيقِكَ، مِنَ الْخَلِّ وَهُوَ الطَّرِيقُ فِي الرَّمْلِ، وَهَذَا الْوَجْهُ قَرِيبٌ مِنَ الْوَجْهِ الثَّانِي، أَوْ يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى شِدَّةِ طَاعَتِهِ للَّه وَعَدَمِ تَمَرُّدِهِ فِي ظَاهِرِهِ وَبَاطِنِهِ عَنْ حُكْمِ اللَّه، كَمَا أَخْبَرَ اللَّه عَنْهُ بِقَوْلِهِ إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ/ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْبَقَرَةِ: ١٣١] .

Üçüncü Vecih: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Halil, kumluktaki yol demek olan 'hall' (الْخَلّ) kökünden gelip senin yolunda seninle birlikte yürüyen kimsedir. Bu vecih ikinci veche yakındır. Yahut bu, onun Allah'a olan itaatindeki şiddetine ve zahirinde de batınında da Allah'ın hükmüne asla başkaldırmamasına hamledilir; nitekim Allah onun hakkında şöyle haber vermiştir: { إِذْ قالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [el-Bakara: 131] “Hani Rabbi ona: 'Teslim ol' dediğinde, 'Âlemlerin Rabbine teslim oldum' demişti”.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: الْخَلِيلُ هُوَ الَّذِي يَسُدُّ خَلَلَكَ كَمَا تَسُدُّ خَلَلَهُ، وَهَذَا الْقَوْلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمَّا كَانَ خَلِيلًا مَعَ اللَّه امْتَنَعَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ يَسُدُّ الْخَلَلَ، ومن هاهنا عَلِمْنَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُ الْخَلِيلِ بِذَلِكَ، أَمَّا الْمُفَسِّرُونَ فَقَدْ ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذَا اللَّقَبِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا صَارَ الرَّمْلُ الَّذِي أَتَى بِهِ غِلْمَانُهُ دَقِيقًا قَالَتِ امْرَأَتُهُ: هَذَا مِنْ عِنْدِ خَلِيلِكَ الْمِصْرِيِّ، فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ: بَلْ هُوَ مِنْ خَلِيلِيَ اللَّه، وَالثَّانِي: قَالَ شَهْرُ بْنُ حَوْشَبٍ: هَبَطَ مَلَكٌ فِي صُورَةِ رَجُلٍ وَذَكَرَ اسْمَ اللَّه بِصَوْتٍ رَخِيمٍ شَجِيٍّ فَقَالَ إِبْرَاهِيمُ ﵇: اذْكُرْهُ مَرَّةً أُخْرَى، فَقَالَ لَا أَذْكُرُهُ مَجَّانًا، فَقَالَ لَكَ مَالِي كُلُّهُ، فَذَكَرَهُ الْمَلَكُ بِصَوْتٍ أَشْجَى مِنَ الْأَوَّلِ، فَقَالَ: اذْكُرْهُ مَرَّةً ثَالِثَةً وَلَكَ أَوْلَادِي، فَقَالَ الْمَلَكُ: أَبْشِرْ فَإِنِّي مَلَكٌ لَا أَحْتَاجُ إِلَى مَالِكَ وَوَلَدِكَ، وَإِنَّمَا كَانَ الْمَقْصُودُ امْتِحَانَكَ، فَلَمَّا بَذَلَ الْمَالَ وَالْأَوْلَادَ عَلَى سَمَاعِ ذِكْرِ اللَّه لَا جَرَمَ اتَّخَذَهُ اللَّه خَلِيلًا. الثَّالِثُ: رَوَى طَاوُسٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ جِبْرِيلَ وَالْمَلَائِكَةَ لَمَّا دَخَلُوا عَلَى إِبْرَاهِيمَ فِي صُورَةِ غِلْمَانٍ حِسَانِ الْوُجُوهِ وَظَنَّ الْخَلِيلُ أَنَّهُمْ أَضْيَافُهُ وَذَبَحَ لَهُمْ عِجْلًا سَمِينًا وَقُرَّبَهُ إِلَيْهِمْ وَقَالَ كُلُوا عَلَى شَرْطِ أَنْ تُسَمُّوا اللَّه فِي أَوَّلِهِ وَتَحْمَدُوهُ فِي آخِرِهِ، فَقَالَ جِبْرِيلُ أَنْتَ خَلِيلُ اللَّه، فَنَزَلَ هَذَا الْوَصْفُ. وَأَقُولُ: فِيهِ عِنْدِي وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ جَوْهَرَ الرُّوحِ إِذَا كَانَ مُضِيئًا مُشْرِقًا عُلْوِيًّا قَلِيلَ التَّعَلُّقِ بِاللَّذَّاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَالْأَحْوَالِ الْجَسَدَانِيَّةِ، ثُمَّ انْضَافَ إِلَى مَثَلِ هَذَا الْجَوْهَرِ الْمُقَدَّسِ الشَّرِيفِ أَعْمَالٌ تَزِيدُهُ صِقَالَةً عَنِ الْكُدُورَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَأَفْكَارٌ تَزِيدُهُ اسْتِنَارَةً بِالْمَعَارِفِ الْقُدْسِيَّةِ وَالْجَلَايَا الْإِلَهِيَّةِ، صَارَ مِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ مُتَوَغِّلًا فِي عَالَمِ الْقُدُسِ وَالطَّهَارَةِ مُتَبَرِّئًا عَنْ عَلَائِقِ الْجِسْمِ وَالْحِسِّ، ثُمَّ لَا يَزَالُ هَذَا الْإِنْسَانُ يَتَزَايَدُ فِي هَذِهِ الْأَحْوَالِ الشَّرِيفَةِ إِلَى أَنْ يَصِيرَ بِحَيْثُ لَا يَرَى إِلَّا اللَّه، وَلَا يَسْمَعُ إِلَّا اللَّه، وَلَا يَتَحَرَّكُ إِلَّا باللَّه، وَلَا يَسْكُنُ إِلَّا باللَّه، وَلَا يَمْشِي إِلَّا باللَّه، فَكَأَنَّ نُورَ جَلَالِ اللَّه قَدْ سَرَى فِي جَمِيعِ قُوَاهُ الْجُسْمَانِيَّةِ وَتَخَلَّلَ فِيهَا وَغَاصَ فِي جَوَاهِرِهَا، وَتَوَغَّلَ فِي مَاهِيَّاتِهَا، فَمِثْلُ هَذَا الْإِنْسَانِ هُوَ الْمَوْصُوفُ حَقًّا بِأَنَّهُ خَلِيلٌ لِمَا أَنَّهُ تَخَلَّلَتْ مَحَبَّةُ اللَّه فِي جَمِيعِ قُوَاهُ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ

Dördüncü Vecih: Halil, tıpkı senin onun açığını kapattığın gibi senin açığını/eksiğini (halelini) kapatan kimsedir. Bu görüş zayıftır; çünkü İbrahim aleyhisselâm Allah'ın dostu (halili) olduğuna göre, onun açığı/eksiği kapattığını söylemek imkânsızdır. Buradan anladık ki halil kelimesini bu şekilde tefsir etmek mümkün değildir. Müfessirlere gelince, onlar bu lakabın veriliş sebebi hakkında [şu] vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Kölelerinin getirdiği kum una dönüşünce hanımı: "Bu, senin Mısırlı dostundandır (halilindendir)" demiş, İbrahim de: "Bilakis o, benim dostum olan Allah'tandır" demiştir. İkincisi: Şehr b. Havşeb demiştir ki: Bir melek insan suretinde inip yumuşak ve dokunaklı bir sesle Allah'ın ismini zikretti. İbrahim aleyhisselâm: "Onu bir kez daha zikret" dedi. Melek: "Onu karşılıksız zikretmem" dedi. O da: "Bütün malım senin olsun" dedi. Melek onu öncekinden daha dokunaklı bir sesle zikretti. İbrahim: "Onu üçüncü kez zikret, çocuklarım senin olsun" dedi. Melek: "Müjdeler olsun! Ben bir meleğim; senin malına da evladına da ihtiyacım yoktur. Maksat sadece seni imtihan etmekti" dedi. İşte o, Allah'ın zikrini işitmek uğruna malını ve evlatlarını feda edince şüphesiz Allah onu dost (halil) edindi. Üçüncüsü: Tâvûs, İbn Abbas'tan rivayet etmiştir ki: Cibril ve melekler güzel yüzlü genç delikanlılar suretinde İbrahim'in yanına girdiklerinde Halil onların misafiri olduğunu zannetti ve onlar için semiz bir buzağı kesip önlerine getirdi ve: "Başında besmele çekip sonunda hamdetmeniz şartıyla yiyiniz" dedi. Bunun üzerine Cibril: "Sen Allah'ın dostusun (halilisin)" dedi ve bu vasıf nazil oldu. Ben derim ki: Bana göre bu konuda bir başka vecih daha vardır: Ruhun cevheri aydınlık, nurlu, ulvî ve cismanî lezzetler ile bedensel hallere bağlılığı az olduğunda; sonra bu mukaddes ve şerefli cevhere onu cismanî bulanıklıklardan arındırıp parlatan ameller ile kudsî marifetler ve ilahî tecellilerle nurunu artıran fikirler eklendiğinde, böyle bir insan kutsiyet ve temizlik âleminde derinleşmiş, cisim ve duyu bağlarından teberrî etmiş (arınmış) olur. Sonra bu insan, artık Allah'tan başkasını görmez, Allah'tan başkasını işitmez, ancak Allah ile hareket eder, ancak Allah ile sükûn bulur ve ancak Allah ile yürür bir hale gelinceye kadar bu şerefli hallerde sürekli ilerler. Sanki Allah'ın celalinin nuru onun bütün cismanî kuvvetlerine sirayet etmiş, aralarına girmiş, cevherlerine dalmış ve mahiyetlerinin derinliklerine işlemiştir. İşte böyle bir insan, Allah sevgisi onun bütün kuvvetlerine nüfuz ettiği (tehallele) için hakikaten "halil" diye nitelenen kimsedir. Nitekim buna işaret edilmektedir:

بِقَوْلِ النَّبِيِّ ﷺ فِي دُعَائِهِ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا وَفِي سَمْعِي نُورًا وَفِي بَصَرِي نُورًا وَفِي عَصَبِي نُورًا» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in duasındaki şu kavliyle: «اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا وَفِي سَمْعِي نُورًا وَفِي بَصَرِي نُورًا وَفِي عَصَبِي نُورًا» “Allah'ım! Kalbime bir nur, kulağıma bir nur, gözüme bir nur ve sinirlerime bir nur kıl”.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ بَعْضُ النَّصَارَى: لَمَّا جَازَ إِطْلَاقُ اسْمِ الخليل على إنسان معنى عَلَى سَبِيلِ الْإِعْزَازِ وَالتَّشْرِيفِ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ إِطْلَاقُ اسْمِ الِابْنِ فِي حَقِّ عِيسَى ﵇ عَلَى سَبِيلِ الْإِعْزَازِ وَالتَّشْرِيفِ.

Üçüncü Mesele: Bazı Hristiyanlar şöyle demişlerdir: "Bir insana yüceltme ve şereflendirme yoluyla dost (halil) isminin verilmesi caiz olduğuna göre, yüceltme ve şereflendirme yoluyla İsa aleyhisselâm hakkında oğul (ibn) isminin verilmesi niçin caiz olmasın?"

وَجَوَابُهُ: أَنَّ الْفَرْقَ أَنَّ كَوْنَهُ خَلِيلًا عِبَارَةٌ عَنِ الْمَحَبَّةِ الْمُفْرِطَةِ، وَذَلِكَ لَا يَقْتَضِي الْجِنْسِيَّةَ، أَمَّا/ الِابْنُ فَإِنَّهُ مُشْعِرٌ بِالْجِنْسِيَّةِ، وَجَلَّ الْإِلَهُ عَنْ مُجَانَسَةِ الْمُمْكِنَاتِ وَمُشَابَهَةِ الْمُحْدَثَاتِ.

Bunun cevabı şudur: Aradaki fark; kişinin halil olmasının aşırı sevgiden ibaret olmasıdır ve bu durum hemcins olmayı (aynı cinsten olmayı) gerektirmez. Oğul ise hemcins olmayı hissettirir. İlah Teâlâ ise mümkün varlıklarla aynı cinsten olmaktan ve sonradan yaratılmışlara benzemekten münezzehtir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. Allah her şeyi kuşatıcıdır” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يَتَّخِذِ اللَّه إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا لِاحْتِيَاجِهِ إِلَيْهِ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ كَمَا تَكُونُ خُلَّةُ الآدميين، وكيف يعقل ذلك وله ملك السموات وَالْأَرْضِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ، فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يَكُونَ مُحْتَاجًا إِلَى الْبَشَرِ الضَّعِيفِ، وَإِنَّمَا اتَّخَذَهُ خَلِيلًا بِمَحْضِ الْفَضْلِ وَالْإِحْسَانِ وَالْكَرَمِ، وَلِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ مُخْلِصًا فِي الْعُبُودِيَّةِ لَا جَرَمَ خَصَّهُ اللَّه بِهَذَا التَّشْرِيفِ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ كَوْنَهُ خَلِيلًا يُوهِمُ الْجِنْسِيَّةَ فَهُوَ سُبْحَانُهُ أَزَالَ وَهْمَ الْمُجَانَسَةِ وَالْمُشَاكَلَةِ بِهَذَا الْكَلَامِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، فَبَيَّنَ هاهنا أَنَّهُ إِلَهُ الْمُحْدَثَاتِ وَمُوجِدُ الْكَائِنَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ مَلِكًا مُطَاعًا فَوَجَبَ عَلَى كُلِّ عَاقِلٍ أَنْ يَخْضَعَ لِتَكَالِيفِهِ وَأَنْ يَنْقَادَ

Birinci Mesele: Bu ayetin kendinden öncekiyle irtibatı hakkındadır ve bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Mananın şöyle olmasıdır: Allah, insanların dostluğunda olduğu gibi herhangi bir işinde ona muhtaç olduğu için İbrahim'i dost edinmemiştir. Göklerin ve yerin mülkü O'na aitken bu nasıl düşünülebilir? Durum böyle olunca O'nun zayıf bir beşere muhtaç olduğu nasıl akla gelebilir? O, İbrahim'i sırf lütuf, ihsan ve keremiyle dost edinmiştir; yine o kullukta ihlaslı olduğu için şüphesiz Allah onu bu teşrif ile hususi kılmıştır. Özetle, kişinin halil olması hemcinsliği vehmettirebilir; Sübhânehu Teâlâ bu sözle hemcinslik ve benzerlik vehmini ortadan kaldırmıştır. İkincisi: Allah Teâlâ surenin başından bu yere kadar emir, nehiy, vaat ve tehditten pek çok türü zikretmiştir; burada ise sonradan olanların ilahı, varlıkların ve mümkünlerin yaratıcısı olduğunu beyan etmiştir. Böyle olan bir zat ise itaat edilen bir hükümdardır; dolayısıyla her akıl sahibinin O'nun yükümlülüklerine boyun eğmesi ve emrine ve nehyine boyun eğmesi vaciptir.

لِأَمْرِهِ وَنَهْيِهِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ وَلَا يُمْكِنُ الْوَفَاءُ بِهِمَا إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

Üçüncüsü: Allah Teâlâ vaat ve tehdidi zikredince, bunlara vefa göstermek (onları gerçekleştirmek) ancak iki şeyin bulunmasıyla mümkün olur: Bunlardan biri:

الْقُدْرَةُ التَّامَّةُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِجَمِيعِ الْكَائِنَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ. وَالثَّانِي: الْعِلْمُ التَّامُّ الْمُتَعَلِّقُ بِجَمِيعِ الْجُزْئِيَّاتِ وَالْكُلِّيَّاتِ حَتَّى لَا يُشْتَبَهَ عَلَيْهِ الْمُطِيعُ وَالْعَاصِي وَالْمُحْسِنُ وَالْمُسِيءُ، فَدَلَّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ بِقَوْلِهِ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَعَلَى كَمَالِ عِلْمِهِ بِقَوْلِهِ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً الرَّابِعُ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا وَصَفَ إِبْرَاهِيمَ بِأَنَّهُ خَلِيلُهُ بَيَّنَ أَنَّهُ مَعَ هَذِهِ الْخُلَّةِ عَبْدٌ لَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ له ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَيَجْرِي هَذَا مَجْرَى قَوْلِهِ إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً [مريم: ٩٣] ومجرى قوله نْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ

Bütün varlıklara ve mümkünlere taalluk eden tam bir kudrettir. İkincisi: İtaat eden ile isyan edenin, iyilik eden ile kötülük edenin O'na karışmaması için bütün cüzî ve küllî varlıklara taalluk eden tam bir ilimdir. İşte O, kudretinin kemaline { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi Allah'ındır” kavliyle, ilminin kemaline de { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Allah her şeyi kuşatıcıdır” kavliyle delalet etmiştir. Dördüncüsü: Sübhânehu Teâlâ, İbrahim'i Kendisinin dostu olarak niteleyince, bu dostlukla birlikte onun Kendisinin bir kulu olduğunu da beyan etmiştir; zira göklerde ve yerde ne varsa O'nundur. Bu durum, O'nun: { إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً } [Meryem: 93] “Göklerde ve yerde bulunan herkes Rahmân'a ancak kul olarak gelecektir” kavli ile { لَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ أَنْ يَكُونَ عَبْداً لِلَّهِ وَلَا الْمَلائِكَةُ الْمُقَرَّبُونَ }

[النِّسَاءِ: ١٧٢] يَعْنِي أَنَّ الْمَلَائِكَةَ مَعَ كَمَالِهِمْ فِي صِفَةِ الْقُدْرَةِ وَالْقُوَّةِ فِي صِفَةِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ لَمَّا لَمْ يَسْتَنْكِفُوا عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّه فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يَسْتَنْكِفَ الْمَسِيحُ مَعَ ضعف بشريته عن عبودية اللَّه؟ كذا هاهنا، يعني إذا كان كل من في السموات وَالْأَرْضِ مُلْكَهُ فِي تَسْخِيرِهِ وَنَفَاذِ/ إِلَهِيَّتِهِ فَكَيْفَ يُعْقَلُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ اتِّخَاذَ اللَّه إِبْرَاهِيمَ ﵇ خَلِيلًا يُخْرِجُهُ عَنْ عُبُودِيَّةِ اللَّه، وَهَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا حَسَنَةٌ مُتَنَاسِبَةٌ.

[en-Nisâ: 172] “Mesih de [Allah'a] yakın kılınmış melekler de Allah'a kul olmaktan asla çekinmezler” kavli mesabesindedir. Yani kudret ve kuvvet sıfatındaki kemallerine, ilim ve hikmet sıfatındaki [yüceliklerine] rağmen melekler Allah'a kulluktan çekinmediklerine göre, beşeriyetinin zayıflığıyla birlikte Mesih nasıl Allah'a kulluktan çekinebilir? Burada da böyledir; yani göklerde ve yerde olan herkes O'nun mülkünde, teshirinde ve ilahlığının nüfuzu altında olduğuna göre, Allah'ın İbrahim aleyhisselâm'ı dost edinmesinin onu Allah'a kulluktan çıkaracağını söylemek nasıl akla gelebilir? Bu vecihlerin hepsi de güzel ve [birbiriyle] uyumludur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَلَمْ يَقُلْ (مَنْ) لِأَنَّهُ ذَهَبَ مَذْهَبَ الْجِنْسِ، وَالَّذِي يَعْقِلُ إِذَا ذُكِّرَ وَأُرِيدَ بِهِ الجنس ذكر بما.

İkinci Mesele: Ayette akıllılar için kullanılan (مَنْ / men) yerine cins manasını kastettiği için { مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “göklerde ne var, yerde ne varsa” buyurmuştur. Zira akıl sahibi varlık zikredilip de onunla cins kastedilirse 'mâ' (مَا) ile zikredilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِحَاطَةُ فِي الْعِلْمِ. وَالثَّانِي: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِحَاطَةُ بِالْقُدْرَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها [الْفَتْحِ: ٢١] قَالَ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ: وَلَيْسَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ لَمَّا دَلَّ قَوْلُهُ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي/ الْأَرْضِ عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ، فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً عَلَى كَمَالِ الْقُدْرَةِ لَزِمَ التَّكْرَارُ، وَذَلِكَ لِأَنَّا نقول: إن قَوْلِهِ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ لَا يُفِيدُ ظَاهِرُهُ إِلَّا كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا مالكا لكل ما في السموات وَمَا فِي الْأَرْضِ، وَلَا يُفِيدُ كَوْنَهُ قَادِرًا عَلَى مَا يَكُونُ خَارِجًا عَنْهُمَا وَمُغَايِرًا لَهُمَا، فَلَمَّا قَالَ وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً دَلَّ عَلَى كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَى مَا لَا نِهَايَةَ لَهُ مِنَ الْمَقْدُورَاتِ خَارِجًا عَنْ هَذِهِ السموات وَالْأَرْضِ، عَلَى أَنَّ سِلْسِلَةَ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ فِي جَمِيعِ الْكَائِنَاتِ وَالْمُمْكِنَاتِ إِنَّمَا تَنْقَطِعُ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ وَإِبْدَاعِهِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْقَوْلِ، إِلَّا أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَحْسَنُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْإِلَهِيَّةَ وَالْوَفَاءَ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ إِنَّمَا يَحْصُلُ وَيَكْمُلُ بِمَجْمُوعِ الْقُدْرَةِ وَالْعِلْمِ، فَلَا بُدَّ مِنْ ذِكْرِهِمَا مَعًا، وَإِنَّمَا قَدَّمَ ذِكْرَ الْقُدْرَةِ عَلَى ذِكْرِ الْعِلْمِ لِمَا ثَبَتَ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ أَنَّ الْعِلْمَ باللَّه هُوَ الْعِلْمُ بِكَوْنِهِ قَادِرًا، ثُمَّ بَعْدَ الْعِلْمِ بِكَوْنِهِ قَادِرًا يُعْلَمُ كَوْنُهُ عَالِمًا لِمَا أَنَّ الْفِعْلَ بِحُدُوثِهِ يَدُلُّ عَلَى الْقُدْرَةِ، وَبِمَا فِيهِ مِنَ الْإِحْكَامِ وَالْإِتْقَانِ يَدُلُّ عَلَى الْعِلْمِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ مُقَدَّمٌ عَلَى الثَّانِي.

Üçüncü Mesele: O'nun { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } “Allah her şeyi kuşatıcıdır” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Bundan murat ilimdeki kuşatıcılıktır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın { وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } [el-Feth: 21] “Henüz güç yetiremediğiniz başka [nimetler de vardır ki] Allah onları kuşatmıştır” kavlinde olduğu gibi murat kudretle kuşatmadır. Bu görüşü savunanlar şöyle demiştir: Bir kimsenin: "{ وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } 'Göklerde ve yerde olanlar Allah'ındır' kavli tam bir kudrete delalet ettiğine göre, O'nun { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } 'Allah her şeyi kuşatıcıdır' kavlini de tam kudrete hamledersek tekrar gerekir" deme hakkı yoktur. Zira biz deriz ki: O'nun { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } kavlinin zahiri, Allah Teâlâ'nın sadece göklerde ve yerde olan her şeye kâdir ve mâlik olduğunu ifade eder; bunların haricinde ve bunlardan başka olan şeylere kâdir olduğunu ifade etmez. { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطاً } buyurunca bu, O'nun bu göklerin ve yerin haricindeki sonsuz kudret taalluklarına da kâdir olduğuna delalet etmiştir; nitekim bütün varlıklarda ve mümkünlerde kaza ve kader silsilesi ancak O'nun icadı, tekvîni ve yaratmasıyla son bulur. İşte bu görüşün açıklaması böyledir. Ne var ki birinci görüş daha güzeldir; çünkü açıkladığımız üzere ilahlık ile vaat ve tehdide vefa göstermek ancak kudret ile ilmin bütünüyle hasıl olur ve kemale erer. Dolayısıyla ikisinin birlikte zikredilmesi şarttır. Kudretin zikrinin ilmin zikrinden öne geçirilmesi ise usul ilminde sabit olduğu üzere Allah'ı bilmenin O'nun kâdir olduğunu bilmek olmasındandır. Sonra O'nun kâdir olduğu bilindikten sonra âlim olduğu bilinir; zira fiil, meydana gelişi itibariyle kudrete; kendisindeki sağlamlık ve muhkemlik itibariyle de ilme delalet eder. Şüphe yok ki birincisi ikincisinden öncedir.

[سورة النساء (٤) : آية ١٢٧]

[en-Nisâ Suresi (4), Âyet 127]

وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧)

{ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتابِ فِي يَتامَى النِّساءِ اللاَّتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ مَا كُتِبَ لَهُنَّ وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ وَما تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِهِ عَلِيماً (١٢٧) } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor; ayrıca Kitap'ta, kendilerine yazılan (farz kılınan mirası) vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz yetim kadınlar, güçsüz çocuklar ve yetimlere karşı adaleti gözetmeniz hususunda size okunan [ayetler de bunu bildirmektedir]. Hayır olarak ne yaparsanız, şüphesiz Allah onu hakkıyla bilir.' (127)”

اعْلَمْ أَنَّ عَادَةَ اللَّه فِي تَرْتِيبِ هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ وَقَعَ عَلَى أَحْسَنِ الْوُجُوهِ وَهُوَ أَنَّهُ يَذْكُرُ شَيْئًا مِنَ الْأَحْكَامِ ثُمَّ يَذْكُرُ عَقِيبَهُ آيَاتٍ كثيرة في الوعد والوعيد وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَيَخْلِطُ بِهَا آيَاتٍ دَالَّةً عَلَى كِبْرِيَاءِ اللَّه وَجَلَالِ قُدْرَتِهِ وَعَظَمَةِ إِلَهِيَّتِهِ. ثُمَّ يَعُودُ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى بَيَانِ الْأَحْكَامِ، وَهَذَا أَحْسَنُ أَنْوَاعِ التَّرْتِيبِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى التَّأْثِيرِ فِي القلوب،

Bil ki Allah'ın bu yüce Kitap'taki tertip âdeti en güzel vecihler üzere gerçekleşmiştir; o da bir kısım hükümleri zikretmesi, sonra hemen ardından vaat, tehdit, tergîb ve terhîbe (teşvik ve sakındırmaya) dair birçok ayet zikretmesi ve bunlara Allah'ın kibriyasına, kudretinin celaline ve ilahlığının azametine delalet eden ayetleri katmasıdır. Sonra tekrar hükümlerin beyanına döner. Bu, tertip türlerinin en güzeli ve kalplerde tesir bırakmaya en yakın olanıdır.

لِأَنَّ التَّكْلِيفَ بِالْأَعْمَالِ الشَّاقَّةِ لَا يَقَعُ فِي مَوْقِعِ الْقَبُولِ إِلَّا إِذَا كَانَ مَقْرُونًا بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ لَا يُؤَثِّرُ فِي الْقَلْبِ إِلَّا عِنْدَ/ الْقَطْعِ بِغَايَةِ كَمَالِ مَنْ صَدَرَ عَنْهُ الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ أَحْسَنُ التَّرْتِيبَاتِ اللَّائِقَةِ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ.

Çünkü meşakkatli amellerle mükellef tutulmak, ancak vaat ve tehdit ile birlikte olduğunda kabul görür; vaat ve tehdit ise ancak vaat ve tehditte bulunan Zat'ın yetkinliğinin zirvesine kesin olarak inanıldığında kalpte tesir bırakır. Böylece bu tertibin, hak dine davet için layık olan en güzel tertip olduğu açığa çıkmıştır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ الشَّرَائِعِ وَالتَّكَالِيفِ، ثُمَّ أَتْبَعَهَا بِشَرْحِ أَحْوَالِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَاسْتَقْصَى فِي ذَلِكَ، ثُمَّ خَتَمَ تِلْكَ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى عَظَمَةِ جَلَالِ اللَّه وَكَمَالِ كِبْرِيَائِهِ، ثُمَّ عَادَ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى بَيَانِ الْأَحْكَامِ فَقَالَ وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bunu anladığında deriz ki: Sübhânehu Teâlâ bu surenin başında şeriat ve mükellefiyetlerden pek çok türü zikretmiş, sonra bunları kâfirlerin ve münafıkların hallerini شرح ederek takip etmiş ve bu hususu etraflıca açıklamış, sonra Allah'ın celalinin azametine ve kibriyasının kemaline delalet eden o ayetlerle nihayete erdirmiş, ardından tekrar hükümlerin beyanına dönerek: { وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّساءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ } “Senden kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: 'Onlar hakkında size fetvayı Allah veriyor'” buyurmuştur. Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: الِاسْتِفْتَاءُ طَلَبُ الْفَتْوَى يقال: استفتيت الرجل في المسألة فأفتاني إفتاء وَفُتْيًا وَفَتْوًى، وَهُمَا اسْمَانِ مَوْضُوعَانِ مَوْضِعَ الْإِفْتَاءِ، وَيُقَالُ: أَفْتَيْتُ فُلَانًا فِي رُؤْيَا رَآهَا إِذَا عَبَرَهَا قَالَ تَعَالَى: يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ [يُوسُفَ: ٤٦] وَمَعْنَى الْإِفْتَاءِ إِظْهَارُ الْمُشْكِلِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْفَتَى وَهُوَ الشَّابُّ الَّذِي قَوِيَ وَكَمُلَ، فَالْمَعْنَى كَأَنَّهُ يَقْوَى بِبَيَانِهِ مَا أُشْكِلَ وَيَصِيرُ قَوِيًّا فَتِيًّا.

Birinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: İstiftâ (الِاسْتِفْتَاءُ), fetva talep etmektir. Bir meselede bir kimseden fetva istediğimde adam bana fetva verdi anlamında; «استفتيت الرجل في المسألة فأفتاني إفتاء وَفُتْيًا وَفَتْوًى» denilir ki son ikisi 'iftâ' (إِفْتَاءِ) masdarının yerine konulmuş iki isimdir. Bir kimse gördüğü rüyayı tabir ettiğinde «أَفْتَيْتُ فُلَانًا فِي رُؤْيَا رَآهَا» denilir. Nitekim Allah Teâlâ: { يُوسُفُ أَيُّهَا الصِّدِّيقُ أَفْتِنا فِي سَبْعِ بَقَراتٍ سِمانٍ } [Yûsuf: 46] “Ey Yûsuf, ey dosdoğru kişi! Yedi semiz inek hakkında bize fetva ver (yorum yap)” buyurmuştur. İftânın manası, müşkül olanı açığa çıkarmaktır. Aslı ise güçlenip kemale eren genç delikanlı demek olan 'fetâ' (الْفَتَى) kelimesindendir. Mana sanki şöyledir: Beyanı sayesinde müşkül olan şey güçlenir, kuvvetli ve zinde bir hale gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْعَرَبَ كَانَتْ لَا تُوَرِّثُ النِّسَاءَ وَالصِّبْيَانَ شَيْئًا مِنَ الْمِيرَاثِ كَمَا ذَكَرْنَا فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي تَوْرِيثِهِمْ. وَالثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي تَوْفِيَةِ الصَّدَاقِ لَهُنَّ، وَكَانَتِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ فَإِذَا كَانَتْ جَمِيلَةً وَلَهَا مَالٌ تَزَوَّجَ بِهَا وَأَكَلَ مَالَهَا، وَإِذَا كَانَتْ دَمِيمَةً مَنَعَهَا مِنَ الْأَزْوَاجِ حَتَّى تَمُوتَ فَيَرِثَهَا، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ.

İkinci Mesele: Bu ayetin iniş sebebi hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Bu surenin başında zikrettiğimiz üzere Araplar kadınlara ve çocuklara mirastan hiçbir şey vermezlerdi; işte bu ayet onların mirasçı kılınması hakkında inmiştir. İkincisi: Ayet, kadınların mehirlerinin tastamam verilmesi hakkında inmiştir. Bir adamın yanında yetim bir kız bulunur; şayet güzel ve malı varsa onunla evlenir ve malını yerdi; şayet çirkinse ölüp de malına mirasçı oluncaya kadar onu başkalarıyla evlenmekten menederdi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِفْتَاءَ لَا يَقَعُ عَنْ ذَوَاتِ النِّسَاءِ وَإِنَّمَا يَقَعُ عَنْ حالة من أحوالهن وصفة من صفاتهن، وَتِلْكَ الْحَالَةُ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ فِي الْآيَةِ فَكَانَتْ مُجْمَلَةً غَيْرَ دَالَّةٍ عَلَى الْأَمْرِ الَّذِي وَقَعَ عَنْهُ الِاسْتِفْتَاءُ.

Üçüncü Mesele: Bil ki fetva istemek kadınların bizzat kendileri hakkında vaki olmaz; ancak onların hallerinden bir hal ve sıfatlarından bir sıfat hakkında vaki olur. Bu hal ise ayette zikredilmemiştir; dolayısıyla mücmel kalmış ve hakkında fetva istenen hususa delalet etmemiştir.

أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ فَفِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ رُفِعَ بِالِابْتِدَاءِ وَالتَّقْدِيرُ: قُلِ اللَّه يُفْتِيكُمْ فِي النِّسَاءِ، وَالْمَتْلُوُّ فِي الْكِتَابِ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ أَيْضًا، وَذَلِكَ الْمَتْلُوُّ فِي الْكِتَابِ هُوَ قَوْلِهِ وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى [النِّسَاءِ: ٣] .

Allah Teâlâ'nın: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } “ve size okunan [ayetler de]” kavline gelince, bunda [birkaç] görüş vardır: Birincisi: İbtida (mübteda) olarak merfûdur; takdiri şöyledir: "De ki: Kadınlar hakkında fetvayı size Allah veriyor; Kitap'ta okunan [ayetler] de onlar hakkında size fetva veriyor." Kitap'ta okunan o şey ise O'nun: { وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى } [en-Nisâ: 3] “Eğer yetimler hakkında adaleti koruyamamaktan korkarsanız...” kavlidir.

وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّهُمْ كَانُوا قَدْ سَأَلُوا عَنْ أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ مِنْ أَحْوَالِ النِّسَاءِ، فَمَا كَانَ مِنْهَا غَيْرَ مُبَيَّنِ الْحُكْمِ ذَكَرَ أَنَّ اللَّه يُفْتِيهِمْ فِيهَا، وَمَا كَانَ مِنْهَا مُبَيَّنَ الْحُكْمِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ ذَكَرَ أَنَّ تِلْكَ الْآيَاتِ الْمَتْلُوَّةَ تُفْتِيهِمْ فِيهَا.

Sözün özü şudur: Onlar kadınların hallerinden pek çok hal hakkında soru sormuşlardı; bunlardan hükmü açıklanmamış olanlar hakkında Allah'ın kendilerine fetva verdiğini; geçmiş ayetlerde hükmü açıklanmış olanlar hakkında ise okunan o ayetlerin kendilerine fetva verdiğini zikretmiştir.

وَجَعَلَ دَلَالَةَ الْكِتَابِ عَلَى هَذَا الْحُكْمِ إِفْتَاءً مِنَ الْكِتَابِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ يُقَالُ فِي الْمَجَازِ الْمَشْهُورِ: إِنَّ كِتَابَ اللَّه بَيَّنَ لَنَا هَذَا الْحُكْمَ، وَكَمَا جَازَ هَذَا جَازَ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: إِنَّ/ كِتَابَ اللَّه أَفْتَى بِكَذَا.

Kitabın bu hükme delalet etmesini kitaptan bir fetva verme olarak kabul etmiştir. Görmez misin ki meşhur mecazda: "Allah'ın Kitabı bize bu hükmü açıkladı" denilir; bu caiz olduğu gibi, "Allah'ın Kitabı şöyle fetva verdi" denilmesi de caizdir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ مبتدأ وفِي الْكِتابِ خَبَرُهُ، وَهِيَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ تَعْظِيمُ حَالِ هَذِهِ الْآيَةِ الَّتِي تُتْلَى عَلَيْهِمْ وَأَنَّ الْعَدْلَ وَالْإِنْصَافَ فِي حُقُوقِ الْيَتَامَى مِنْ عَظَائِمِ الْأُمُورِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى الَّتِي يَجِبُ مُرَاعَاتُهَا وَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا، وَالْمُخِلُّ بِهَا ظَالِمٌ مُتَهَاوِنٌ بِمَا عَظَّمَهُ اللَّه. وَنَظِيرُهُ فِي تَعْظِيمِ الْقُرْآنِ قَوْلِهِ وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ [الزُّخْرُفِ: ٤] .

İkinci Görüş: { وَما يُتْلى عَلَيْكُمْ } mübteda, { فِي الْكِتابِ } ise onun haberidir ve bu bir itiraziye (ara) cümlesidir. 'Kitap'tan murat Levh-i Mahfuz'dur. Bundan maksat ise onlara okunan bu ayetin durumunu yüceltmek ve yetimlerin haklarında adalet ve hakkaniyet göstermenin Allah Teâlâ katında gözetilmesi ve korunması gereken pek büyük işlerden olduğunu, bu hususta kusur edenin ise zalim ve Allah'ın yücelttiği şeyi hafife alan biri olduğunu belirtmektir. Kur'an'ın yüceltilmesi hususunda bunun benzeri O'nun: { وَإِنَّهُ فِي أُمِّ الْكِتابِ لَدَيْنا لَعَلِيٌّ حَكِيمٌ } [ez-Zuhruf: 4] “Şüphesiz o, katımızdaki Ana Kitap'ta (Levh-i Mahfuz'da) çok yücedir, hikmet doludur” kavlidir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مَجْرُورٌ عَلَى الْقَسَمِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: قُلِ اللَّه يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ، وَأُقْسِمُ بِمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ، وَالْقَسَمُ أَيْضًا بِمَعْنَى التَّعْظِيمِ.

Üçüncü Görüş: Kasem (yemin) üzere mecrurdur; sanki şöyle denilmiştir: "De ki: Onlar hakkında size Allah fetva veriyor; Kitap'ta size okunan şeylere yemin ederim ki..." Kasem de yine yüceltme anlamındadır.

وَالْقَوْلُ الرَّابِعُ: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ فِيهِنَّ وَالْمَعْنَى: قُلِ اللَّه يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ وَفِيمَا يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الْكِتَابِ فِي يَتَامَى النِّسَاءِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهَذَا الْوَجْهُ بَعِيدٌ جِدًّا نَظَرًا إِلَى اللَّفْظِ وَالْمَعْنَى، أَمَّا اللَّفْظُ فَلِأَنَّهُ يَقْتَضِي عَطْفَ الْمُظْهَرِ عَلَى الْمُضْمَرِ، وَذَلِكَ غَيْرُ جائز كما شرحناه في قوله تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ [النِّسَاءِ: ١] وَأَمَّا الْمَعْنَى فَلِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَقْتَضِي أَنَّهُ تَعَالَى فِي تِلْكَ الْمَسَائِلِ أَفْتَى وَيُفْتِي أَيْضًا فِيمَا يُتْلَى مِنَ الْكِتَابِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ ذَلِكَ، وَإِنَّمَا الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يُفْتِي فِيمَا سَأَلُوا مِنَ الْمَسَائِلِ. بقي هاهنا سُؤَالَانِ:

Dördüncü Görüş: { فِيهِنَّ } kavlindeki mecrur üzerine matuftur; mana: "De ki: Allah size onlar hakkında ve Kitap'ta kadınların yetimleri hakkında size okunan şeyler hususunda fetva veriyor" demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Bu vecih, lafız ve mana bakımından son derece uzaktır. Lafız bakımındandır; çünkü zahir ismin zamire atfedilmesini gerektirir ki bu, { تَسائَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحامَ } [en-Nisâ: 1] kavlinde açıkladığımız üzere caiz değildir. Manaya gelince; çünkü bu görüş, Allah Teâlâ'nın o meseleler hakkında fetva verdiğini ve Kitap'tan okunan şey hakkında da fetva vereceğini gerektirir; oysa muradın bu olmadığı malumdur. Murat ancak Allah Teâlâ'nın onların sordukları meseleler hakkında fetva vermesidir. Burada geriye iki soru kalmaktadır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: بِمَ تَعَلَّقَ قَوْلُهُ فِي يَتامَى النِّساءِ.

Birinci Soru: { فِي يَتامَى النِّساءِ } “yetim kadınlar hakkında” kavli neye taalluk etmektedir?

قُلْنَا: هُوَ فِي الْوَجْهِ الْأَوَّلِ صِلَةُ يُتْلى أَيْ يُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي مَعْنَاهُنَّ، وَأَمَّا فِي سَائِرِ الْوُجُوهِ فَبَدَلٌ مِنْ فِيهِنَّ.

Biz deriz ki: Birinci vecihte { يُتْلى } fiilinin sılasıdır (tümlecidir); yani "onların halleri hakkında size okunuyor" demektir. Diğer vecihlerde ise { فِيهِنَّ } ifadesinden bedeldir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْإِضَافَةُ فِي يَتامَى النِّساءِ مَا هِيَ؟

İkinci Soru: { يَتامَى النِّساءِ } terkibindeki izâfet ne tür bir izâfettir?

الْجَوَابُ: قَالَ الْكُوفِيُّونَ: مَعْنَاهُ فِي النِّسَاءِ الْيَتَامَى، فَأُضِيفَتِ الصِّفَةُ إِلَى الِاسْمِ، كَمَا تَقُولُ: يَوْمُ الْجُمُعَةِ، وَحَقُّ الْيَقِينِ. وَقَالَ الْبَصْرِيُّونَ: إِضَافَةُ الصِّفَةِ إِلَى الِاسْمِ غَيْرُ جَائِزٍ فَلَا يُقَالُ مَرَرْتُ بِطَالِعَةِ الشَّمْسِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الصِّفَةَ وَالْمَوْصُوفَ شَيْءٌ وَاحِدٌ، وَإِضَافَةُ الشَّيْءِ إِلَى نَفْسِهِ مُحَالٌ. وَهَذَا التَّعْلِيلُ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْمَوْصُوفَ قَدْ يَبْقَى بِدُونِ الْوَصْفِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَوْصُوفَ غَيْرُ الصِّفَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْبَصْرِيِّينَ فَرَّعُوا عَلَى هَذَا الْقَوْلِ وَقَالُوا: النِّسَاءُ فِي الْآيَةِ غَيْرُ الْيَتَامَى، وَالْمُرَادُ بِالنِّسَاءِ أُمَّهَاتُ الْيَتَامَى أُضِيفَتْ إِلَيْهِنَّ أَوْلَادُهُنَّ الْيَتَامَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قِصَّةِ أُمِّ كُحَّةَ، وَكَانَتْ لَهَا يَتَامَى.

Cevap: Kûfeliler şöyle demiştir: Manası "yetim kadınlar hakkında" (فِي النِّسَاءِ الْيَتَامَى) demektir; tıpkı «يَوْمُ الْجُمُعَةِ» (cuma günü) ve «حَقُّ الْيَقِينِ» (kesin gerçek) denildiği gibi sıfat isme izâfe edilmiştir. Basralılar ise şöyle demiştir: Sıfatın isme izâfe edilmesi caiz değildir; dolayısıyla «مَرَرْتُ بِطَالِعَةِ الشَّمْسِ» (doğan güneşe uğradım) denilmez. Çünkü sıfat ile mevsuf aynı şeydir; bir şeyin kendisine izâfe edilmesi ise muhaldir (imkânsızdır). Bu gerekçelendirme zayıftır; çünkü mevsuf sıfat olmaksızın baki kalabilir, bu da mevsufun sıfattan başka olduğuna delalet eder. Sonra Basralılar bu görüşe dayanarak şu hükmü çıkarmış ve şöyle demişlerdir: Ayetteki kadınlar, yetimlerden başkasıdır. 'Kadınlar'dan murat yetimlerin anneleridir; yetim çocukları onlara izâfe edilmiştir. Ayetin, yetimleri bulunan Ümmü Kuhhe kıssası hakkında inmiş olması da buna delalet eder.

ثُمَّ قَالَ: اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ مَا فُرِضَ لَهُنَّ مِنَ الْمِيرَاثِ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِ مَنْ يَقُولُ:

Sonra Allah Teâlâ: { اللَّاتِي لَا تُؤْتُونَهُنَّ } “kendilerine vermediğiniz o [kadınlar]” buyurmuştur. İbn Abbas: "Onlar için farz kılınan mirası kastediyor" demiştir ki bu,

نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي مِيرَاثِ الْيَتَامَى وَالصِّغَارِ، وَعَلَى قَوْلِ الْبَاقِينَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ مَا كُتِبَ/ لَهُنَّ الصَّدَاقُ.

ayetin yetimlerin ve küçüklerin mirası hakkında indiğini söyleyenlerin görüşüne göredir. Geri kalanların görüşüne göre ise { مَا كُتِبَ لَهُنَّ } “onlara yazılan (takdir edilen)” kavlinden murat mehirdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: هَذَا يَحْتَمِلُ الرَّغْبَةَ وَالنَّفْرَةَ، فَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى الرَّغْبَةِ كَانَ الْمَعْنَى: وَتَرْغَبُونَ فِي أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ، وَإِنْ حَمَلْتَهُ عَلَى النَّفْرَةِ كَانَ الْمَعْنَى: وَتَرْغَبُونَ عَنْ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ لِدَمَامَتِهِنَّ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵀ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِغَيْرِ الْأَبِ وَالْجَدِّ تَزْوِيجُ الصَّغِيرَةِ، وَلَا حُجَّةَ لَهُمْ فِيهَا لِاحْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ إِذَا بَلَغْنَ، وَالدَّلِيلُ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا:

Sonra Allah Teâlâ: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } “ve kendileriyle evlenmek istediğiniz” buyurmuştur. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bu ifade rağbeti (arzulamayı) da nefret edip kaçınmayı da ihtiva eder. Şayet bunu rağbete hamledersen mana: "Onlarla nikâhlanmaya rağbet ediyorsunuz (istiyorsunuz)" olur. Şayet bunu nefret etmeye hamledersen mana: "Çirkinliklerinden ötürü onlarla nikâhlanmaktan yüz çeviriyorsunuz" olur. Ebû Hanîfe rahimehullâh'ın ashabı, babadan ve dededen başkasının küçük kızı evlendirmesinin caiz olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Oysa muradın: "Buluğa erdiklerinde onlarla nikâhlanmak istersiniz" olması muhtemel olduğundan bunda onlar için bir hüccet yoktur. Bizim sözümüzün doğruluğunun delili ise: