Binûn

Nisâ Suresi — 30. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إِشَارَةٌ إِلَى مَا يَلْحَقُهُ مِنَ الذَّمِّ الْعَظِيمِ فِي الدُّنْيَا، وَقَوْلُهُ وَإِثْماً مُبِيناً

dünyada ona ulaşacak olan büyük yergiye bir işarettir. O'nun: { وَإِثْماً مُبِيناً } “ve apaçık bir günah” buyruğu ise,

إِشَارَةٌ إِلَى/ مَا يَلْحَقُهُ مِنَ الْعِقَابِ الْعَظِيمِ فِي الْآخِرَةِ.

ahirette ona ulaşacak olan büyük azaba/ bir işarettir.

[سورة النساء (٤) : آية ١١٣]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 113]

وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣)

{ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ وَما يُضِلُّونَ إِلاَّ أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً (١١٣) } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti. Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler. Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş, sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür. (113)”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ وَرَحْمَتُهُ لَهَمَّتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ } “Eğer Allah'ın senin üzerindeki lütfu ve rahmeti olmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya mutlaka yeltenmişti” buyurdu.

وَالْمَعْنَى وَلَوْلَا أَنَّ اللَّه خَصَّكَ بِالْفَضْلِ وَهُوَ النُّبُوَّةُ، وَبِالرَّحْمَةِ وَهِيَ الْعِصْمَةُ لَهَمَّتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ أَنْ يُضِلُّوكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْمَ طُعْمَةَ كَانُوا قَدْ عَرَفُوا أَنَّهُ سَارِقٌ، ثُمَّ سَأَلُوا النَّبِيَّ ﵇ أَنْ يَدْفَعَ وَيُجَادِلَ عَنْهُ وَيُبَرِّئَهُ عَنِ السَّرِقَةِ، وَيَنْسُبَ تِلْكَ السَّرِقَةَ إِلَى الْيَهُودِيِّ، وَمَعْنَى يُضِلُّوكَ أَيْ يُلْقُوكَ فِي الْحُكْمِ الْبَاطِلِ الْخَطَأِ.

Anlamı şudur: Şayet Allah seni lütuf olan nübüvvetle ve rahmet olan ismet (günahlardan korunma) ile özel kılmasaydı, onlardan bir grup seni saptırmaya yeltenmişti. Bu da şundan dolayıdır: Tu'me'nin kavmi onun hırsız olduğunu bildikleri halde Peygamber aleyhisselâm'dan onu savunmasını, onun adına mücadele etmesini, onu hırsızlıktan aklamasını ve bu hırsızlığı Yahudi'ye nispet etmesini istemişlerdi. *Yudillûke* (يُضِلُّوكَ) ifadesinin anlamı ise “seni batıl ve hatalı bir hükme düşürmek” demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ

Sonra Allah Teâlâ: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Halbuki onlar ancak kendilerini saptırırlar” buyurdu.

بِسَبَبِ تَعَاوُنِهِمْ عَلَى الْإِثْمِ وَالْعُدْوَانِ وَشَهَادَتِهِمْ بِالزُّورِ وَالْبُهْتَانِ، فَهُمْ لَمَّا أَقْدَمُوا عَلَى هَذِهِ الْأَعْمَالِ فَهُمُ الَّذِينَ يعلمون عَمَلَ الضَّالِّينَ.

[Bu da] günah ve düşmanlık üzere yardımlaşmaları, yalancı şahitlik ve iftirada bulunmaları sebebiyledir. Onlar bu işlere giriştiklerinde, sapkınların amelini işleyenler bizzat kendileri olmuştur.

وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

{ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler” [kısmında]

فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَمَا يَضُرُّونَكَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، فَوَعَدَهُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِإِدَامَةِ الْعِصْمَةِ لَهُ مِمَّا يُرِيدُونَ مِنْ إِيقَاعِهِ فِي الْبَاطِلِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُمْ وَإِنْ سَعَوْا فِي إِلْقَائِكَ فِي الْبَاطِلِ فَأَنْتَ مَا وَقَعْتَ فِي الْبَاطِلِ، لِأَنَّكَ بَنَيْتَ الْأَمْرَ عَلَى ظَاهِرِ الْحَالِ، وَأَنْتَ مَا أُمِرْتَ إِلَّا بِبِنَاءِ الْأَحْكَامِ عَلَى الظَّوَاهِرِ.

iki vecih vardır: Birincisi: el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: “Gelecekte de sana zarar veremezler.” Böylece Allah Teâlâ bu ayette, onların kendisini batıla düşürme isteklerine karşı onun ismetini (korunmuşluğunu) devam ettireceğini vadetmiştir. İkincisi: Anlamın, “Onlar seni batıla düşürmeye çalışsalar da sen batıla düşmedin; çünkü sen işi durumun zahirine bina ettin ve sen hükümleri sadece zahire bina etmekle emrolundun” şeklinde olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiştir” buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّا إِنْ فَسَّرْنَا قَوْلَهُ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ

Bil ki biz O'nun: { وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ } “ve sana hiçbir şekilde zarar veremezler” buyruğunu,

بِأَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَهُ بِالْعِصْمَةِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَانَ قَوْلُهُ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ

Allah Teâlâ'nın gelecekte de onu koruyacağını vadettiği şeklinde tefsir edersek, O'nun: { وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ } “Allah sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiştir” buyruğu,

مُؤَكِّدًا لِذَلِكَ الْوَعْدِ، يَعْنِي لَمَّا أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَأَمَرَكَ بِتَبْلِيغِ الشَّرِيعَةِ إِلَى الْخَلْقِ فَكَيْفَ يَلِيقُ بِحِكْمَتِهِ أَنْ لَا يَعْصِمَكَ عَنِ الْوُقُوعِ فِي الشُّبُهَاتِ وَالضَّلَالَاتِ، وَإِنْ فَسَّرْنَا تِلْكَ الْآيَةَ بِأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ كَانَ مَعْذُورًا فِي بِنَاءِ الْحُكْمِ عَلَى الظَّاهِرِ كَانَ الْمَعْنَى: وَأَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَأَوْجَبَ فِيهَا بِنَاءَ أَحْكَامِ الشَّرْعِ عَلَى الظَّاهِرِ فَكَيْفَ يَضُرُّكَ بِنَاءُ الْأَمْرِ عَلَى الظَّاهِرِ.

bu vaadi pekiştirici olur. Yani sana Kitab'ı ve hikmeti indirdiği ve şeriatı insanlara tebliğ etmeni emrettiği halde, O'nun hikmetine seni şüphelere ve sapkınlıklara düşmekten korumaması nasıl yakışır? Şayet bu ayeti, Peygamber aleyhisselâm'ın hükmü zahire bina etmede mazur olduğu şeklinde tefsir edersek anlam şöyle olur: “Sana Kitab'ı ve hikmeti indirmiş ve bunlarda şer'i hükümleri zahire bina etmeyi farz kılmıştır; o halde işi zahire bina etmen sana nasıl zarar verebilir?”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً.

Sonra Allah Teâlâ: { وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “sana bilmediklerini öğretmiştir. Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür” buyurdu.

قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: هَذِهِ الْآيَةُ تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مَا يَتَعَلَّقُ بِالدِّينِ، كَمَا/ قَالَ مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ [الشُّورَى: ٥٢] وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: أَنْزَلَ اللَّه عَلَيْكَ الْكِتَابَ

el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayet iki vechi muhtemeldir: Birincisi: Maksadın, O'nun: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [eş-Şûrâ: 52] buyurduğu gibi/ dinle ilgili hususlar olmasıdır. Bu veche göre ayetin takdiri şöyledir: Allah sana Kitab'ı

وَالْحِكْمَةَ وَأَطْلَعَكَ عَلَى أَسْرَارِهِمَا وَأَوْقَفَكَ عَلَى حَقَائِقِهِمَا مَعَ أَنَّكَ مَا كُنْتَ قَبْلَ ذَلِكَ عَالِمًا بِشَيْءٍ مِنْهُمَا، فَكَذَلِكَ يُفْعَلُ بِكَ فِي مُسْتَأْنَفِ أَيَّامِكَ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى إِضْلَالِكَ وَإِزْلَالِكَ.

ve hikmeti indirdi, bundan önce o ikisinden hiçbir şey bilmediğin halde seni o ikisinin sırlarına muttali kıldı ve hakikatlerine vakıf kıldı; işte geleceğinde de sana böyle muamele edilecek, münafıklardan hiç kimse seni saptırmaya ve kaydırmaya güç yetiremeyecektir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ مِنْ أَخْبَارِ الْأَوَّلِينَ، فَكَذَلِكَ يُعَلِّمُكَ مِنْ حِيَلِ الْمُنَافِقِينَ وَوُجُوهِ كَيْدِهِمْ مَا تَقْدِرُ بِهِ عَلَى الِاحْتِرَازِ عَنْ وُجُوهِ كَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ، ثُمَّ قَالَ وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً

İkinci vecih: Maksadın, “Öncekilerin haberlerinden bilmediğin şeyleri sana öğretti; böylece münafıkların hilelerinden ve tuzak kurma yollarından da onların hile ve tuzaklarından sakınabileceğin şeyleri sana öğretecektir” şeklinde olmasıdır. Sonra Allah: { وَكانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيماً } “Allah'ın senin üzerindeki lütfu çok büyüktür” buyurdu.

وَهَذَا مِنْ أَعْظَمِ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْعِلْمَ أَشْرَفُ الْفَضَائِلِ وَالْمَنَاقِبِ وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى مَا أَعْطَى الْخَلْقَ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا الْقَلِيلَ، كَمَا قَالَ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٨٥] وَنَصِيبُ الشَّخْصِ الْوَاحِدِ مِنْ عُلُومِ جَمِيعِ الْخَلْقِ يَكُونُ قَلِيلًا، ثُمَّ إِنَّهُ سَمَّى ذَلِكَ الْقَلِيلَ عَظِيمًا حَيْثُ قَالَ وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا وَسَمَّى جَمِيعَ الدُّنْيَا قَلِيلًا حَيْثُ قَالَ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ [النِّسَاءِ: ٧٧] وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى غاية شرف العلم.

Bu, ilmin fazilet ve menkıbelerin en şereflisi olduğuna dair en büyük delillerdendir. Çünkü Allah Teâlâ: { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } “Size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir” [el-İsrâ: 85] buyurduğu gibi insanlara ilimden sadece az bir şey vermiştir. Bütün insanların ilimleri içinde tek bir kişinin payı da az olur. Sonra O, { وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } buyurduğu yerde bu az şeye “büyük” demiş; { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: Dünyanın metaı azdır” [en-Nisâ: 77] buyurarak bütün dünyayı ise “az” olarak isimlendirmiştir. Bu da ilmin son derece şerefli olduğuna delalet eder.

[سورة النساء (٤) : آية ١١٤]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 114]

لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤)

{ لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلاَّ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (١١٤) } “Bir sadaka vermeyi veya bir iyiliği yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse hariç, onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur. Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, Biz ona büyük bir mükafat vereceğiz. (114)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ] وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ إِشَارَةٌ إِلَى مَا كَانُوا يَتَنَاجَوْنَ فِيهِ حِينَ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضَى مِنَ الْقَوْلِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “Bir sadaka vermeyi veya bir iyiliği yahut insanların arasını düzeltmeyi emreden kimse hariç, onların gizli fısıldaşmalarının çoğunda hiçbir hayır yoktur” buyruğu hakkında] Bil ki bu, [Allah'ın] razı olmayacağı sözü geceleyin gizlice kararlaştırdıkları vakitte aralarında fısıldaştıkları şeye bir işarettir. Bunda meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: النَّجْوَى فِي اللُّغَةِ سِرٌّ بَيْنَ اثْنَيْنِ، يُقَالُ نَاجَيْتُ الرَّجُلَ مُنَاجَاةً وَنَجَاءً، وَيُقَالُ: نَجَوْتُ الرَّجُلَ أَنْجُو نَجْوَى بِمَعْنَى نَاجَيْتُهُ، وَالنَّجْوَى قَدْ تَكُونُ مَصْدَرًا بِمَنْزِلَةِ الْمُنَاجَاةِ، قَالَ تَعَالَى مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ [الْمُجَادَلَةِ: ٧] وَقَدْ تَكُونُ بِمَعْنَى الْقَوْمِ الَّذِينَ يَتَنَاجَوْنَ، قَالَ تَعَالَى وَإِذْ هُمْ نَجْوى [الْإِسْرَاءِ: ٤٧] .

Birinci Mesele: el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Necvâ (نَجْوَى) dilde iki kişi arasındaki sırdır (gizli konuşmadır). *Nâceytü'r-racüle münâcâten ve necâen* (نَاجَيْتُ الرَّجُلَ مُنَاجَاةً وَنَجَاءً) denilir. Yine onunla gizli konuştum anlamında *Necevtü'r-racüle encû necvâ* (نَجَوْتُ الرَّجُلَ أَنْجُو نَجْوَى) denilir. Necvâ bazen münacat konumunda masdar olur; Allah Teâlâ: { مَا يَكُونُ مِنْ نَجْوى ثَلاثَةٍ إِلَّا هُوَ رابِعُهُمْ } “Üç kişinin gizli konuştuğu yerde dördüncüleri mutlaka O'dur” [el-Mücâdele: 7] buyurmuştur. Bazen de gizli konuşan topluluk anlamında olur; Allah Teâlâ: { وَإِذْ هُمْ نَجْوى } “Onlar gizli fısıldaşırlarken” [el-İsrâ: 47] buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ذَكَرَ النَّحْوِيُّونَ فِي مَحَلِّ (مَنْ) وُجُوهًا، وَتِلْكَ/ الْوُجُوهُ مَبْنِيَّةٌ عَلَى مَعْنَى النَّجْوَى فِي هذه الآية، فإن جعلنا معنى النجوى هاهنا السِّرَّ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ النَّصْبِ لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءُ الشَّيْءِ عَنْ خِلَافِ جِنْسِهِ فَيَكُونُ نَصْبًا كَقَوْلِهِ إِلَّا أَذىً [آلِ عِمْرَانَ: ١١١] وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رَفْعًا فِي لُغَةِ مَنْ يَرْفَعُ الْمُسْتَثْنَى مِنْ غَيْرِ الْجِنْسِ كَقَوْلِهِ:

İkinci Mesele: O'nun: { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “Bir sadaka vermeyi emreden hariç” buyruğu: Nahivciler *men* (مَنْ) lafzının iraptaki yeri hakkında vecihler zikretmişlerdir. Bu/ vecihler necvânın bu ayetteki anlamına dayalıdır. Eğer burada necvânın anlamını sır (gizli konuşma) kabul edersek, bir şeyin kendi cinsinin hilafından istisna edilmesi (istisnâ-i munkatı') olduğu için cer ya da nasb konumunda olması caizdir; nitekim: { إِلَّا أَذىً } “ancak bir eziyet” [Âl-i İmrân: 111] buyruğu gibi nasb olur. Cins dışından olan müstesnayı merfu kılanların lügatinde ref konumunda olması da caizdir; şairin şu sözünde olduğu gibi:

إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ

“Beyaz ceylanlar ve kızıl develer hariç...”

وَأَبُو عُبَيْدَةَ جَعَلَ هَذَا مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ فَقَالَ: التَّقْدِيرُ إِلَّا فِي نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ ثُمَّ حَذَفَ الْمُضَافَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ (مَنْ) فِي مَحَلِّ النَّجْوَى لِأَنَّهُ أُقِيمَ مَقَامَهُ، وَيَجُوزُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:

Ebû Ubeyde ise bunu muzâfın hazfi kabilinden saymış ve şöyle demiştir: Takdiri, *illâ fî necvâ men emera bi sadakatin* (إِلَّا فِي نَجْوَى مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ) “Sadaka emredenin fısıldaşması hariç” şeklindedir, sonra muzâf hazfedilmiştir. Bu takdire göre *men* (مَنْ) lafzı onun yerine geçtiği için *necvâ*nın konumunda olur. Bunda iki vecih caizdir: Birincisi:

الْخَفْضُ بَدَلٌ مِنْ نَجْوَاهُمْ، كَمَا تَقُولُ: مَا مَرَرْتُ بِأَحَدٍ إِلَّا زِيدٍ. وَالثَّانِي: النَّصْبُ على الاستثناء فكما تَقُولُ مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلَّا زَيْدًا، وَهَذَا اسْتِثْنَاءُ الْجِنْسِ مِنَ الْجِنْسِ، وَأَمَّا إِنْ جَعَلْنَا النَّجْوَى اسْمًا لِلْقَوْمِ الْمُتَنَاجِينَ كَانَ مَنْصُوبًا عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءُ الْجِنْسِ مِنَ الْجِنْسِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ (مَنْ) فِي مَحَلِّ الْخَفْضِ مِنْ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا:

*Necvâhum* kelimesinden bedel olarak hafzdır (cerdir); nitekim *mâ merartü bi-ehadin illâ Zeydin* (مَا مَرَرْتُ بِأَحَدٍ إِلَّا زَيْدٍ) “Zeyd hariç kimseye uğramadım” demen gibidir. İkincisi: İstisna üzere nasbtır; nitekim *mâ câenî ehadün illâ Zeyden* (مَا جَاءَنِي أَحَدٌ إِلَّا زَيْدًا) “Zeyd dışında bana kimse gelmedi” demen gibidir ki bu, cinsin cinsten istisnasıdır (istisnâ-i muttasıldır). Şayet necvâyı fısıldaşan topluluğun ismi kılarsak, cinsin cinsten istisnası olduğu için istisna üzere mensup olur. *Men* (مَنْ) lafzının iki vecihten ötürü cer konumunda olması da caizdir: Birincisi:

أَنْ تَجْعَلَهُ تَبَعًا لِكَثِيرٍ، عَلَى مَعْنَى: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا فِيمَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ، كَقَوْلِكَ: لَا خَيْرَ فِي الْقَوْمِ إِلَّا نَفَرٍ مِنْهُمْ. وَالثَّانِي: أَنْ تَجْعَلَهُ تَبَعًا لِلنَّجْوَى، كَمَا تَقُولُ: لَا خَيْرَ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْقَوْمِ إِلَّا زَيْدٍ، إِنْ شِئْتَ أَتْبَعْتَ زَيْدًا الْجَمَاعَةَ، وَإِنْ شِئْتَ أَتْبَعْتَهُ الْقَوْمَ، واللَّه أَعْلَمُ.

Onu, “Onların gizli konuşmalarının çoğunda hayır yoktur; ancak sadaka emreden kimsenin konuşmasında vardır” anlamında *kesîr* (كَثِيرٍ) lafzına tabi kılmandır; nitekim *lâ hayra fi'l-kavmi illâ neferin minhüm* (لَا خَيْرَ فِي الْقَوْمِ إِلَّا نَفَرٍ مِنْهُمْ) “O kavimden bir grup hariç kimsede hayır yoktur” demen gibidir. İkincisi: Onu *necvâ* lafzına tabi kılmandır; nitekim *lâ hayra fî cemâatin mine'l-kavmi illâ Zeydin* (لَا خَيْرَ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ الْقَوْمِ إِلَّا زَيْدٍ) “Kavimden oluşan toplulukta Zeyd hariç hayır yoktur” demen gibidir; istersen Zeyd'i topluluğa tabi kılarsın, istersen onu kavme tabi kılarsın. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ وَإِنْ نَزَلَتْ فِي مُنَاجَاةِ بَعْضِ قَوْمِ ذَلِكَ السَّارِقِ مَعَ بَعْضٍ إِلَّا أَنَّهَا فِي الْمَعْنَى عَامَّةٌ، وَالْمُرَادُ: لَا خَيْرَ فِيمَا يَتَنَاجَى فِيهِ النَّاسُ وَيَخُوضُونَ فِيهِ مِنَ الْحَدِيثِ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى

Üçüncü Mesele: Bu ayet, o hırsızın kavminden bazılarının birbiriyle gizli konuşması hakkında inmiş olsa bile mana bakımından umumidir. Kastedilen şudur: İnsanların hayır amellerinden olanlar müstesna, aralarında gizlice konuştukları ve daldıkları sözlerde hiçbir hayır yoktur. Sonra Allah Teâlâ,

ذَكَرَ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ ثَلَاثَةَ أَنْوَاعٍ: الْأَمْرُ بِالصَّدَقَةِ، وَالْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَالْإِصْلَاحُ بَيْنَ النَّاسِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ اللَّه هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَمَلَ الْخَيْرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِإِيصَالِ الْمَنْفَعَةِ أَوْ بِدَفْعِ الْمَضَرَّةِ، أَمَّا إِيصَالُ الْخَيْرِ فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْخَيْرَاتِ الْجُسْمَانِيَّةِ وَهُوَ إِعْطَاءُ الْمَالِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ مِنَ الْخَيْرَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ، وَهُوَ عِبَارَةٌ عَنْ تَكْمِيلِ الْقُوَّةِ النَّظَرِيَّةِ بِالْعُلُومِ، أَوْ تَكْمِيلِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ بِالْأَفْعَالِ الْحَسَنَةِ، وَمَجْمُوعُهُمَا عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أَوْ مَعْرُوفٍ وَأَمَّا إِزَالَةُ الضَّرَرِ فَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ فَثَبَتَ أَنَّ مَجَامِعَ الْخَيْرَاتِ مَذْكُورَةٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ مَا ذَكَرْنَا

hayır amellerinden üç tür zikretmiştir: Sadakayı emretmek, iyiliği/marufu emretmek ve insanların arasını düzeltmek. Allah'ın sadece bu üç kısmı zikretmesinin sebebi şudur: Çünkü hayır işlemek ya fayda sağlamakla ya da zararı defetmekle olur. Hayır ulaştırmaya gelince; bu ya mal vermek olan cismani hayırlardan olur ki O'nun: { إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ } “Bir sadaka vermeyi emreden kimse hariç” buyruğuyla buna işaret edilmiştir; ya da ilimlerle nazari gücü kemale erdirmek veya güzel amellerle ameli gücü kemale erdirmekten ibaret olan ruhani hayırlardan olur ki bunların bütünü marufu (iyiliği) emretmekten ibarettir; O'nun: { أَوْ مَعْرُوفٍ } “veya bir iyiliği” buyruğuyla buna işaret edilmiştir. Zararı gidermeye gelince; O'nun: { أَوْ إِصْلاحٍ بَيْنَ النَّاسِ } “yahut insanların arasını düzeltmeyi” buyruğuyla da buna işaret edilmiştir. Böylece bütün hayırların bu ayette zikredildiği sabit olmuştur. Zikrettiğimiz hususun sıhhatine delalet eden şeylerden biri de

قَوْلُهُ ﵊: «كَلَامُ ابْنِ آدَمَ كُلُّهُ عَلَيْهِ لَا لَهُ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ أَمْرٍ بِمَعْرُوفٍ أَوْ نَهْيٍ عَنْ مُنْكَرٍ أَوْ ذِكْرٍ اللَّه»

Peygamber aleyhisselâm'ın şu hadisidir: “Âdemoğlunun bütün sözleri kendi aleyhinedir, lehine değildir; ancak bir marufu (iyiliği) emretmek veya münkeri (kötülüğü) nehyetmek yahut Allah'ı zikretmek bundan müstesnadır.”

وَقِيلَ لِسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ: مَا أَشَدَّ هَذَا الْحَدِيثَ! فَقَالَ سُفْيَانُ: أَلَمْ تَسْمَعِ اللَّه يَقُولُ: لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ فَهُوَ هَذَا بِعَيْنِهِ، أَمَا سَمِعْتَ اللَّه يَقُولُ وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ [الْعَصْرِ: ١، ٢] فَهُوَ هَذَا بِعَيْنِهِ.

Süfyân es-Sevrî'ye: “Bu hadis ne kadar da ağırdır!” denildi. Süfyân da: “Sen Allah'ın: { لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْواهُمْ } ‘Onların fısıldaşmalarının çoğunda hayır yoktur’ buyurduğunu işitmedin mi? İşte bu hadis aynen odur. Sen Allah'ın: { وَالْعَصْرِ (١) إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ (٢) } ‘Asra yemin olsun ki insan mutlaka bir hüsrandadır’ [el-Asr: 1-2] buyurduğunu işitmedin mi? İşte bu hadis aynen odur” dedi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً وَالْمَعْنَى أَنَّ هَذِهِ الْأَقْسَامَ الثَّلَاثَةَ مِنَ الطَّاعَاتِ وَإِنْ كَانَتْ فِي غَايَةِ الشَّرَفِ وَالْجَلَالَةِ إِلَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَنْتَفِعُ بِهَا/ إِذَا أَتَى بِهَا لِوَجْهِ اللَّه وَلِطَلَبِ مَرْضَاتِهِ، فَأَمَّا إِذَا أَتَى بِهَا لِلرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ انْقَلَبَتِ الْقَضِيَّةُ فَصَارَتْ مَنْ أَعْظَمِ الْمَفَاسِدِ وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّ الْمَطْلُوبَ مِنَ الْأَعْمَالِ الظَّاهِرَةِ رِعَايَةُ أَحْوَالِ الْقَلْبِ فِي إِخْلَاصِ النِّيَّةِ، وَتَصْفِيَةُ الدَّاعِيَةِ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَرَضٍ سِوَى طَلَبِ رِضْوَانِ اللَّه تَعَالَى وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ [الْبَيِّنَةِ: ٥] وَقَوْلُهُ: وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى [النَّجْمِ: ٣٩]

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Kim bunu Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla yaparsa, Biz ona büyük bir mükafat vereceğiz” buyurdu. Bunun anlamı şudur: İtaatlerden olan bu üç kısım, son derece şerefli ve yüce olsalar da insan bunlardan ancak/ Allah rızası için ve O'nun hoşnutluğunu talep ederek yerine getirdiği zaman faydalanır. Gösteriş ve şöhret için yaparsa iş tersine döner ve en büyük fesatlardan biri haline gelir. Bu ayet, zahiri amellerden asıl istenenin niyetin ihlasında kalbin hallerine riayet etmek ve yönelişi Allah Teâlâ'nın rızasını talep etmekten başka bir gayeye yönelmekten arındırmak olduğuna dair en güçlü delillerdendir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { وَما أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Halbuki onlar, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a kulluk etmekten başkasıyla emrolunmadılar” [el-Beyyine: 5] ve { وَأَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا مَا سَعى } “İnsan için ancak çalıştığı vardır” [en-Necm: 39].

وَقَوْلُهُ ﵊: «إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ»

Yine Peygamber aleyhisselâm'ın: “Ameller ancak niyetlere göredir” hadisi de bunun gibidir.

وهاهنا سؤالان:

Burada iki soru vardır:

السؤال الأول: لم انتصب ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ؟

Birinci Soru: { ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını kazanmak amacıyla” ifadesi niçin mensup olmuştur?

وَالْجَوَابُ: لِأَنَّهُ مَفْعُولٌ لَهُ، وَالْمَعْنَى لِأَنَّهُ لا لِابْتِغَاءِ مَرْضَاةِ اللَّه.

Cevap: Çünkü o mef'ûlün lehdir. Anlamı da: “Bunu Allah'ın rızasını talep etmek için yapar” şeklindedir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: كَيْفَ قَالَ إِلَّا مَنْ أَمَرَ ثُمَّ قَالَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ.

İkinci Soru: Nasıl oldu da önce { إِلَّا مَنْ أَمَرَ } “emreden kimse hariç” deyip, sonra { وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ } “Kim bunu yaparsa” buyurdu?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ ذَكَرَ الْأَمْرَ بِالْخَيْرِ لِيَدُلَّ بِهِ عَلَى فَاعِلِهِ لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالْخَيْرِ لَمَّا دَخَلَ فِي زُمْرَةِ الْخَيِّرِينَ فَبِأَنْ يَدْخُلَ فَاعِلُ الْخَيْرِ فِيهِمْ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ: وَمَنْ يَأْمُرْ بِذَلِكَ، فَعَبَّرَ عَنِ الْأَمْرِ بِالْفِعْلِ لِأَنَّ الْأَمْرَ أَيْضًا فِعْلٌ مِنَ الْأَفْعَالِ.

Cevap: O, onun failine delalet etmesi için hayrı emretmeyi zikretmiştir. Çünkü hayrı emreden kimse hayırlılar zümresine dahil olunca, hayrı bizzat yapan kimsenin onların arasına girmesi öncelikle evla olur. Şöyle kastedilmiş olması da caizdir: “Kim bunu emrederse”; böylece emretmek fiil ile ifade edilmiştir, çünkü emretmek de fiillerden bir fiildir.

[سورة النساء (٤) : آية ١١٥]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 115]

وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥)

{ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً (١١٥) } “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra, kim Peygamber'e karşı gelir ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa; onu döndüğü yolda bırakırız ve cehenneme sokarız. O ne kötü bir varış yeridir! (115)”

اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا هُوَ مَا رُوِيَ أَنَّ طُعْمَةَ بْنَ أُبَيْرِقٍ لَمَّا رَأَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى هَتَكَ سِتْرَهُ وَبَرَّأَ الْيَهُودِيَّ عَنْ تُهْمَةِ السَّرِقَةِ ارْتَدَّ وَذَهَبَ إِلَى مَكَّةَ وَنَقَبَ جِدَارَ إِنْسَانٍ لِأَجْلِ السَّرِقَةِ فَتَهَدَّمَ الْجِدَارُ عَلَيْهِ وَمَاتَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. أَمَّا الشِّقَاقُ وَالْمُشَاقَقَةُ فَقَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَنَّهُ عِبَارَةٌ عَنْ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي شَقٍّ آخَرَ مِنَ الْأَمْرِ، أَوْ عَنْ كَوْنِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فَاعِلًا فِعْلًا يَقْتَضِي لُحُوقَ مَشَقَّةٍ بِصَاحِبِهِ، وَقَوْلُهُ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى أَيْ مِنْ بَعْدِ مَا ظَهَرَ لَهُ بِالدَّلِيلِ صِحَّةُ دِينِ الْإِسْلَامِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: لِأَنَّ طُعْمَةَ هَذَا كَانَ قَدْ تَبَيَّنَ لَهُ بِمَا أَوْحَى اللَّه تَعَالَى مِنْ أَمْرِهِ وَأَظْهَرَ مِنْ سَرِقَتِهِ مَا دَلَّهُ ذَلِكَ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَعَادَى الرَّسُولَ وَأَظْهَرَ الشِّقَاقَ وَارْتَدَّ عَنْ

Bil ki bu ayetin önceki ayetle irtibatı şöyledir: Rivayet edildiğine göre Tu'me b. Übeyrık, Allah Teâlâ'nın kendi ayıbını ortaya çıkardığını ve Yahudi'yi hırsızlık töhmetinden akladığını görünce dinden döndü, Mekke'ye gitti ve hırsızlık yapmak için bir adamın duvarını deldi. Derken duvar üzerine yıkıldı ve öldü; bunun üzerine bu ayet indi. Şikak (شِّقَاق) ve müşakkaka (مُشَاقَّة) kavramlarına gelince; Bakara Suresi'nde bunların, iki taraftan her birinin işin ayrı bir tarafında (şakkında) bulunmasından yahut her birinin arkadaşına meşakkat ulaşmasını gerektiren bir fiil yapmasından ibaret olduğunu zikretmiştik. O'nun: { مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى } “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra” buyruğu, yani delille İslam dininin sıhhati kendisine apaçık ortaya çıktıktan sonra demektir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Çünkü bu Tu'me'ye, Allah Teâlâ'nın onun durumu hakkında vahyettiği ve onun hırsızlığını ortaya çıkardığı şeyle Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin sıhhatine delalet eden şeyler apaçık belli olmuştu. Fakat o, Resûl'e düşmanlık etti, ayrılık ve düşmanlığını açıkça gösterdi ve

دين الإسلام، فكان ذلك إظهار الشقاق بعد ما تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدَى، قَوْلُهُ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ يَعْنِي غَيْرَ دِينِ الْمُوَحِّدِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ طُعْمَةَ تَرَكَ دِينَ الْإِسْلَامِ وَاتَّبَعَ دِينَ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ.

İslam dininden döndü; böylece bu, hidayet kendisine apaçık belli olduktan sonra düşmanlığı ortaya koymak oldu. O'nun: { وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ } “ve müminlerin yolundan başkasına uyarsa” buyruğu, yani muvahhidlerin dininden başkasına uyarsa demektir. Çünkü Tu'me İslam dinini bırakıp putlara tapma dinine uymuştur.

ثُمَّ قَالَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى أَيْ نَتْرُكْهُ وَمَا اخْتَارَ لِنَفْسِهِ، وَنَكِلْهُ إِلَى مَا تَوَكَّلَ عَلَيْهِ. قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ لَا سِيَّمَا فِي حَقِّ الْمُرْتَدِّ.

Sonra: { نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى } “onu döndüğü yolda bırakırız” buyurdu; yani onu kendisi için seçtiği şeyle baş başa bırakırız ve onu dayandığı şeye havale ederiz. Bazıları şöyle demiştir: Bu, özellikle mürted hakkında kılıç ayeti ile neshedilmiştir.

ثُمَّ قَالَ وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ يَعْنِي نُلْزِمُهُ جَهَنَّمَ، وَأَصْلُهُ الصِّلَاءُ وَهُوَ لُزُومُ النَّارِ وَقْتَ الِاسْتِدْفَاءِ وَساءَتْ مَصِيراً انْتَصَبَ مَصِيراً عَلَى التَّمْيِيزِ كَقَوْلِكَ: فُلَانٌ طَابَ نَفْسًا، وَتَصَبَّبَ عَرَقًا، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Sonra: { وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ } “ve onu cehenneme sokarız” buyurdu; yani onu cehenneme mahkum ederiz. Bunun aslı ısınma anında ateşe yapışıp ayrılmamak olan *sılâ* (صِّلَاء) kelimesidir. { وَساءَتْ مَصِيراً } “O ne kötü bir varış yeridir!” kısmındaki *mesîran* (مَصِيراً) lafzı ise *tâbe filânün nefsen* (طَابَ فُلَانٌ نَفْسًا) “Falancanın gönlü hoş oldu” ve *tesabbabe arakan* (تَصَبَّبَ عَرَقًا) “Sırılsıklam ter döktü” ifadelerindeki gibi temyiz olarak mensup olmuştur. Ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: رُوِيَ أَنَّ الشَّافِعِيَّ ﵁ سُئِلَ عَنْ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ حُجَّةٌ، فَقَرَأَ الْقُرْآنَ ثَلَاثَمِائَةِ مَرَّةٍ حَتَّى وَجَدَ هَذِهِ الْآيَةَ، وَتَقْرِيرُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ اتِّبَاعَ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ اتِّبَاعُ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ وَاجِبًا، بَيَانُ الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى أَنَّهُ تَعَالَى أَلْحَقَ الْوَعِيدَ بِمَنْ يُشَاقِقِ الرَّسُولَ وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَمُشَاقَّةُ الرَّسُولِ وَحْدَهَا مُوجِبَةٌ لِهَذَا الْوَعِيدِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنِ اتِّبَاعُ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ مُوجِبًا لَهُ لَكَانَ ذَلِكَ ضَمًّا لِمَا لَا أَثَرَ لَهُ فِي الْوَعِيدِ إِلَى مَا هُوَ مُسْتَقِلٌّ بِاقْتِضَاءِ ذَلِكَ الْوَعِيدِ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، فَثَبَتَ أَنَّ اتِّبَاعَ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامٌ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ اتِّبَاعُ سَبِيلِهِمْ وَاجِبًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَدَمَ اتِّبَاعِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ اتِّبَاعٌ لِغَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِذَا كَانَ اتِّبَاعُ غَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامًا لَزِمَ أَنْ يَكُونَ عَدَمُ اتِّبَاعِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ حَرَامًا، وَإِذَا كَانَ عَدَمُ اتِّبَاعِهِمْ حَرَامًا كَانَ اتِّبَاعُهُمْ وَاجِبًا، لِأَنَّهُ لَا خُرُوجَ عَنْ طَرَفَيِ النَّقِيضِ.

Birinci Mesele: Rivayet edildiğine göre Şâfiî radıyallâhu anh'a, Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda icmanın hüccet olduğuna delalet eden bir ayet sorulmuş, o da bu ayeti buluncaya kadar Kur'an'ı üç yüz defa okumuştur. Bu delillendirmenin takriri şöyledir: Müminlerin yolundan başkasına uymak haramdır; dolayısıyla müminlerin yoluna uymanın vacip olması gerekmiştir. Birinci öncülün açıklaması şudur: Allah Teâlâ tehdidi, Resûl'e karşı gelen ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseye bağlamıştır. Tek başına Resûl'e karşı gelmek zaten bu tehdidi gerektiricidir. Şayet müminlerin yolundan başkasına uymak bu tehdidi gerektirmeseydi, bu durum tehditte hiçbir etkisi olmayan bir şeyi o tehdidi tek başına gerektiren şeye eklemek olurdu ki bu caiz değildir. Böylece müminlerin yolundan başkasına uymanın haram olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca da onların yoluna uymanın vacip olması gerekmiştir. Çünkü müminlerin yoluna uymamak da “müminlerin yolundan başkasına uymak” ifadesinin kapsamına girer. Müminlerin yolundan başkasına uymak haram olunca, müminlerin yoluna uymamak da haram olur. Onlara uymamak haram olunca da onlara uymak vacip olur; çünkü iki çelişikten birinin dışına çıkılamaz.

فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ عَدَمَ اتِّبَاعِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ اتِّبَاعٌ لِغَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ أَنْ لَا يُتَّبَعَ لَا سَبِيلُ الْمُؤْمِنِينَ وَلَا غَيْرُ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ.

Şayet: “Müminlerin yoluna uymamanın, müminlerin yolundan başkasına uymak kapsamına girdiğini kabul etmiyoruz. Zira ne müminlerin yoluna ne de müminlerin yolundan başkasına uyulmaması imkansız değildir” denilirse,

وَأُجِيبَ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ بِأَنَّ الْمُتَابَعَةَ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ مَا فَعَلَ الْغَيْرُ، فَإِذَا كَانَ مِنْ شَأْنِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ أَنْ لَا يَتَّبِعُوا سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ فَكُلُّ مَنْ لَمْ يَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ أَتَى بِمِثْلِ فِعْلِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَوَجَبَ كَوْنُهُ مُتَّبِعًا لَهُمْ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الِاتِّبَاعُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِ الْغَيْرِ وَإِلَّا لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: الْأَنْبِيَاءُ وَالْمَلَائِكَةُ مُتَّبِعُونَ لِآحَادِ الْخَلْقِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ يُوَحِّدُونَ اللَّه كَمَا أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ آحَادِ الْأُمَّةِ يُوَحِّدُ اللَّه، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُقَالُ، بَلِ الِاتِّبَاعُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِ الْغَيْرِ لِأَجْلِ أَنَّهُ فِعْلُ ذَلِكَ الْغَيْرِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَمَنْ تَرَكَ مُتَابَعَةَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَجْلِ أَنَّهُ مَا وَجَدَ عَلَى وُجُوبِ مُتَابَعَتِهِمْ دَلِيلًا، فَلَا جَرَمَ لَمْ يَتَّبِعْهُمْ، فَهَذَا الشَّخْصُ لَا يَكُونُ مُتَّبِعًا لِغَيْرِ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، فَهَذَا سُؤَالٌ قَوِيٌّ عَلَى هَذَا الدَّلِيلِ، وَفِيهِ أَبْحَاثٌ أُخَرُ دَقِيقَةٌ ذَكَرْنَاهَا فِي كِتَابِ/ الْمَحْصُولِ فِي عِلْمِ الْأُصُولِ واللَّه أَعْلَمُ.

bu soruya şöyle cevap verilmiştir: Tabi olmak, başkasının yaptığının benzerini yapmaktan ibarettir. Mümin olmayanların şanı müminlerin yoluna uymamak olduğuna göre, müminlerin yoluna uymayan herkes mümin olmayanların fiilinin bir benzerini yapmış olur ve bu sebeple onlara tabi olmuş sayılması gerekir. Birisi çıkıp şöyle diyebilir: Tabi olmak, başkasının yaptığının aynını yapmaktan ibaret değildir; aksi takdirde ümmetin her bir ferdi Allah'ı birlediği gibi peygamberlerin ve meleklerin de Allah'ı birlemeleri bakımından sıradan insanlara tabi olduklarının söylenmesi gerekirdi. Halbuki böyle bir şeyin söylenemeyeceği malumdur. Aksine tabi olmak, başkasının fiilinin benzerini sırf o başkasının fiili olduğu için yapmaktan ibarettir. Durum böyle olunca, müminlerin yoluna uymayı, onların yoluna uymanın vacip olduğuna dair bir delil bulamadığı için terk eden ve bundan dolayı onlara uymayan bir kimse müminlerin yolundan başkasına uymuş olmaz. Dolayısıyla bu, söz konusu delile yöneltilmiş güçlü bir itirazdır. Bu konuda/ *el-Mahsûl fî İlmi'l-Usûl* adlı kitabımızda zikrettiğimiz başka dakik incelemeler de vardır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ عِصْمَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَوْ صَدَرَ عَنْهُ ذَنْبٌ لَجَازَ مَنْعُهُ، وَكُلُّ مَنْ مَنَعَ غَيْرَهُ عَنْ فِعْلٍ يَفْعَلُهُ كَانَ مُشَاقِقًا لَهُ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا يَكُونُ فِي شَقٍّ غَيْرَ الشَّقِّ الَّذِي يَكُونُ الْآخَرُ فِيهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَوْ صَدَرَ الذَّنْبُ عَنِ الرَّسُولِ لَوَجَبَتْ مُشَاقَّتُهُ، لَكِنَّ مُشَاقَّتَهُ مُحَرَّمَةٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ فَوَجَبَ أَنْ لَا يَصْدُرَ الذَّنْبُ عَنْهُ.

İkinci Mesele: Bu ayet, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in bütün günahlardan masum olmasının vacip olduğuna delalet etmiştir. Bunun delili şudur: Eğer ondan bir günah sadır olsaydı, ona engel olmak caiz olurdu. Başkasını yaptığı bir fiilden engelleyen herkes ise ona muhalefet etmiş (karşı gelmiş) olur; zira her biri diğerinin bulunduğu tarafın dışında bir tarafta (şakk'ta) yer alır. Böylece Resûl'den bir günah sadır olsaydı ona karşı gelmenin vacip olacağı sabit olmuştur. Halbuki ona karşı gelmek bu ayetle haram kılınmıştır. Dolayısıyla ondan günah sadır olmaması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ الِاقْتِدَاءُ بِالرَّسُولِ ﵊ فِي أَفْعَالِهِ إِذْ لَوْ كَانَ فِعْلُ الْأُمَّةِ غَيْرَ فِعْلِ الرَّسُولِ لَزِمَ كَوْنُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي شَقٍّ آخَرَ مِنَ الْعَمَلِ فَتَحْصُلُ الْمُشَاقَّةُ، لكن المشاقة

Üçüncü Mesele: Bu ayet, fiillerinde Resûl aleyhisselâm'a uymanın vacip olduğuna delalet etmiştir. Zira ümmetin fiili Resûl'ün fiilinden farklı olsaydı, her ikisinin de amelde başka bir tarafta bulunması gerekir ve böylece muhalefet (müşakkaka) meydana gelirdi. Halbuki muhalefet

مُحَرَّمَةٌ، فَيَلْزَمُ وُجُوبُ الِاقْتِدَاءِ بِهِ فِي أَفْعَالِهِ.

haram kılınmıştır. Dolayısıyla fiillerinde ona uymak vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُ الْمُتَقَدِّمِينَ: كُلُّ مُجْتَهِدٍ مُصِيبٌ فِي الْأُصُولِ لَا بِمَعْنَى أَنَّ اعْتِقَادَ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مُطَابِقٌ لِلْمُعْتَقَدِ، بَلْ بِمَعْنَى سُقُوطِ الْإِثْمِ عَنِ الْمُخْطِئِ، وَاحْتَجُّوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ قَالُوا: لِأَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ حُصُولَ الْوَعِيدِ بِتَبَيُّنِ الْهُدَى، وَالْمُعَلَّقُ عَلَى الشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَحْصُلْ تَبَيُّنُ الْهُدَى أَنْ لَا يَكُونَ الْوَعِيدُ حَاصِلًا.

Dördüncü Mesele: Önceki [âlimlerden] bazıları şöyle demiştir: Her müctehid usulde (inanç esaslarında) isabet etmiştir; bu, her birinin itikadının itikat edilen gerçeğe mutabık olduğu anlamına gelmez, aksine hata edenden günahın düşmesi anlamına gelir. Görüşlerine bu ayetle delil getirip şöyle dediler: Çünkü Allah Teâlâ tehdidin (azabın) gerçekleşmesini hidayetin apaçık ortaya çıkması şartına bağlamıştır. Şarta bağlanan şey ise şart bulunmadığında bulunmaz. Bu da hidayet apaçık ortaya çıkmadığında tehdidin gerçekleşmemesini gerektirir.

وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ تَمَسُّكٌ بِالْمَفْهُومِ، وَهُوَ دَلَالَةٌ ظَنِّيَّةٌ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِهِ، وَالدَّلِيلُ الدَّالُّ عَلَى أَنَّ وَعِيدَ الْكُفَّارِ قَطْعِيٌّ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ [النساء: ١١٦] وَالْقَاطِعُ لَا يُعَارِضُهُ الْمَظْنُونُ.

Buna cevap şudur: Bu, [ancak] mefhum-ı muhalefete tutunmaktır; o ise onu kabul edenlerin nezdinde zannî bir delalettir. Kâfirlerin göreceği tehdidin kesin (kat'î) olduğunu gösteren delil ise Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra şöyle buyurmuş olmasıdır: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz.” [en-Nisâ 116]. Kesin olan [delil] ile zannî olan karşılaştırılamaz.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ تَصْحِيحُ الدِّينِ إِلَّا بِالدَّلِيلِ وَالنَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى شَرَطَ حُصُولَ الْوَعِيدِ بِتَبَيُّنِ الْهُدَى، وَلَوْ لَمْ يَكُنْ تَبَيُّنُ الْهُدَى مُعْتَبَرًا فِي صِحَّةِ الدِّينِ وَإِلَّا لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الشَّرْطِ مَعْنًى.

Beşinci Mesele: Ayet, dinin ancak delil, nazar (akıl yürütme) ve istidlal (delil getirme) ile tashih edilebileceğine delalet etmektedir. Zira Allah Teâlâ, tehdidin gerçekleşmesini hidayetin apaçık ortaya çıkması şartına bağlamıştır. Eğer hidayetin apaçık ortaya çıkması dinin sıhhatinde muteber olmasaydı, bu şartın bir manası olmazdı.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْهُدَى اسْمٌ لِلدَّلِيلِ لَا لِلْعِلْمِ، إِذْ لَوْ كَانَ الْهُدَى اسْمًا لِلْعِلْمِ لَكَانَ تَبَيُّنُ الْهُدَى إِضَافَةَ الشَّيْءِ إلى نفسه وأنه فاسد.

Altıncı Mesele: Ayet, hidayetin ilmin değil, delilin ismi olduğuna delalet etmektedir. Zira eğer hidayet ilmin ismi olsaydı, hidayetin apaçık ortaya çıkması (tebeyyün-i hüdâ), bir şeyin kendisine izafe edilmesi olurdu ki bu da batıldır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١١٦ الى ١٢٢]

[Nisâ Suresi (4), 116-122. Ayetler]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً (١١٦) إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلاَّ إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلاَّ شَيْطاناً مَرِيداً (١١٧) لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً (١١٨) وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً (١١٩) يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢٠) } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. (116) Onlar, O'nu bırakıp sadece birtakım dişilere tapıyorlar ve yalnızca inatçı bir şeytana tapıyorlar. (117) Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.' (118) 'Onları mutlaka saptıracağım, onları kesinlikle kuruntulara boğacağım, onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler.' Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir hüsrana uğramıştır. (119) [Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez. (120)”

أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢)

{ أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً (١٢١) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً (١٢٢) } “İşte onların barınağı cehennemdir ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar. (121) İman edip salih ameller işleyenleri ise altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî olarak kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir? (122)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ] / اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُكَرَّرَةٌ فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَفِي تَكْرَارِهَا فَائِدَتَانِ: الْأُولَى: أَنَّ عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ وَعُمُومَاتِ الْوَعْدِ مُتَعَارِضَةٌ فِي الْقُرْآنِ، وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا أَعَادَ آيَةً مِنْ آيَاتِ الْوَعِيدِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ، وَقَدْ أَعَادَ هَذِهِ الْآيَةَ دالة عَلَى الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ بِلَفْظٍ وَاحِدٍ فِي سُورَةٍ وَاحِدَةٍ، وَقَدِ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ لَا فَائِدَةَ فِي التَّكْرِيرِ إِلَّا التَّأْكِيدُ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ جَانِبَ الْوَعْدِ وَالرَّحْمَةِ بِمَزِيدِ التَّأْكِيدِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي تَرْجِيحَ الْوَعْدِ عَلَى الْوَعِيدِ.

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki şeyleri ise dilediği kimse için bağışlar.” kavli hakkında] / Bil ki bu ayet bu surede tekrarlanmıştır ve tekrar edilmesinde iki fayda vardır: Birincisi: Kur'an'da vaîd (tehdit) umumları ile vaad (müjde) umumları birbirine tezat teşkil etmektedir; Allah Teâlâ tehdit ayetlerinden hiçbir ayeti aynı lafızla iki kez tekrar etmemiştir, oysa affa ve mağfirete delalet eden bu ayeti tek bir surede aynı lafızla tekrar etmiştir. Tekrarda tekit dışında bir fayda olmadığı hususunda ittifak edilmiştir. Bu da Allah Teâlâ'nın vaad ve rahmet tarafını daha fazla tekit ile tahsis ettiğine delalet eder; bu ise vaadin vaîde tercih edilmesini (üstün tutulmasını) gerektirir.

وَالْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي سَارِقِ الدِّرْعِ، وَقَوْلَهُ وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ [النساء: ١١٥] إِلَى آخِرِ الْآيَاتِ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي ارْتِدَادِهِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ إِنَّمَا يَحْسُنُ اتِّصَالُهَا بِمَا قَبْلَهَا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّ

İkinci fayda ise şudur: Geçen ayetler zırh hırsızı hakkında inmiştir; ayetlerin sonuna kadar giden { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ } “Kim de Resûl'e karşı gelirse” [en-Nisâ 115] kavli ise onun dinden dönmesi (irtidadı) hakkında inmiştir. Dolayısıyla bu ayetin kendisinden öncekine irtibatı ancak şu murat edildiği takdirde güzel olur:

ذَلِكَ السَّارِقَ لَوْ لَمْ يَرْتَدَّ لَمْ يَصِرْ مَحْرُومًا عَنْ رَحْمَتِي، وَلَكِنَّهُ لَمَّا ارْتَدَّ وَأَشْرَكَ باللَّه صار محروما قطع عَنْ رَحْمَةِ اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُ أَكَّدَ ذَلِكَ بِأَنْ شَرَحَ أَنَّ أَمْرَ الشِّرْكِ عَظِيمٌ عِنْدَ اللَّه فَقَالَ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِيداً يَعْنِي وَمَنْ لَمْ يُشْرِكْ باللَّه لَمْ يَكُنْ ضَلَالُهُ بَعِيدًا، فَلَا جَرَمَ لَا يَصِيرُ مَحْرُومًا عَنْ رَحْمَتِي، وَهَذِهِ الْمُنَاسَبَاتُ دَالَّةٌ قَطْعًا عَلَى دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ مَغْفُورٌ قَطْعًا سَوَاءٌ حَصَلَتِ التَّوْبَةُ أَوْ لَمْ تَحْصُلْ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ كَوْنَ الشِّرْكِ ضَلَالًا بَعِيدًا فَقَالَ إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ

O hırsız eğer dinden dönmeseydi rahmetimden mahrum kalmazdı; fakat dinden dönüp Allah'a şirk koştuğunda Allah'ın rahmetinden kesinlikle mahrum olmuştur. Sonra [Allah], şirk konusunun Allah katında ne kadar büyük olduğunu açıklayarak bunu tekit etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالاً بَعِيداً } “Kim Allah'a ortak koşarsa, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür.” Yani, kim de Allah'a ortak koşmazsa onun sapıklığı uzak (derin) olmaz, dolayısıyla rahmetimden mahrum kalmaz. Bu münasebetler, tövbe ister gerçekleşsin ister gerçekleşmesin, şirkin dışındakilerin kesinlikle bağışlanacağına bu ayetin delalet ettiğini kesin olarak göstermektedir. Sonra Allah Teâlâ şirkin derin bir sapıklık olduğunu beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنْ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ إِلَّا إِناثاً وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً لَعَنَهُ اللَّهُ }

(إن) هاهنا مَعْنَاهُ النَّفْيُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ [النساء: ١٥٩] ويَدْعُونَ بِمَعْنَى يَعْبُدُونَ لِأَنَّ مَنْ عَبَدَ شَيْئًا فَإِنَّهُ يَدْعُوهُ عِنْدَ احْتِيَاجِهِ إِلَيْهِ، وَقَوْلُهُ إِلَّا إِناثاً فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْأَوْثَانُ وَكَانُوا يُسَمُّونَهَا بَاسْمِ الْإِنَاثِ كَقَوْلِهِمْ: اللَّاتُ وَالْعُزَّى وَمَنَاةُ الثَّالِثَةُ الْأُخْرَى، وَاللَّاتُ تَأْنِيثُ اللَّه، وَالْعُزَّى تَأْنِيثُ الْعَزِيزِ. قَالَ الْحَسَنُ: لَمْ يَكُنْ حَيٌّ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ إِلَّا وَلَهُمْ صَنَمٌ يَعْبُدُونَهُ وَيُسَمُّونَهُ أُنْثَى بَنِي فُلَانٍ، وَيَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا التَّأْوِيلِ قِرَاءَةُ عَائِشَةَ ﵂: إِلَّا أَوْثَانًا، وَقِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ: إِلَّا أُثْنًا، جَمْعُ وَثَنٍ مِثْلَ أَسَدٍ وَأُسْدٍ، ثُمَّ أُبْدِلَتْ مِنَ الْوَاوِ الْمَضْمُومَةِ هَمْزَةً نَحْوَ قَوْلِهِ وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ [الْمُرْسَلَاتِ: ١١] قَالَ الزَّجَّاجُ:

Buradaki “İn” (إِنْ), nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki, ölümünden önce ona iman edecek olmasın” [en-Nisâ 159]. { يَدْعُونَ } ise “ibadet ederler/taparlar” manasındadır; zira bir şeye tapan kimse, ona muhtaç olduğunda ona dua eder (yalvarır). Allah Teâlâ'nın { إِلَّا إِناثاً } kavli hakkında ise birkaç görüş vardır: Birincisi: Bundan murat putlardır. Nitekim onlar putları Lât, Uzzâ ve diğer üçüncüsü Menât dedikleri gibi dişi isimleriyle isimlendirirlerdi. Lât, “Allah” kelimesinin dişili, Uzzâ ise “el-Azîz” kelimesinin dişilidir. Hasan şöyle demiştir: “Arap kabilelerinden her bir kabilenin mutlaka taptıkları ve 'falan oğullarının dişisi' dedikleri bir putu vardı.” Bu tevilin sıhhatine Âişe radıyallâhu anhâ'nın { إِلَّا أَوْثَانًا } kıraati ile İbn Abbâs'ın, “esed” (أَسَد) ve “üsd” (أُسْد) gibi “vesen” (وَثَن) kelimesinin çoğulu olan { إِلَّا أُثْنًا } kıraati delalet eder; ardından ötireli vâv, Allah'ın: { وَإِذَا الرُّسُلُ أُقِّتَتْ } “Ve peygamberlerin vakti tayin edildiğinde” [el-Mürselât 11] kavlinde olduğu gibi hemzeye dönüştürülmüştür. Zeccâc şöyle demiştir:

وَجَائِزٌ أَنْ يَكُونَ أُثُنٌ أَصْلُهَا أُثْنٌ، فَأَتْبَعَتِ الضَّمَّةُ الضَّمَّةَ.

“Üsün” (أُثُن) kelimesinin aslının “üsn” (أُثْن) olması ve ötrenin ötreye uydurulmuş (ittiba edilmiş) olması da caizdir.”

الْقَوْلُ الثَّانِي: قَوْلُهُ إِلَّا إِناثاً أَيْ إِلَّا أَمْوَاتًا، وَفِي تَسْمِيَةِ الْأَمْوَاتِ إِنَاثًا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْمَوَاتِ يَكُونُ عَلَى صِيغَةِ الْإِخْبَارِ عَنِ الْأُنْثَى، تَقُولُ: هَذِهِ الْأَحْجَارُ تُعْجِبُنِي: كَمَا تَقُولُ: هَذِهِ الْمَرْأَةُ تُعْجِبُنِي.

İkinci Görüş: Allah'ın { إِلَّا إِناثاً } kavli, “ancak ölüler” demektir. Ölülerin dişi olarak isimlendirilmesinde iki yön vardır: Birincisi: Cansız şeylerden haber vermek, dişi olandan haber verme siygasıyla olur. Tıpkı “Bu kadın hoşuma gidiyor” dediğin gibi “Bu taşlar hoşuma gidiyor” dersin.

الثَّانِي: أَنَّ الْأُنْثَى أَخَسُّ مِنَ الذَّكَرِ، وَالْمَيِّتُ أَخَسُّ مِنَ الْحَيِّ، فَلِهَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ أَطْلَقُوا اسْمَ الْأُنْثَى عَلَى الْجَمَادَاتِ الْمَوَاتِ.

İkincisi: Dişi erkekten daha değersiz, ölü de diriden daha değersizdir; bu münasebetle cansız ve ölü varlıklara dişi ismini vermişlerdir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنْ بَعْضَهُمْ كَانَ يَعْبُدُ الْمَلَائِكَةَ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّه قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى [النَّجْمِ: ٢٧] وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ هَلْ إِنْسَانٌ أَجْهَلُ مِمَّنْ أَشْرَكَ خَالِقَ السموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا جَمَادًا يُسَمِّيهِ بِالْأُنْثَى.

Üçüncü Görüş: Onlardan bazıları meleklere tapıyor ve “Melekler Allah'ın kızlarıdır” diyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ لَيُسَمُّونَ الْمَلائِكَةَ تَسْمِيَةَ الْأُنْثى } “Ahirete inanmayanlar, meleklere dişilerin adını verirler” [en-Necm 27]. Ayetten maksat şudur: Göklerin, yerin ve bu ikisi arasındakilerin Yaratıcısına, dişi olarak isimlendirdiği cansız bir varlığı ortak koşan kimseden daha cahil bir insan var mıdır?

ثُمَّ قَالَ: وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ تِلْكَ الْأَوْثَانِ شَيْطَانٌ يَتَرَاءَى لِلسَّدَنَةِ يُكَلِّمُهُمْ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: المراد بالشيطان هاهنا إِبْلِيسُ بِدَلِيلِ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَلَا شَكَّ أَنَّ قَائِلَ هَذَا الْقَوْلِ هُوَ إِبْلِيسُ، وَلَا يَبْعُدُ أَنَّ الَّذِي تَرَاءَى لِلسَّدَنَةِ هُوَ إِبْلِيسُ، وَأَمَّا الْمَرِيدُ فَهُوَ الْمُبَالِغُ فِي الْعِصْيَانِ الْكَامِلِ فِي الْبُعْدِ مِنَ الطَّاعَةِ وَيُقَالُ لَهُ: مَارِدٌ وَمَرِيدٌ، قَالَ الزَّجَّاجُ:

Sonra: { وَإِنْ يَدْعُونَ إِلَّا شَيْطاناً مَرِيداً } “Ve yalnızca inatçı bir şeytana tapıyorlar” buyurdu. Müfessirler şöyle dediler: O putların her birinde put bakıcılarına görünüp onlarla konuşan bir şeytan vardı. Zeccâc ise şöyle demiştir: Buradaki şeytandan murat İblis'tir; bunun delili, Allah Teâlâ'nın bu ayetten sonra: { وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “O da şöyle demiştir: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim'” buyurmasıdır. Bu sözü söyleyenin İblis olduğunda şüphe yoktur. Put bakıcılarına görünenin İblis olması da uzak bir ihtimal değildir. “Merîd”e gelince; o, itaatten uzaklıkta tam, isyanda aşırı giden kimsedir. Ona “mârid” ve “merîd” denir. Zeccâc şöyle demiştir:

يُقَالُ: حَائِطٌ مُمَرَّدٌ أَيْ مُمَلَّسٌ، وَيُقَالُ شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ إِذَا تَنَاثَرَ وَرَقُهَا، وَالَّذِي لَمْ تَنْبُتْ لَهُ لِحْيَةٌ يُقَالُ لَهُ أَمْرَدٌ لِكَوْنِ مَوْضِعِ اللِّحْيَةِ أَمْلَسَ، فَمَنْ كَانَ شَدِيدَ الْبُعْدِ عَنِ الطَّاعَةِ يُقَالُ لَهُ مَرِيدٌ وَمَارِدٌ لِأَنَّهُ مُمَلَّسٌ عَنْ طَاعَةِ اللَّه لَمْ يَلْتَصِقْ بِهِ مِنْ هَذِهِ الطَّاعَةِ شَيْءٌ.

“Pürüzsüz [yapılmış duvara] 'Hâitun mümerrad' (حَائِطٌ مُمَرَّدٌ) yani düzleştirilmiş denir. Yaprakları dökülmüş ağaca 'Şeceratün merdâ' (شَجَرَةٌ مَرْدَاءُ) denir. Sakalı çıkmamış kimseye sakal yeri pürüzsüz olduğu için 'emred' (أَمْرَد) denir. İtaatten alabildiğine uzak olan kimseye de Allah'a itaatten pürüzsüzleştiği ve bu itaatten kendisine hiçbir şey yapışmadığı için 'merîd' ve 'mârid' denir.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Allah onu lanetlemiştir. O da şöyle demiştir: 'Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim.'” Bunda iki mesele vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ صِفَتَانِ بِمَعْنَى شَيْطَانًا مَرِيدًا جَامِعًا بَيْنَ لَعْنَةِ اللَّه وَهَذَا الْقَوْلِ الشَّنِيعِ. واعلم أن الشيطان هاهنا قَدِ ادَّعَى أَشْيَاءَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً الْفَرْضُ فِي اللُّغَةِ الْقَطْعُ، وَالْفُرْضَةُ الثُّلْمَةُ الَّتِي تَكُونُ فِي طَرَفِ النَّهْرِ، وَالْفَرْضُ الْحَزُّ الَّذِي فِي الْوَتَرِ، وَالْفَرْضُ فِي الْقَوْسِ الْحَزُّ الَّذِي يُشَدُّ فِيهِ الْوَتَرُ، وَالْفَرِيضَةُ مَا فَرَضَ اللَّه عَلَى عِبَادِهِ وَجَعَلَهُ حَتْمًا عليهم

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Allah'ın { لَعَنَهُ اللَّهُ وَقالَ لَأَتَّخِذَنَّ } kavli, Allah'ın laneti ile bu çirkin sözü kendisinde birleştiren inatçı bir şeytan manasında iki sıfattır. Bil ki şeytan burada birtakım iddialarda bulunmuştur: Bunların birincisi: { لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً } “Elbette senin kullarından belirlenmiş bir pay edineceğim” kavlidir. Lüğatte farz, kesmektir. Furza, nehrin kenarında bulunan gediktir (açıklıktır). Farz, kirişteki çentiktir. Yaydaki farz, kirişin bağlandığı çentiktir. Farîza ise Allah'ın kullarına farz kıldığı ve onların mazeretlerini kesmek için üzerlerine kesinleştirdiği

قَطْعًا لِعُذْرِهِمْ، وَكَذَا قَوْلُهُ وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] أَيْ جَعَلْتُمْ لَهُنَّ قِطْعَةً مِنَ الْمَالِ.

şeydir. Nitekim O'nun: { وَقَدْ فَرَضْتُمْ لَهُنَّ فَرِيضَةً } “Ve onlar için bir mehir belirlemişseniz” [el-Bakara 237] yani onlara maldan bir pay tayin etmişseniz kavli de böyledir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ الشَّيْطَانَ لَعَنَهُ اللَّه قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ: لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ حَظًّا مُقَدَّرًا مُعَيَّنًا، وَهُمُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ خُطُوَاتِهِ وَيَقْبَلُونَ وَسَاوِسَهُ، وَفِي التَّفْسِيرِ

Bunu bildiğinde deriz ki: Ayetin anlamı şudur: Allah'ın lanetlediği şeytan o vakit şöyle dedi: “Senin kullarından belirlenmiş, muayyen bir pay edineceğim.” Onlar, onun adımlarına uyan ve vesveselerini kabul eden kimselerdir. Tefsirde,

عَنِ النَّبِيِّ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «مِنْ كُلِّ أَلْفٍ وَاحِدٌ للَّه وَسَائِرُهُ لِلنَّاسِ وَلِإِبْلِيسَ» .

Nebi aleyhisselâm'dan onun şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Her bin kişiden biri Allah için, geri kalanı ise insanlar ve İblis içindir.»

فَإِنْ قِيلَ: النَّقْلُ وَالْعَقْلُ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّ حِزْبَ الشَّيْطَانِ أَكْثَرُ عَدَدًا مِنْ حِزْبِ اللَّه.

Eğer: “Nakil ve akıl şeytanın taraftarlarının sayıca Allah'ın taraftarlarından daha çok olduğuna delalet etmektedir.

أَمَّا النَّقْلُ: فَقَوْلُهُ تَعَالَى فِي صِفَةِ البشر فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [سبأ: ٢٠] وَقَالَ حَاكِيًا عَنِ الشَّيْطَانِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاءِ: ٦٢] . وَحُكِيَ عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ قَالَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [ص: ٨٢، ٨٣] وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمُخْلَصِينَ قَلِيلُونَ.

Nakle gelince: Allah Teâlâ'nın insanların vasfı hakkındaki: { فَاتَّبَعُوهُ إِلَّا فَرِيقاً مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlerden bir grup hariç ona uydular” [Sebe 20] kavlidir. Şeytandan hikaye ederek de: { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alacağım” [el-İsrâ 62] buyurmuştur. Yine ondan: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “İçlerinden ihlaslı kulların müstesna, onların hepsini mutlaka azdıracağım” [Sâd 82-83] dediği hikaye edilmiştir; ihlaslı kimselerin az olduğunda ise şüphe yoktur.

وَأَمَّا الْعَقْلُ: فَهُوَ أَنَّ الْفُسَّاقَ وَالْكُفَّارَ أَكْثَرُ عَدَدًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلَصِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْفُسَّاقَ وَالْكُفَّارَ كُلَّهمْ حِزْبُ إِبْلِيسَ.

Akla gelince: Fasıklar ve kâfirler, sayıca ihlaslı müminlerden daha fazladır; fasıkların ve kâfirlerin hepsinin İblis'in taraftarı olduğunda da şüphe yoktur.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِمَ قَالَ لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَعَ أَنَّ لَفْظَ النَّصِيبِ لَا يَتَنَاوَلُ الْقِسْمَ الْأَكْثَرَ، وَإِنَّمَا يَتَنَاوَلُ الْأَقَلَّ؟

Bu sabit olduğunda deriz ki: Nasip (pay) lafzı çoğunluk olan kısmı kapsamadığı, bilakis az olanı kapsadığı halde niçin { لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً } “Senin kullarından mutlaka bir pay edineceğim” demiştir?” denilirse,

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا التَّفَاوُتَ إِنَّمَا يَحْصُلُ فِي نَوْعِ الشَّرِّ، أَمَّا إِذَا ضَمَمْتَ زُمْرَةَ الْمَلَائِكَةِ مَعَ غَايَةِ كَثْرَتِهِمْ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ كَانَتِ الْغَلَبَةُ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُخْلَصِينَ، وَأَيْضًا فَالْمُؤْمِنُونَ وَإِنْ كَانُوا قَلِيلِينَ فِي الْعَدَدِ إِلَّا أَنَّ مَنْصِبَهُمْ عَظِيمٌ عِنْدَ اللَّه، وَالْكُفَّارُ وَالْفُسَّاقُ وَإِنْ كَانُوا كَثِيرِينَ فِي الْعَدَدِ فَهُمْ كَالْعَدَمِ، فَلِهَذَا السَّبَبِ وَقَعَ اسْمُ النَّصِيبِ عَلَى قَوْمِ إِبْلِيسَ. وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: وَلَأُضِلَّنَّهُمْ يَعْنِي عَنِ الْحَقِّ، قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَصْلَيْنِ عَظِيمَيْنِ مِنْ أُصُولِنَا.

Cevap şudur: Bu farklılık ancak insan türü içinde meydana gelir. Aşırı çokluklarıyla beraber melekler zümresini müminlere kattığın zaman ise üstünlük ihlaslı müminlerin olur. Ayrıca müminler sayıca az olsalar bile Allah katındaki mevkileri pek büyüktür; kâfirler ve fasıklar ise sayıca çok olsalar bile yok hükmündedirler. İşte bu sebeple nasip (pay) ismi İblis'in kavmine verilmiştir. İkincisi: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ } “Onları mutlaka saptıracağım” yani haktan saptıracağım kavlidir. Mutezile şöyle demiştir: Bu ayet, bizim temel esaslarımızdan iki büyük esasa delalet etmektedir.

فَالْأَصْلُ الْأَوَّلُ: الْمُضِلُّ هُوَ الشَّيْطَانُ، وَلَيْسَ الْمُضِلُّ هُوَ اللَّه تَعَالَى قَالُوا: وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآيَةَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُضِلَّ هُوَ الشَّيْطَانُ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ ادَّعَى ذَلِكَ واللَّه تَعَالَى مَا كَذَّبَهُ فِيهِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ وقوله لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا وَقَوْلُهُ لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَافِ: ١٦] وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ وَصْفَهُ بِكَوْنِهِ مُضِلًّا لِلنَّاسِ فِي مَعْرِضِ الذَّمِّ لَهُ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِ الْإِلَهِ/ مَوْصُوفًا بِذَلِكَ.

Birinci Esas: Saptıran şeytandır, saptıran Allah Teâlâ değildir. Şöyle dediler: Ayetin saptıranın şeytan olduğuna delalet ettiğini söylememizin sebebi, şeytanın bunu iddia etmesi ve Allah Teâlâ'nın bu hususta onu yalanlamamış olmasıdır. Bunun benzeri onun: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım”, { لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek azı hariç onun neslini mutlaka hükmüm altına alacağım” ve { لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “Onlar için senin dosdoğru yolun üzerinde oturacağım” [el-A'râf 16] sözleridir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın onu insanları saptırıcı olmakla nitelemesini onu yerme makamında zikretmiş olmasıdır; bu da İlah'ın/ bununla nitelenmesine engeldir.

وَالْأَصْلُ الثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ يَقُولُونَ: الْإِضْلَالُ عِبَارَةٌ عَنْ خَلْقِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ وَقُلْنَا: لَيْسَ الْإِضْلَالُ عِبَارَةً عَنْ خَلْقِ الْكُفْرِ وَالضَّلَالِ بِدَلِيلِ أَنَّ إِبْلِيسَ وَصَفَ نَفْسَهُ بِأَنَّهُ مُضِلٌّ مَعَ أَنَّهُ بِالْإِجْمَاعِ لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقِ الضَّلَالِ.

İkinci Esas: Ehl-i Sünnet 'Saptırma (idlâl), küfrü ve dalaleti yaratmaktan ibarettir' derken, biz 'Saptırma, küfrü ve dalaleti yaratmaktan ibaret değildir' dedik; zira İblis, icma ile dalaleti yaratmaya kadir olmadığı halde kendisini saptırıcı olarak nitelemiştir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذَا كَلَامُ إِبْلِيسَ فَلَا يَكُونُ حُجَّةً، وَأَيْضًا أَنَّ كَلَامَ إِبْلِيسَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مُضْطَرِبٌ جِدًّا، فَتَارَةً يَمِيلُ إِلَى الْقَدَرِ الْمَحْضِ، وَهُوَ قوله لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ وَأُخْرَى إِلَى الْجَبْرِ الْمَحْضِ وَهُوَ قَوْلُهُ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي [القصص: ٣٩] وَتَارَةً يُظْهِرُ التَّرَدُّدَ فِيهِ حَيْثُ قَالَ: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَصِ: ٦٣] يَعْنِي أَنَّ قَوْلَ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ: نَحْنُ أُغْوِينَا فَمَنِ الَّذِي أَغْوَانَا عَنِ الدِّينِ؟ وَلَا بُدَّ مِنَ انْتِهَاءِ الْكُلِّ بِالْآخِرَةِ إِلَى اللَّه. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَمَّا ادَّعَى أَنَّهُ يُضِلُّ الْخَلْقَ قَالَ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَهَذَا يُشْعِرُ بِأَنَّهُ لَا حِيلَةَ لَهُ فِي الْإِضْلَالِ أَقْوَى مِنْ إِلْقَاءِ الْأَمَانِيِّ فِي قُلُوبِ الْخَلْقِ، وَطَلَبُ الْأَمَانِيِّ يُورِثُ شَيْئَيْنِ: الْحِرْصَ

Cevap şudur: Bu, İblis'in sözüdür; dolayısıyla hüccet (delil) olmaz. Ayrıca İblis'in bu meseledeki sözü son derece tutarsızdır. Kimi zaman { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım” sözünde olduğu gibi sırf kadere (ihtiyara), kimi zaman { رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي } “Rabbim! Beni azdırmana karşılık” [el-Kasas 39] sözünde olduğu gibi sırf cebre meyleder; kimi zaman da: { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar azdırdığımız kimselerdir. Kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” [el-Kasas 63] dediği yerde bunda tereddüt gösterir. Yani o kâfirlerin: “Biz azdırıldık; peki bizi dinden kim azdırdı?” sözü gibi. Sonuçta her şeyin nihayeti Allah'a varmalıdır. Üçüncüsü: { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } “Onları kesinlikle kuruntulara boğacağım” kavlidir. Bil ki o, insanları saptıracağını iddia edince { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } demiştir; bu da onun insanları saptırmada insanların kalplerine kuruntular sokmaktan daha güçlü bir tuzağının olmadığını hissettirir. Kuruntuların peşine düşmek iki şeyi doğurur: Hırs

وَالْأَمَلَ، وَالْحِرْصُ وَالْأَمَلُ يَسْتَلْزِمَانِ أَكْثَرَ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ، وَهُمَا كَالْأَمْرَيْنِ اللَّازِمَيْنِ لِجَوْهَرِ الْإِنْسَانِ

ve tûl-i emel (bitmek bilmeyen arzu). Hırs ve tûl-i emel ise yerilmiş ahlakların çoğunu gerekli kılar; bu ikisi insanın özüne yapışık iki husus gibidir.

قَالَ ﷺ: «يَهْرَمُ ابْنُ آدَمَ وَيَشِبُّ مَعَهُ اثْنَانِ الْحِرْصُ وَالْأَمَلُ»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Âdemoğlu yaşlanır da onunla birlikte iki şey genç kalır: Hırs ve tûl-i emel.»

وَالْحِرْصُ يَسْتَلْزِمُ رُكُوبَ أَهْوَالِ الدُّنْيَا وَأَهْوَالِ الدِّينِ فَإِنَّهُ إِذَا اشْتَدَّ حِرْصُهُ عَلَى الشَّيْءِ فَقَدْ لَا يَقْدِرُ عَلَى تَحْصِيلِهِ إِلَّا بِمَعْصِيَةِ اللَّه وَإِيذَاءِ الْخَلْقِ، وَإِذَا طَالَ أَمَلُهُ نَسِيَ الْآخِرَةَ وَصَارَ غَرِيقًا فِي الدُّنْيَا فَلَا يَكَادُ يُقْدِمُ عَلَى التَّوْبَةِ، وَلَا يَكَادُ يُؤَثِّرُ فِيهِ الْوَعْظُ فَيَصِيرُ قَلْبُهُ كَالْحِجَارَةِ أَوْ أَشَدَّ قَسْوَةً.

Hırs, dünya korkularına ve din tehlikelerine atılmayı gerektirir; zira insanın bir şeye hırsı şiddetlendiğinde, onu ancak Allah'a isyan ederek ve insanlara eziyet vererek elde edebilir. Emeli uzadığında ise ahireti unutur, dünyada boğulur, neredeyse tövbeye yanaşmaz ve öğüt ona neredeyse hiç tesir etmez; böylece kalbi taş gibi yahut daha da katı hale gelir.

وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ الْبَتْكُ الْقَطْعُ، وَسَيْفٌ بَاتِكٌ أَيْ قَاطِعٌ، وَالتَّبْتِيكُ التَّقْطِيعُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: التبتيك هاهنا هُوَ قَطْعُ آذَانِ الْبَحِيرَةِ بِإِجْمَاعِ الْمُفَسِّرِينَ، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَشُقُّونَ آذَانَ النَّاقَةِ إِذَا وَلَدَتْ خَمْسَةَ أَبْطُنٍ وَجَاءَ الْخَامِسُ ذَكَرًا، وَحَرَّمُوا عَلَى أَنْفُسِهِمُ الِانْتِفَاعَ بِهَا. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يُقَطِّعُونَ آذَانَ الْأَنْعَامِ نُسُكًا فِي عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ فَهُمْ يَظُنُّونَ أَنَّ ذَلِكَ عِبَادَةٌ مَعَ أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ كُفْرٌ وَفِسْقٌ. خَامِسُهَا: قَوْلُهُ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وللمفسرين هاهنا: قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّه تَغْيِيرُ دِينِ اللَّه، وَهُوَ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالْحَسَنِ وَالضَّحَّاكِ وَمُجَاهِدٍ وَالسُّدِّيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَقَتَادَةَ، وَفِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى فَطَرَ الْخَلْقَ عَلَى الْإِسْلَامِ يَوْمَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ ظَهْرِ آدَمَ كَالذَّرِّ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُ رَبُّهُمْ وَآمَنُوا بِهِ، فَمَنْ كَفَرَ فَقَدْ غَيَّرَ فِطْرَةَ اللَّه الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا، وَهَذَا مَعْنَى

Dördüncüsü: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar” kavlidir. Betk (الْبَتْكُ), kesmektir. “Seyfün bâtikun” (سَيْفٌ بَاتِكٌ) keskin kılıç demektir. Tebtîk ise parçalayıp kesmektir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: “Buradaki tebtîk, müfessirlerin icmasıyla bahîrenin kulaklarını kesmektir; bu da deve beş batın doğurup beşincisi erkek olduğunda devesinin kulaklarını yarmaları ve ondan faydalanmayı kendilerine haram kılmalarıdır.” Başkaları ise şöyle demiştir: Murat, putlara ibadet etme ayini olarak hayvanların kulaklarını kesmeleridir; kendisinde küfür ve fısk olduğu halde bunu ibadet zannederler. Beşincisi: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yarattığını değiştirecekler” kavlidir. Burada müfessirlerin iki görüşü vardır: Birincisi: Allah'ın yaratışını değiştirmekten maksat Allah'ın dinini değiştirmektir; bu, Saîd b. Cübeyr, Saîd b. el-Müseyyeb, Hasan, Dahhâk, Mücâhid, Süddî, Nehaî ve Katâde'nin görüşüdür. Bu görüşün açıklanmasında iki yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ, Âdem'in sırtından zerreler gibi çıkardığı ve kendilerinin Rabbi olduğuna onları şahit tutup onların da O'na iman ettiği gün insanları İslam fıtratı üzere yaratmıştır. Dolayısıyla kim inkâr ederse, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratını değiştirmiş olur. Bu da

قَوْلِهِ ﷺ: «كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ»

Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünün anlamıdır: «Her doğan çocuk fıtrat üzere doğar;

وَلَكِنْ أَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ وَيُنَصِّرَانِهِ وَيُمَجِّسَانِهِ.

ancak anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir.»

وَالْوَجْهُ الثَّانِي: فِي تَقْرِيرِ هَذَا الْقَوْلِ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ تَغْيِيرِ دِينِ اللَّه هُوَ تبديل الحلال حراما/ أو الحرام الْقَوْلُ الثَّانِي: حَمْلُ هَذَا التَّغْيِيرِ عَلَى تَغْيِيرِ أَحْوَالٍ كُلُّهَا تَتَعَلَّقُ بِالظَّاهِرِ، وَذَكَرُوا فِيهِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْحَسَنُ: الْمُرَادُ مَا

Bu görüşün takririndeki ikinci yön şudur: Allah'ın dinini değiştirmekten maksat, helali haram/ veya haramı [helal] kılmaktır. İkinci Görüş: Bu değiştirmenin tamamının zahirle ilgili olan hallerin değiştirilmesine hamledilmesidir. Bu hususta birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Hasan şöyle demiştir: Murad,

رَوَى عَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: «لَعَنَ اللَّه الْوَاصِلَاتِ وَالْوَاشِمَاتِ»

Abdullah b. Mes'ûd'un Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiği şu hadistir: «Allah, saç ekleyen ve dövme yapan kadınlara lanet etmiştir.»

قَالَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَرْأَةَ تَتَوَصَّلُ بِهَذِهِ الْأَفْعَالِ إِلَى الزِّنَا. الثَّانِي: رُوِيَ عَنْ أَنَسٍ وَشَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ وَعِكْرِمَةَ وَأَبِي صَالِحٍ أَنَّ مَعْنَى تَغْيِيرِ خلق اللَّه هاهنا هُوَ الْإِخْصَاءُ وَقَطْعُ الْآذَانِ وَفَقْءُ الْعُيُونِ، وَلِهَذَا كَانَ أَنَسٌ يَكْرَهُ إِخْصَاءَ الْغَنَمِ، وَكَانَتِ الْعَرَبُ إِذَا بَلَغَتْ إِبِلُ أَحَدِهِمْ أَلْفًا عَوَّرُوا عَيْنَ فَحْلِهَا. الثَّالِثُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ هُوَ التَّخَنُّثُ، وَأَقُولُ: يَجِبُ إِدْخَالُ السَّحَّاقَاتِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ، لِأَنَّ التَّخَنُّثَ عِبَارَةٌ عَنْ ذَكَرٍ يُشْبِهُ الْأُنْثَى، وَالسَّحْقَ عِبَارَةٌ عَنْ أُنْثَى تُشْبِهُ الذَّكَرَ الرَّابِعُ: حَكَى الزَّجَّاجُ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى خَلَقَ الْأَنْعَامَ لِيَرْكَبُوهَا وَيَأْكُلُوهَا فَحَرَّمُوهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ كَالْبَحَائِرِ وَالسَّوَائِبِ وَالْوَصَائِلِ، وَخَلَقَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَةً لِلنَّاسِ يَنْتَفِعُونَ بِهَا فَعَبَدَهَا الْمُشْرِكُونَ، فَغَيَّرُوا خَلْقَ اللَّه، هَذَا جُمْلَةُ كلام المفسرين في هذا الباب [قوله تعالى وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ إلى قوله فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً] ويخطر ببالي هاهنا وَجْهٌ آخَرُ فِي تَخْرِيجِ الْآيَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ دُخُولَ الضَّرَرِ وَالْمَرَضِ فِي الشَّيْءِ يَكُونُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: التَّشَوُّشُ، وَالنُّقْصَانُ، وَالْبُطْلَانُ.

Demiştir ki: Bu da kadının bu fiiller vasıtasıyla zinaya ulaşmasından ötürüdür. İkincisi: Enes, Şehr b. Havşeb, İkrime ve Ebû Salih'ten, buradaki Allah'ın yaratışını değiştirmenin manasının eneme (iğdiş etme), kulakları kesme ve gözleri oyma olduğu rivayet edilmiştir; bu sebeple Enes koyunların enenmesini mekruh görürdü. Arapların ise develeri bin sayıya ulaştığında damızlık devenin bir gözünü kör ederlerdi. Üçüncüsü: İbn Zeyd, bunun kadınlaşma (hünsalaşma) olduğunu söylemiştir. Ben de derim ki: Bu görüşe göre lezbiyenlik yapan kadınları da bu ayete dahil etmek gerekir; zira kadınlaşmak kadına benzeyen erkekten ibarettir, lezbiyenlik ise erkeğe benzeyen kadından ibarettir. Dördüncüsü: Zeccâc bazılarından şunu nakletmiştir: Allah Teâlâ hayvanları binsinler ve yesinler diye yaratmış, onlar ise bahîre, sâibe ve vasîle gibi onları kendilerine haram kılmışlardır; güneşi, ayı ve yıldızları insanların istifadesi için boyun eğdirilmiş olarak yaratmış, müşrikler ise onlara tapmışlardır; böylece Allah'ın yarattığını değiştirmişlerdir. Bu, müfessirlerin bu babdaki sözlerinin özetidir. [Allah Teâlâ'nın: { وَلَأُضِلَّنَّهُمْ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } kavlinden { فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } kavline kadar olan kısım]. Burada zihnime, ayetin mana yoluyla açıklanması hususunda başka bir vecih gelmektedir: Zira bir şeye zararın ve hastalığın girmesi üç vecihle olur: Karışıklık (teşevvüş), noksanlık ve iptal (bâtıl kılma).

فَادَّعَى الشَّيْطَانُ لَعَنَهُ اللَّه إِلْقَاءَ أَكْثَرِ الْخَلْقِ فِي مَرَضِ الدِّينِ، وَضَرَرُ الدِّينِ هُوَ قَوْلُهُ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَرَضَ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عَلَى أَحَدِ الْأَوْجُهِ الثَّلَاثَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا، وَهِيَ التَّشَوُّشُ وَالنُّقْصَانُ وَالْبُطْلَانُ، فَأَمَّا التَّشَوُّشُ فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ وَذَلِكَ لِأَنَّ صَاحِبَ الْأَمَانِيِّ يَشْغَلُ عَقْلَهُ وَفِكْرَهُ فِي اسْتِخْرَاجِ الْمَعَانِي الدَّقِيقَةِ وَالْحِيَلِ وَالْوَسَائِلِ اللَّطِيفَةِ فِي تَحْصِيلِ الْمَطَالِبِ الشَّهْوَانِيَّةِ وَالْغَضَبِيَّةِ، فَهَذَا مَرَضٌ رُوحَانِيٌّ مِنْ جِنْسِ التَّشَوُّشِ، وَأَمَّا النُّقْصَانُ فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ وَذَلِكَ لِأَنَّ بَتْكَ الْآذَانِ نَوْعُ نُقْصَانٍ، وَهَذَا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ إِذَا صَارَ مُسْتَغْرِقَ الْعَقْلِ فِي طَلَبِ الدُّنْيَا صَارَ فَاتِرَ الرَّأْيِ ضَعِيفَ الْحَزْمِ فِي طَلَبِ الْآخِرَةِ، وأما البطلان

Allah'ın lanetlediği şeytan, insanların çoğunu din hastalığına düşürmeyi iddia etmiştir; dinin zararı ise O'nun { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } kavlidir. Sonra bu hastalığın zikrettiğimiz üç vecihten biri üzere olması kaçınılmazdır ki bunlar karışıklık, noksanlık ve iptaldir. Karışıklığa gelince; { وَلَأُمَنِّيَنَّهُمْ } kavliyle buna işaret edilmiştir; zira kuruntulara kapılan kimse aklını ve fikrini, şehevî ve gadabî (öfkeye dayalı) istekleri elde etmedeki ince manaları, hileleri ve latif vesileleri çıkarmakla meşgul eder; bu ise karışıklık cinsinden ruhanî bir hastalıktır. Noksanlığa gelince; { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُبَتِّكُنَّ آذانَ الْأَنْعامِ } kavliyle buna işaret edilmiştir; zira kulakları kesmek bir nevi noksanlıktır. Bu da insanın aklı dünyayı aramakta boğulduğunda, ahireti aramada fikrinin gevşek ve azminin zayıf olmasındandır. İptale gelince;

فَالْإِشَارَةُ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّغْيِيرَ يُوجِبُ بُطْلَانَ الصِّفَةِ الْحَاصِلَةِ فِي الْمُدَّةِ الْأُولَى، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ مَنْ بَقِيَ مُوَاظِبًا عَلَى طَلَبِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ مُعْرِضًا عَنِ السَّعَادَاتِ الرُّوحَانِيَّةِ فَلَا يَزَالُ يَزِيدُ فِي قَلْبِهِ الرَّغْبَةُ فِي الدُّنْيَا وَالنُّفْرَةُ عَنِ الْآخِرَةِ، وَلَا تَزَالُ تَتَزَايَدُ هَذِهِ الْأَحْوَالُ إِلَى أَنْ يَتَغَيَّرَ الْقَلْبُ بِالْكُلِّيَّةِ فَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ ذِكْرُ الْآخِرَةِ الْبَتَّةَ، وَلَا يَزُولُ عَنْ خَاطِرِهِ حُبُّ الدُّنْيَا الْبَتَّةَ، فَتَكُونُ حَرَكَتُهُ وَسُكُونُهُ وَقَوْلُهُ وَفِعْلُهُ لِأَجْلِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَغْيِيرَ الْخِلْقَةِ لِأَنَّ الْأَرْوَاحَ الْبَشَرِيَّةَ إِنَّمَا دَخَلَتْ فِي هَذَا الْعَالَمِ الْجُسْمَانِيِّ عَلَى سَبِيلِ السَّفَرِ، وَهِيَ مُتَوَجِّهَةٌ إِلَى عَالَمِ الْقِيَامَةِ، فَإِذَا نَسِيَتْ مَعَادَهَا وَأَلِفَتْ هَذِهِ الْمَحْسُوسَاتِ/ الَّتِي لَا بُدَّ مِنَ انْقِضَائِهَا وَفَنَائِهَا كَانَ هَذَا بِالْحَقِيقَةِ تَغْيِيرًا لِلْخِلْقَةِ، وَهُوَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ [الْحَشْرِ: ١٩] وَقَالَ فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ [الْحَجِّ: ٤٦] .

{ وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } kavliyle buna işaret edilmiştir; zira değiştirme, ilk zamandaki mevcut sıfatın iptalini gerektirir. Malumdur ki peşin lezzetleri aramaya devam edip ruhanî saadetlerden yüz çeviren kimsenin kalbinde dünyaya rağbet ve ahiretten nefret sürekli artar; kalp tamamen değişip hatırına ahiret zikri asla gelmeyinceye ve zihninden dünya sevgisi kesinlikle çıkmayıncaya kadar bu haller artmaya devam eder. Böylece onun hareketi, sükûnu, sözü ve fiili dünya için olur; bu da fıtratın değişmesini gerektirir. Çünkü insan ruhları bu cismanî âleme ancak bir yolculuk üzere girmişlerdir ve onlar kıyamet âlemine yönelmişlerdir. Dönüş yerlerini unutup son bulması ve yok olması kaçınılmaz olan bu somut şeylere/ alıştıklarında, bu hakikatte yaratılışı (fıtratı) değiştirmek olur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ } “Allah'ı unutan, bu yüzden Allah'ın da onlara kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın” [el-Haşr 19] ve şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ وَلكِنْ تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ } “Gerçek şu ki gözler kör olmaz; fakat göğüslerdeki kalpler kör olur” [el-Hac 46].

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الشَّيْطَانِ دَعَاوِيَهِ فِي الْإِغْوَاءِ وَالضَّلَالِ حَذَّرَ النَّاسَ عَنْ مُتَابَعَتِهِ فَقَالَ: وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً وَاعْلَمْ أَنَّ أَحَدًا لَا يَخْتَارُ أَنْ يَتَّخِذَ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّه، وَلَكِنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ إِذَا فَعَلَ مَا أَمَرَهُ الشَّيْطَانُ بِهِ وَتَرَكَ مَا أَمَرَهُ الرَّحْمَنُ بِهِ صَارَ كَأَنَّهُ اتَّخَذَ الشَّيْطَانَ وَلِيًّا لِنَفْسِهِ وَتَرَكَ وِلَايَةَ اللَّه تَعَالَى، وَإِنَّمَا قَالَ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً لِأَنَّ طَاعَةَ اللَّه تُفِيدُ الْمَنَافِعَ الْعَظِيمَةَ الدَّائِمَةَ الْخَالِصَةَ عَنْ شَوَائِبِ الضَّرَرِ، وَطَاعَةَ الشَّيْطَانِ تُفِيدُ الْمَنَافِعَ الثَّلَاثَةَ الْمُنْقَطِعَةَ الْمَشُوبَةَ بِالْغُمُومِ وَالْأَحْزَانِ وَالْآلَامِ الْغَالِبَةِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا مُحَالٌ عَقْلًا، فَمَنْ رَغِبَ فِي وِلَايَتِهِ فَقَدْ فَاتَهُ أَشْرَفُ الْمَطَالِبِ وَأَجَلُّهَا بِسَبَبِ أَخَسِّ الْمَطَالِبِ وَأَدْوَنِهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا هُوَ الْخَسَارُ الْمُطْلَقُ.

Bil ki Allah Teâlâ, şeytandan onun saptırma ve aldatma konusundaki iddialarını hikaye edince insanları ona tabi olmaktan sakındırmış ve şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَتَّخِذِ الشَّيْطانَ وَلِيًّا مِنْ دُونِ اللَّهِ فَقَدْ خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “Kim Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinirse, şüphesiz apaçık bir hüsrana uğramıştır.” Bil ki hiç kimse Allah'ı bırakıp şeytanı dost edinmeyi tercih etmez; fakat bunun manası şudur: Şeytanın kendisine emrettiği şeyi yapıp Rahmân'ın kendisine emrettiği şeyi terk ettiğinde, sanki şeytanı kendisine dost edinmiş ve Allah Teâlâ'nın dostluğunu terk etmiş gibi olur. { خَسِرَ خُسْراناً مُبِيناً } “apaçık bir hüsrana uğramıştır” buyurmasının sebebi ise şudur: Zira Allah'a itaat, zarar şaibelerinden arınmış, daimi ve büyük menfaatler sağlar; şeytana itaat ise kesintiye uğrayan, kederler, hüzünler ve baskın elemlerle karışık üç menfaati sağlar. Bu ikisini birleştirmek ise aklen imkansızdır. Dolayısıyla onun dostluğuna rağbet eden kimse, en aşağı ve en değersiz istekler sebebiyle en şerefli ve en yüce maksatları kaçırmış olur. Şüphe yok ki mutlak hüsran işte budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّ عُمْدَةَ أَمْرِ الشَّيْطَانِ إِنَّمَا هُوَ بِإِلْقَاءِ الْأَمَانِيِّ فِي الْقَلْبِ، وَأَمَّا تَبْتِيكُ الْآذَانِ وَتَغْيِيرُ الْخِلْقَةِ فَذَاكَ مِنْ نَتَائِجِ إِلْقَاءِ الْأَمَانِيِّ فِي الْقَلْبِ وَمِنْ آثَارِهِ، فَلَا جَرَمَ نَبَّهَ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَا هُوَ الْعُمْدَةُ فِي دَفْعِ تِلْكَ الْأَمَانِيِّ وَهُوَ أَنَّ تِلْكَ الْأَمَانِيَّ لَا تُفِيدُ إِلَّا الْغُرُورَ، وَالْغُرُورُ هُوَ أَنْ يَظُنَّ الْإِنْسَانُ بِالشَّيْءِ أَنَّهُ نَافِعٌ وَلَذِيذٌ، ثُمَّ يَتَبَيَّنَ اشْتِمَالُهُ عَلَى أَعْظَمِ الْآلَامِ وَالْمَضَارِّ، وَجَمِيعُ أَحْوَالِ الدُّنْيَا كَذَلِكَ، وَالْعَاقِلُ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى شَيْءٍ مِنْهَا، وَمِثَالُ هَذَا أَنَّ الشَّيْطَانَ يُلْقِي فِي قَلْبِ الْإِنْسَانِ أَنَّهُ سَيَطُولُ عُمُرُهُ وَيَنَالُ مِنَ الدُّنْيَا أَمَلَهُ وَمَقْصُودَهُ، وَيَسْتَوْلِي عَلَى أَعْدَائِهِ، وَيَقَعُ فِي قَلْبِهِ أَنَّ الدُّنْيَا دُوَلٌ فَرُبَّمَا تَيَسَّرَتْ لَهُ كَمَا تَيَسَّرَتْ لِغَيْرِهِ، إِلَّا أَنَّ كل ذلك غرور فَإِنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ عِنْدَ الْمَوْتِ فِي أَعْظَمِ أَنْوَاعِ الْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ فَإِنَّ الْمَطْلُوبَ كُلَّمَا كَانَ أَلَذَّ وَأَشْهَى وَكَانَ الْإِلْفُ مَعَهُ أَدْوَمَ وَأَبْقَى كَانَتْ مُفَارَقَتُهُ أَشَدَّ إِيلَامًا وَأَعْظَمَ تَأْثِيرًا فِي حُصُولِ الْغَمِّ وَالْحَسْرَةِ، فَظَهَرَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُنَبِّهَةٌ عَلَى مَا هُوَ الْعُمْدَةُ وَالْقَاعِدَةُ فِي هَذَا الْبَابِ.

Sonra Allah Teâlâ: { يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً } “[Şeytan] onlara vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan onlara bir aldatmadan başka bir şey vaat etmez” buyurdu. Bil ki biz önceki ayette şeytanın işinin esasının kalbe kuruntular sokmak olduğunu, kulakların yarılması ve yaratılışın değiştirilmesinin ise kalbe kuruntular sokmanın neticelerinden ve eserlerinden olduğunu açıklamıştık. Dolayısıyla Allah Teâlâ o kuruntuları defetmede asıl olan şeye dikkat çekmiştir ki o da bu kuruntuların aldatmadan başka bir fayda vermemesidir. Gurur (aldatma), insanın bir şeyi faydalı ve lezzetli zannetmesi, ardından onun en büyük elemleri ve zararları içerdiğinin ortaya çıkmasıdır. Dünyanın bütün halleri de böyledir; akıllı kimsenin bunlardan hiçbirine iltifat etmemesi gerekir. Bunun örneği şudur: Şeytan insanın kalbine ömrünün uzun olacağını, dünyadan emeline ve maksadına ulaşacağını ve düşmanlarına üstün geleceğini sokar; kalbine dünyanın el değiştiren bir şey olduğunu, dolayısıyla başkalarına kolaylaştığı gibi belki kendisine de kolaylaşacağını düşürür. Ne var ki bütün bunlar bir aldatmadır; zira o kimsenin ölüm anında keder ve hasretin en büyük çeşitleri içinde bulunması kaçınılmazdır. Çünkü arzulanan şey ne kadar lezzetli ve çekici olursa ve onunla olan ünsiyet ne kadar sürekli ve kalıcı olursa, ondan ayrılmak da o kadar acı verici ve keder ile hasretin meydana gelmesinde o kadar büyük tesirli olur. Böylece bu ayetin, bu babdaki asıl ve kaide olan hususa dikkat çektiği açığa çıkmıştır.

وَفِي الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الشَّيْطَانَ يَعِدُهُمْ بِأَنَّهُ لَا قِيَامَةَ وَلَا جَزَاءَ فَاجْتَهَدُوا فِي اسْتِيفَاءِ اللَّذَّاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ.

Ayette başka bir vecih daha vardır: O da şeytanın onlara kıyametin ve cezanın olmadığını vaat etmesi ve [bu yüzden] dünyevî lezzetleri eksiksiz yaşamaya çalışmalarını [istemesidir].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَاعْلَمْ أَنَّا ذَكَرْنَا أَنَّ الْغُرُورَ عِبَارَةٌ عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي تَحْصُلُ لِلْإِنْسَانِ عِنْدَ وِجْدَانِ مَا يُسْتَحْسَنُ ظَاهِرُهُ إِلَّا أَنَّهُ يَعْظُمُ تَأَذِّيهِ عِنْدَ انْكِشَافِ الْحَالِ فِيهِ، وَالِاسْتِغْرَاقُ/ فِي طَيِّبَاتِ الدُّنْيَا وَالِانْهِمَاكُ فِي مَعَاصِي اللَّه سُبْحَانَهُ وَإِنْ كَانَ فِي الْحَالِ لَذِيذًا إِلَّا أَنَّ عَاقِبَتَهُ عَذَابُ جَهَنَّمَ وَسُخْطُ اللَّه وَالْبُعْدُ عَنْ رَحْمَتِهِ، فَكَانَ هَذَا الْمَعْنَى مِمَّا يُقَوِّي مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ أَنَّهُ لَيْسَ إِلَّا الْغُرُورُ.

Sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı cehennemdir” buyurdu. Bil ki biz, gururun (aldanmanın), zahiri hoş görünen bir şeyi bulduğunda insanın başına gelen, ancak onun iç yüzü açığa çıktığında eziyeti büyüyen durumdan ibaret olduğunu zikretmiştik. Dünyanın/ güzelliklerine dalmak ve Allah Sübhânehu'ya isyana gömülmek, o anda lezzetli olsa bile akıbeti cehennem azabı, Allah'ın gazabı ve O'nun rahmetinden uzaklıktır. Dolayısıyla bu mana, daha önce zikredilen bunun bir gururdan (aldatmadan) ibaret olduğu hususunu kuvvetlendiren şeylerdendir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً الْمَحِيصُ الْمَعْدِلُ وَالْمَفَرُّ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: هَذِهِ الْآيَةُ

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا يَجِدُونَ عَنْها مَحِيصاً } “Ve oradan kaçacak hiçbir yer bulamazlar” buyurdu. Mahîs (الْمَحِيصُ), sapacak ve kaçacak yerdir. Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayet

تَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لَا بُدَّ لَهُمْ مِنْ وُرُودِهَا. الثَّانِي: التَّخْلِيدُ الَّذِي هُوَ نَصِيبُ الْكُفَّارِ، وَهَذَا غَيْرُ بَعِيدٍ لِأَنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ وَلا يَجِدُونَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ الشَّيْطَانُ: لَأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبَادِكَ نَصِيبًا مَفْرُوضًا. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الَّذِي يَكُونُ نَصِيبًا لِلشَّيْطَانِ هُمُ الْكُفَّارُ.

iki vechi ihtiva eder: Birincisi: Onların oraya girmelerinin kaçınılmaz olmasıdır. İkincisi: Kâfirlerin payı olan ebedîliliktir; bu da uzak bir ihtimal değildir, çünkü { وَلا يَجِدُونَ } kavlindeki zamir daha önce zikredilenlere, yani şeytanın “Kullarından mutlaka belirlenmiş bir pay edineceğim” dediği kimselere dönmektedir. Daha zahir olanı ise şeytanın payı olan kimselerin kâfirler olduğudur.

وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّه الْوَعِيدَ أَرْدَفَهُ بِالْوَعْدِ فَقَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا.

Allah tehdidi zikredince, peşinden vaadi getirerek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلاً } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî olarak kalacakları cennetlere koyacağız. Bu, Allah'ın hak olan vaadidir. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim olabilir?”

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى فِي أَكْثَرِ آيَاتِ الْوَعْدِ ذَكَرَ خالِدِينَ فِيها أَبَداً وَلَوْ كَانَ الْخُلُودُ يُفِيدُ التَّأْبِيدَ وَالدَّوَامَ لَلَزِمَ التَّكْرَارُ وَهُوَ خِلَافُ الْأَصْلِ، فَعَلِمْنَا أَنَّ الْخُلُودَ عِبَارَةٌ عَنْ طُولِ الْمُكْثِ لَا عَنِ الدَّوَامِ، وَأَمَّا فِي آيَاتِ الْوَعِيدِ فَإِنَّهُ يَذْكُرُ الْخُلُودَ وَلَمْ يَذْكُرِ التَّأْبِيدَ إِلَّا فِي حَقِّ الْكُفَّارِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ عِقَابَ الْفُسَّاقِ مُنْقَطِعٌ.

Bil ki Allah Teâlâ vaad ayetlerinin çoğunda { خالِدِينَ فِيها أَبَداً } “içinde ebedî olarak kalıcılar” ifadesini zikretmiştir. Eğer hülûd (ebedîlik), sonsuzluğu ve devamlılığı ifade etseydi tekrar gerekirdi ki bu da asıl kurala aykırıdır. Bundan dolayı hülûdun sonsuzluktan değil, uzun süre kalmaktan ibaret olduğunu anladık. Tehdit ayetlerine gelince; orada hülûdu zikretmiş, sonsuzluğu ise ancak kâfirler hakkında zikretmiştir; bu da fasıkların cezasının son bulacağına delalet eder.