هَذَا ظَاهِرٌ عَلَى مَذْهَبِ الشَّافِعِيِّ فِي إِيجَابِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمُحَارِبِ فِي حَالِ الْمُسَابَقَةِ إِذَا حَضَرَ وَقْتُهَا، وَإِذَا اطْمَأَنُّوا فَعَلَيْهِمُ الْقَضَاءُ إِلَّا أَنَّ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ إِشْكَالًا، وَهُوَ أَنْ يَصِيرَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: فَإِذَا قَضَيْتُمُ الصَّلَاةَ فَصَلُّوا، وَذَلِكَ بَعِيدٌ لِأَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الذِّكْرِ عَلَى الصَّلَاةِ مَجَازٌ فَلَا يُصَارُ إِلَيْهِ إِلَّا لِضَرُورَةٍ.
Bu, Şâfiî'nin, vakti girdiğinde vuruşma hâlindeki savaşçıya namazı vacip kılması ve güvene kavuştuklarında ise onların üzerine kazanın gerekmesi şeklindeki mezhebine göre açıktır. Ne var ki bu görüşe göre şöyle bir müşkil vardır: Ayetin takdiri “Namazı kaza ettiğiniz/bitirdiğiniz zaman namaz kılın” şeklini alır; bu ise uzaktır, çünkü zikir lafzını namaza hamletmek mecazdır ve bir zaruret olmadıkça buna gidilmez.
ثُمَّ قَالَ تعالى: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَسْبُوقَةٌ بِحُكْمَيْنِ: أَوَّلُهُمَا: بَيَانُ الْقَصْرِ وَهُوَ صَلَاةُ السَّفَرِ، وَالثَّانِي: صَلَاةُ الْخَوْفِ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ: فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ يَحْتَمِلُ نَقِيضَ الْأَمْرَيْنِ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الِاطْمِئْنَانِ أَنْ لَا يَبْقَى الْإِنْسَانُ مُسَافِرًا بَلْ يَصِيرُ مُقِيمًا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمُرَادُ: فَإِذَا صِرْتُمْ مُقِيمِينَ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ تَامَّةً مِنْ غَيْرِ قَصْرٍ الْبَتَّةَ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الِاطْمِئْنَانِ أَنْ لَا يَبْقَى الْإِنْسَانُ مُضْطَرِبَ الْقَلْبِ، بَلْ يَصِيرُ سَاكِنَ الْقَلْبِ سَاكِنَ النَّفْسِ بِسَبَبِ أَنَّهُ زَالَ الْخَوْفُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ الْمُرَادُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “Güvene kavuştuğunuz zaman namazı dosdoğru kılın” buyurdu. Bil ki bu ayetten önce iki hüküm geçmiştir: Birincisi, sefer namazı olan kısaltmanın (kasr) beyanı; ikincisi ise korku namazıdır. Sonra O'nun: { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuz zaman” kavli bu iki durumun zıddını muhtemel kılar. İtminandan (güvenden) muradın, insanın seferi kalmayıp bilakis mukim olması muhtemeldir; bu takdire göre murat şudur: “Mukim olduğunuzda namazı hiç kısaltmadan tam olarak kılın.” İtminandan muradın, insanın kalbinin tedirgin kalmayıp korkunun zeval bulması sebebiyle kalbi ve nefsi mutmain/huzurlu hâle gelmesi de muhtemeldir; bu takdire göre ise murat şudur:
فَإِذَا زَالَ الْخَوْفُ عَنْكُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي كُنْتُمْ تَعْرِفُونَهَا، وَلَا تُغَيِّرُوا شَيْئًا مِنْ أَحْوَالِهَا وَهَيْآتِهَا، ثُمَّ لَمَّا بَالَغَ اللَّه ﷾ فِي شَرْحِ أَقْسَامِ الصَّلَاةِ فَذَكَرَ صَلَاةَ السَّفَرِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ صَلَاةَ الْخَوْفِ خَتَمَ هَذِهِ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً أي فرضا موقتا، والمراد بالكتاب هاهنا الْمَكْتُوبُ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَكْتُوبَةٌ مَوْقُوتَةٌ، ثُمَّ حَذَفَ الْهَاءَ مِنَ الْمَوْقُوتِ كَمَا جَعَلَ الْمَصْدَرَ مَوْضِعَ الْمَفْعُولِ وَالْمَصْدَرُ مُذَكَّرٌ، وَمَعْنَى الْمَوْقُوتِ أَنَّهَا كُتِبَتْ عَلَيْهِمْ فِي أَوْقَاتٍ مُوَقَّتَةٍ، يُقَالُ: وَقَّتَهُ وَوَقَتَهُ مخففا، وقريء وَإِذَا الرُّسُلُ وُقِتَتْ [الْمُرْسَلَاتِ: ١١] بِالتَّخْفِيفِ.
“Korku sizden gittiğinde namazı bildiğiniz hâl üzere ikame edin; onun hâllerinden ve heyetlerinden (şekillerinden) hiçbir şeyi değiştirmeyin.” Sonra Allah azze ve celle namazın kısımlarını açıklamayı en üst noktaya ulaştırıp sefer namazını, ardından da korku namazını zikredince, bu ayeti şu kavliyle sona erdirdi: { إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır”, yani vakitli bir farzdır. Buradaki “kitap”tan murat “mektûb”dur (farz kılınandır); sanki “Mektûbetün mevkûtetün” (vakti belirlenmiş bir farzdır) denilmiş, sonra tıpkı masdarı mefulün yerine koyduğu ve masdar da müzekker olduğu gibi “el-mevkût” kelimesinden [müenneslik] te'si (hâ'sı) hazfedilmiştir. “Mevkût”un anlamı, onun onlar üzerine belirlenmiş vakitlerde farz kılınmış olmasıdır. “Vakkatehû” (وَقَّتَهُ) ve şeddesiz olarak “vekatehû” (وَقَتَهُ) denir. { وَإِذَا الرُّسُلُ وُقِتَتْ } “Peygamberlere vakit tayin edildiğinde” [Mürselât, 11] ayeti de şeddesiz (tahfif ile) okunmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ وُجُوبَ الصَّلَاةِ مُقَدَّرٌ بِأَوْقَاتٍ مَخْصُوصَةٍ، إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أجمل ذكر الأوقات هاهنا وَبَيَّنَهَا فِي سَائِرِ الْآيَاتِ، وَهِيَ خَمْسَةٌ: أَحَدُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى [الْبَقَرَةِ: ٢٣٨] فَقَوْلُهُ الصَّلَواتِ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ صَلَوَاتٍ ثَلَاثَةٍ، وَقَوْلُهُ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى يَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ أَحَدَ تِلْكَ الثَّلَاثَةِ وَإِلَّا لَزِمَ التَّكْرَارُ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ زَائِدَةً عَلَى الثَّلَاثَةِ/ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ أَرْبَعَةً، وَإِلَّا لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا وُسْطَى، فَلَا بُدَّ مِنْ جَعْلِهَا خَمْسَةً لِتَحْصُلَ الْوُسْطَى، وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ خَمْسِ صَلَوَاتٍ دَلَّتْ عَلَى عَدَمِ وُجُوبِ الْوَتْرِ، وَإِلَّا لَصَارَتِ الصَّلَوَاتُ الْوَاجِبَةُ سِتَّةً، فَحِينَئِذٍ لَا تَحْصُلُ الْوُسْطَى فَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ الْوَاجِبَ خَمْسُ صَلَوَاتٍ إِلَّا أَنَّهَا غَيْرُ دَالَّةٍ عَلَى بَيَانِ أَوْقَاتِهَا. وَثَانِيهَا:
Bil ki Allah Teâlâ bu ayette namazın vücubunun belirli vakitlerle takdir edildiğini beyan etmiştir; ancak Teâlâ burada vakitlerin zikrini mücmel bırakmış, diğer ayetlerde ise onları açıklamıştır. Bu ayetler beştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “Namazlara ve orta namaza devam edin” [Bakara, 238] kavlidir. O'nun: { الصَّلَواتِ } “Namazlar” kavli en az üç namazın vücubuna delalet eder; { وَالصَّلاةِ الْوُسْطى } “ve orta namaza” kavli ise onun bu üçten biri olmasına mani olur, aksi takdirde tekrar gerekirdi; binaenaleyh bu üçten fazla olmak zorundadır. Vacip olanın dört olması da caiz değildir, aksi takdirde aralarında orta (vustâ) namaz bulunmazdı; dolayısıyla orta namazın bulunması için bunların beş kılınması gerekir. Bu ayet beş namazın vücubuna delalet ettiği gibi vitrin vacip olmadığına da delalet etmiştir; aksi takdirde vacip namazlar altı olurdu ve bu durumda yine orta namaz bulunmazdı. İşte bu ayet vacip olanın beş namaz olduğuna delalet etmiştir; ancak vakitlerinin beyanına delalet etmemektedir. İkincisi:
قَوْلُهُ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ [الْإِسْرَاءِ: ٧٨] فَالْوَاجِبُ مِنَ الدُّلُوكِ إِلَى الْغَسَقِ هُوَ الظُّهْرُ وَالْعَصْرُ، وَالْوَاجِبُ مِنَ الْغَسَقِ إِلَى الْفَجْرِ هُوَ الْمَغْرِبُ وَالْعِشَاءُ وَالْوَاجِبُ فِي الْفَجْرِ هُوَ صَلَاةُ الصُّبْحِ، وَهَذِهِ الْآيَةُ تُوهِمُ أَنَّ لِلظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَقْتًا وَاحِدًا وَلِلْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ وَقْتًا وَاحِدًا. وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] وَالْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاتَانِ الْوَاقِعَتَانِ فِي طَرَفَيِ النَّهَارِ وَهُمَا الْمَغْرِبُ وَالصُّبْحُ، ثُمَّ قَالَ: وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ [الرُّومِ: ١٨]
Allah Teâlâ'nın: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ إِلى غَسَقِ اللَّيْلِ وَقُرْآنَ الْفَجْرِ } “Güneşin batıya kaymasından gecenin karanlığına kadar namazı kıl ve sabah kuranını da...” [İsrâ, 78] kavlidir. Güneşin batıya kaymasından (dülûk) gecenin karanlığına (gasak) kadar vacip olan öğle ve ikindidir; gecenin karanlığından fecrin doğuşuna kadar vacip olan akşam ve yatsıdır; fecirdeki vacip olan ise sabah namazıdır. Bu ayet, öğle ve ikindi için tek bir vakit, akşam ve yatsı için de tek bir vakit olduğu vehmini verir. Üçüncüsü: Sübhânehu'nun: { فَسُبْحانَ اللَّهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } “Akşama erdiğinizde ve sabaha kavuştuğunuzda Allah'ı tesbih edin” [Rûm, 17] kavlidir. Bundan murat gündüzün iki ucunda vaki olan iki namazdır ki bunlar akşam ve sabahtır. Sonra: { وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ } “Göklerde ve yerde hamd O'na mahsustur; ikindi vaktinde de öğleye erdiğinizde de...” [Rûm, 18] buyurmuştur.
فَقَوْلُهُ وَعَشِيًّا الْمُرَادُ مِنْهُ الصَّلَاةُ الْوَاقِعَةُ فِي مَحْضِ اللَّيْلِ وَهِيَ صَلَاةُ الْعِشَاءِ، وَقَوْلُهُ وَحِينَ تُظْهِرُونَ الْمُرَادُ الصَّلَاةُ الْوَاقِعَةُ فِي مَحْضِ النَّهَارِ، وَهِيَ صَلَاةُ الظُّهْرِ كَمَا قَدَّمَ فِي قَوْلِهِ حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ [الرُّومِ: ١٧] صَلَاةَ اللَّيْلِ عَلَى صَلَاةِ النَّهَارِ فِي الذِّكْرِ، فَكَذَلِكَ قَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ صَلَاةَ اللَّيْلِ عَلَى صَلَاةِ النَّهَارِ فِي الذِّكْرِ، فَصَارَتِ الصَّلَوَاتُ الْأَرْبَعَةُ مَذْكُورَةً فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَأَمَّا صَلَاةُ الْعَصْرِ فَقَدْ أَفْرَدَهَا اللَّه تَعَالَى بِالذِّكْرِ فِي قوله وَالْعَصْرِ تَشْرِيفًا لَهَا بِالْإِفْرَادِ بِالذِّكْرِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ
O'nun: { وَعَشِيًّا } “ikindi/akşamüstü vaktinde” kavlinden murat, tam gece vaktinde vaki olan namazdır ki o da yatsı namazıdır. { وَحِينَ تُظْهِرُونَ } “öğleye erdiğinizde” kavlinden murat ise tam gündüz vaktinde vaki olan namazdır ki o da öğle namazıdır. Tıpkı { حِينَ تُمْسُونَ وَحِينَ تُصْبِحُونَ } [Rûm, 17] kavlinde zikirde gece namazını gündüz namazının önüne geçirdiği gibi, { وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ } kavlinde de gece namazını gündüz namazının önüne geçirmiştir; böylece dört namaz bu ayette zikredilmiş olmaktadır. İkindi namazına gelince, Allah Teâlâ onu müstakil olarak zikretmek suretiyle şereflendirmek üzere: { وَالْعَصْرِ } “Asra yemin olsun” kavlinde tek başına zikretmiştir. Dördüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki ucunda ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namazı kıl”
[هُودٍ: ١١٤] فَقَوْلُهُ طَرَفَيِ النَّهارِ يُفِيدُ وُجُوبَ صَلَاةِ الصُّبْحِ وَوُجُوبَ صَلَاةِ الْعَصْرِ لِأَنَّهُمَا كَالْوَاقِعَتَيْنِ عَلَى الطَّرَفَيْنِ، وَإِنْ كَانَتْ صَلَاةُ الصُّبْحِ وَاقِعَةً قَبْلَ حُدُوثِ الطَّرَفِ الْأَوَّلِ وَصَلَاةُ الْعَصْرِ وَاقِعَةً قَبْلَ حُدُوثِ الطَّرَفِ الثَّانِي. وَقَوْلُهُ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ يُفِيدُ وُجُوبَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَكَانَ بَعْضُهُمْ يَسْتَدِلُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى وُجُوبِ الْوَتْرِ قَالَ: لِأَنَّ الزُّلَفَ جَمْعٌ، وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَجِبَ ثَلَاثُ صَلَوَاتٍ فِي اللَّيْلِ عَمَلًا بِقَوْلِهِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ وَخَامِسُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ فَقَوْلُهُ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها [طه: ١٣٠] إِشَارَةٌ إِلَى الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ [هُودٍ: ١١٤] وَقَوْلُهُ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ وَكَمَا احْتَجُّوا بِقَوْلِهِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ فَكَذَلِكَ احْتَجُّوا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ لِأَنَّ قَوْلَهُ آنَاءِ اللَّيْلِ جَمْعٌ وَأَقَلُّهُ ثَلَاثَةٌ، فَهَذَا مَجْمُوعُ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى الْأَوْقَاتِ الْخَمْسَةِ لِلصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ.
[Hûd, 114] O'nun: { طَرَفَيِ النَّهارِ } “gündüzün iki ucunda” kavli, sabah namazının vücubunu ve ikindi namazının vücubunu ifade eder; zira her iki namaz da iki uçta vaki gibidir; her ne kadar sabah namazı ilk ucun gerçekleşmesinden önce, ikindi namazı ise ikinci ucun gerçekleşmesinden önce vaki olsa da böyledir. O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli ise akşam ve yatsının vücubunu ifade eder. Bazıları bu ayetle vitrin vücubuna delil getirip şöyle demişlerdir: “Çünkü zülef çoğuldur ve en azı üçtür; binaenaleyh O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde” kavli gereğince geceleyin üç namazın vacip olması gerekir.” Beşincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْ } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce Rabbini hamd ile tesbih et; gecenin bazı vakitlerinde de tesbih et” kavlidir. O'nun: { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِها } “Güneşin doğmasından önce ve batmasından önce” [Tâhâ, 130] kavli sabah ve ikindiye işarettir ki bu O'nun: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki ucunda ve gecenin yakın vakitlerinde namazı kıl” [Hûd, 114] kavli gibidir. O'nun: { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } “ve gecenin bazı vakitlerinde” kavli ise akşam ve yatsıya işarettir ki bu da O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “ve gecenin yakın vakitlerinde” kavli gibidir. Onlar O'nun: { وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } kavliyle delil getirdikleri gibi, O'nun: { وَمِنْ آناءِ اللَّيْلِ } kavliyle de buna delil getirmişlerdir; çünkü “gecenin ânâ'ı (vakitleri)” sözü çoğuldur ve en azı üçtür. İşte beş vakit namazın beş vaktine delalet eden ayetlerin toplamı bunlardır.
وَاعْلَمْ أَنَّ تَقْدِيرَ الصَّلَوَاتِ بِهَذِهِ الْأَوْقَاتِ الْخَمْسَةِ فِي نِهَايَةِ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ نَظَرًا إِلَى الْمَعْقُولِ، وَبَيَانُهُ أَنَّ لِكُلِّ شَيْءٍ مِنْ أَحْوَالِ هَذَا الْعَالَمِ مَرَاتِبَ خَمْسَةً: أَوَّلُهَا: مَرْتَبَةُ الْحُدُوثِ وَالدُّخُولِ فِي الْوُجُودِ، وَهُوَ كَمَا يُولَدُ الْإِنْسَانُ وَيَبْقَى في النشو وَالنَّمَاءِ إِلَى مُدَّةٍ مَعْلُومَةٍ، وَهَذِهِ الْمُدَّةُ تُسَمَّى سن/ النشو وَالنَّمَاءِ.
Bil ki namazların bu beş vakitle tayin edilmesi, akıl açısından bakıldığında nihai bir güzellik ve mükemmelliktedir. Bunun beyanı şudur: Bu âlemin hâllerinden her bir şey için beş mertebe vardır: Birincisi: Meydana gelme ve varlık alanına girme mertebesidir; bu, insanın doğması ve belirli bir müddete kadar büyüme ve gelişme içinde kalması gibidir. Bu müddete büyüme ve gelişme çağı denir.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّانِيَةُ: مُدَّةُ الْوُقُوفِ، وَهُوَ أَنْ يَبْقَى ذَلِكَ الشَّيْءُ عَلَى صِفَةِ كَمَالِهِ مِنْ غَيْرِ زِيَادَةٍ وَلَا نُقْصَانٍ وَهَذِهِ الْمُدَّةُ تُسَمَّى سِنَّ الشَّبَابِ.
İkinci mertebe: Duraklama müddetidir; bu, o şeyin bir artış ve eksilme olmaksızın kendi kemal vasfı üzere kalmasıdır. Bu müddete gençlik çağı denir.
وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ: مُدَّةُ الْكُهُولَةِ، وَهُوَ أَنْ يَظْهَرَ فِي الْإِنْسَانِ نُقْصَانٌ خَفِيٌّ، وَهَذِهِ الْمُدَّةُ تُسَمَّى سِنَّ الْكُهُولَةِ.
Üçüncü mertebe: Olgunluk müddetidir; bu, insanda gizli bir noksanlığın ortaya çıkmasıdır. Bu müddete olgunluk (kühûlet) çağı denir.
وَالْمَرْتَبَةُ الرَّابِعَةُ: مُدَّةُ الشَّيْخُوخَةِ، وَهُوَ أَنْ يَظْهَرَ فِي الْإِنْسَانِ نُقْصَانَاتٌ ظاهرة جليلة إِلَى أَنْ يَمُوتَ وَيَهْلِكَ، وَتُسَمَّى هَذِهِ الْمُدَّةُ سِنَّ الشَّيْخُوخَةِ.
Dördüncü mertebe: Yaşlılık müddetidir; bu, insanda ölüp helak oluncaya kadar açık ve büyük noksanlıkların ortaya çıkmasıdır. Bu müddete yaşlılık (şeyhûhat) çağı denir.
الْمَرْتَبَةُ الْخَامِسَةُ: أَنْ تَبْقَى آثَارُهُ بَعْدَ مَوْتِهِ مُدَّةً، ثُمَّ بِالْآخِرَةِ تَنْمَحِي تِلْكَ الْآثَارُ وَتَبْطُلُ وَتَزُولُ، وَلَا يَبْقَى مِنْهُ فِي الدُّنْيَا خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ، فَهَذِهِ الْمَرَاتِبُ الْخَمْسَةُ حَاصِلَةٌ لِجَمِيعِ حَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ سَوَاءٌ كَانَ إِنْسَانًا أَوْ غَيْرَهُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ أَوِ النَّبَاتَاتِ، وَالشَّمْسُ حَصَلَ لَهَا بِحَسَبِ طُلُوعِهَا وَغُرُوبِهَا هَذِهِ الْأَحْوَالُ الْخَمْسُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا حِينَ تَطْلُعُ مِنْ مشرقها يشبه حالها حال المولود عند ما يُولَدُ، ثُمَّ لَا يَزَالُ يَزْدَادُ ارْتِفَاعُهَا وَيَقْوَى نُورُهَا وَيَشْتَدُّ حَرُّهَا إِلَى أَنْ تَبْلُغَ إِلَى وَسَطِ السَّمَاءِ، فَتَقِفَ هُنَاكَ سَاعَةً ثُمَّ تَنْحَدِرُ وَيَظْهَرُ فِيهَا نُقْصَانَاتٌ خَفِيَّةٌ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ، ثُمَّ مِنْ وَقْتِ الْعَصْرِ يَظْهَرُ فِيهَا نُقْصَانَاتٌ ظَاهِرَةٌ فَيَضْعُفُ ضَوْؤُهَا وَيَضْعُفُ حَرُّهَا، وَيَزْدَادُ انْحِطَاطُهَا وَقُوَّتُهَا إِلَى الْغُرُوبِ، ثُمَّ إِذَا غَرَبَتْ يَبْقَى بَعْضُ آثَارِهَا فِي أُفُقِ الْمَغْرِبِ وَهُوَ الشَّفَقُ، ثُمَّ تَنْمَحِي تِلْكَ الْآثَارُ وَتَصِيرُ الشَّمْسُ كَأَنَّهَا مَا كَانَتْ مَوْجُودَةً فِي الْعَالَمِ، فَلَمَّا حَصَلَتْ هَذِهِ الْأَحْوَالُ الْخَمْسَةُ لَهَا وَهِيَ أُمُورٌ عَجِيبَةٌ لَا يَقْدِرُ عَلَيْهَا إِلَّا اللَّه تَعَالَى لَا جرم
Beşinci mertebe: Ölümünden sonra eserlerinin bir müddet kalması, sonra nihayetinde o eserlerin de silinip bâtıl olması, yok olup gitmesi ve dünyada ondan ne bir haber ne de bir iz kalmamasıdır. Bu beş mertebe, ister insan olsun ister hayvanlardan veya bitkilerden başkası olsun, bu âlemin bütün sonradan olan varlıkları (havâdis) için geçerlidir. Güneş için de doğuşu ve batışı bakımından bu beş hâl hâsıl olmuştur. Zira o, doğduğu yerden doğduğunda hâli yeni doğan bebeğin hâline benzer; sonra göğün ortasına ulaşıncaya kadar durmaksızın yükselmesi artar, nuru kuvvetlenir ve harareti şiddetlenir. Orada bir süre duraklar, sonra aşağı iner ve ikindi vaktine kadar onda gizli noksanlıklar belirir. Sonra ikindi vaktinden itibaren onda açık noksanlıklar ortaya çıkar; ışığı zayıflar, harareti azalır, alçalması artar ve batışa doğru zayıflar. Sonra battığında batı ufkunda onun bazı izleri kalır ki o da şafaktır (kızıllıktır). Sonra o izler de silinir ve güneş sanki âlemde hiç var olmamış gibi olur. İşte güneş için, Allah Teâlâ'dan başkasının güç yetiremeyeceği hayret verici işler olan bu beş hâl meydana gelince, hiç şüphesiz
أَوَجَبَ اللَّه تَعَالَى عِنْدَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَحْوَالِ الْخَمْسَةِ لَهَا صَلَاةً، فَأَوْجَبَ عِنْدَ قُرْبِ الشَّمْسِ مِنَ الطُّلُوعِ صَلَاةَ الْفَجْرِ شُكْرًا لِلنِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ الْحَاصِلَةِ بِسَبَبِ زَوَالِ تِلْكَ الظُّلْمَةِ وَحُصُولِ النُّورِ، وَبِسَبَبِ زَوَالِ النَّوْمِ الَّذِي هُوَ كَالْمَوْتِ وَحُصُولِ الْيَقَظَةِ الَّتِي هِيَ كَالْحَيَاةِ، وَلَمَّا وَصَلَتِ الشَّمْسُ إِلَى غَايَةِ الِارْتِفَاعِ ثُمَّ ظَهَرَ فِيهَا أَثَرُ الِانْحِطَاطِ أَوْجَبَ صَلَاةَ الظُّهْرِ تَعْظِيمًا لِلْخَالِقِ الْقَادِرِ عَلَى قَلْبِ أَحْوَالِ الْأَجْرَامِ الْعُلْوِيَّةِ وَالسُّفْلِيَّةِ مِنَ الضِّدِّ إِلَى الضِّدِّ، فَجَعَلَ الشَّمْسَ بَعْدَ غَايَةِ ارْتِفَاعِهَا وَاسْتِعْلَائِهَا مُنْحَطَّةً عَنْ ذَلِكَ الْعُلُوِّ وَآخِذَةً فِي سِنِّ الْكُهُولَةِ، وَهُوَ النُّقْصَانُ الْخَفِيُّ، ثُمَّ لَمَّا انْقَضَتْ مُدَّةُ الْكُهُولَةِ وَدَخَلَتْ فِي أَوَّلِ زَمَانِ الشَّيْخُوخَةِ أَوْجَبَ تَعَالَى صَلَاةَ الْعَصْرِ. وَنِعْمَ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِنَّ أَوَّلَ الْعَصْرِ هُوَ أَنْ يَصِيرَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ مِنْ هَذَا الْوَقْتِ تَظْهَرُ النُّقْصَانَاتُ الظَّاهِرَةُ، أَلَا تَرَى أَنَّ مِنْ أَوَّلِ وَقْتِ الظُّهْرِ إِلَى وَقْتِ الْعَصْرِ عَلَى قَوْلِ الشَّافِعِيِّ ﵀ مَا ازْدَادَ الظل إلا مثل الشيء، ثم ان في زمان الطيف يَصِيرُ ظِلُّهُ مِثْلَيْهِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى/ أَنَّ مِنَ الْوَقْتِ الَّذِي يَصِيرُ ظِلُّ الشَّيْءِ مِثْلًا لَهُ تَأْخُذُ الشَّمْسُ فِي النُّقْصَانَاتِ الظَّاهِرَةِ، ثُمَّ إِذَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ أَشْبَهَتْ هَذِهِ الْحَالَةُ مَا إِذَا مَاتَ الْإِنْسَانُ، فَلَا جَرَمَ أَوْجَبَ اللَّه تَعَالَى عِنْدَ هَذِهِ الْحَالَةِ صَلَاةَ الْمَغْرِبِ، ثُمَّ لَمَّا غَرَبَ الشَّفَقُ فَكَأَنَّهُ انْمَحَتْ آثَارُ الشَّمْسِ وَلَمْ يَبْقَ مِنْهَا فِي الدُّنْيَا خَبَرٌ وَلَا أَثَرٌ، فَلَا جَرَمَ أَوْجَبَ اللَّه تَعَالَى صَلَاةَ الْعِشَاءِ، فَثَبَتَ أَنَّ إِيجَابَ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الْخَمْسَةِ مُطَابِقٌ لِلْقَوَانِينِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْأُصُولِ الحكمية، واللَّه أعلم بأسرار أفعاله.
Allah Teâlâ onun bu beş hâlinden her birinin yanında bir namaz farz kılmıştır. Böylece o karanlığın zeval bulup nurun hâsıl olması, ölüm gibi olan uykunun gidip hayat gibi olan uyanıklığın gelmesi sebebiyle hâsıl olan büyük nimete şükür olarak güneşin doğuşuna yakın vakitte sabah namazını farz kılmıştır. Güneş yükselişin zirvesine ulaşıp ardından onda alçalma eseri belirince, ulvî ve süflî cisimlerin hâllerini zıddından zıddına çevirmeye kâdir olan Yaratıcı'yı tazim etmek için öğle namazını farz kılmıştır; zira O, güneşi zirveye ulaşıp yükselmesinden sonra o yücelikten alçalan ve gizli noksanlık demek olan olgunluk çağına giren bir hâle getirmiştir. Sonra olgunluk müddeti bitip yaşlılık zamanının başına girince Allah Teâlâ ikindi namazını farz kılmıştır. Şâfiî rahimehullâh ne güzel demiştir: “İkindinin ilk vakti, her şeyin gölgesinin iki misli olmasıdır.” Zira bu vakitten itibaren açık noksanlıklar belirir; görmez misin ki Şâfiî'nin rahimehullâh kavline göre öğlenin ilk vaktinden ikindi vaktine kadar gölge ancak şeyin bir misli kadar artmıştır; sonra ikinci vakitte gölgesi iki misli olur. Bu da göstermektedir ki bir şeyin gölgesi bir misli olduğu vakitten itibaren güneş açık noksanlıklara başlar. Sonra güneş battığında bu durum insanın öldüğü hâle benzer; binaenaleyh Allah Teâlâ bu hâl vaktinde akşam namazını farz kılmıştır. Sonra şafak kaybolunca sanki güneşin izleri silinmiş ve dünyada ondan hiçbir haber ve iz kalmamış gibi olur; binaenaleyh Allah Teâlâ yatsı namazını farz kılmıştır. Böylece beş namazın bu beş vakitte farz kılınmasının aklî kurallara ve hikemî esaslara mutabık olduğu sabit olmuştur. Fiillerinin sırlarını en iyi Allah bilir.
[سورة النساء (٤) : آية ١٠٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 104]
وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١٠٤)
{ وَلا تَهِنُوا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “O topluluğu takip etmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar. Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz. Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.” (104)
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ بَعْضَ الْأَحْكَامِ الَّتِي يَحْتَاجُ الْمُجَاهِدُ إِلَى مَعْرِفَتِهَا عَادَ مَرَّةً أُخْرَى إِلَى الْحَثِّ عَلَى الْجِهَادِ فَقَالَ وَلا تَهِنُوا أَيْ وَلَا تَضْعُفُوا وَلَا تَتَوَانَوْا فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ أَيْ فِي طَلَبِ الْكُفَّارِ بِالْقِتَالِ، ثُمَّ أَوْرَدَ الْحُجَّةَ عَلَيْهِمْ فِي ذَلِكَ فَقَالَ: إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ وَالْمَعْنَى أَنَّ حُصُولَ الْأَلَمِ قَدْرٌ مُشْتَرَكٌ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ، فَلَمَّا لَمْ يَصِرْ خَوْفُ الْأَلَمِ مَانِعًا لَهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ فَكَيْفَ صَارَ مَانِعًا لَكُمْ عَنْ قِتَالِهِمْ، ثُمَّ زَادَ فِي تَقْرِيرِ الْحُجَّةِ وَبَيَّنَ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ أَوْلَى بِالْمُصَابَرَةِ عَلَى الْقِتَالِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ مُقِرُّونَ بِالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ وَالْحَشْرِ وَالنَّشْرِ، وَالْمُشْرِكِينَ لَا يُقِرُّونَ بِذَلِكَ، فَإِذَا كَانُوا مَعَ إِنْكَارِهِمُ الْحَشْرَ وَالنَّشْرَ يُجِدُّونَ فِي الْقِتَالِ فَأَنْتُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ الْمُقِرُّونَ بِأَنَّ لَكُمْ فِي هَذَا الْجِهَادِ ثَوَابًا عَظِيمًا وَعَلَيْكُمْ فِي تَرْكِهِ عِقَابًا عَظِيمًا، أَوْلَى بِأَنْ تَكُونُوا مُجِدِّينَ فِي هَذَا الْجِهَادِ، وَهُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ وَيَحْتَمِلُ أَيْضًا أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الرَّجَاءِ مَا وَعَدَهُمُ اللَّه تَعَالَى فِي قوله لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ [التوبة: ٣٣] [الفتح: ٢٨] [الصف: ٩] وفي قوله يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْفَالِ: ٦٤] وَفِيهِ وَجْهٌ ثَالِثٌ، وَهُوَ أَنَّكُمْ تَعْبُدُونَ الْإِلَهَ الْعَالِمَ الْقَادِرَ السَّمِيعَ الْبَصِيرَ فَيَصِحُّ مِنْكُمْ أَنْ تَرْجُوا ثَوَابَهُ، وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَإِنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْأَصْنَامَ وَهِيَ جَمَادَاتٌ، فَلَا يَصِحُّ مِنْهُمْ أَنْ يَرْجُوا مِنْ تِلْكَ الْأَصْنَامِ ثَوَابًا أَوْ يَخَافُوا مِنْهَا عِقَابًا. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ بِمَعْنَى: وَلَا تَهِنُوا لِأَنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ، وَقَوْلُهُ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ تَعْلِيلٌ.
Bil ki Allah Teâlâ mücahidin bilmeye muhtaç olduğu bazı hükümleri zikredince, tekrar cihada teşvike dönerek şöyle buyurdu: { وَلا تَهِنُوا } “Gevşeklik göstermeyin”, yani zayıflık ve tembellik göstermeyin; { فِي ابْتِغاءِ الْقَوْمِ } “o kavmi aramakta / takip etmekte”, yani kâfirleri savaş için aramada... Sonra bu hususta onlara karşı hüccet getirerek şöyle buyurdu: { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ } “Eğer siz acı çekiyorsanız, şüphesiz onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekiyorlar”. Mana şudur: Acının meydana gelmesi sizinle onlar arasında müşterek bir durumdur; dolayısıyla acı çekme korkusu onların sizinle savaşmasına mani olmazken nasıl olur da sizin onlarla savaşmanıza mani olur? Sonra hücceti pekiştirmeyi artırarak müminlerin savaşa sabretmede müşriklerden daha liyakatli olduğunu beyan etti; çünkü müminler sevaba, azaba, haşir ve neşre ikrar ederler; müşrikler ise bunu ikrar etmezler. Onlar haşir ve neşri inkâr etmelerine rağmen savaşta gayret gösteriyorlarsa, siz ey bu cihadda büyük bir sevap bulunduğunu ve onu terk etmekte ise büyük bir azap olduğunu ikrar eden müminler, bu cihadda gayret göstermeye daha lâyıksınızdır! İşte Allah Teâlâ'nın: { وَتَرْجُونَ مِنَ اللَّهِ مَا لَا يَرْجُونَ } “Üstelik siz Allah'tan onların ummadığı şeyleri umuyorsunuz” kavlinden murat budur. Bu umuttan muradın, Allah Teâlâ'nın: { لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ } “Onu bütün dinlere üstün kılmak için” [Tevbe, 33; Fetih, 28; Saff, 9] kavlinde ve: { يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَسْبُكَ اللَّهُ وَمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Ey Peygamber! Allah ve sana tâbi olan müminler sana yeter” [Enfâl, 64] kavlinde onlara vadettiği şeyler olması da muhtemeldir. Bunda üçüncü bir vecih daha vardır: Sizler her şeyi bilen, kâdir olan, işiten ve gören bir İlâh'a ibadet ediyorsunuz; dolayısıyla O'nun sevabını ummanız sahihtir. Müşrikler ise cansız varlıklar olan putlara tapıyorlar; bu yüzden onların o putlardan bir sevap ummaları veya onlardan bir azap korkusu taşımaları sahih olmaz. el-A'rec { إِنْ تَكُونُوا تَأْلَمُونَ } kısmını hemzenin fethasıyla (أَنْ) “acı çekiyorsunuz diye gevşemeyin” manasında okumuştur; O'nun: { فَإِنَّهُمْ يَأْلَمُونَ كَما تَأْلَمُونَ } kavli ise bir ta'lildir (gerekçedir).
ثُمَّ قَالَ: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً أَيْ لَا يُكَلِّفُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَأْمُرُكُمْ وَلَا يَنْهَاكُمْ إِلَّا بِمَا هُوَ عَالِمٌ بِأَنَّهُ/ سَبَبٌ لِصَلَاحِكُمْ في دينكم ودنياكم.
Sonra: { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir” buyurdu. Yani O, ancak dininizde ve dünyanızda salahınız için bir sebep olduğunu bildiği şeylerle sizi mükellef tutar, size emreder ve sizi nehyeder.
[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٥ الى ١٠٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyetler 105-106]
إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦)
{ إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً (١٠٥) وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٦) } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin. Hainlerin savunucusu olma! (105) Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (106)”
فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْمُنَافِقِينَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِقْصَاءِ ثُمَّ اتَّصَلَ بِذَلِكَ أَمْرُ الْمُحَارَبَةِ، وَاتَّصَلَ بِذِكْرِ الْمُحَارَبَةِ مَا يَتَعَلَّقُ بِهَا مِنَ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، مِثْلُ قَتْلِ الْمُسْلِمِ خَطَأً عَلَى ظَنِّ أَنَّهُ كَافِرٌ، وَمِثْلُ بَيَانِ صَلَاةِ السَّفَرِ وَصَلَاةِ الْخَوْفِ، رَجَعَ الْكَلَامُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ، وَذَكَرَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَاوِلُونَ أَنْ يَحْمِلُوا الرَّسُولَ ﵊ عَلَى أَنْ يَحْكُمَ بِالْبَاطِلِ وَيَذَرَ الْحُكْمَ الْحَقَّ، فَأَطْلَعَ اللَّه رَسُولَهُ عَلَيْهِ وَأَمَرَهُ بِأَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَيْهِمْ وَلَا يَقْبَلَ قَوْلَهُمْ فِي هَذَا الْبَابِ.
[Ayetlerin] tertip ve irtibatının keyfiyetinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ münafıkların hâllerini etraflıca açıkladıktan ve ardından buna savaş emri, savaşın zikrine de kâfir zannedilerek bir Müslümanın yanlışlıkla öldürülmesi gibi, sefer namazı ve korku namazının beyanı gibi onunla ilgili şer'î hükümler bağlandıktan sonra, söz bundan sonra tekrar münafıkların hâllerine dönmüştür. Münafıkların, Resûl'ü aleyhisselâm bâtıl ile hükmetmeye ve hak hükmü bırakmaya sevk etmek için çabaladıklarını zikretmiş; Allah da Resûlü'nü bu durumdan haberdar etmiş ve ona bu hususta onlara iltifat etmemesini ve sözlerini kabul etmemesini emretmiştir.
وَالْوَجْهُ الثَّانِي فِي بَيَانِ النَّظْمِ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ الْأَحْكَامَ الْكَثِيرَةَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ بَيَّنَ أَنَّ كُلَّ مَا عُرِفَ بِإِنْزَالِ اللَّه تَعَالَى وَأَنَّهُ لَيْسَ لِلرَّسُولِ أَنْ يَحِيدَ عَنْ شَيْءٍ مِنْهَا طَلَبًا لِرِضَا قَوْمِهِ.
Nazmın beyanındaki ikinci vecih: Allah Teâlâ bu surede pek çok hükmü beyan edince, bilinen her şeyin Allah Teâlâ'nın indirmesiyle bilindiğini ve kavminin rızasını aramak maksadıyla Resûl'ün bunlardan herhangi birinden sapmasının caiz olmadığını beyan etmiştir.
الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْمُجَاهَدَةِ مَعَ الْكُفَّارِ بَيَّنَ أَنَّ الْأَمْرَ وَإِنْ كَانَ كَذَلِكَ لَكِنَّهُ لَا تَجُوزُ الْخِيَانَةُ مَعَهُمْ وَلَا إِلْحَاقُ مَا لَمْ يَفْعَلُوا بِهِمْ، وَأَنَّ كُفْرَ الْكَافِرِ لَا يُبِيحُ الْمُسَامَحَةَ بِالنَّظَرِ لَهُ، بَلِ الْوَاجِبُ فِي الدِّينِ أَنْ يَحْكُمَ لَهُ وَعَلَيْهِ بِمَا أَنْزَلَ عَلَى رَسُولِهِ، وَأَنْ لَا يَلْحَقَ الْكَافِرَ حَيْفٌ لِأَجْلِ أَنْ يرضى المنافق بذلك، [في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلَ:
Üçüncü vecih: Allah Teâlâ kâfirlere karşı cihat etmeyi emrettiğinde, durum böyle olsa bile onlara karşı hainlik yapmanın ve işlemedikleri bir şeyi onlara isnat etmenin caiz olmadığını; kâfirin küfrünün, hakkındaki muhakemede müsamahakâr davranmayı [adâletten sapmayı] mubah kılmadığını, bilakis dindeki vacibin Resûlü'ne indirdiği hükümlerle onun lehine ve aleyhine hükmetmek olduğunu ve münafık bundan razı olsun diye kâfire hiçbir haksızlığın reva görülmemesi gerektiğini beyan etmiştir. [Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } “Şüphesiz biz sana Kitab'ı hak ile indirdik ki insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin” kavline gelince,] Bu ayette birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اتَّفَقَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ أَكْثَرَ هَذِهِ الْآيَاتِ نَزَلَتْ فِي طُعْمَةَ بْنِ أُبَيْرِقٍ، ثُمَّ فِي كَيْفِيَّةِ الْوَاقِعَةِ رِوَايَاتٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ طُعْمَةَ سَرَقَ دِرْعًا فَلَمَّا طُلِبَتِ الدِّرْعُ مِنْهُ رَمَى وَاحِدًا مِنَ الْيَهُودِ بِتِلْكَ السَّرِقَةِ، وَلَمَّا اشْتَدَّتِ الْخُصُومَةُ بَيْنَ قَوْمِهِ وَبَيْنَ قَوْمِ الْيَهُودِيِّ جَاءَ قَوْمُهُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَطَلَبُوا مِنْهُ أَنْ يُعِينَهُمْ عَلَى هَذَا الْمَقْصُودِ وَأَنْ يُلْحِقَ هَذِهِ الْخِيَانَةَ بِالْيَهُودِيِّ، فَهَمَّ الرَّسُولُ ﵊ بِذَلِكَ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ، وَثَانِيهَا: أَنَّ وَاحِدًا وَضَعَ عِنْدَهُ دِرْعًا عَلَى سَبِيلِ الْوَدِيعَةِ وَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ شَاهِدٌ، فَلَمَّا طَلَبَهَا مِنْهُ جَحَدَهَا. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْمُودِعَ لَمَّا طَلَبَ الْوَدِيعَةَ زَعَمَ أَنَّ الْيَهُودِيَّ سَرَقَ الدِّرْعَ/ وَاعْلَمْ أَنَّ الْعُلَمَاءَ قَالُوا هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ طُعْمَةَ وَقَوْمَهُ كَانُوا مُنَافِقِينَ، وَإِلَّا لَمَا طَلَبُوا مِنَ الرَّسُولِ نُصْرَةَ الْبَاطِلِ وَإِلْحَاقَ السَّرِقَةِ بِالْيَهُودِيِّ عَلَى سَبِيلِ التَّخَرُّصِ وَالْبُهْتَانِ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ
Birinci Mesele: Müfessirler bu ayetlerin çoğunun Tu'me b. Übeyrık hakkında indiği hususunda ittifak etmişlerdir. Olayın mahiyeti hakkında ise muhtelif rivayetler vardır: Birincisi: Tu'me bir zırh çalmış, zırh kendisinden istendiğinde ise bu hırsızlığı Yahudilerden birinin üzerine atmıştır. Kendi kavmi ile Yahudi'nin kavmi arasındaki husumet şiddetlenince, kavmi Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem gelerek bu maksatta kendilerine yardım etmesini ve bu hainliği Yahudi'ye yüklemesini talep etmişlerdir. Resûl aleyhisselâm da buna niyetlenince ayet inmiştir. İkincisi: Bir kimse onun yanına emanet olarak bir zırh bırakmış ve orada şahit de bulunmamıştır; adam zırhı ondan isteyince o bunu inkâr etmiştir. Üçüncüsü: Emanet bırakan kişi emaneti isteyince [Tu'me], zırhı Yahudi'nin çaldığını iddia etmiştir. Bil ki âlimler şöyle demiştir: Bu durum, Tu'me ve kavminin münafık olduklarına delalet eder; aksi takdirde Resûl'den bâtıla yardım etmesini ve yalan ve bühtan yoluyla hırsızlığı Yahudi'ye isnat etmesini istemezlerdi. Bunu teyit eden hususlardan biri de Allah Teâlâ'nın: { وَما يُضِلُّونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَما يَضُرُّونَكَ مِنْ شَيْءٍ }
[النِّسَاءِ: ١١٣] ثُمَّ
[Nisâ, 113] kavlidir. Sonra
رُوِيَ أَنَّ طُعْمَةَ هَرَبَ إِلَى مَكَّةَ وَارْتَدَّ وَثَقَبَ حَائِطًا هُنَاكَ لِأَجْلِ السَّرِقَةِ فَسَقَطَ الْحَائِطُ عَلَيْهِ وَمَاتَ.
Tu'me'nin Mekke'ye kaçtığı, dinden döndüğü (irtidat ettiği) ve orada hırsızlık yapmak için bir duvarı deldiği, duvarın üzerine çökmesiyle de öldüğü rivayet edilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: قَوْلُهُ أَراكَ اللَّهُ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مَنْقُولًا بِالْهَمْزَةِ مِنْ رَأَيْتَ الَّتِي يُرَادُ بِهَا رُؤْيَةُ الْبَصَرِ، أَوْ مِنْ رَأَيْتَ الَّتِي تَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ، أَوْ مِنْ رَأَيْتَ الَّتِي يُرَادُ بِهَا الِاعْتِقَادُ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ الْحُكْمَ فِي الْحَادِثَةِ لَا يُرَى بِالْبَصَرِ، وَالثَّانِي أَيْضًا بَاطِلٌ لِأَنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَتَعَدَّى إِلَى ثَلَاثَةٍ لَا إِلَى الْمَفْعُولَيْنِ بِسَبَبِ التَّعْدِيَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا اللَّفْظَ لَمْ يَتَعَدَّ إِلَّا إِلَى مَفْعُولَيْنِ أَحَدُهُمَا: الْكَافُ الَّتِي هِيَ لِلْخِطَابِ، وَالْآخَرُ الْمَفْعُولُ الْمُقَدَّرُ، وَتَقْدِيرُهُ: بِمَا أَرَاكَهُ اللَّه، وَلَمَّا بَطَلَ الْقِسْمَانِ بَقِيَ الثَّالِثُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ رَأَيْتَ بِمَعْنَى الِاعْتِقَادِ.
İkinci Mesele: Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: O'nun: { أَراكَ اللَّهُ } kavli, ya gözle görme manası kastedilen “re'eyte”den (رَأَيْتَ) hemze ile [if'âl babına] nakledilmiştir; ya iki mefule geçişli olan “re'eyte”den nakledilmiştir; ya da itikat/kanaat manası kastedilen “re'eyte”den nakledilmiştir. Birincisi bâtıldır; çünkü hadisedeki hüküm gözle görülmez. İkincisi de bâtıldır; zira [hemze ile] geçişlilik kazandırılması sebebiyle iki mefule değil, üç mefule geçişli olması gerekirdi; oysa malumdur ki bu lafız ancak iki mefule geçişli olmuştur: Biri hitap bildiren “kâf” (kaf zamiri), diğeri ise takdir edilen mefuldür; takdiri “bimâ erâkehullâh” (بِمَا أَرَاكَهُ اللَّه) şeklindedir. İki kısım bâtıl olunca geriye üçüncüsü kalır; o da bundan muradın itikat manasındaki “re'eyte” olmasıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ ثَبَتَ بِمَا قَدَّمْنَا أَنَّ قَوْلَهُ بِما أَراكَ اللَّهُ مَعْنَاهُ بِمَا أَعْلَمَكَ اللَّه، وَسُمِّيَ ذَلِكَ الْعِلْمُ
Üçüncü Mesele: Bil ki daha önce sunduğumuz açıklamalarla O'nun: { بِما أَراكَ اللَّهُ } kavlinin manasının “Allah'ın sana bildirdiği şeyle” olduğu sabit olmuştur; bu ilim
بِالرُّؤْيَةِ لِأَنَّ الْعِلْمَ الْيَقِينِيَّ الْمُبَرَّأَ عَنْ جِهَاتِ الرَّيْبِ يَكُونُ جَارِيًا مَجْرَى الرُّؤْيَةِ فِي الْقُوَّةِ وَالظُّهُورِ، وَكَانَ عُمَرُ يَقُولُ: لَا يَقُولَنَّ أَحَدٌ قَضَيْتُ بِمَا أَرَانِي اللَّه تَعَالَى، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى لَمْ يَجْعَلْ ذَلِكَ إِلَّا لِنَبِيِّهِ، وَأَمَّا الْوَاحِدُ مِنَّا فَرَأْيُهُ يَكُونُ ظَنًّا وَلَا يَكُونُ عِلْمًا.
görme (rü'yet) olarak isimlendirilmiştir; çünkü şüphe cihetlerinden arınmış yakînî ilim, kuvvet ve açıklık bakımından bizzat görme hükmündedir. Ömer şöyle derdi: “Sakın hiç kimse 'Allah Teâlâ'nın bana gösterdiği ile hükmettim' demesin; zira Allah Teâlâ bunu sadece Peygamberi'ne mahsus kılmıştır. Bizden birine gelince, onun re'yi (görüşü) bir zandır, ilim değildir.”
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ ﵊ مَا كَانَ يَحْكُمُ إِلَّا بِالْوَحْيِ وَالنَّصِّ.
Bunu bildiğinde deriz ki: Muhakkikler şöyle demiştir: Bu ayet, Peygamber'in aleyhisselâm ancak vahiy ve nass ile hükmettiğine delalet eder.
وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: تَفَرَّعَ عَلَيْهِ مَسْأَلَتَانِ: إحداهما: أنه لما ثبت أنه عليه والصلاة وَالسَّلَامُ مَا كَانَ يَحْكُمُ إِلَّا بِالنَّصِّ ثَبَتَ أَنَّ الِاجْتِهَادَ مَا كَانَ جَائِزًا لَهُ. وَالثَّانِيَةُ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يَحْكُمَ إِلَّا بِالنَّصِّ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَالُ الْأُمَّةِ كَذَلِكَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّبِعُوهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٨] وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ حَرَامًا.
Bunu bildiğinde deriz ki: Bundan iki mesele dallanıp çıkar (teferru eder): Birincisi: Aleyhissalâtü vesselâm'ın ancak nass ile hükmettiği sabit olunca, içtihadın ona caiz olmadığı da sabit olmuştur. İkincisi: Bu ayet onun ancak nass ile hükmetmesinin caiz olduğuna delalet edince, Allah Teâlâ'nın: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” [A'râf, 158] kavli gereğince ümmetin hâlinin de böyle olması vacip olur; durum böyle olunca da kıyas ile amel etmenin haram olması vacip olur.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنَّهُ لَمَّا قَامَتِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ كَانَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ عَمَلًا بِالنَّصِّ فِي الْحَقِيقَةِ، فَإِنَّهُ يَصِيرُ التَّقْدِيرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مَهْمَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّكَ أَنَّ حُكْمَ الصُّورَةِ الْمَسْكُوتِ عَنْهَا مِثْلُ حُكْمِ الصُّورَةِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهَا بِسَبَبِ أَمْرٍ جَامِعٍ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ فَاعْلَمْ أَنَّ تَكْلِيفِي فِي حَقِّكَ أَنْ تَعْمَلَ بِمُوجِبِ ذَلِكَ الظَّنِّ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ الْعَمَلُ بِهَذَا الْقِيَاسِ عَمَلًا بِعَيْنِ النَّصِّ.
Buna cevap şudur: Kıyasın hüccet olduğuna dair delil kaim olunca, kıyasla amel etmek hakikatte nass ile amel etmek olmuştur. Zira takdir sanki Allah Teâlâ'nın şöyle buyurması gibidir: “İki durum arasındaki birleştirici bir illet sebebiyle hakkında nass bulunmayan (meskûtün anh) meselenin hükmünün hakkında nass bulunan meselenin hükmü gibi olduğuna dair zannın ne zaman galip gelirse, bil ki senin hakkındaki mükellefiyetim o zannın gereğince amel etmendir.” Durum böyle olunca bu kıyas ile amel etmek bizzat nass ile amel etmek olur.
أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً فَفِيهِ مَسَائِلُ:
O'nun: { وَلا تَكُنْ لِلْخائِنِينَ خَصِيماً } “Hainlerin savunucusu olma!” kavline gelince, bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَعْنَى الْآيَةِ: وَلَا تَكُنْ لِأَجْلِ الْخَائِنِينَ مُخَاصِمًا لِمَنْ كَانَ بَرِيئًا عَنِ الذَّنْبِ، يَعْنِي/ لَا تُخَاصِمِ الْيَهُودَ لِأَجْلِ الْمُنَافِقِينَ.
Birinci Mesele: Ayetin manası şudur: Günahı olmayan masum bir kimseye karşı hainler lehine hasım (müdafi) olma; yani münafıklar uğruna Yahudilere hasımlık yapma.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: خَصْمُكَ الَّذِي يُخَاصِمُكَ، وَجَمْعُهُ الْخُصَمَاءُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْخَصْمِ وَهُوَ نَاحِيَةُ الشَّيْءِ وَطَرَفُهُ، وَالْخَصْمُ طَرَفُ الزَّاوِيَةِ وَطَرَفُ الْأَشْفَارِ، وَقِيلَ لِلْخَصْمَيْنِ خَصْمَانِ لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا فِي نَاحِيَةٍ مِنَ الْحُجَّةِ وَالدَّعْوَى، وَخُصُومُ السَّحَابَةِ جَوَانِبُهَا.
İkinci Mesele: Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: Hasmın, seninle hasımlaşan (tartışan) kimsedir; çoğulu “husamâ”dır. Aslı “hasm”dan (الْخَصْم) gelir ki o bir şeyin kenarı ve tarafıdır. “Hasm”, köşenin tarafı ve göz kapaklarının kenarıdır. Birbirine hasım olan iki tarafa “hasmân” denilmiştir; çünkü her biri hüccet ve davanın bir tarafındadır. Bulutun “husûm”u ise onun kenarlarıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الطَّاعِنُونَ فِي عِصْمَةِ الْأَنْبِيَاءِ ﵈: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى صُدُورِ الذَّنْبِ مِنَ الرَّسُولِ ﵊، فَإِنَّهُ لَوْلَا أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ أَرَادَ أَنْ يُخَاصِمَ لِأَجْلِ الْخَائِنِ وَيَذُبَّ عَنْهُ وَإِلَّا لَمَا وَرَدَ النَّهْيُ عَنْهُ.
Üçüncü Mesele: Peygamberlerin aleyhimüsselâm ismetine dil uzatanlar şöyle demiştir: Bu ayet, Resûl'den aleyhisselâm günah sâdır olduğuna delalet etmiştir; zira eğer Resûl aleyhisselâm hain uğruna mücadele edip onu savunmak istemiş olmasaydı, bundan nehiy vaki olmazdı.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ النَّهْيَ عَنِ الشَّيْءِ لَا يَقْتَضِي كَوْنَ الْمَنْهِيِّ فَاعِلًا لِلْمَنْهِيِّ عَنْهُ، بَلْ
Cevap şudur: Bir şeyden nehyetmek, nehyedilen kimsenin o nehyolunan şeyi işlediğini iktiza etmez; bilakis
ثَبَتَ فِي الرِّوَايَةِ أَنَّ قَوْمَ طُعْمَةَ لَمَّا الْتَمَسُوا مِنَ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّ يَذُبَّ عَنْ طُعْمَةَ وَأَنْ يُلْحِقَ السَّرِقَةَ بِالْيَهُودِيِّ تَوَقَّفَ وَانْتَظَرَ الْوَحْيَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ،
rivayette sabit olmuştur ki Tu'me'nin kavmi Resûl'den aleyhisselâm Tu'me'yi savunmasını ve hırsızlığı Yahudi'ye yüklemesini istediklerinde o tevakkuf etmiş ve vahyi beklemiştir; bunun üzerine bu ayet inmiştir.
وَكَانَ الْغَرَضُ مِنْ هَذَا النَّهْيِ تَنْبِيهَ النَّبِيِّ ﵊ عَلَى أَنَّ طُعْمَةَ كَذَّابٌ، وَأَنَّ الْيَهُودِيَّ بَرِيءٌ عَنْ ذَلِكَ الْجُرْمِ.
Bu nehiyden maksat, Peygamber'i aleyhisselâm Tu'me'nin yalancı olduğuna ve Yahudi'nin o suçtan berî olduğuna uyarmaktı.
فَإِنْ قِيلَ: الدَّلِيلُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ الْجُرْمَ قَدْ وَقَعَ مِنَ النَّبِيِّ ﵊ قَوْلُهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً فَلَمَّا أَمَرَهُ اللَّه بِالِاسْتِغْفَارِ دَلَّ عَلَى سَبْقِ الذَّنْبِ.
Eğer şöyle denilirse: O suçun Peygamber'den aleyhisselâm vaki olduğuna delil, bu ayetten sonraki: { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Ve Allah'tan bağışlanma dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavlidir; Allah ona istiğfarı emredince bu, önceden bir günahın geçtiğine delalet etmiştir.
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: لَعَلَّهُ مَالَ طَبْعُهُ إِلَى نُصْرَةِ طُعْمَةَ بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ فِي الظَّاهِرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَأَمَرَ بِالِاسْتِغْفَارِ لِهَذَا الْقَدْرِ، وَحَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ. وَالثَّانِي: لَعَلَّ الْقَوْمَ لَمَّا شَهِدُوا عَلَى سَرِقَةِ الْيَهُودِيِّ
Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: İhtimal ki onun tabiatı zahirde Müslümanlardan olduğu için Tu'me'ye yardıma meyletmişti; bu kadarcık bir durum için istiğfarla emrolundu. Ebrârın hasenâtı, mukarreblerin seyyiâtıdır. İkincisi: İhtimal ki o topluluk Yahudi'nin hırsızlığına
وَعَلَى بَرَاءَةِ طُعْمَةَ مِنْ تِلْكَ السَّرِقَةِ وَلَمْ يَظْهَرْ لِلرَّسُولِ ﵊ مَا يُوجِبُ الْقَدْحَ فِي شَهَادَتِهِمْ هَمَّ بِأَنْ يَقْضِيَ بِالسَّرِقَةِ عَلَى الْيَهُودِيِّ، ثُمَّ لَمَّا أَطْلَعَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَى كَذِبِ أُولَئِكَ الشُّهُودِ عَرَفَ أَنَّ ذَلِكَ الْقَضَاءَ لَوْ وَقَعَ لَكَانَ خَطَأً، فَكَانَ اسْتِغْفَارُهُ بِسَبَبِ أَنَّهُ هَمَّ بِذَلِكَ الْحُكْمِ الَّذِي لَوْ وَقَعَ لَكَانَ خَطَأً فِي نَفْسِهِ وَإِنْ كَانَ مَعْذُورًا عِنْدَ اللَّه فِيهِ. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: وَاسْتَغْفِرِ اللَّه لِأُولَئِكَ الَّذِينَ يَذُبُّونَ عَنْ طُعْمَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ يظهروا براءته عن السرقة ثم قال تعالى:
ve Tu'me'nin o hırsızlıktan berî olduğuna şahitlik edip Resûl'e aleyhisselâm onların şahitliğini cerhedecek bir durum zahir olmayınca, hırsızlık hükmünü Yahudi'nin aleyhine vermeye niyetlenmişti; sonra Allah Teâlâ o şahitlerin yalanını ona bildirince o hükmün eğer verilmiş olsaydı hata olacağını anladı. Dolayısıyla onun istiğfarı, Allah katında bu hususta mazur sayılsa bile, vaki olduğu takdirde bizatihi hata olacak olan o hükme niyetlenmiş olmasından ötürüydü. Üçüncüsü: O'nun: { وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ } “Ve Allah'tan bağışlanma dile” kavlinden muradın, “Tu'me'yi savunan ve onun hırsızlıktan beraatini ortaya koymak isteyen o kimseler için Allah'tan mağfiret dile” şeklinde olması da muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النساء (٤) : آية ١٠٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 107]
وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً (١٠٧)
{ وَلا تُجادِلْ عَنِ الَّذِينَ يَخْتانُونَ أَنْفُسَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً } “Kendilerine hainlik edenleri savunma! Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve günaha batmış olanları sevmez.” (107)
وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ طُعْمَةُ وَمَنْ عَاوَنَهُ مِنْ قَوْمِهِ مِمَّنْ عَلِمَ كَوْنَهُ سَارِقًا، وَالِاخْتِيَانُ كَالْخِيَانَةِ/ يُقَالُ: خَانَهُ وَاخْتَانَهُ، وَذَكَرْنَا ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلُهُ تَعَالَى: عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٨٧] وَإِنَّمَا قَالَ تَعَالَى لِطُعْمَةَ وَلِمَنْ ذَبَّ عَنْهُمْ: إِنَّهُمْ يَخْتَانُونَ أَنْفُسَهُمْ لِأَنَّ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْمَعْصِيَةِ فَقْدَ حَرَمَ نَفْسَهُ الثَّوَابَ وَأَوْصَلَهَا إِلَى الْعِقَابِ، فَكَانَ ذَلِكَ مِنْهُ خِيَانَةً مَعَ نَفْسِهِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى يُقَالُ لِمَنْ ظَلَمَ غَيْرَهُ: إِنَّهُ ظَلَمَ نَفْسَهُ.
“Kendilerine hainlik edenler”den murat, Tu'me ve onun hırsız olduğunu bildiği hâlde kavminden ona yardım edenlerdir. İhtiyân (اِخْتِيَان) hıyanet (خِيَانَة) gibidir; “hânehû” (خَانَهُ) ve “ihtânehû” (اخْتَانَهُ) denir. Bunu Allah Teâlâ'nın: { عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتانُونَ أَنْفُسَكُمْ } “Allah sizin kendinize hainlik etmekte olduğunuzu bildi” [Bakara, 187] kavlinin tefsirinde zikretmiştik. Allah Teâlâ'nın Tu'me ve onları savunanlar hakkında: “Onlar kendilerine hainlik ediyorlar” buyurması şundandır: Kim günaha cüret ederse nefsini sevaptan mahrum bırakmış ve onu azaba sürüklemiş olur; bu ise onun kendi nefsine karşı bir hainliği olur. Bu manadan ötürü başkasına zulmeden kimse için de “kendi nefsine zulmetti” denir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْآيَةِ تَهْدِيدًا شَدِيدًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ لَمَّا مَالَ طَبْعُهُ قَلِيلًا إِلَى جَانِبِ طُعْمَةَ، وَكَانَ فِي عِلْمِ اللَّه أَنَّ طُعْمَةَ كَانَ فَاسِقًا، فاللَّه تَعَالَى عَاتَبَ رَسُولَهُ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنْ إِعَانَةِ الْمُذْنِبِ، فَكَيْفَ حَالُ مَنْ يَعْلَمُ مِنَ الظَّالِمِ كَوْنَهُ ظَالِمًا ثُمَّ يُعِينُهُ عَلَى ذَلِكَ الظُّلْمِ، بَلْ يَحْمِلُهُ عَلَيْهِ وَيُرَغِّبُهُ فِيهِ أَشَدَّ التَّرْغِيبِ.
Bil ki bu ayette şiddetli bir tehdit vardır; zira Peygamber'in aleyhisselâm tabiatı azıcık Tu'me tarafına meylettiğinde ve Allah'ın ilminde Tu'me'nin fasık olduğu sabitken, Allah Teâlâ günahkâra yardımın bu kadarı için bile Resûlü'nü itap etmiştir. Öyleyse zalimin zalim olduğunu bildiği hâlde ona o zulmünde yardım eden, hatta onu buna sevk eden ve son derece teşvik eden kimsenin hâli nice olur!
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً } “Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve günaha batmış olanları sevmez” buyurdu.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنْ طُعْمَةَ خَانَ فِي الدِّرْعِ، وَأَثِمَ فِي نِسْبَةِ الْيَهُودِيِّ إِلَى تِلْكَ السَّرِقَةِ فَلَا جَرَمَ قَالَ اللَّه تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً.
Müfessirler şöyle demiştir: Tu'me zırh konusunda hainlik etmiş, hırsızlığı Yahudi'ye nispet etme hususunda da günaha girmiştir; bu yüzden Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ خَوَّاناً أَثِيماً } “Şüphesiz Allah, alabildiğine hain ve günaha batmış olanları sevmez” buyurmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ خَوَّاناً أَثِيماً
Eğer: “Niçin { خَوَّاناً أَثِيماً } 'alabildiğine hain ve günaha batmış'
مَعَ أَنَّ الصَّادِرَ عَنْهُ خِيَانَةٌ وَاحِدَةٌ وَإِثْمٌ وَاحِدٌ.
buyurmuştur; hâlbuki ondan sâdır olan tek bir hainlik ve tek bir günahtır?” denilirse;
قُلْنَا: عَلِمَ اللَّه تَعَالَى أَنَّهُ كَانَ فِي طَبْعِ ذَلِكَ الرَّجُلِ الْخِيَانَةُ الْكَثِيرَةُ وَالْإِثْمُ الْكَثِيرُ، فَذَكَرَ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ بِسَبَبِ مَا كَانَ فِي طَبْعِهِ مِنَ الْمَيْلِ إِلَى ذَلِكَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ مَا رَوَيْنَاهُ أَنَّهُ بَعْدَ هَذِهِ الْوَاقِعَةِ هَرَبَ إِلَى مَكَّةَ وَارْتَدَّ وَنَقَبَ حَائِطَ إِنْسَانٍ لِأَجْلِ السَّرِقَةِ فَسَقَطَ الْحَائِطُ عَلَيْهِ وَمَاتَ، وَمَنْ كَانَ خَاتِمَتُهُ كَذَلِكَ لَمْ يُشَكَّ فِي خِيَانَتِهِ، وَأَيْضًا طَلَبَ مِنَ النَّبِيِّ ﵊ أَنْ يَدْفَعَ السَّرِقَةَ عَنْهُ وَيُلْحِقَهَا بِالْيَهُودِيِّ، وَهَذَا يُبْطِلُ رِسَالَةَ الرَّسُولِ، وَمَنْ حَاوَلَ إِبْطَالَ رِسَالَةَ الرَّسُولِ وَأَرَادَ إِظْهَارَ كَذِبِهِ فَقَدْ كَفَرَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى وَصَفَهُ اللَّه بِالْمُبَالَغَةِ فِي الْخِيَانَةِ وَالْإِثْمِ.
Deriz ki: Allah Teâlâ o adamın tabiatında çokça hainlik ve çokça günah bulunduğunu bilmiş, dolayısıyla tabiatındaki bu meyil sebebiyle mübalağa bildiren lafzı zikretmiştir. Nitekim rivayet ettiğimiz üzere onun bu hadiseden sonra Mekke'ye kaçması, irtidat etmesi ve hırsızlık için bir adamın duvarını delip duvarın üzerine yıkılmasıyla ölmesi de buna delalet eder; akıbeti böyle olan birinin hainliğinden şüphe edilmez. Ayrıca o, Peygamber'den aleyhisselâm hırsızlık töhmetini kendisinden savmasını ve onu Yahudi'ye yüklemesini talep etmiştir ki bu durum Resûl'ün risaletini iptal etmektir (boşa çıkarmaktır). Resûl'ün risaletini iptal etmeye çalışan ve onun yalanını ortaya koymak isteyen kimse ise kâfir olmuştur. İşte bu manadan ötürü Allah onu hainlikte ve günahta mübalağa ile vasfetmiştir.
وَقِيلَ: إِذَا عَثَرْتَ مِنْ رَجُلٍ عَلَى سَيِّئَةٍ فَاعْلَمْ أَنَّ لَهَا أَخَوَاتٍ. عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ أَمَرَ بِقَطْعِ يَدِ سَارِقٍ، فَجَاءَتْ أُمُّهُ تَبْكِي وَتَقُولُ هَذِهِ أَوَّلُ سَرِقَةٍ سَرَقَهَا فَاعْفُ عَنْهُ، فَقَالَ كَذَبْتِ إِنَّ اللَّه لَا يُؤَاخِذُ عَبْدَهُ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا خَصَّ هَذَا الْوَعِيدَ بِمَنْ كَانَ عَظِيمَ الْخِيَانَةِ وَالْإِثْمِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ قَلِيلَ الْخِيَانَةِ والإثم فهو خارج عنه ثم قال تعالى:
Şöyle de denilmiştir: “Bir kimsede bir kötülük gördüğünde bil ki onun benzerleri (kardeşleri) de vardır.” Ömer’den (radıyallâhu anh) rivayet edildiğine göre o, bir hırsızın elinin kesilmesini emretmişti. Bunun üzerine hırsızın annesi ağlayarak geldi ve: “Bu onun yaptığı ilk hırsızlıktır, onu affet!” dedi. Ömer: “Yalan söyledin; şüphesiz Allah, kulunu ilk seferde cezalandırmaz” dedi. Bil ki Allah Teâlâ bu tehdidi hainliği ve günahı büyük olan kimseye tahsis edince, bu durum hainliği ve günahı az olan kimsenin bu tehdidin dışında kaldığına delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النساء (٤) : آية ١٠٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 108]
يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً (١٠٨)
{ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَلا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَهُوَ مَعَهُمْ إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “İnsanlardan gizlenirler de Allah’tan gizlenmezler. Hâlbuki O’nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurarlarken O onların yanındaydı. Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır.”
الِاسْتِخْفَاءُ فِي اللُّغَةِ مَعْنَاهُ الِاسْتِتَارُ، يُقَالُ اسْتَخْفَيْتُ مِنْ/ فُلَانٍ، أَيْ تَوَارَيْتُ مِنْهُ وَاسْتَتَرْتُ. قَالَ تعالى:
İstihfâ (الِاسْتِخْفَاءُ) kelimesinin lügatteki manası örtünmek/gizlenmektir. Bir kimseden saklanıp gizlenildiğinde *istahfeytu min fülân* (اسْتَخْفَيْتُ مِنْ فُلَانٍ) [falancadan gizlendim] denir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ [الرَّعْدِ: ١٠] أَيْ مُسْتَتِرٌ، فَقَوْلُهُ يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ
{ وَمَنْ هُوَ مُسْتَخْفٍ بِاللَّيْلِ } “ve geceleyin gizlenen” [er-Ra‘d: 10] yani örtünen/saklanan. Dolayısıyla O'nun: { يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan gizlenirler”
أَيْ يَسْتَتِرُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَتِرُونَ مِنَ اللَّه. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يَسْتَحْيُونَ مِنَ النَّاسِ وَلَا يَسْتَحْيُونَ مِنَ اللَّه. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذَا مَعْنًى وَلَيْسَ بِتَفْسِيرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الِاسْتِحْيَاءَ مِنَ النَّاسِ يُوجِبُ الِاسْتِتَارَ مِنَ النَّاسِ وَالِاسْتِخْفَاءَ مِنْهُمْ، فَأَمَّا أَنْ يُقَالَ: الِاسْتِحْيَاءُ هُوَ نَفْسُ الِاسْتِخْفَاءِ فَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: وَهُوَ مَعَهُمْ
sözü; “İnsanlardan gizlenirler de Allah’tan gizlenmezler” demektir. İbn Abbâs şöyle demiştir: “İnsanlardan utanırlar da Allah’tan utanmazlar.” Vâhidî ise şöyle demiştir: “Bu bir anlamlandırmadır, lafzî tefsir değildir. Çünkü insanlardan utanmak, onlardan örtünmeyi ve gizlenmeyi gerektirir. Yoksa utanmanın bizzat gizlenmenin kendisi olduğu söylenemez.” O'nun: { وَهُوَ مَعَهُمْ } “Hâlbuki O onların yanındadır” buyruğuna gelince;
يُرِيدُ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ وَالرُّؤْيَةِ، وَكَفَى هَذَا زَاجِرًا لِلْإِنْسَانِ عَنِ الْمَعَاصِي، وَقَوْلُهُ: إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ
[Burada beraberlikten] ilim, kudret ve görme kastedilmektedir. Bu da insanı günahlardan caydırmak için yeterlidir. O'nun: { إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “O’nun razı olmayacağı sözü geceleyin kurarlarken” buyruğu ise;
أَيْ يُضْمِرُونَ وَيُقَدِّرُونَ فِي أَذْهَانِهِمْ وَذَكَرْنَا مَعْنَى التبييت في قوله بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ [النساء: ٨١] وَالَّذِي لَا يَرْضَاهُ اللَّه مِنَ الْقَوْلِ هُوَ أَنَّ طُعْمَةَ قَالَ: أَرْمِي الْيَهُودِيَّ بِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي سَرَقَ الدِّرْعَ وَأَحْلِفُ أَنِّي لَمْ أَسْرِقْهَا، فَيَقْبَلُ الرَّسُولُ يَمِينِي لِأَنِّي عَلَى دِينِهِ وَلَا يَقْبَلُ يَمِينَ الْيَهُودِيِّ.
“Zihinlerinde gizleyip tasarlarlar” demektir. Biz tebyît (geceleyin tasarlama/kurma) kelimesinin anlamını { بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ } [en-Nisâ: 81] “Onlardan bir kısmı geceleyin kurdu” ayetinde zikretmiştik. Allah’ın razı olmadığı söz ise Tu'me’nin şöyle demesidir: “Zırhı çalanın Yahudi olduğunu iddia edip suçunu ona atarım ve kendimin çalmadığına dair yemin ederim. Resûl de onun dininden olduğum için benim yeminimi kabul eder, Yahudi’nin yeminini ise kabul etmez.”
فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ سُمِّيَ التَّبْيِيتُ قَوْلًا وَهُوَ مَعْنًى فِي النَّفْسِ؟
Eğer: “Tebyît (içten tasarlama) nefisteki bir mana olduğu hâlde nasıl söz (kavl) olarak isimlendirilmiştir?” denilirse;
قُلْنَا: مَذْهَبُنَا أَنَّ الْكَلَامَ الْحَقِيقِيَّ هُوَ الْمَعْنَى الْقَائِمُ بِالنَّفْسِ، وَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ فَلَا إِشْكَالَ، وَمَنْ أَنْكَرَ كَلَامَ النَّفْسِ فَلَهُ أَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ طُعْمَةَ وَأَصْحَابَهُ لَعَلَّهُمُ اجْتَمَعُوا فِي اللَّيْلِ وَرَتَّبُوا كَيْفِيَّةَ الْحِيلَةِ وَالْمَكْرِ، فَسَمَّى اللَّه تَعَالَى كَلَامَهُمْ ذَلِكَ بِالْقَوْلِ الْمُبَيَّتِ الَّذِي لَا يَرْضَاهُ، فَأَمَّا قَوْلُهُ وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً
Deriz ki: Bizim mezhebimize göre hakiki kelam, nefiste kaim olan manadır (kelâm-ı nefsîdir). Bu mezhebe göre hiçbir müşkil yoktur. Nefiste kaim olan kelamı inkâr eden kimse ise şöyle cevap verebilir: Tu'me ve arkadaşları muhtemelen geceleyin toplanıp hile ve tuzağın şeklini düzenlemişler, Allah Teâlâ da onların bu konuşmalarını razı olmadığı “geceleyin kurulan söz” olarak isimlendirmiştir. O'nun: { وَكانَ اللَّهُ بِما يَعْمَلُونَ مُحِيطاً } “Allah, onların yaptıklarını çepeçevre kuşatıcıdır” buyruğuna gelince;
فَالْمُرَادُ الْوَعِيدُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُمْ وَإِنْ كَانُوا يُخْفُونَ كَيْفِيَّةَ الْمَكْرِ وَالْخِدَاعِ عَنِ النَّاسِ إِلَّا أَنَّهَا كَانَتْ ظَاهِرَةً فِي عِلْمِ اللَّه، لِأَنَّهُ تَعَالَى مُحِيطٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ سُبْحَانَهُ منها شيء ثم قال تعالى:
Bundan maksat tehdittir; zira onlar hile ve aldatmanın keyfiyetini insanlardan gizleseler de bu durum Allah’ın ilminde açıktı. Çünkü Allah Teâlâ bütün malumatı kuşatmıştır, O'na hiçbir şey gizli kalmaz. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النساء (٤) : آية ١٠٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 109]
هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً (١٠٩)
{ هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً } “İşte siz böylesiniz; dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah’a karşı kim savunacak yahut kim onlara vekil (koruyucu) olacak?”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ
Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { هَا أَنْتُمْ هؤُلاءِ جادَلْتُمْ عَنْهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “İşte siz böylesiniz; dünya hayatında onları savundunuz. Peki, kıyamet gününde onları Allah’a karşı kim savunacak?”
هَا لِلتَّنْبِيهِ فِي هَا أَنْتُمْ
{ هَا أَنْتُمْ } ifadesindeki *hâ* (هَا) tenbih (uyarı) içindir.
وهؤُلاءِ
ve { هؤُلاءِ } [ifadesindeki hâ harfi de tenbih (uyarı) içindir].
وَهُمَا مُبْتَدَأٌ وَخَبَرٌ جادَلْتُمْ
[ifadelerinin ikisi] mübteda (özne) ve haber (yüklem)dir. { جادَلْتُمْ } “savundunuz” ifadesi ise,
جُمْلَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِوُقُوعِ أُولَاءِ خَبَرًا، كَمَا تَقُولُ لِبَعْضِ الْأَسْخِيَاءِ: أَنْتَ حَاتِمٌ تَجُودُ بِمَالِكَ وَتُؤْثِرُ عَلَى نَفْسِكَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ أُولَاءِ اسْمًا مَوْصُولًا بِمَعْنَى الَّذِي وجادَلْتُمْ
*ülâi* (أُولَاءِ) kelimesinin haber oluşunu açıklayan bir cümledir; nitekim cömert bir kimseye: “Sen malını bolca veren ve başkalarını kendine tercih eden Hâtim’sin” demen gibidir. *Ülâi* kelimesinin *ellezî* (الَّذِي) anlamında bir ism-i mevsul (ilgi zamiri), { جادَلْتُمْ } ifadesinin de
صِلَةً، وَأَمَّا الْجِدَالُ فَهُوَ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنْ شِدَّةِ الْمُخَاصَمَةِ، وَجَدْلُ الْحَبْلِ شِدَّةُ فَتْلِهِ، وَرَجُلٌ مَجْدُولٌ كَأَنَّهُ فُتِلَ، وَالْأَجْدَلُ الصَّقْرُ لِأَنَّهُ مِنْ أَشَدِّ الطُّيُورِ قُوَّةً. هَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: سُمِّيَتِ الْمُخَاصَمَةُ جِدَالًا لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ يُرِيدُ مَيْلَ صَاحِبِهِ عَمَّا هُوَ عَلَيْهِ وَصَرْفَهُ عَنْ رَأْيِهِ.
sıla cümlesi olması da caizdir. Cidâle (الْجِدَالُ) gelince, lügatte şiddetli tartışma/çekişme demektir. İpin kuvvetlice bükülmesine *cedlü’l-habl* (جَدْلُ الْحَبْلِ), sanki bükülmüş gibi sıkı yapılı adama *raculun mecdûl* (رَجُلٌ مَجْدُولٌ), kuşların en güçlülerinden olduğu için doğana da *el-ecdel* (الْأَجْدَلُ) denir. Bu, Zeccâc’ın görüşüdür. Başkası ise şöyle demiştir: “Tartışmaya cidal denilmesinin sebebi, iki hasımdan her birinin diğerini bulunduğu durumdan döndürmek ve onu görüşünden vazgeçirmek istemesidir.”
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا خِطَابٌ مَعَ قَوْمٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ كَانُوا يَذُبُّونَ عَنْ طُعْمَةَ وَعَنْ قَوْمِهِ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي الظَّاهِرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَالْمَعْنَى: هَبُوا أَنَّكُمْ خَاصَمْتُمْ عَنْ طُعْمَةَ وَقَوْمِهِ فِي الدُّنْيَا، فَمَنِ الَّذِينَ يُخَاصِمُونَ عَنْهُمْ فِي الْآخِرَةِ إِذَا أَخَذَهُمُ اللَّه بِعَذَابِهِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ: هَا أَنْتُمْ هَؤُلَاءِ جَادَلْتُمْ عَنْهُ، يَعْنِي عَنْ طُعْمَةَ، وَقَوْلُهُ فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ
Bunu bildiğinde deriz ki: Bu, zahiren Müslüman oldukları gerekçesiyle Tu'me’yi ve kavmini savunan müminlerden bir topluluğa hitaptır. Manası şudur: “Farz edin ki siz dünya hayatında Tu'me ve kavmini savundunuz; peki Allah onları azabıyla yakaladığında ahirette onları kim savunacak?” Abdullah b. Mes‘ûd bu ayeti: “İşte siz böylesiniz; onu savundunuz” şeklinde, yani Tu'me’yi kastederek okumuştur. O'nun: { فَمَنْ يُجادِلُ اللَّهَ عَنْهُمْ } “Peki, onları Allah’a karşı kim savunacak?” buyruğu,
استفهام بمعنى التوبيخ والتقريع.
azarlama ve kınama anlamında bir soru (istifham)dır.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا
Sonra Allah Teâlâ: { أَمْ مَنْ يَكُونُ عَلَيْهِمْ وَكِيلًا } “Yahut kim onlara vekil (koruyucu) olacak?” buyurdu.
فَقَوْلُهُ أَمْ مَنْ يَكُونُ
O'nun: { أَمْ مَنْ يَكُونُ } “Yahut kim olacak?” buyruğu,
عَطْفٌ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ السَّابِقِ، وَالْوَكِيلُ هُوَ الَّذِي وُكِلَ إِلَيْهِ الْأَمْرُ فِي الْحِفْظِ وَالْحِمَايَةِ، وَالْمَعْنَى: مَنِ الَّذِي يَكُونُ مُحَافِظًا وَمُحَامِيًا لَهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّه؟
önceki istifhama atıftır. Vekil (الْوَكِيلُ) ise koruma ve himaye etme hususunda işin kendisine havale edildiği kimsedir. Manası şudur: “Onları Allah’ın azabından koruyup himaye edecek olan kimdir?”
[سورة النساء (٤) : آية ١١٠]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 110]
وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً (١١٠)
{ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَسْتَغْفِرِ اللَّهَ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder de sonra Allah’tan mağfiret dilerse, Allah’ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur.”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ الْوَعِيدَ فِي هَذَا الْبَابِ أَتْبَعَهُ بِالدَّعْوَةِ إِلَى التَّوْبَةِ، وَذَكَرَ فيه ثلاثة أنواع من الترغيب فالأول:
Bil ki Allah Teâlâ bu husustaki tehdidi zikredince, hemen ardından tövbeye davet etmiş ve bu konuda teşvik edici üç tür husus zikretmiştir. Birincisi:
وَالْمُرَادُ بِالسُّوءِ الْقَبِيحُ الَّذِي يَسُوءُ بِهِ غَيْرَهُ كَمَا فَعَلَ طُعْمَةُ مِنْ سَرِقَةِ الدِّرْعِ وَمِنْ رَمْيِ الْيَهُودِيِّ بِالسَّرِقَةِ وَالْمُرَادُ بِظُلْمِ النَّفْسِ مَا يَخْتَصُّ بِهِ الْإِنْسَانُ كَالْحَلِفِ الْكَاذِبِ، وَإِنَّمَا خَصَّ مَا يَتَعَدَّى إِلَى الْغَيْرِ بِاسْمِ السُّوءِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَكُونُ فِي الْأَكْثَرِ إِيصَالًا لِلضَّرَرِ إِلَى الْغَيْرِ، وَالضَّرَرُ سُوءٌ حَاضِرٌ، فَأَمَّا الذَّنْبُ الَّذِي يَخُصُّ الْإِنْسَانَ فَذَلِكَ فِي الْأَكْثَرِ لَا يَكُونُ ضَرَرًا حَاضِرًا لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يُوَصِلُ الضَّرَرَ إِلَى نَفْسِهِ.
Kötülükten (es-sû') maksat, Tu'me'nin zırhı çalması ve hırsızlık suçunu Yahudi'ye atması gibi başkasına kötülük dokundurduğu çirkin fiildir. Nefse zulmetmekten maksat ise yalan yere yemin etmek gibi yalnızca insanın kendisini ilgilendiren fiillerdir. Başkasına sirayet eden günahın kötülük (sû') ismiyle tahsis edilmesi, bunun çoğunlukla başkasına zarar ulaştırmak olmasındandır; zarar ise peşin bir kötülüktür. Yalnızca insanı ilgilendiren günaha gelince, bu çoğunlukla peşin bir zarar değildir; zira insan kendi nefsine [doğrudan] zarar ulaştırmaz.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى حُكْمَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ التَّوْبَةَ مَقْبُولَةٌ عَنْ جَمِيعِ الذُّنُوبِ سَوَاءٌ كَانَتْ كُفْرًا أَوْ قَتْلًا، عَمْدًا أَوْ غَصْبًا لِلْأَمْوَالِ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ
Bil ki bu ayet iki hükme delalet eder: Birincisi: İster küfür, ister kasten adam öldürme, ister malları gasp etme olsun, tövbe bütün günahlardan kabul edilir. Çünkü O'nun: { وَمَنْ يَعْمَلْ سُوءاً أَوْ يَظْلِمْ نَفْسَهُ } “Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmederse” buyruğu
عَمَّ الْكُلَّ الثَّانِي: أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ مُجَرَّدَ الِاسْتِغْفَارِ كَافٍ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: أَنَّهُ مُقَيَّدٌ بِالتَّوْبَةِ لِأَنَّهُ لَا يَنْفَعُ الِاسْتِغْفَارُ مَعَ الْإِصْرَارِ، وَقَوْلُهُ يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً
hepsini kapsamaktadır. İkincisi: Ayetin zahiri sırf istiğfar etmenin yeterli olduğunu gerektirir. Bazıları ise bunun tövbe ile kayıtlı olduğunu söylemiştir; çünkü günahta ısrar varken istiğfar fayda vermez. O'nun: { يَجِدِ اللَّهَ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah’ı çok bağışlayıcı ve çok merhametli bulur” buyruğu ise,
مَعْنَاهُ غَفُورًا رَحِيمًا لَهُ، وَحُذِفَ هَذَا الْقَيْدُ لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِلتَّرْغِيبِ فِي الِاسْتِغْفَارِ إِلَّا إذا كان المراد ذلك.
“Onu çokça bağışlayan ve ona çokça merhamet eden bulur” demektir. Sözün buna delaleti sebebiyle bu kayıt hazfedilmiştir; zira murat bu olmadıkça istiğfara teşvik etmenin bir anlamı olmaz.
[سورة النساء (٤) : آية ١١١]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 111]
وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (١١١)
{ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur. Allah her şeyi hakkıyla bilendir, tam hüküm ve hikmet sahibidir.”
وَالنَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْكَلِمَاتِ الْمُرَغِّبَةِ فِي التَّوْبَةِ قوله تعالى:
Tövbeye teşvik eden ifadelerin ikinci türü Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur:
وَالْكَسْبُ عِبَارَةٌ عَمَّا يُفِيدُ جَرَّ مَنْفَعَةٍ أَوْ دَفْعَ مَضَرَّةٍ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَجُزْ وَصْفُ الْبَارِي تَعَالَى بِذَلِكَ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ تَرْغِيبُ الْعَاصِي فِي الِاسْتِغْفَارِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: الذَّنْبُ الَّذِي أَتَيْتَ بِهِ مَا عَادَتْ مَضَرَّتُهُ إِلَيَّ فَإِنَّنِي مُنَزَّهٌ عن النفع والضرر، وَلَا تَيْأَسْ مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ وَالِاسْتِغْفَارِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً
Kesb (kazanma), bir fayda sağlamaya veya bir zararı defetmeye yarayan şeyden ibarettir; bundan ötürü Bârî Teâlâ’yı bununla vasfetmek caiz olmamıştır. Bundan maksat, günahkârı istiğfara teşvik etmektir; sanki O Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “İşlediğin günahın zararı Bana dönmez, zira Ben fayda ve zarardan münezzehim. Tövbenin ve istiğfarın kabulünden ümidini kesme!” { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” [buyruğu ise],
بِمَا فِي قَلْبِهِ عِنْدَ إِقْدَامِهِ عَلَى التَّوْبَةِ حَكِيماً
tövbeye yöneldiğinde onun kalbindekini [bilendir]. { حَكِيماً } “Tam hüküm ve hikmet sahibidir” [buyruğu da];
تَقْتَضِي حِكْمَتُهُ وَرَحْمَتُهُ أَنْ يتجاوز عن التائب.
hikmeti ve rahmeti tövbe edeni bağışlamayı gerektirir [demektir].
[سورة النساء (٤) : آية ١١٢]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 112]
وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً (١١٢)
{ وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْماً ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً وَإِثْماً مُبِيناً } “Kim bir hata veya bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmiş olur.”
النوع الثالث: قوله تعالى:
Üçüncü tür, Allah Teâlâ’nın şu buyruğudur:
وَذَكَرُوا فِي الْخَطِيئَةِ وَالْإِثْمِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْخَطِيئَةَ هِيَ الصَّغِيرَةُ، وَالْإِثْمَ هُوَ الْكَبِيرَةُ وَثَانِيهَا: الْخَطِيئَةُ هِيَ الذَّنْبُ الْقَاصِرُ عَلَى فَاعِلِهَا، وَالْإِثْمُ هُوَ الذَّنْبُ الْمُتَعَدِّي إِلَى الْغَيْرِ كَالظُّلْمِ وَالْقَتْلِ. وَثَالِثُهَا: الْخَطِيئَةُ مَا لَا يَنْبَغِي فِعْلُهُ سَوَاءٌ كَانَ بِالْعَمْدِ أَوْ بِالْخَطَأِ، وَالْإِثْمُ مَا يَحْصُلُ بِسَبَبِ الْعَمْدِ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ
Hata (el-hatîe) ve günah (el-ism) hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Hata küçük günah, ism ise büyük günahtır. İkincisi: Hata failiyle sınırlı kalan günah, ism ise zulüm ve adam öldürme gibi başkasına sirayet eden günahtır. Üçüncüsü: Hata ister kasten ister yanılarak olsun yapılmaması gereken şeydir; ism ise kasten işlenmesi sebebiyle meydana gelen günahtır. Bunun delili bu ayetten önceki: { وَمَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى نَفْسِهِ } “Kim bir günah kazanırsa, onu ancak kendi aleyhine kazanmış olur”
[النساء: ١١١] فَبَيَّنَ أَنَّ الْإِثْمَ مَا يَكُونُ سَبَبًا لِاسْتِحْقَاقِ الْعُقُوبَةِ.
[en-Nisâ: 111] ayetidir. Böylece [Allah], ismin cezayı hak etmeye sebep olan şey olduğunu beyan etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً
O'nun: { ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئاً } “Sonra onu suçsuz birinin üzerine atarsa” buyruğuna gelince;
فَالضَّمِيرُ فِي بِهِ
{ بِهِ } lafzındaki zamirin
إِلَى مَاذَا يَعُودُ؟ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: ثُمَّ يَرْمِ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْإِثْمِ وَحْدَهُ لِأَنَّهُ هُوَ الْأَقْرَبُ كَمَا عَادَ إِلَى التِّجَارَةِ فِي قَوْلِهِ وَإِذا رَأَوْا
neye raci olduğu hususunda vecihler vardır: Birincisi: “Sonra bu zikredilen iki şeyden birini atarsa” [demektir]. İkincisi: Daha yakın olduğu için sadece ism (günah) kelimesine raci olmasıdır; nitekim O'nun: { وَإِذا رَأَوْا
تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها
تِجارَةً أَوْ لَهْواً انْفَضُّوا إِلَيْها } “Bir ticaret veya bir eğlence gördükleri zaman ona doğru dağılıp gittiler” buyruğunda [zamirin en yakın olan] ticarete dönmesi gibidir.
الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى الْكَسْبِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَرْمِ بِكَسْبِهِ بَرِيئًا، فَدَلَّ يَكْسِبُ عَلَى الْكَسْبِ. الرَّابِعُ: أَنْ يَكُونَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى مَعْنَى الْخَطِيئَةِ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَمَنْ يَكْسِبْ ذَنْبًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا.
Üçüncüsü: Zamirin kesb (kazanma) kelimesine raci olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Kazandığı şeyi suçsuz birine atarsa”; nitekim *yeksib* (يَكْسِبُ) fiili kesb masdarına delalet etmiştir. Dördüncüsü: Zamirin hata kelimesinin anlamına [yani günah manasına] raci olmasıdır; sanki şöyle demiştir: “Kim bir günah kazanır da sonra onu suçsuz birine atarsa.”
وَأَمَّا قَوْلُهُ فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً
O'nun: { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً } “Muhakkak ki büyük bir iftira yüklenmiş olur” buyruğuna gelince;
فَالْبُهْتَانُ أَنْ تَرْمِيَ أَخَاكَ بِأَمْرٍ مُنْكَرٍ وَهُوَ بَرِيءٌ مِنْهُ.
Bühtan (iftira), din kardeşine kendisinin suçsuz olduğu çirkin/münker bir şeyi isnat etmendir.
وَاعْلَمْ أَنَّ صَاحِبَ الْبُهْتَانِ مَذْمُومٌ فِي الدُّنْيَا أَشَدَّ الذَّمِّ، وَمُعَاقَبٌ فِي الْآخِرَةِ أَشَدَّ الْعِقَابِ، فَقَوْلُهُ فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً
Bil ki iftira sahibi dünyada en şiddetli şekilde yerilir, ahirette de en şiddetli azapla cezalandırılır. Dolayısıyla O'nun: { فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتاناً } “Muhakkak ki büyük bir iftira yüklenmiş olur” buyruğu,