Binûn

Nisâ Suresi — 28. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي ذكر لفظة عَسَى هاهنا؟ فَنَقُولُ: الْفَائِدَةُ فِيهَا الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ تَرْكَ الْهِجْرَةِ أَمْرٌ مُضَيَّقٌ لَا تَوْسِعَةَ فِيهِ، حَتَّى أَنَّ الْمُضْطَرَّ الْبَيِّنَ الِاضْطِرَارِ مِنْ حَقِّهِ أَنْ يَقُولَ: عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنِّي، فَكَيْفَ الْحَالُ فِي غَيْرِهِ. هَذَا هُوَ الَّذِي ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذَا السُّؤَالِ، إِلَّا أَنَّ الْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ الْجَوَابُ مَا قَدَّمْنَاهُ، وَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ لِشِدَّةِ نَفْرَتِهِ عَنْ مُفَارَقَةِ الْوَطَنِ رُبَّمَا ظَنَّ نَفْسَهُ عَاجِزًا عَنْهَا مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ الْعَفْوَ بِكَلِمَةِ عَسَى لَا بِالْكَلِمَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْقَطْعِ.

İkinci soruya, yani "Burada { عَسَى } lafzının zikredilmesindeki fayda nedir?" sorusuna gelince: Deriz ki: Bundaki fayda, hicreti terk etmenin içinde hiçbir genişlik bulunmayan dar bir mesele olduğuna; öyle ki zor durumda olduğu apaçık olan kimsenin bile "Allah'ın beni affetmesi umulur" demesinin yerinde olacağına, artık başkalarının durumunun nice olacağına delalet etmesidir. Bu soruya cevap olarak Keşşâf sahibinin zikrettiği husus budur. Ancak evla olan, daha önce sunduğumuz cevaptır; o da insanın vatandan ayrılmaya yönelik şiddetli isteksizliği sebebiyle gerçekte öyle olmadığı halde kendini aciz zannedebileceğidir. İşte bu manadan ötürü affı kesinlik ifade eden bir kelimeyle değil, { عَسَى } kelimesiyle zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِي كانَ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ: الْأَوَّلُ: كَانَ قَبْلَ أَنْ خَلَقَ الْخَلْقَ مَوْصُوفًا بِهَذِهِ الصِّفَةِ. الثَّانِي: أَنَّهُ قَالَ كانَ مَعَ أَنَّ جَمِيعَ الْعِبَادِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ هَذِهِ عَادَةُ

Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır” buyurmuştur. Zeccâc { كانَ } hakkında üç vecih zikretmiştir: Birincisi: [Allah], mahlukatı yaratmadan önce de bu sıfatla mevsuf idi. İkincisi: Bütün kullar bu sıfata [muhtaç] oldukları halde { كانَ } buyurmuştur ve maksat bunun...

اللَّه تَعَالَى أَجْرَاهَا فِي حَقِّ خَلْقِهِ. الثَّالِثُ: لَوْ قَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى عَفُوٌّ غَفُورٌ كَانَ هَذَا إِخْبَارًا عَنْ كَوْنِهِ كَذَلِكَ فَقَطْ، وَلَمَّا قَالَ إِنَّهُ كَانَ كَذَلِكَ كَانَ هَذَا إِخْبَارًا وَقَعَ مُخْبِرُهُ عَلَى وَفْقِهِ فَكَانَ ذَلِكَ أَدَلَّ عَلَى كَوْنِهِ صِدْقًا وَحَقًّا وَمُبَرَّأً عَنِ الْخُلْفِ وَالْكَذِبِ. وَاحْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى قَدْ يَعْفُو عَنِ الذَّنْبِ قَبْلَ التَّوْبَةِ فإنه لو لم يحصل هاهنا شَيْءٌ مِنَ الذَّنْبِ لَامْتَنَعَ حُصُولُ الْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ فِيهِ، فَلَمَّا أَخْبَرَ بِالْعَفْوِ وَالْمَغْفِرَةِ دَلَّ عَلَى حُصُولِ الذَّنْبِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ بِالْعَفْوِ مُطْلَقًا غَيْرَ مُقَيَّدٍ بِحَالِ التَّوْبَةِ فَيَدُلُّ عَلَى ما ذكرناه.

...Allah Teâlâ'nın mahlukatı hakkında geçerli kıldığı bir âdeti olduğunu açıklamaktır. Üçüncüsü: Şayet O'nun çok affedici ve bağışlayıcı olduğunu [geniş zamanla] söyleseydi bu sadece öyle olduğuna dair bir haber olurdu; O'nun öyle olduğunu [{ كانَ } lafzıyla] haber verince bu, haberi verilen şeyin vakıaya uygun gerçekleştiğini bildiren bir haber oldu ki bu da onun doğru, hak, hilaf ve yalandan beri olduğuna daha açık delalet eder. Ashabımız bu ayeti, Allah Teâlâ'nın tövbeden önce de günahı affedebileceğine delil getirmişlerdir. Çünkü şayet burada günahtan bir şey bulunmasaydı af ve mağfiretin onda vuku bulması imkânsız olurdu; af ve mağfireti haber verdiğine göre günahın varlığına delalet etmiştir. Sonra Allah Teâlâ affı tövbe şartına bağlamaksızın mutlak olarak vaad etmiştir ki bu da zikrettiğimiz hususa delalet eder.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 100]

وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (١٠٠)

{ وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer ve genişlik bulur. Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir.” (100)

وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ الْمَانِعَ أَمْرَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ لَهُ فِي وَطَنِهِ نَوْعُ رَاحَةٍ وَرَفَاهِيَةٍ، فَيَقُولُ لَوْ فَارَقْتُ الْوَطَنَ وَقَعْتُ فِي الشِّدَّةِ وَالْمَشَقَّةِ وَضِيقِ الْعَيْشِ، فَأَجَابَ اللَّه عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً يُقَالُ: رَاغَمْتُ الرَّجُلَ إِذَا فَعَلْتَ مَا يَكْرَهُهُ ذَلِكَ الرَّجُلُ، وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الرَّغَامِ وَهُوَ التُّرَابُ، فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ: رَغْمَ أَنْفِهِ، يُرِيدُونَ بِهِ أَنَّهُ وَصَلَ إِلَيْهِ/ شَيْءٌ يَكْرَهُهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَنْفَ عُضْوٌ فِي غَايَةِ الْعِزَّةِ وَالتُّرَابُ فِي غَايَةِ الذِّلَّةِ، فَجَعَلُوا قَوْلَهُمْ: رَغْمَ أَنْفِهِ كِنَايَةً عَنِ الذُّلِّ.

Bil ki [hicrete] o engel iki şeydir: Birincisi: Vatanında bir tür rahatlık ve refaha sahip olmasıdır; dolayısıyla 'Eğer vatanı terk edersem sıkıntıya, meşakkate ve geçim darlığına düşerim' der. Allah Teâlâ da buna: { وَمَنْ يُهاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُراغَماً كَثِيراً وَسَعَةً } “Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde barınacak çok yer ve genişlik bulur” kavliyle cevap vermiştir. O kimsenin hoşlanmadığı şeyi yaptığında Râğamtü'r-racul (رَاغَمْتُ الرَّجُلَ) denir. Bunun türeyişi toprak anlamına gelen er-Reğâm (الرَّغَام) kelimesindendir; zira onlar 'burnu yere sürtülsün' anlamında Rağme enfihî (رَغْمَ أَنْفِهِ) derler ve bununla ona hoşlanmadığı bir şeyin ulaştığını kastederler. Bu da burnun son derece izzetli bir organ, toprağın ise son derece zillet içinde bir nesne olmasındandır; bu yüzden Rağme enfihî sözünü zilletten kinaye yapmışlardır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْمَشْهُورُ أَنَّ هَذِهِ الْمُرَاغَمَةَ إِنَّمَا حَصَلَتْ بِسَبَبِ أَنَّهُمْ فَارَقُوا وَخَرَجُوا عَنْ دِيَارِهِمْ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Meşhur olan görüş, bu boyun eğdirmenin (murâğame) ancak yurtlarından ayrılıp çıkmaları sebebiyle gerçekleştiğidir.

وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّه إِلَى بَلَدٍ آخَرَ يَجِدْ فِي أَرْضِ ذَلِكَ الْبَلَدِ مِنَ الْخَيْرِ وَالنِّعْمَةِ مَا يَكُونُ سَبَبًا لِرَغْمِ أَنْفِ أَعْدَائِهِ الَّذِينَ كَانُوا مَعَهُ فِي بَلْدَتِهِ الْأَصْلِيَّةِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ فارق وذهب إلى بلدة أجنبية فإذا اسْتَقَامَ أَمْرُهُ فِي تِلْكَ الْبَلْدَةِ الْأَجْنَبِيَّةِ، وَوَصَلَ ذَلِكَ الْخَبَرُ إِلَى أَهْلِ بَلْدَتِهِ خَجِلُوا مِنْ سُوءِ مُعَامَلَتِهِمْ مَعَهُ، وَرَغِمَتْ أُنُوفُهُمْ بِسَبَبِ ذَلِكَ، وَحَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا أَقْرَبُ مِنْ حَمْلِهِ عَلَى مَا قَالُوهُ واللَّه أَعْلَمُ. وَالْحَاصِلُ كَأَنَّهُ قِيلَ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسَانُ إِنَّكَ كُنْتَ إِنَّمَا تَكْرَهُ الْهِجْرَةَ عَنْ وَطَنِكَ خَوْفًا مِنْ أَنْ تَقَعَ فِي الْمَشَقَّةِ وَالْمِحْنَةِ فِي السَّفَرِ، فَلَا تَخَفْ فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يُعْطِيكَ مِنَ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ وَالْمَرَاتِبِ الْعَظِيمَةِ فِي مُهَاجَرَتِكَ مَا يَصِيرُ سَبَبًا لِرَغْمِ أُنُوفِ أَعْدَائِكَ، وَيَكُونُ سَبَبًا لِسَعَةِ عَيْشِكَ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ فِي الْآيَةِ ذِكْرَ رَغْمِ الْأَعْدَاءِ عَلَى ذِكْرِ سَعَةِ الْعَيْشِ لِأَنَّ ابْتِهَاجَ الْإِنْسَانِ الَّذِي يُهَاجِرُ عَنْ أَهْلِهِ وَبَلَدِهِ بِسَبَبِ شِدَّةِ ظُلْمِهِمْ عَلَيْهِ بِدَوْلَتِهِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا تَصِيرُ سَبَبًا لِرَغْمِ أُنُوفِ الْأَعْدَاءِ، أَشَدُّ مِنَ ابْتِهَاجِهِ بِتِلْكَ الدَّوْلَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهَا صَارَتْ سَبَبًا لِسَعَةِ الْعَيْشِ عَلَيْهِ.

Bana göre bunda başka bir vecih daha vardır; o da mananın şöyle olmasıdır: Kim Allah yolunda başka bir beldeye hicret ederse, o beldenin toprağında asıl memleketinde kendisiyle beraber olan düşmanlarının burnunu yere sürtecek hayır ve nimetler bulur. Çünkü kim [vatanından] ayrılıp yabancı bir beldeye gider de o yabancı beldede işi yoluna girer ve bu haber kendi beldesinin halkına ulaşırsa, ona yaptıkları kötü muameleden dolayı mahcup olurlar ve bu sebeple burunları yere sürtülür. Lafzı bu manaya hamletmek, onların söylediklerine hamletmekten daha yakındır; en doğrusunu Allah bilir. Özetle sanki şöyle denilmiştir: Ey insan! Sen yolculukta meşakkat ve sıkıntıya düşme korkusuyla vatanından hicret etmeyi kerih görüyordun; korkma, zira Allah Teâlâ hicretinde sana düşmanlarının burnunu yere sürtecek ve geçimini genişletecek yüce nimetler ve büyük mertebeler bahşedecektir. Ayette düşmanların burnunun yere sürtülmesinin geçim genişliğinden önce zikredilmesi, ailesinin ve memleketinin zulmünün şiddeti sebebiyle hicret eden bir insanın, elde edeceği devletten ötürü düşmanların burnunun yere sürtülmesi yönüyle duyacağı sevincin, o devletin kendi geçimini genişletmesi yönüyle duyacağı sevinçten daha şiddetli olmasındandır.

وَأَمَّا الْمَانِعُ الثَّانِي: مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَى الْمُهَاجَرَةِ فَهُوَ أَنَّ الْإِنْسَانَ يَقُولُ: إِنْ خَرَجْتُ عَنْ بَلَدِي فِي طَلَبِ هَذَا الْغَرَضِ، فَرُبَّمَا وَصَلْتُ إِلَيْهِ وَرُبَّمَا لَمْ أَصِلْ إِلَيْهِ، فَالْأَوْلَى أَنْ لَا أُضَيِّعَ الرَّفَاهِيَةَ الحاضرة بسبب طلب شيء ربما أَصِلُ إِلَيْهِ، وَرُبَّمَا لَا أَصِلُ إِلَيْهِ، فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَالْمَعْنَى ظَاهِرٌ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ.

Hicrete girişmeye ikinci engele gelince: İnsan 'Eğer bu maksat uğruna beldemden çıkarsam belki ona ulaşırım, belki de ulaşamam; şu halde belki ulaşıp belki ulaşamayacağım bir şeyi talep etmek uğruna eldeki hazır refahı heba etmemek daha evladır' der. Allah Teâlâ buna: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim Allah'a ve Resûlü'ne hicret etmek üzere evinden çıkar da sonra kendisine ölüm yetişirse, artık onun mükâfatı Allah'a aittir” kavliyle cevap vermiştir. Mana açıktır ve bu ayette birtakım meseleler vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ بَعْضُهُمْ:

Birinci Mesele: Bazıları şöyle demiştir:

الْمُرَادُ مَنْ قَصَدَ طَاعَةَ اللَّه ثُمَّ عَجَزَ عَنْ إِتْمَامِهَا، كَتَبَ اللَّه لَهُ ثَوَابَ تَمَامِ تِلْكَ الطَّاعَةِ: كَالْمَرِيضِ يَعْجِزُ عَمَّا كَانَ يَفْعَلُهُ فِي حَالِ صِحَّتِهِ مِنَ الطَّاعَةِ، فَيُكْتَبُ لَهُ ثَوَابُ ذَلِكَ الْعَمَلِ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ.

Maksat; kim Allah'a itaati kasteder de sonra onu tamamlamaktan aciz kalırsa, Allah'ın ona o itaatin tamamının sevabını yazmasıdır; tıpkı sıhhatli halinde yaptığı itaatten aciz kalan hastaya o amelin sevabının yazılması gibi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den böyle rivayet edilmiştir.

وقال آخَرُونَ: ثَبَتَ لَهُ أَجْرُ قَصْدِهِ وَأَجْرُ الْقَدْرِ الَّذِي أَتَى بِهِ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ، وَأَمَّا أَجْرُ تَمَامِ الْعَمَلِ فَذَلِكَ مُحَالٌ، وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ أَوْلَى لِأَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا ذَكَرَ هذه الآية هاهنا فِي مَعْرِضِ التَّرْغِيبِ فِي

Diğerleri ise şöyle demiştir: O kimse için kastının ecri ve o amelden yerine getirdiği miktar kadar ecir sabit olur; amelin tamamının ecri ise muhaldir. Bil ki birinci görüş daha evladır; zira Allah Teâlâ bu ayeti burada...

الْجِهَادِ، وَهُوَ أَنَّ مَنْ خَرَجَ إِلَى السَّفَرِ لِأَجْلِ الرَّغْبَةِ فِي الْهِجْرَةِ، فَقَدْ وَجَدَ ثَوَابَ الْهِجْرَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ التَّرْغِيبَ إِنَّمَا يَحْصُلُ بِهَذَا الْمَعْنَى، فَأَمَّا الْقَوْلُ بِأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ هُوَ أَنْ يَصِلَ إِلَيْهِ ثَوَابُ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْعَمَلِ، فَلَا يَصْلُحُ مُرَغِّبًا، لِأَنَّهُ قَدْ عَرَفَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَتَى بِعَمَلٍ فَإِنَّهُ يَجِدُ الثَّوَابَ الْمُرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْعَمَلِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ/

...cihada teşvik makamında zikretmiştir; o da hicret etme arzusuyla yola çıkan kimsenin hicret sevabını bulmuş olmasıdır. Bilinmektedir ki teşvik ancak bu mana ile hasıl olur. Ayetin manasının 'o amelin gerçekleşen miktarı kadar sevabın ona ulaşması' olduğu şeklindeki görüşe gelince, bu teşvik edici olmaya elverişli değildir; çünkü zaten bilinmektedir ki her kim bir amel işlerse o amelin miktarına terettüp eden sevabı bulur. Buna delalet eden...

قَوْلِهِ ﵊: «وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى»

...O'nun aleyhisselâm: «Ameller niyetlere göredir ve herkese ancak niyet ettiği şey vardır» buyruğudur.

وَأَيْضًا

Ayrıca,

رُوِيَ في قصة جُنْدَبِ بْنِ ضَمْرَةَ، أَنَّهُ لَمَّا قَرُبَ مَوْتُهُ أَخَذَ يُصَفِّقُ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ، وَيَقُولُ: اللَّهُمَّ هَذِهِ لَكَ، وَهَذِهِ لِرَسُولِكَ أُبَايِعُكَ عَلَى مَا بَايَعَكَ عَلَيْهِ رَسُولُكَ، ثُمَّ مَاتَ فَبَلَغَ خَبَرُهُ أَصْحَابُ النَّبِيِّ ﷺ، فَقَالُوا: لَوْ تُوُفِّيَ بِالْمَدِينَةِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Cündeb b. Damre kıssasında şöyle rivayet edilmiştir: Ölümü yaklaştığında sağ elini sol eline vurmaya başladı ve 'Allahım, bu senin içindir, bu da Resûlün içindir; Resûlünün sana biat ettiği şeyler üzerine sana biat ediyorum' dedi, sonra da vefat etti. Haberi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ulaşınca: 'Keşke Medine'de vefat etseydi kendisi için daha hayırlı olurdu' dediler; bunun üzerine bu ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْعَمَلَ يُوجِبُ الثَّوَابَ عَلَى اللَّه، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ:

İkinci Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Bu ayet, amelin sevabı Allah üzerine vacip kıldığına delalet eder; çünkü Allah Teâlâ:

فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى قَوْلِنَا مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ: أَحَدُهَا: أَنَّهُ ذَكَرَ لَفْظَ الْوُقُوعِ، وَحَقِيقَةُ الْوُجُوبِ هِيَ الْوُقُوعُ وَالسُّقُوطُ، قَالَ تَعَالَى: فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها [الْحَجِّ: ٢٦] أَيْ وَقَعَتْ وَسَقَطَتْ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ ذُكِرَ بِلَفْظِ الْأَجْرِ، وَالْأَجْرُ عِبَارَةٌ عَنِ الْمَنْفَعَةِ الْمُسْتَحَقَّةِ، فَأَمَّا الَّذِي لَا يَكُونُ مُسْتَحَقًّا فَذَاكَ لَا يُسَمَّى أَجْرًا بَلْ هِبَةً.

{ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Artık onun mükâfatı Allah'a aittir” buyurmuştur. Bu da bizim görüşümüze üç yönden delalet eder: Birincisi: Vuku (düşme/gerçekleşme) lafzını zikretmiştir; vücubun hakikati ise vuku bulmak ve düşmektir. Nitekim Allah Teâlâ: { فَإِذا وَجَبَتْ جُنُوبُها } [Hac 36] yani "yanları yere düştüğünde" buyurmuştur. İkincisi: Ecr lafzıyla zikredilmiştir; ecr ise hak edilen menfaatten ibarettir. Hak edilmemiş olana gelince, ona ecr değil hibe denir.

وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ: عَلَى اللَّهِ وَكَلِمَةُ (عَلَى) لِلْوُجُوبِ، قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ [آلِ عِمْرَانَ: ٩٧] وَالْجَوَابُ: أَنَّنَا لَا نُنَازِعُ فِي الْوُجُوبِ، لَكِنْ بِحُكْمِ الْوَعْدِ وَالْعِلْمِ وَالتَّفَضُّلِ وَالْكَرَمِ، لَا بِحُكْمِ الِاسْتِحْقَاقِ الَّذِي لَوْ لَمْ يَفْعَلْ لَخَرَجَ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا دَلَائِلَهُ فِيمَا تَقَدَّمَ.

Üçüncüsü: { عَلَى اللَّهِ } buyruğudur; { عَلَى } kelimesi ise vücub içindir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ } [Âl-i İmrân 97] buyurmuştur. Cevap: Biz vücub konusunda münakaşa etmiyoruz; ancak bu [vücub], vaad, ilim, lütuf ve kerem hükmüyledir; şayet yapmazsa ilahlıktan çıkacağı türden bir hak ediş (istihkak) hükmüyle değildir. Bunun delillerini daha önce zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اسْتَدَلَّ قَوْمٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْغَازِيَ إِذَا مَاتَ فِي الطَّرِيقِ وَجَبَ سَهْمُهُ مِنَ الْغَنِيمَةِ، كَمَا وَجَبَ أَجْرُهُ. وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ مَخْصُوصٌ بِالْأَجْرِ، وَأَيْضًا فَاسْتِحْقَاقُ السَّهْمِ مِنَ الْغَنِيمَةِ مُتَعَلِّقٌ بِحِيَازَتِهَا، إِذْ لَا تَكُونُ غَنِيمَةً إِلَّا بَعْدَ حِيَازَتِهَا، قَالَ تَعَالَى: وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْفَالِ: ٤١] واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Bir topluluk bu ayeti, gazinin yolda ölmesi durumunda ecri vacip olduğu gibi ganimetten payının da vacip olacağına delil getirmiştir. Bu zayıftır; çünkü ayetin lafzı ecre mahsustur. Ayrıca ganimetten payı hak etmek onu ele geçirmeye bağlıdır; zira ganimet ancak ele geçirildikten sonra ganimet olur. Allah Teâlâ: { وَاعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } [Enfâl 41] buyurmuştur; en doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً أَيْ يَغْفِرُ مَا كَانَ مِنْهُ مِنَ الْقُعُودِ إِلَى أَنْ خَرَجَ، ويرحمه بإكمال أجر المجاهدة.

Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyurmuştur; yani yola çıkıncaya kadar onda meydana gelen oturup kalmayı bağışlar ve mücahede ecrini tamamlayarak ona merhamet eder.

[سورة النساء (٤) : آية ١٠١]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 101]

وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً (١٠١)

{ وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, kâfirlerin size bir fenalık yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur. Şüphesiz kâfirler sizin apaçık düşmanınızdır.” (101)

[في قوله تعالى وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ] اعْلَمْ أَنَّ أَحَدَ الْأُمُورِ الَّتِي يَحْتَاجُ الْمُجَاهِدُ إِلَيْهَا مَعْرِفَةُ كَيْفِيَّةِ أَدَاءِ الصَّلَاةِ فِي زَمَانِ الْخَوْفِ، وَالِاشْتِغَالِ بِمُحَارَبَةِ الْعَدُوِّ فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَهُ اللَّه تعالى فِي هَذِهِ الْآيَةِ، وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman, namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” kavli hakkında] Bil ki mücahidin ihtiyaç duyduğu şeylerden biri de korku ve düşmanla savaşla meşguliyet zamanında namazın nasıl eda edileceğini bilmektir. İşte bu manadan ötürü Allah Teâlâ bunu bu ayette zikretmiştir. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ قَصَرَ فُلَانٌ صَلَاتَهُ وَأَقْصَرَهَا وَقَصَّرَهَا، كُلُّ ذَلِكَ جَائِزٌ/ وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: تَقْصُرُوا مِنْ أَقْصَرَ، وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ: مِنْ قَصَرَ، وَهَذَا دَلِيلٌ عَلَى اللُّغَاتِ الثَّلَاثِ.

Birinci Mesele: Vâhidî şöyle demiştir: 'Kasara fülânun salâtehû' (قَصَرَ فُلَانٌ صَلَاتَهُ), 'aksarahâ' (أَقْصَرَهَا) ve 'kassarrahâ' (قَصَّرَهَا) denir; bunların hepsi caizdir. İbn Abbâs { تَقْصُرُوا } lafzını 'aksara' fiilinden okumuş; Zührî ise 'kasara' fiilinden okumuştur. Bu da üç lehçeye delildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْقَصْرِ مُشْعِرٌ بِالتَّخْفِيفِ، لِأَنَّهُ لَيْسَ صَرِيحًا فِي أَنَّ الْمُرَادَ هُوَ الْقَصْرُ فِي كَمِّيَّةِ الرَّكَعَاتِ وَعَدَدِهَا أَوْ فِي كَيْفِيَّةِ أَدَائِهَا، فَلَا جَرَمَ حَصَلَ فِي الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْقَصْرُ فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ اخْتَلَفُوا أَيْضًا عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ صَلَاةُ الْمُسَافِرِ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ صَلَاةٍ تَكُونُ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعُ رَكَعَاتٍ، فَإِنَّهَا تَصِيرُ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ، فَعَلَى هَذَا الْقَصْرِ إِنَّمَا يَدْخُلُ فِي صَلَاةِ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَالْعِشَاءِ، أَمَّا الْمَغْرِبُ وَالصُّبْحُ، فَلَا يَدْخُلُ فِيهِمَا الْقَصْرُ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ

İkinci Mesele: Bil ki kasr (kısaltma) lafzı hafifletmeyi ihsas ettirir; çünkü muradın rekâtların miktar ve sayısında kısaltma mı yoksa eda ediliş keyfiyetinde [kısaltma] mı olduğu hususunda sarîh değildir. Dolayısıyla ayet hakkında iki görüş ortaya çıkmıştır: Birincisi: Cumhurun görüşü olup maksadın rekâtların sayısında kısaltma olduğudur. Sonra bu görüşü savunanlar da kendi aralarında iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bundan muradın yolcu namazı olduğudur; o da hazarda dört rekât olan her namazın seferde iki rekât olmasıdır. Buna göre kasr ancak öğle, ikindi ve yatsı namazlarına dahil olur; akşam ve sabah namazlarına ise kasr dahil olmaz. İkincisi: Bu ayetle muradın...

بِهَذِهِ الْآيَةِ صَلَاةَ السَّفَرِ، بَلْ صَلَاةُ الْخَوْفِ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه وَجَمَاعَةٍ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ:

...sefer namazı değil korku namazı (salâtü'l-havf) olduğudur; bu da İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh ve bir cemaatin görüşüdür. İbn Abbâs şöyle demiştir:

فَرَضَ اللَّه صَلَاةَ الْحَضَرِ أَرْبَعًا، وَصَلَاةَ السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ، وَصَلَاةَ الْخَوْفِ رَكْعَةً عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَهَذَانِ الْقَوْلَانِ مُتَفَرِّعَانِ عَلَى مَا إِذَا قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنَ الْقَصْرِ تَقْلِيلُ الرَّكَعَاتِ.

«Allah Peygamberiniz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in diliyle hazar namazını dört, sefer namazını iki, korku namazını ise bir rekât olarak farz kıldı.» Bu iki görüş, kasr ile muradın rekâtları azaltmak olduğunu söylediğimiz takdirde ortaya çıkan tali görüşlerdir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْقَصْرِ إِدْخَالُ التَّخْفِيفِ فِي كَيْفِيَّةِ أَدَاءِ الرَّكَعَاتِ، وَهُوَ أَنْ يَكْتَفِيَ فِي الصَّلَاةِ بِالْإِيمَاءِ وَالْإِشَارَةِ بَدَلَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، وَأَنْ يَجُوزَ الْمَشْيُ فِي الصَّلَاةِ، وَأَنْ تَجُوزَ الصَّلَاةُ عِنْدَ تَلَطُّخِ الثَّوْبِ بِالدَّمِ، وَذَلِكَ هُوَ الصَّلَاةُ الَّتِي يُؤْتَى بِهَا حَالَ شِدَّةِ الْتِحَامِ الْقِتَالِ، وَهَذَا الْقَوْلُ يُرْوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَطَاوُسٍ.

İkinci Görüş: Kasr ile muradın rekâtların eda ediliş keyfiyetine hafifletme getirilmesi olduğudur; o da namazda rükû ve secde yerine ima ve işaretle yetinilmesi, namazda yürümenin caiz olması ve elbise kana bulandığında namazın caiz olmasıdır. Bu da savaşın kızıştığı anda eda edilen namazdır. Bu görüş İbn Abbâs ve Tâvûs'tan rivayet edilmektedir.

وَاحْتَجَّ هَؤُلَاءِ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ خَوْفَ الْفِتْنَةِ مِنَ الْعَدُوِّ لَا يَزُولُ فِيمَا يُؤْتَى بِرَكْعَتَيْنِ عَلَى إِتْمَامِ أَوْصَافِهِمَا، وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِيمَا يَشْتَدُّ فِيهِ الْخَوْفُ فِي حَالِ الْتِحَامِ الْقِتَالِ، وَهَذَا ضَعِيفٌ، لِأَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ صَلَاةَ الْمُسَافِرِ إِذَا كَانَتْ قَلِيلَةَ الرَّكَعَاتِ، فَيُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَعْلَمُ خَصْمُهُ بِكَوْنِهِ مُصَلِّيًا، أَمَّا إِذَا كَثُرَتِ الرَّكَعَاتُ طَالَتِ الْمُدَّةُ وَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَأْتِيَ بِهَا عَلَى حِينِ غَفْلَةٍ مِنَ الْعَدُوِّ.

Bunlar bu görüşün sıhhatine, vasıfları tastamam kılınarak iki rekât eda edilen namazda düşmandan gelecek fitne korkusunun zail olmayacağını, bunun ancak savaşın kızıştığı anda korkunun şiddetlendiği durumda geçerli olduğunu delil getirmişlerdir. Bu zayıftır; çünkü şöyle denilebilir: Yolcunun namazı az rekâtlı olduğunda onu hasmı namaz kıldığını fark etmeyecek bir şekilde eda etmesi mümkündür; rekâtlar çok olduğunda ise süre uzar ve onu düşmandan gafil bir anda eda etmesi mümkün olmaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ وَجْهَ الِاحْتِمَالِ مَا ذَكَرْنَا، وَهُوَ أَنَّ الْقَصْرَ مُشْعِرٌ بِالتَّخْفِيفِ، وَالتَّخْفِيفُ كَمَا يَحْصُلُ بِحَذْفِ بَعْضِ الرَّكَعَاتِ فَكَذَلِكَ يَحْصُلُ بِأَنْ يُجْعَلَ الْإِيمَاءُ وَالْإِشَارَةُ قَائِمًا مُقَامَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ.

Bil ki ihtimalin vechi zikrettiğimiz husustur; o da kasr lafzının hafifletmeyi ihsas ettirmesidir. Hafifletme ise bazı rekâtların hazfedilmesiyle hasıl olduğu gibi, ima ve işaretin rükû ve secde yerine geçirilmesiyle de hasıl olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَمْلَ لَفْظِ الْقَصْرِ عَلَى إِسْقَاطِ بَعْضِ الرَّكَعَاتِ أَوْلَى، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَا

Bil ki kasr lafzını bazı rekâtların düşürülmesine hamletmek daha evladır ve buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: Ya'lâ b. Ümeyye'den...

رَوَى عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁، كَيْفَ نَقْصُرُ وَقَدْ أَمِنَّا، وَقَدْ قَالَ اللَّه تَعَالَى: فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ فَقَالَ: عَجِبْتُ مِمَّا عَجِبْتَ مِنْهُ، فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّه بِهَا عليكم فاقبلوا صدقته»

...rivayet edilen şu haberdir: O şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh: 'Allah Teâlâ: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ } “Korkarsanız namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” buyurmuşken, artık güvene kavuştuğumuz halde nasıl kısaltıyoruz?' dedim. O da: 'Senin şaşırdığın şeye ben de şaşırmıştım da bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e sormuştum. O da: «Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin» buyurdu' dedi.

وهذا يدل على أن الْقَصْرِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ هُوَ الْقَصْرُ فِي عَدَدِ الرَّكَعَاتِ، وَأَنَّ ذَلِكَ كَانَ مَفْهُومًا عِنْدَهُمْ مِنْ مَعْنَى الْآيَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَصْرَ عِبَارَةٌ عَنْ أَنْ يُؤْتَى بِبَعْضِ الشَّيْءِ، وَيُقْتَصَرَ عَلَيْهِ، فَأَمَّا أَنْ يُؤْتَى بِشَيْءٍ/ آخَرَ، فَذَلِكَ لَا يُسَمَّى قَصْرًا، وَلَا اقْتِصَارًا، وَمَعْلُومٌ أَنَّ إِقَامَةَ الْإِيمَاءِ مُقَامَ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، وَتَجْوِيزَ الْمَشْيِ فِي الصَّلَاةِ وَتَجْوِيزَ الصَّلَاةِ مَعَ الثَّوْبِ الْمُلَطَّخِ بِالدَّمِ، لَيْسَ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ قَصْرًا، بَلْ كُلُّهَا إِثْبَاتٌ لِأَحْكَامٍ جَدِيدَةٍ وَإِقَامَةٌ لِشَيْءٍ مُقَامَ شَيْءٍ آخَرَ، فَكَانَ تَفْسِيرُ الْقَصْرِ بِمَا ذَكَرْنَا أَوْلَى.

Bu da ayette zikredilen kasrın rekâtların sayısında kısaltma olduğuna ve ayetin manasından onların bunu anladıklarına delalet eder. İkincisi: Kasr, bir şeyin bir kısmının yerine getirilip onunla iktifa edilmesinden ibarettir; başka bir şeyin getirilmesine gelince, buna ne kasr ne de iktisar denir. Bilinmektedir ki ima ve işaretin rükû ve secde yerine ikame edilmesi, namazda yürümeye cevaz verilmesi ve kana bulanmış elbiseyle namaza cevaz verilmesi gibi şeylerin hiçbiri kasr değildir; bilakis bunların hepsi yeni hükümlerin sübutu ve bir şeyin başka bir şey yerine ikame edilmesidir. Dolayısıyla kasrın zikrettiğimiz şekilde tefsir edilmesi daha evladır.

الثَّالِثُ: أَنَّ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ مِنَ الصَّلاةِ لِلتَّبْعِيضِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ جَوَازَ الِاقْتِصَارِ عَلَى بَعْضِ الصَّلَاةِ، فَثَبَتَ بِهَذِهِ الْوُجُوهِ أَنَّ تَفْسِيرَ الْقَصْرِ بِإِسْقَاطِ بَعْضِ الرَّكَعَاتِ أَوْلَى مِنْ تَفْسِيرِهِ بِمَا ذَكَرُوهُ مِنَ الْإِيمَاءِ وَالْإِشَارَةِ.

Üçüncüsü: { مِنَ الصَّلاةِ } kavlindeki { مِنْ } teb'îz (kısmilik) içindir ve bu da namazın bir kısmıyla iktifa etmenin cevazını gerektirir. Böylece bu vecihlerle sabit olmuştur ki kasrın bazı rekâtların düşürülmesiyle tefsir edilmesi, onların zikrettiği ima ve işaretle tefsir edilmesinden daha evladır.

الرَّابِعُ: أَنَّ لَفْظَ الْقَصْرِ كَانَ مَخْصُوصًا فِي عُرْفِهِمْ بِنَقْصِ عَدَدِ الرَّكَعَاتِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى لَمَّا صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ، قَالَ ذُو الْيَدَيْنِ: أَقَصُرَتِ الصَّلَاةُ أَمْ نَسِيتَ؟ الْخَامِسُ: أَنَّ الْقَصْرَ بِمَعْنَى تَغَيُّرِ الصَّلَاةِ مَذْكُورٌ فِي الْآيَةِ الَّتِي بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، فَوَجَبَ أَنَّ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ بَيَانَ الْقَصْرِ بِمَعْنَى حَذْفِ الرَّكَعَاتِ، لِئَلَّا يَلْزَمَ التَّكْرَارُ، واللَّه أَعْلَمُ.

Dördüncüsü: Kasr lafzı onların örfünde rekât sayısının eksiltilmesine tahsis edilmişti; işte bu manadan ötürü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem öğle namazını iki rekât kıldırdığında Zü'l-Yedeyn: 'Namaz kısaldı mı yoksa unuttun mu?' demiştir. Beşincisi: Namazın şeklinin değişmesi anlamındaki kasr bu ayetten sonraki ayette zikredilmiştir; dolayısıyla tekrara düşmemek için bu ayetten muradın rekâtların hazfedilmesi anlamındaki kasrın beyanı olması vacip olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْقَصْرُ رُخْصَةٌ، فَإِنْ شَاءَ الْمُكَلَّفُ أَتَمَّ، وَإِنْ شَاءَ اكْتَفَى عَلَى الْقَصْرِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْقَصْرُ وَاجِبٌ، فَإِنْ صَلَّى الْمُسَافِرُ أَرْبَعًا وَلَمْ يَقْعُدْ فِي الثِّنْتَيْنِ فَسَدَتْ صَلَاتُهُ، وَإِنْ قَعَدَ بَيْنَهُمَا مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ تَمَّتْ صَلَاتُهُ، وَاحْتَجَّ الشَّافِعِيُّ ﵀ عَلَى قَوْلِهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ظَاهِرَ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Kasr bir ruhsattır; mükellef dilerse tamamlar, dilerse kısaltmakla iktifa eder. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Kasr vaciptir; eğer yolcu dört rekât kılar ve iki rekâtta oturmazsa namazı fasit olur; şayet ikisi arasında teşehhüt miktarı oturursa namazı tamam olur. Şâfiî rahimehullâh görüşüne birtakım vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın:

فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ مُشْعِرٌ بِعَدَمِ الْوُجُوبِ، فَإِنَّهُ لَا يُقَالُ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِي أَدَاءِ الصَّلَاةِ الْوَاجِبَةِ، بَلْ هَذَا اللَّفْظُ إِنَّمَا يُذْكَرُ فِي رَفْعِ التَّكْلِيفِ بِذَلِكَ الشَّيْءِ، فَأَمَّا إِيجَابُهُ عَلَى التَّعْيِينِ فَهَذَا اللَّفْظُ غَيْرُ

{ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Namazı kısaltmanızda size bir günah yoktur” kavlinin zahiri vücubun bulunmadığını ihsas ettirir. Zira vacip bir namazın edasında 'size bir günah yoktur' denilmez; bilakis bu lafız ancak o şeyle mükellefiyeti kaldırmak için zikredilir; onu muayyen olarak vacip kılmak için ise bu lafız...

مُسْتَعْمَلٍ فِيهِ، أَمَّا أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ فَأَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْقَصْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا تَقْلِيلَ الرَّكَعَاتِ، بَلْ تَخْفِيفَ الْأَعْمَالِ.

...kullanılmaz. Ebû Bekir er-Râzî ise buna, bu ayetteki kasr ile muradın rekâtların azaltılması değil, amellerin hafifletilmesi olduğu şeklinde cevap vermiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى مَا ذَكَرَهُ، فَسَقَطَ هَذَا الْعُذْرُ. وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَجْهًا آخَرَ فِيهِ، فَقَالَ: إِنَّهُمْ لَمَّا أَلِفُوا الْإِتْمَامَ، فَرُبَّمَا كَانَ يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ أَنَّ عَلَيْهِمْ نُقْصَانًا فِي الْقَصْرِ، فَنَفَى عَنْهُمُ الْجُنَاحَ لِتَطِيبَ أَنْفُسُهُمْ بِالْقَصْرِ، فَيُقَالُ لَهُ: هَذَا الِاحْتِمَالُ إِنَّمَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ إِذَا قَالَ الشَّارِعُ لَهُمْ: رَخَّصْتُ لَكُمْ فِي هَذَا الْقَصْرِ، أَمَّا إِذَا قَالَ: أَوْجَبْتُ عَلَيْكُمْ هَذَا الْقَصْرَ، وَحَرَّمْتُ عَلَيْكُمُ الْإِتْمَامَ، وَجَعَلْتُهُ مُفْسِدًا لِصَلَاتِكُمْ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ مِمَّا لَا يَخْطُرُ بِبَالِ عَاقِلٍ أَصْلًا، فَلَا يَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ لَائِقًا بِهِ.

Bil ki biz delille ayetin onun zikrettiği şeye hamledilmesinin caiz olmadığını açıkladık; binaenaleyh bu mazeret düşmüştür. Keşşâf sahibi bu hususta başka bir vecih zikrederek şöyle demiştir: Onlar [namazı] tam kılmaya alıştıkları için belki akıllarına kısaltmada kendileri aleyhine bir noksanlık olacağı geliyordu; bu sebeple nefisleri kısaltmaya gönül rahatlığı duysun diye onlardan günahı nefyetmiştir. Buna karşı ona şöyle denilir: Bu ihtimal ancak Şâri' onlara 'Size bu kısaltmada ruhsat verdim' dediği zaman akıllarına gelir; fakat 'Bu kısaltmayı size vacip kıldım, tam kılmayı size haram kıldım ve onu namazınızı ifsat edici kıldım' dediği takdirde bu ihtimal hiçbir akıllının aklına asla gelmez; dolayısıyla bu söz ona uygun düşmez.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: مَا

İkinci Delil: Şöyle...

رُوِيَ أَنَّ عَائِشَةَ ﵂ قَالَتْ: اعْتَمَرْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّه ﷺ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، فَلَمَّا قَدِمْتُ مَكَّةَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه: بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، قَصَرْتُ وَأَتْمَمْتُ وَصُمْتُ وَأَفْطَرْتُ، فَقَالَ: أَحْسَنْتِ يَا عَائِشَةُ وَمَا عَابَ عَلَيَّ، وَكَانَ عُثْمَانُ يُتِمُّ وَيَقْصُرُ، وَمَا ظَهَرَ إِنْكَارٌ مِنَ الصَّحَابَةِ عَلَيْهِ.

...rivayet edilmiştir: Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: 'Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Medine'den Mekke'ye umre yaptım. Mekke'ye vardığımda: 'Ey Allah'ın Resûlü, anam babam sana feda olsun; hem kısalttım hem tam kıldım, hem oruç tuttum hem tutmadım' dedim. O da: «İyi yaptın ey Âişe» buyurdu ve beni ayıplamadı.' Osman da [namazı] tam kılıyor ve kısaltıyordu; sahâbeden ona karşı bir inkâr da zuhur etmemiştir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ جَمِيعَ رُخَصِ السَّفَرِ شُرِعَتْ عَلَى سَبِيلِ التَّجْوِيزِ، لا على سبيل التعيين جزما فكذا هاهنا، وَاحْتَجُّوا بِالْأَحَادِيثِ مِنْهَا مَا

Üçüncü Delil: Sefer ruhsatlarının tamamı kesin olarak tayin yoluyla değil, cevaz yoluyla meşru kılınmıştır; binaenaleyh burası da böyledir. Onlar birtakım hadisleri delil getirmişlerdir ki bunlardan biri...

رَوَى عُمَرُ أَنَّهُ ﷺ قَالَ فِيهِ «صَدَقَةٌ تَصَدَّقَ اللَّه بِهَا عَلَيْكُمْ فَاقْبَلُوا صَدَقَتَهُ»

...Ömer'in, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu hususta: «Bu, Allah'ın size verdiği bir sadakadır; O'nun sadakasını kabul edin» buyurduğuna dair rivayetidir.

فَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ،

Emrin zahiri ise vücub içindir.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ النَّبِيُّ ﷺ إِذَا خَرَجَ مُسَافِرًا صَلَّى رَكْعَتَيْنِ.

İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıktığında iki rekât kılardı.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ هَذِهِ الْأَحَادِيثَ تدل على كون القصر مشروعا جائزا، إِلَّا أَنَّ الْكَلَامَ فِي أَنَّهُ هَلْ يَجُوزُ غَيْرُهُ؟

Cevap şudur: Bu hadisler kasrın meşru ve caiz olduğuna delalet eder; ancak tartışma bundan başkasının caiz olup olmadığı konusundadır.

وَلَمَّا دَلَّ لَفْظُ الْقُرْآنِ عَلَى جَوَازِ غَيْرِهِ كَانَ الْقَوْلُ بِهِ أَوْلَى، واللَّه أَعْلَمُ.

Kur'an'ın lafzı başkasının cevazına delalet edince onunla amel etmek daha evla olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: صَلَاةُ السَّفَرِ رَكْعَتَانِ، تَمَامٌ غَيْرُ قَصْرٍ، وَلَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ ﷺ الْمَدِينَةَ أُقِرَّتْ صَلَاةُ السَّفَرِ، وَزِيدَ فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ.

Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Sefer namazı kısaltma olmaksızın tam iki rekâttır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde sefer namazı [olduğu gibi] bırakılmış, hazar namazına ise ilave yapılmıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يُبْطِلُ هَذَا، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْقَصْرِ الْمَذْكُورِ فِي الْآيَةِ تَخْفِيفُ الركعات، ولو كان الأمر على مَا ذَكَرُوهُ لَمَا كَانَ هَذَا قَصْرًا فِي صَلَاةِ السَّفَرِ، بَلْ كَانَ ذَلِكَ زِيَادَةً فِي صَلَاةِ الْحَضَرِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki ayetin lafzı bunu iptal eder; zira biz ayette zikredilen kasr ile muradın rekâtların hafifletilmesi olduğunu beyan ettik. Eğer mesele onların zikrettiği gibi olsaydı bu sefer namazında bir kasr olmaz, bilakis hazar namazında bir ziyade olurdu; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: زَعَمَ دَاوُدُ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ أَنَّ قَلِيلَ السَّفَرِ وَكَثِيرَهُ سَوَاءٌ فِي جَوَازِ الرُّخْصَةِ وَزَعَمَ جُمْهُورُ الْفُقَهَاءِ أَنَّ السَّفَرَ مَا لَمْ يُقَدَّرْ بِمِقْدَارٍ مَخْصُوصٍ لَمْ يَحْصُلْ فِيهِ الرُّخْصَةُ. احْتَجَّ أَهْلُ الظَّاهِرِ بِالْآيَةِ فَقَالُوا: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ جُمْلَةٌ مُرَكَّبَةٌ مِنْ شَرْطٍ، وَجَزَاءُ الشَّرْطِ هُوَ الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ، وَالْجَزَاءُ هُوَ جَوَازُ الْقَصْرِ، وَإِذَا حَصَلَ الشَّرْطُ وَجَبَ أَنْ يَتَرَتَّبَ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ سَوَاءٌ كَانَ الشَّرْطُ الَّذِي هُوَ السَّفَرُ طَوِيلًا أَوْ قَصِيرًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: فَهَذَا يَقْتَضِي حُصُولَ الرُّخْصَةِ عِنْدَ انْتِقَالِ الْإِنْسَانِ مِنْ مَحَلَّةٍ إِلَى مَحَلَّةٍ، وَمِنْ دَارٍ إِلَى دَارٍ، إِلَّا أَنَّا نَقُولُ:

Beşinci Mesele: Dâvûd ve Zâhirîler, ruhsatın cevazı hususunda az sefer ile çok seferin bir olduğunu iddia etmişlerdir. Fakihlerin cumhuru ise sefer belirli bir miktarla takdir edilmedikçe onda ruhsatın hâsıl olmayacağını savunmuştur. Zâhirîler ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” kavli, şart ve şartın cezasından (cevabından) mürekkep bir cümledir. Şart yeryüzünde sefere çıkmak (darp fi'l-ard), ceza ise kasrın (kısaltmanın) cevazıdır. Şart hâsıl olduğunda, sefer olan bu şart ister uzun ister kısa olsun, ona bağlı olan cezanın terettüp etmesi vacip olur. Bu kapıda [itiraz olarak] söylenebilecek en ileri söz: 'Bu durum, insanın bir mahalleden diğer bir mahalleye, bir evden diğer bir eve intikal etmesinde de ruhsatın hâsıl olmasını iktiza eder' denilmesidir. Ancak biz deriz ki:

الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الِانْتِقَالَ مِنْ مَحَلَّةٍ إِلَى مَحَلَّةٍ إِنْ لَمْ يُسَمَّ بِأَنَّهُ ضَرْبٌ فِي الْأَرْضِ، فَقَدْ زَالَ الْإِشْكَالُ، وَإِنْ سُمِّيَ بِذَلِكَ فَنَقُولُ: أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، فَهَذَا تَخْصِيصٌ تَطَرَّقَ إِلَى هَذَا النَّصِّ بِدَلَالَةِ الْإِجْمَاعِ، وَالْعَامُّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ حُجَّةٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى النَّصُّ مُعْتَبَرًا فِي السَّفَرِ، سَوَاءٌ كَانَ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الضَّرْبَ فِي الأرض شرطا

Buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Bir mahalleden bir mahalleye intikal etmek 'yeryüzünde sefere çıkmak' olarak isimlendirilmezse zaten problem ortadan kalkmış olur. Şayet böyle isimlendirilirse o zaman deriz ki: Müslümanlar bunun muteber olmadığı hususunda icmâ etmişlerdir; binaenaleyh bu, icmânın delaletiyle bu nassa arız olmuş bir tahsistir. Tahsisten sonra âm [olan lafız] hüccettir; dolayısıyla nassın az olsun çok olsun sefer hakkında muteber kalması vacip olmuştur. İkincisi: O'nun { وَإِذا ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman” kavli, Allah Teâlâ'nın yeryüzünde sefere çıkmayı şart kıldığına delalet eder.

لِحُصُولِ هَذِهِ الرُّخْصَةِ، فَلَوْ كَانَ الضَّرْبُ فِي الْأَرْضِ اسْمًا لِمُطْلَقِ الِانْتِقَالِ لَكَانَ ذَلِكَ حَاصِلًا دَائِمًا، لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَنْفَكُّ طُولَ عُمُرِهِ مِنَ الِانْتِقَالِ مِنَ الدَّارِ إِلَى الْمَسْجِدِ، وَمِنَ الْمَسْجِدِ إِلَى السُّوقِ، وَإِذَا كَانَ حَاصِلًا دَائِمًا امْتَنَعَ جَعْلُهُ شَرْطًا لِثُبُوتِ هَذَا الْحُكْمِ، فَلَمَّا جَعَلَ اللَّه الضَّرْبَ فِي الْأَرْضِ شَرْطًا لِثُبُوتِ هَذَا الْحُكْمِ عَلِمْنَا أَنَّهُ مُغَايِرٌ لِمُطْلَقِ الِانْتِقَالِ/ وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُسَمَّى سَفَرًا وَمَعْلُومٌ أَنَّ اسْمَ السَّفَرِ وَاقِعٌ عَلَى الْقَرِيبِ وَعَلَى الْبَعِيدِ، فَعَلِمْنَا دَلَالَةَ الْآيَةِ عَلَى حُصُولِ الرُّخْصَةِ فِي مُطْلَقِ السَّفَرِ، أَمَّا الْفُقَهَاءُ فَقَالُوا: أَجْمَعَ السَّلَفُ عَلَى أَنَّ أَقَلَّ السَّفَرِ مُقَدَّرٌ، قَالُوا:

Bu ruhsatın hâsıl olması için... Şayet yeryüzünde sefere çıkmak mutlak intikalin ismi olsaydı, bu daima hâsıl olurdu; çünkü insan ömrü boyunca evden mescide, mescitten çarşıya intikal etmekten geri duramaz. Daima hâsıl olan bir şeyin ise bu hükmün sübutu için şart kılınması imkânsızdır. Allah yeryüzünde sefere çıkmayı bu hükmün sübutu için şart kılınca, bunun mutlak intikalden farklı bir şey olduğunu anladık. Bu da 'sefer' olarak isimlendirilen şeydir. Bilinmektedir ki sefer ismi yakına da uzağa da şamildir; böylece ayetin mutlak seferde ruhsatın hâsıl olduğuna delalet ettiğini anlamış olduk. Fakihlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Selef, seferin en azının mukadder (belirli bir miktar ile takdir edilmiş) olduğu hususunda icmâ etmiştir. Şöyle demişlerdir:

وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ حَصَلَ فِي الْمَسْأَلَةِ رِوَايَاتٌ:

Buna delalet eden husus, bu meselede birtakım rivayetlerin vârit olmuş olmasıdır:

فَالرِّوَايَةُ الْأُولَى: مَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ: يَقْصُرُ فِي يَوْمٍ تَامٍّ، وَبِهِ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْأَوْزَاعِيُّ. الثَّانِيَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِذَا زَادَ عَلَى يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ قَصَرَ. وَالثَّالِثَةُ: قَالَ أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ: الْمُعْتَبَرُ خَمْسُ فَرَاسِخَ. الرَّابِعَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: مَسِيرَةُ لَيْلَتَيْنِ. الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: مِنَ الْكُوفَةِ إِلَى الْمَدَايِنِ، وَهِيَ مَسِيرَةُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ، وَهُوَ قَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَرَوَى الْحَسَنُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ إِذَا سَافَرَ إِلَى مَوْضِعٍ يَكُونُ مَسِيرَةَ يَوْمَيْنِ وَأَكْثَرِ الْيَوْمِ الثَّالِثِ جَازَ الْقَصْرُ، وَهَكَذَا رَوَاهُ ابْنُ سَمَاعَةَ عَنْ أَبِي يُوسُفَ وَمُحَمَّدٍ. السَّادِسَةُ: قَالَ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ: أَرْبَعَةُ بُرُدٍ كُلُّ بَرِيدٍ أَرْبَعَةُ فَرَاسِخَ، كُلُّ فَرْسَخٍ ثَلَاثَةُ أَمْيَالٍ بِأَمْيَالِ هَاشِمٍ جَدِّ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَهُوَ الَّذِي قَدَّرَ أَمْيَالَ الْبَادِيَةِ كُلُّ مِيلٍ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ قَدَمٍ، وَهِيَ أَرْبَعَةُ آلَافِ خُطْوَةٍ، فَإِنَّ كُلَّ ثَلَاثَةِ أَقْدَامٍ خُطْوَةٌ قَالَ الْفُقَهَاءُ:

Birinci rivayet: Ömer'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Tam bir günlük [mesafede] kısaltır; Zührî ve Evzâî de bu görüştedir. İkincisi: İbn Abbâs şöyle demiştir: Bir gün ve bir geceden fazla olursa kısaltır. Üçüncüsü: Enes b. Mâlik şöyle demiştir: Muteber olan beş fersahtır. Dördüncüsü: Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: İki gecelik mesafedir. Beşincisi: Şa'bî, Nehaî ve Saîd b. Cübeyr: Kûfe'den Medâin'e kadar olan mesafedir ki bu üç günlük mesafedir; Ebû Hanîfe'nin kavli de budur. Hasan b. Ziyâd ise Ebû Hanîfe'den, iki günlük ve üçüncü günün çoğunu kapsayan bir mesafeye sefer ettiğinde kasrın caiz olduğunu rivayet etmiştir; İbn Semâa da Ebû Yûsuf ve Muhammed'den böyle rivayet etmiştir. Altıncısı: Mâlik ve Şâfiî şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dedesi Hâşim'in milleriyle —ki çölün millerini o takdir etmiştir— her fersah üç mil olmak üzere, her biri dört fersah olan dört berîddir. Her mil on iki bin adımdır ki bu da dört bin adımdır; zira her üç ayak bir adımdır. Fakihler şöyle demişlerdir:

فَاخْتِلَافُ النَّاسِ فِي هَذِهِ الْأَقْوَالِ يَدُلُّ عَلَى انْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ على أن الحكم عير مَرْبُوطٍ بِمُطْلَقِ السَّفَرِ، قَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ: اضْطِرَابُ الْفُقَهَاءِ فِي هَذِهِ الْأَقَاوِيلِ، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ لَمْ يَجِدُوا فِي الْمَسْأَلَةِ دَلِيلًا قَوِيًّا فِي تَقْدِيرِ الْمُدَّةِ، إِذْ لَوْ حَصَلَ فِي الْمَسْأَلَةِ دَلِيلٌ ظَاهِرُ الدَّلَالَةِ لَمَا حَصَلَ هَذَا الِاضْطِرَابُ، وَأَمَّا سُكُوتُ سَائِرِ الصَّحَابَةِ عَنْ حُكْمِ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فَلَعَلَّهُ إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهُمُ اعْتَقَدُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى ارْتِبَاطِ الْحُكْمِ بِمُطْلَقِ السَّفَرِ، فَكَانَ هَذَا الْحُكْمُ ثَابِتًا فِي مُطْلَقِ السَّفَرِ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَإِذَا كَانَ الْحُكْمُ مَذْكُورًا فِي نَصِّ الْقُرْآنِ لَمْ يَكُنْ بِهِمْ حَاجَةٌ إِلَى الِاجْتِهَادِ وَالِاسْتِنْبَاطِ، فَلِهَذَا سَكَتُوا عَنْ هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ.

İnsanların bu görüşlerdeki ihtilafı, hükmün mutlak sefere bağlı olmadığı hususunda icmânın münakit olduğuna delalet eder. Zâhirîler ise şöyle demiştir: Fakihlerin bu görüşlerdeki irtibakı ve tereddüdü, onların bu meselede sürenin takdiri hususunda kuvvetli bir delil bulamadıklarına delalet eder; zira meselede delaleti zahir bir delil bulunsaydı bu irtibak meydana gelmezdi. Diğer sahâbîlerin bu meselenin hükmü hakkında sükût etmelerine gelince, bu belki de onların bu ayetin hükmün mutlak sefere bağlı olduğuna delalet ettiğine inanmalarından ileri gelmiştir; dolayısıyla bu hüküm bu ayetin hükmüyle mutlak seferde sabit olmuştur. Hüküm Kur'an'ın nassında zikredilmiş olunca onların ictihada ve istinbata ihtiyaçları kalmamıştır; işte bu sebeple bu mesele hakkında sükût etmişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَصْحَابَ أَبِي حَنِيفَةَ عَوَّلُوا فِي تَقْدِيرِ الْمُدَّةِ بِثَلَاثَةِ أَيَّامٍ عَلَى

Bil ki Ebû Hanîfe'nin arkadaşları sürenin üç gün olarak takdir edilmesinde...

قَوْلِهِ ﵊ يَمْسَحُ الْمُسَافِرُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ،

...onun (aleyhisselâm): «Yolcu üç gün [mest üzerine] mesheder» kavline dayanmışlardır.

وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ إِذَا لَمْ يَحْصُلِ الْمَسْحُ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ أَنْ لَا يَكُونَ مُسَافِرًا، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مُسَافِرًا لَمْ يَحْصُلِ الرُّخَصُ الْمَشْرُوعَةُ فِي السَّفَرِ، وَأَمَّا أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ ﵁ فَإِنَّهُمْ عَوَّلُوا عَلَى مَا

Bu durum, üç gün meshetme hâsıl olmadığında kişinin yolcu (müsafir) olmamasını gerektirir; yolcu olmayınca da seferde meşru kılınan ruhsatlar hâsıl olmaz. Şâfiî'nin —radıyallâhu anh— arkadaşlarına gelince, onlar ise...

رَوَى مُجَاهِدٌ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: يَا أَهْلَ مَكَّةَ لَا تَقْصُرُوا فِي أَدْنَى مِنْ أَرْبَعَةِ بُرُدٍ، مِنْ مَكَّةَ إِلَى عُسْفَانَ،

...Mücâhid ve Atâ b. Ebî Rebâh'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine dayanmışlardır: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Mekke ehli! Mekke'den Usfân'a [kadar olan] dört berîdden daha azında [namazı] kısaltmayın» buyurmuştur.

قَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ: الْكَلَامُ عَلَيْهِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِنَاءٌ عَلَى تَخْصِيصِ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَهُوَ عِنْدَنَا غَيْرُ جَائِزٍ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُرْآنَ وَخَبَرَ الْوَاحِدِ مُشْتَرِكَانِ فِي دَلَالَةِ لَفْظِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى الْحُكْمِ، وَالْقُرْآنُ مَقْطُوعُ الْمَتْنِ، وَالْخَبَرُ مَظْنُونُ الْمَتْنِ، فَكَانَ الْقُرْآنُ أَقْوَى دَلَالَةً مِنَ الْخَبَرِ، فَتَرْجِيحُ/ الضَّعِيفِ عَلَى الْقَوِيِّ لَا يَجُوزُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ

Zâhirîler şöyle demişlerdir: Bu konudaki söz birkaç vecihtendir: Birincisi: Bu, Kur'an'ın umumunun haber-i vâhid ile tahsis edilmesine dayanmaktadır; bu ise bize göre iki vecihten ötürü caiz değildir: Birincisi: Kur'an ile haber-i vâhid, her birinin lafzının hükme delalet etmesi hususunda ortaktır; ancak Kur'an metin itibarıyla kat'îdir, haber ise metin itibarıyla zannîdir. Dolayısıyla Kur'an delalet bakımından haberden daha kuvvetlidir; binaenaleyh zayıf olanın kuvvetli olana tercih edilmesi caiz değildir. İkincisi:

رُوِيَ فِي الْخَبَرِ أَنَّهُ ﵊ قَالَ: «إِذَا رُوِيَ حَدِيثٌ عَنِّي فَاعْرِضُوهُ عَلَى كِتَابِ اللَّه تَعَالَى فَإِنْ وَافَقَهُ فَاقْبَلُوهُ وَإِنْ خَالَفَهُ فَرُدُّوهُ» ،

Haberde rivayet edildiğine göre o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Benden bir hadis rivayet edildiğinde onu Allah Teâlâ'nın Kitabına arz edin; eğer ona uyuyorsa kabul edin, ona muhalif ise reddedin.»

دَلَّ هَذَا الْخَبَرُ عَلَى أَنَّ كُلَّ خَبَرٍ وَرَدَ عَلَى مُخَالَفَةِ كِتَابِ اللَّه تَعَالَى فَهُوَ مَرْدُودٌ، فَهَذَا الْخَبَرُ لَمَّا وَرَدَ عَلَى مُخَالَفَةِ عُمُومِ الْكِتَابِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَرْدُودًا.

Bu haber, Allah Teâlâ'nın Kitabına muhalif olarak vârit olan her haberin merdut olduğuna delalet etmiştir. Bu haber de Kitabın umumuna muhalif olarak vârit olunca merdut olması vacip olmuştur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: فِي دَفْعِ هَذِهِ الْأَخْبَارِ، وَهُوَ أَنَّهَا أَخْبَارُ آحَادٍ وَرَدَتْ فِي وَاقِعَةٍ تَعُمُّ الْحَاجَةُ إِلَى مَعْرِفَةِ حُكْمِهَا فَوَجَبَ كَوْنُهَا مَرْدُودَةً، إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْحَاجَةَ إِلَيْهَا عَامَّةٌ لِأَنَّ أَكْثَرَ الصَّحَابَةِ كَانُوا فِي أَكْثَرِ الْأَوْقَاتِ فِي السَّفَرِ وَفِي

Bu haberleri defetmede ikinci vecih: Bunlar, hükmünün bilinmesine umumi olarak ihtiyaç duyulan bir hâdisede vârit olmuş ahad haberlerdir; dolayısıyla merdut olmaları vacip olmuştur. Onlara olan ihtiyacın umumi olduğunu şundan ötürü söyledik: Çünkü sahâbenin çoğu zamanlarının çoğunda seferde ve...

الْغَزْوِ، فَلَمَّا كَانَتْ رُخَصُ السَّفَرِ مَخْصُوصَةً بِسَفَرٍ مُقَدَّرٍ، كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى مِقْدَارِ السَّفَرِ الْمُفِيدِ لِلرُّخْصِ حَاجَةً عَامَّةً فِي حَقِّ الْمُكَلَّفِينَ، وَلَوْ كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَعَرَفُوهَا وَلَنَقْلُوهَا نَقْلًا مُتَوَاتِرًا، لَا سِيَّمَا وَهُوَ عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، فَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ هَذِهِ أَخْبَارٌ ضَعِيفَةٌ مَرْدُودَةٌ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ فَكَيْفَ يَجُوزُ تَرْكُ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ بِسَبَبِهَا. الثَّالِثُ: أَنَّ دَلَائِلَ الشَّافِعِيَّةِ وَدَلَائِلَ الْحَنَفِيَّةِ صَارَتْ مُتَقَابِلَةً مُتَدَافِعَةً، وَإِذَا تَعَارَضَتْ تَسَاقَطَتْ، فَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى ظَاهِرِ الْقُرْآنِ، هَذَا تَمَامُ الْكَلَامِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ. وَالَّذِي عِنْدِي فِي هَذَا الْبَابِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) وَكَلِمَةَ (إِنْ) لَا يُفِيدَانِ إِلَّا كَوْنَ الشَّرْطِ مُسْتَعْقِبًا لِلْجَزَاءِ فَأَمَّا كَوْنُهُ مُسْتَعْقِبًا لِذَلِكَ الْجَزَاءِ فِي جَمِيعِ الأوقات فهذا غير لا زم، بدليل أنه إذا قال لا مرأته: إِنْ دَخَلْتِ الدَّارَ، أَوْ إِذَا دَخَلْتِ الدَّارَ فَأَنْتِ طَالِقٌ، فَدَخَلَتْ مَرَّةً وَقَعَ الطَّلَاقُ، وَإِذَا دَخَلَتِ الدَّارَ ثَانِيًا لَا يَقَعُ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) وَكَلِمَةَ (إِنْ) لَا يفيدان الْعُمُومِ الْبَتَّةَ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا سَقَطَ اسْتِدْلَالُ أَهْلِ الظَّاهِرِ بِالْآيَةِ، فَإِنَّ الْآيَةَ لَا تُفِيدُ إِلَّا أَنَّ الضَّرْبَ فِي الْأَرْضِ يَسْتَعْقِبُ مَرَّةً وَاحِدَةً هَذِهِ الرُّخَصَ وَعِنْدَنَا الْأَمْرُ كَذَلِكَ فِيمَا إِذَا كَانَ السَّفَرُ طَوِيلًا، فَأَمَّا السَّفَرُ الْقَصِيرُ فَإِنَّمَا يَدْخُلُ تَحْتَ الْآيَةِ لَوْ قُلْنَا إِنَّ كَلِمَةَ (إِذَا) لِلْعُمُومِ، وَلَمَّا ثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ الأمر كذلك فقد سقط هذا الِاسْتِدْلَالُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا ظَهَرَ أَنَّ الدَّلَائِلَ الَّتِي تَمَسَّكَ بِهَا الْمُجْتَهِدُونَ بِمِقْدَارٍ مُعَيَّنٍ لَيْسَتْ وَاقِعَةً عَلَى خِلَافِ ظَاهِرِ الْقُرْآنِ فَكَانَتْ مَقْبُولَةً صَحِيحَةً، واللَّه أَعْلَمُ.

...gazvede bulunuyorlardı. Sefer ruhsatları belirli bir miktarla mukayyet bir sefere tahsis edildiğinde, ruhsatları sağlayan sefer miktarını bilmeye duyulan ihtiyaç mükellefler hakkında umumi bir ihtiyaç olurdu. Eğer durum böyle olsaydı, bunu bilirlerdi ve mütevatir bir nakil ile naklederlerdi; hele hele bu Kur'an'ın zahirine muhalif iken. Durum böyle olmayınca, bunların zayıf ve merdut haberler olduğunu anladık. Durum böyle olunca onlar sebebiyle Kur'an'ın zahirini terk etmek nasıl caiz olur? Üçüncüsü: Şâfiîlerin delilleri ile Hanefîlerin delilleri birbirine mukabil ve birbirini iten bir duruma gelmiştir; deliller tearuz edince ise sakıt olurlar. Dolayısıyla Kur'an'ın zahirine dönmek vacip olmuştur. Bu makamdaki sözün tamamı budur. Bu bâbda benim kanaatim ise şöyle denilmesidir: (إِذَا) ve (إِنْ) kelimeleri, sadece şartın cezayı (cevabı) peşinden getirdiğini ifade eder; fakat her vakitte o cezayı peşinden getirmesi ise lazım ve zorunlu değildir. Bunun delili şudur: Kişi karısına: 'Eve girersen (in dehalti'd-dâr)' veya 'Eve girdiğin vakit (izâ dehalti'd-dâr) boşsun' dese ve kadın bir kere girse talak vaki olur; eve ikinci kez girdiğinde ise vaki olmaz. Bu da gösterir ki (إِذَا) ve (إِنْ) kelimeleri asla umum ifade etmez. Bu sabit olunca Zâhirîlerin ayetle istidlali sakıt olmuştur; zira ayet, yeryüzünde sefere çıkmanın bu ruhsatları bir defa peşinden getireceğinden fazlasını ifade etmez. Bize göre de sefer uzun olduğunda durum böyledir. Kısa sefere gelince, o ancak (إِذَا) kelimesinin umum ifade ettiğini söylediğimiz takdirde ayetin altına dâhil olurdu; durumun böyle olmadığı sabit olunca bu istidlal sakıt olmuştur. Bu sabit olunca müctehidlerin muayyen bir miktar hususunda tutundukları delillerin Kur'an'ın zahirine aykırı düşmediği, dolayısıyla makbul ve sahih olduğu ortaya çıkmıştır; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: زَعَمَ دَاوُدُ وَأَهْلُ الظَّاهِرِ أَنَّ جَوَازَ الْقَصْرِ مَخْصُوصٌ بِحَالِ الْخَوْفِ. وَاحْتَجُّوا بِأَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ هَذَا الْحُكْمَ مَشْرُوطًا بِالْخَوْفِ، وَهُوَ قَوْلُهُ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَالْمَشْرُوطُ بِالشَّيْءِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ الشَّرْطِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ جَوَازُ الْقَصْرِ عِنْدَ الْأَمْنِ.

Altıncı Mesele: Dâvûd ve Zâhirîler, kasrın cevazının korku hâline mahsus olduğunu iddia etmişlerdir. Onlar Allah Teâlâ'nın bu hükmü korku şartına bağlamış olduğunu delil getirmişlerdir ki bu: { فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız namazı kısaltmanızda sizin için bir günah yoktur” kavlidir. Bir şeye meşrut olan ise o şartın yokluğunda yok hükmündedir; dolayısıyla emniyet hâlinde kasrın cevazının hâsıl olmaması vacip olmuştur.

قَالُوا: وَلَا يَجُوزُ رَفْعُ هَذَا الشَّرْطِ بِخَبَرٍ مِنْ أَخْبَارِ الْآحَادِ، لِأَنَّهُ يَقْتَضِي نَسْخَ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، وَلَقَدْ صَعُبَ هَذَا الْكَلَامُ عَلَى قوله ذَكَرُوا فِيهِ/ وُجُوهًا مُتَكَلَّفَةً فِي الْآيَةِ لِيَتَخَلَّصُوا عَنْ هَذَا الْكَلَامِ. وَعِنْدِي أَنَّهُ لَيْسَ فِي هَذَا غُمُوضٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] أَنَّ كَلِمَةَ (إِنْ) وَكَلِمَةَ (إِذَا) يُفِيدَانِ أَنَّ عِنْدَ حُصُولِ الشَّرْطِ يَحْصُلُ الْمَشْرُوطُ، وَلَا يُفِيدَانِ أَنَّ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ يَلْزَمُ عدم المشروط، واستدللنا على صحة هذا الْكَلَامِ بِآيَاتٍ كَثِيرَةٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ خِفْتُمْ يَقْتَضِي أَنَّ عِنْدَ حصول الخوف تحصل الرخصة، ويقتضي أَنَّ عِنْدَ عَدَمِ الْخَوْفِ لَا تَحْصُلُ الرُّخْصَةُ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْآيَةُ سَاكِتَةً عَنْ حَالِ الْأَمْنِ بِالنَّفْيِ وَبِالْإِثْبَاتِ، وَإِثْبَاتُ الرُّخْصَةِ حَالَ الْأَمْنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ يَكُونُ إِثْبَاتًا لِحُكْمٍ سَكَتَ عَنْهُ الْقُرْآنُ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ، وَذَلِكَ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ، إِنَّمَا الْمُمْتَنِعُ إِثْبَاتُ الْحُكْمِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ عَلَى خِلَافِ مَا دَلَّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ، وَنَحْنُ لَا نَقُولُ بِهِ.

Şöyle demişlerdir: Bu şartın ahad haberlerden biriyle kaldırılması caiz değildir; zira bu, Kur'an'ın haber-i vâhid ile neshedilmesini gerektirir ki bu caiz değildir. Bu söz fukahaya zor gelmiş ve onlar bu sözden kurtulmak için ayette tekellüflü vecihler zikretmişlerdir. Bana göre ise bunda bir kapalılık yoktur; zira biz Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” kavlinin tefsirinde (إِنْ) ve (إِذَا) kelimelerinin, şartın hâsıl olması anında meşrutun hâsıl olacağını ifade ettiğini, ancak şartın yokluğu anında meşrutun da yokluğunun gerekeceğini ifade etmediğini beyan ettik ve bu sözün sıhhatine pek çok ayetle delil getirdik. Bu sabit olunca deriz ki: Allah Teâlâ'nın: { إِنْ خِفْتُمْ } “Korkarsanız” kavli, korkunun hâsıl olması durumunda ruhsatın hâsıl olmasını iktiza eder; korkunun olmaması durumunda ise ruhsatın hâsıl olmamasını iktiza etmez. Böyle olunca ayet, olumsuzlama ve olumlama bakımından emniyet hâlinden sükût etmiş (ondan bahsetmemiş) olur. Emniyet hâlinde ruhsatın haber-i vâhid ile sübutu ise, Kur'an'ın hakkında sükût ettiği bir hükmün haber-i vâhid ile sübutu kabilinden olur ki bu da imkânsız değildir. İmkânsız olan ancak hükmün, Kur'an'ın delalet ettiğinin hilafına haber-i vâhid ile sabit kılınmasıdır; biz ise bunu söylemiyoruz.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا لَمَّا كَانَ هَذَا الْحُكْمُ ثَابِتًا حَالَ الْأَمْنِ وَحَالَ الْخَوْفِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَقْيِيدِهِ بِحَالِ الْخَوْفِ؟

Eğer: 'Buna göre madem bu hüküm hem emniyet hem de korku hâlinde sabitti, o hâlde onun korku hâli ile takyit edilmesinin faydası nedir?' denilirse,

قُلْنَا: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي غَالِبِ أَسْفَارِ النَّبِيِّ ﷺ، وَأَكْثَرُهَا لَمْ يَخْلُ عَنْ خَوْفِ الْعَدُوِّ، فَذَكَرَ اللَّه هَذَا الشَّرْطَ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ هُوَ الْأَغْلَبُ فِي الْوُقُوعِ، وَمِنَ النَّاسِ مَنْ أَجَابَ عَنْهُ بِأَنَّ الْقَصْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ الْمُرَادُ مِنْهُ الِاكْتِفَاءُ بِالْإِيمَاءِ وَالْإِشَارَةِ بَدَلًا عَنِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ، وَذَلِكَ هُوَ الصَّلَاةُ حَالَ شِدَّةِ الْخَوْفِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ الصَّلَاةَ مَخْصُوصَةٌ بِحَالِ الْخَوْفِ، فَإِنَّ وَقْتَ الْأَمْنِ لَا يَجُوزُ الْإِتْيَانُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ، وَلَا تَكُونُ مُحَرَّمَةً وَلَا صَحِيحَةً، واللَّه

Biz deriz ki: Ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in seferlerinin çoğunluğu hakkında inmiştir ve bu seferlerin çoğu düşman korkusundan hâli değildi; binaenaleyh Allah bu şartı vukuu en galip olan durum olması hasebiyle zikretmiştir. İnsanlardan bazıları da buna şöyle cevap vermiştir: Ayette zikredilen kasrdan murat, rükû ve sücud yerine îmâ ve işaret ile yetinmektir; bu da şiddetli korku hâlindeki namazdır. Şüphe yok ki bu namaz korku hâline mahsustur; zira emniyet vaktinde bu namazın kılınması caiz değildir, haram da sahih de olmaz; Allah...

أَعْلَمُ. ثُمَّ يُقَالُ لِأَهْلِ الظَّاهِرِ: إِنَّ ظَاهِرَ هَذِهِ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ لَا يَجُوزَ الْقَصْرُ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ الْخَوْفِ الْحَاصِلِ مِنْ فِتْنَةِ الْكُفَّارِ، وَأَمَّا لَوْ حَصَلَ الْخَوْفُ بِسَبَبٍ آخَرَ وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ الْقَصْرُ، فَإِنِ الْتَزَمُوا ذَلِكَ سَلِمُوا مِنَ الطَّعْنِ، إِلَّا أَنَّهُ بَعِيدٌ، وَإِنْ لَمْ يَلْتَزِمُوهُ تَوَجَّهَ النَّقْضُ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ الشَّرْطَ هُوَ هَذَا الْخَوْفُ الْمَخْصُوصُ، وَلَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: إِمَّا أَنْ يُقَالَ: حَصَلَ إِجْمَاعُ الصَّحَابَةِ وَالْأُمَّةِ عَلَى أَنَّ مُطْلَقَ الْخَوْفِ كَافٍ، أَوْ لَمْ يَحْصُلِ الْإِجْمَاعُ، فَإِنْ حَصَلَ الْإِجْمَاعُ فَنَقُولُ: خَالَفْنَا ظَاهِرَ الْقُرْآنِ بِدَلَالَةِ الْإِجْمَاعِ، وَهُوَ دَلِيلٌ قَاطِعٌ فَلَمْ تَجُزْ مُخَالَفَتُهُ بِدَلِيلٍ ظَنِّيٍّ، وَإِنْ لَمْ يَحْصُلِ الْإِجْمَاعُ فَقَدْ زَالَ السُّؤَالُ، لِأَنَّا نَلْتَزِمُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْقَصْرُ إِلَّا مَعَ هَذَا الْخَوْفِ الْمَخْصُوصِ، واللَّه أَعْلَمُ.

...en iyi bilendir. Sonra Zâhirîlere şöyle denilir: Bu ayetin zahiri, kâfirlerin fitnesinden kaynaklanan korku hâsıl olmadıkça kasrın caiz olmamasını gerektirir; korku başka bir sebepten hâsıl olursa kasrın caiz olmaması icap eder. Eğer bunu iltizam ederlerse [kabul edip savunurlarsa] tenkitten kurtulurlar; ancak bu uzaktır. Şayet bunu iltizam etmezlerse aleyhlerine nakız (iddialarının çökmesi) yönelir; zira Allah Teâlâ: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” buyurmuştur ve bu da şartın bu hususi korku olmasını iktiza eder. Onların ise şöyle deme hakları vardır: Ya sahâbenin ve ümmetin mutlak korkunun yeterli olduğu hususunda icmâ ettiği söylenir ya da icmânın hâsıl olmadığı söylenir. Şayet icmâ hâsıl olmuşsa deriz ki: Biz kat'î bir delil olan icmânın delaletiyle Kur'an'ın zahirine muhalefet ettik; dolayısıyla ona zannî bir delille muhalefet caiz olmamıştır. Şayet icmâ hâsıl olmamışsa o takdirde soru zail olmuştur; çünkü biz bu hususi korku olmaksızın kasrın caiz olmadığını iltizam ederiz; en doğrusunu Allah bilir.

أَمَّا قَوْلُهُ: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَفِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْفِتْنَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنُوكُمْ عَنْ إِتْمَامِ الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ فِي جَمِيعِهَا. الثَّانِي: إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِعَدَاوَتِهِمْ، وَالْحَاصِلُ أَنَّ كُلَّ مِحْنَةٍ وَبَلِيَّةٍ وَشِدَّةٍ فَهِيَ فِتْنَةٌ.

O'nun: { إِنْ خِفْتُمْ أَنْ يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Eğer kâfirlerin size bir kötülük yapmasından korkarsanız” kavline gelince; bu fitnenin tefsirinde iki kavil vardır: Birincisi: Onların tamamında rükû ve sücudu tam yapmaktan sizi alıkoyup fitneye düşürmelerinden korkarsanız. İkincisi: Kâfirlerin düşmanlıklarıyla size fenalık etmelerinden korkarsanız. Netice itibarıyla her mihnet, bela ve şiddet bir fitnedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً وَالْمَعْنَى أَنَّ الْعَدَاوَةَ الْحَاصِلَةَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الْكَافِرِينَ قَدِيمَةٌ، وَالْآنَ قَدْ أَظْهَرْتُمْ خِلَافَهُمْ فِي الدِّينِ وَازْدَادَتْ عَدَاوَتُهُمْ، وَبِسَبَبِ شِدَّةِ الْعَدَاوَةِ أَقْدَمُوا عَلَى مُحَارَبَتِكُمْ وَقَصْدِ إِتْلَافِكُمْ إِنْ قَدَرُوا، فَإِنْ طَالَتْ صَلَاتُكُمْ فَرُبَّمَا وَجَدُوا الْفُرْصَةَ فِي قَتْلِكُمْ، فَعَلَى هَذَا رَخَّصْتُ لَكُمْ فِي قَصْرِ الصَّلَاةِ، وَإِنَّمَا قَالَ عَدُوًّا وَلَمْ يَقُلْ أَعْدَاءً، لِأَنَّ الْعَدُوَّ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، قَالَ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ [الشُّعَرَاءِ: ٧٧] .

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ الْكافِرِينَ كانُوا لَكُمْ عَدُوًّا مُبِيناً } “Şüphesiz kâfirler sizin apaçık bir düşmanınızdır” buyurdu. Mana şudur: Sizinle kâfirler arasında hâsıl olan düşmanlık eskidir; şimdi siz dinde onlara muhalefetinizi izhar ettiniz ve onların düşmanlığı daha da arttı. Düşmanlığın şiddeti sebebiyle güçleri yeterse sizinle savaşmaya ve sizi yok etmeye kastettiler; şayet namazınız uzun sürerse sizi öldürme fırsatı bulabilirler. İşte buna binaen namazı kısaltma hususunda size ruhsat verdim. [Arapçada] 'A'dâ' (أَعْدَاء) demeyip { عَدُوًّا } “düşman” demesinin sebebi ise, 'adüvv' lafzında tekil ile çoğulun eşit olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ: { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi müstesna, onlar benim düşmanımdır” buyurmuştur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ١٠٢ الى ١٠٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 102-103]

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (١٠٢) فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً (١٠٣)

{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَخُذُوا حِذْرَكُمْ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Onların aralarında bulunup da onlara namaz kıldırdığın vakit, içlerinden bir grup seninle beraber namaza dursun ve silahlarını da yanlarına alsınlar. Onlar secdeye vardıklarında arkanızda olsunlar. Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar; tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar. Kâfirler istediler ki silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil olasınız da üzerinize ansızın bir baskın yapıversinler. Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa yahut hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur; yine de tedbirinizi alın. Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır.” { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً } “Namazı kıldığınız zaman ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin. Güvene kavuştuğunuzda ise namazı dosdoğru kılın. Çünkü namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ حَالَ قَصْرِ الصَّلَاةِ بِحَسَبِ الْكَمِّيَّةِ فِي الْعَدَدِ، بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حَالَهَا فِي الْكَيْفِيَّةِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki ayette namazın kısaltılmasını sayıdaki kemiyet (miktar) bakımından beyan buyurduğu gibi, bu ayette de onun keyfiyet bakımından durumunu beyan etmiştir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ أَبُو يُوسُفَ وَالْحَسَنُ بْنُ زِيَادٍ: صَلَاةُ الْخَوْفِ كَانَتْ خَاصَّةً لِلرَّسُولِ ﷺ وَلَا تَجُوزُ لِغَيْرِهِ، وَقَالَ الْمُزَنِيُّ: كَانَتْ ثَابِتَةً ثُمَّ نُسِخَتْ. وَاحْتَجَّ أَبُو يُوسُفَ عَلَى قَوْلِهِ بِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قوله تعالى:

Birinci Mesele: Ebû Yûsuf ve Hasan b. Ziyâd şöyle demiştir: Korku namazı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e mahsustu ve ondan başkası için caiz değildir. Müzenî ise: 'Sabitti, sonra neshedildi' demiştir. Ebû Yûsuf kavline iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kavli...

وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ ظَاهِرُهُ يَقْتَضِي أَنَّ إِقَامَةَ هَذِهِ الصَّلَاةِ مَشْرُوطَةٌ بِكَوْنِ النَّبِيِّ ﷺ فِيهِمْ، لِأَنَّ كَلِمَةَ «إِذَا» تُفِيدُ الِاشْتِرَاطَ الثَّانِي: أَنَّ تَغْيِيرَ هَيْئَةِ الصَّلَاةِ أَمْرٌ عَلَى خِلَافِ الدَّلِيلِ، إِلَّا أَنَّا جَوَّزْنَا ذَلِكَ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﷺ لِتَحْصُلَ لِلنَّاسِ فَضِيلَةُ الصَّلَاةِ خَلْفَهُ، وَأَمَّا فِي حَقِّ غَيْرِ الرَّسُولِ ﵊ فَهَذَا الْمَعْنَى غَيْرُ

...{ وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ } “Onların aralarında bulunup da onlara namaz kıldırdığın vakit”in zahiri, bu namazın ikamesinin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların arasında bulunması şartına bağlı olduğunu iktiza eder; zira «إِذَا» kelimesi şart ifade eder. İkincisi: Namazın heyetini değiştirmek delile aykırı bir husustur; ancak biz insanların onun arkasında namaz kılma faziletine erişmeleri için bunu Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında caiz kıldık. Resûl'den (aleyhisselâm) başkası hakkında ise bu mana...

حَاصِلٍ، لِأَنَّ فَضِيلَةَ الصَّلَاةِ خَلْفَ الثَّانِي كَهِيَ خَلْفَ الْأَوَّلِ، فَلَا يَحْتَاجُ هُنَاكَ إِلَى تَغْيِيرِ هَيْئَةِ الصَّلَاةِ، وَأَمَّا سَائِرُ الْفُقَهَاءِ فَقَالُوا: لَمَّا ثَبَتَ هَذَا الْحُكْمُ فِي حَقِّ النَّبِيِّ ﷺ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ وَجَبَ أَنْ يَثْبُتَ فِي حَقِّ غَيْرِهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

...hâsıl değildir; zira ikincinin arkasında namaz kılmanın fazileti birincinin arkasındaki gibidir, dolayısıyla orada namazın heyetini değiştirmeye ihtiyaç duyulmaz. Diğer fakihlere gelince, onlar şöyle demişlerdir: Bu hüküm bu ayetin hükmüyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında sabit olunca, Allah Teâlâ'nın:

وَاتَّبِعُوهُ [الْأَعْرَافِ: ١٥٨] أَلَا تَرَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ [التَّوْبَةِ: ١٠٣] لَمْ يُوجِبْ كَوْنَ الرَّسُولِ ﷺ مَخْصُوصًا بِهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْأُمَّةِ بَعْدَهُ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِلَفْظِ «إِذَا» فَالْجَوَابُ أَنَّ مُقْتَضَاهُ هُوَ الثُّبُوتُ عِنْدَ الثُّبُوتِ، أَمَّا الْعَدَمُ عِنْدَ الْعَدَمِ فَغَيْرُ مُسَلَّمٍ، وَأَمَّا التَّمَسُّكُ بِإِدْرَاكِ فَضِيلَةِ الصَّلَاةِ خَلْفَ النَّبِيِّ ﷺ فَلَيْسَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِلَّةً لِإِبَاحَةِ تَغْيِيرِ الصَّلَاةِ، لِأَنَّهُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ طَلَبُ الْفَضِيلَةِ يُوجِبُ تَرْكَ الْفَرْضِ، فَانْدَفَعَ هَذَا الْكَلَامُ واللَّه أَعْلَمُ.

{ وَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” kavlinden ötürü onun dışındakiler hakkında da sabit olması vacip olmuştur. Görmez misin ki Allah Teâlâ'nın: { خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ } “Onların mallarından onları temizleyecek bir sadaka al” kavli, ondan sonraki ümmet dışarıda tutularak Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e tahsis edilmesini gerektirmemiştir. «إِذَا» lafzına tutunmaya gelince; cevap şudur: Onun muktezası sübut anında sübuttur; yokluk anında yokluk ise kabul edilmiş değildir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in arkasında namaz kılma faziletini elde etmeye tutunmaya gelince; bu, namazın [heyetinin] değiştirilmesinin mübah kılınmasına illet olamaz; zira fazilet arayışının farzın terkini gerektirmesi caiz değildir. Böylece bu söz bertaraf edilmiş oldu; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: شَرْحُ صَلَاةِ الْخَوْفِ هُوَ أَنَّ الْإِمَامَ يَجْعَلُ الْقَوْمَ طَائِفَتَيْنِ وَيُصَلِّي بِهِمْ رَكْعَةً وَاحِدَةً، ثُمَّ إِذَا فَرَغُوا مِنَ الرَّكْعَةِ فَكَيْفَ يَصْنَعُونَ؟ فِيهِ أَقْوَالٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ تِلْكَ الطَّائِفَةَ يُسَلِّمُونَ مِنَ الرَّكْعَةِ الْوَاحِدَةِ وَيَذْهَبُونَ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، وَتَأْتِي الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى وَيُصَلِّي بِهِمُ الْإِمَامُ رَكْعَةً أُخْرَى وَيُسَلِّمُ، وَهَذَا مَذْهَبُ مَنْ يَرَى أَنَّ صَلَاةَ الْخَوْفِ لِلْإِمَامِ رَكْعَتَانِ، وَلِلْقَوْمِ رَكْعَةٌ، وَهَذَا مَرْوِيٌّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّه وَمُجَاهِدٍ. الثَّانِي: أَنَّ الْإِمَامَ يُصَلِّي بِتِلْكَ الطَّائِفَةِ رَكْعَتَيْنِ وَيُسَلِّمُ، ثُمَّ تَذْهَبُ تِلْكَ الطَّائِفَةُ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، وَتَأْتِي الطَّائِفَةُ الْأُخْرَى فَيُصَلِّي الْإِمَامُ بِهِمْ مَرَّةً أُخْرَى رَكْعَتَيْنِ، وَهَذَا قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ. الثَّالِثُ: أَنْ يُصَلِّيَ الْإِمَامُ مَعَ الطَّائِفَةِ الْأُولَى رَكْعَةً تَامَّةً، ثُمَّ يَبْقَى الْإِمَامُ قَائِمًا فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ إِلَى أَنْ تُصَلِّيَ هَذِهِ الطَّائِفَةُ رَكْعَةً أُخْرَى، وَيَتَشَهَّدُونَ وَيُسَلِّمُونَ وَيَذْهَبُونَ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ تَأْتِي الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ وَيُصَلُّونَ مَعَ الْإِمَامِ قَائِمًا فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ رَكْعَةً، ثُمَّ يَجْلِسُ الْإِمَامُ فِي التَّشَهُّدِ إِلَى أَنْ تُصَلِّيَ الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ الرَّكْعَةَ الثَّانِيَةَ، ثُمَّ يُسَلِّمُ الْإِمَامُ بِهِمْ، وَهَذَا قَوْلُ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَمَذْهَبُ الشَّافِعِيِّ.

İkinci Mesele: Korku namazının açıklaması şöyledir: İmam cemaati iki gruba ayırır ve onlarla bir rekât kılar; sonra bu rekâtı bitirdiklerinde ne yaparlar? Bu hususta görüşler vardır: Birincisi: Bu grup o tek rekâttan sonra selam verir ve düşman tarafına gider; diğer grup gelir ve imam onlarla diğer rekâtı kılıp selam verir. Bu, korku namazının imam için iki rekât, cemaat için bir rekât olduğunu savunanların mezhebidir; bu görüş İbn Abbâs, Câbir b. Abdillâh ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. İkincisi: İmam o grupla iki rekât kılar ve selam verir; sonra o grup düşman tarafına gider, diğer grup gelir ve imam onlarla tekrar iki rekât kılar. Bu Hasan-ı Basrî'nin kavlidir. Üçüncüsü: İmam birinci grupla tam bir rekât kılar; sonra imam bu grup diğer bir rekâtı kılıp teşehhüdde bulunup selam vererek düşman tarafına gidinceye kadar ikinci rekâtta ayakta bekler. Sonra ikinci grup gelir ve ayakta olan imamla beraber ikinci rekâtta bir rekât kılarlar; sonra imam ikinci grup ikinci rekâtı kılıncaya kadar teşehhüdde oturur, ardından imam onlarla birlikte selam verir. Bu Sehl b. Ebî Hasme'nin kavli ve Şâfiî'nin mezhebidir.

الرَّابِعُ: أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى يُصَلِّي الْإِمَامُ بِهِمْ رَكْعَةً/ وَيَعُودُونَ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، وَتَأْتِي الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَيُصَلِّي بِهِمْ بَقِيَّةَ الصَّلَاةِ وَيَنْصَرِفُونَ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ تَعُودُ الطَّائِفَةُ الْأُولَى فَيَقْضُونَ بَقِيَّةَ صَلَاتِهِمْ بِقِرَاءَةٍ وَيَنْصَرِفُونَ إِلَى وَجْهِ الْعَدُوِّ، ثُمَّ تَعُودُ الطَّائِفَةُ الثَّانِيَةُ فَيَقْضُونَ بَقِيَّةَ صَلَاتِهِمْ بِقِرَاءَةٍ، وَالْفَرْقُ أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى أَدْرَكَتْ أَوَّلَ الصَّلَاةِ، وَهُمْ فِي حُكْمِ مَنْ خَلْفَ الْإِمَامِ، وَأَمَّا الثَّانِيَةُ فَلَمْ تُدْرِكْ أَوَّلَ الصَّلَاةِ، وَالْمَسْبُوقُ فِيمَا يَقْضِي كَالْمُنْفَرِدِ فِي صَلَاتِهِ، وَهَذَا قَوْلُ عَبْدِ اللَّه بْنِ مَسْعُودٍ، وَمَذْهَبُ أَبِي حَنِيفَةَ. وَاعْلَمْ أَنَّهُ وَرَدَتِ الرِّوَايَاتُ الْمُخْتَلِفَةُ بِهَذِهِ الصَّلَاةِ، فَلَعَلَّهُ ﷺ صَلَّى بِهِمْ هَذِهِ الصَّلَاةَ فِي أَوْقَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ بِحَسَبِ الْمَصْلَحَةِ، وَإِنَّمَا وَقَعَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْفُقَهَاءِ فِي أَنَّ الْأَفْضَلَ وَالْأَشَدَّ مُوَافَقَةً لِظَاهِرِ الْآيَةِ أَيُّ هَذِهِ الْأَقْسَامِ، أَمَّا الْوَاحِدِيُّ ﵀ فَقَالَ: الْآيَةُ مُخَالِفَةٌ لِلرِّوَايَاتِ الَّتِي أَخَذَ بِهَا أَبُو حَنِيفَةَ، وَبَيَّنَ ذَلِكَ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى قَدْ صَلَّتْ عِنْدَ إِتْيَانِ الثَّانِيَةِ، وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لِأَنَّ الطَّائِفَةَ الثَّانِيَةَ عِنْدَهُ تَأْتِي وَالْأُولَى بَعْدُ فِي الصَّلَاةِ وَمَا فَرَغُوا مِنْهَا. الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ ظَاهِرُهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ صَلَاةِ الطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ مَعَ الْإِمَامِ لِأَنَّ مُطْلَقَ قَوْلِكَ: صَلَّيْتُ مَعَ الْإِمَامِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّكَ أَدْرَكْتَ جَمِيعَ الصَّلَاةِ مَعَهُ، وَعَلَى قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ لَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، وَأَمَّا أَصْحَابُ أَبِي حَنِيفَةَ فَقَالُوا: الْآيَةُ مُطَابِقَةٌ لِقَوْلِنَا، لِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الطَّائِفَةَ الْأُولَى لَمْ يَفْرَغُوا مِنَ الصَّلَاةِ، وَلَكِنَّهُمْ يُصَلُّونَ رَكْعَةً ثُمَّ يَكُونُونَ مِنْ وَرَاءِ الطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ لِلْحِرَاسَةِ، وَأَجَابَ الْوَاحِدِيُّ عَنْهُ فَقَالَ: هَذَا إِنَّمَا يَلْزَمُ إِذَا جَعَلْنَا السُّجُودَ وَالْكَوْنَ مِنْ وَرَائِكُمْ لِطَائِفَةٍ وَاحِدَةٍ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ لِطَائِفَتَيْنِ السُّجُودُ لِلْأُولَى، وَالْكَوْنُ مِنْ وَرَائِكُمُ الَّذِي

Dördüncüsü: İmam birinci grupla bir rekât kılar ve onlar düşman tarafına dönerler. İkinci grup gelir ve [imam] onlarla namazın geri kalanını kılar; onlar da düşman tarafına giderler. Sonra birinci grup döner, namazlarının geri kalanını kıraatle kaza eder ve düşman tarafına giderler; sonra ikinci grup döner ve onlar da namazlarının geri kalanını kıraatle kaza ederler. Aralarındaki fark şudur: Birinci grup namazın evveline yetişmiştir ve imamın arkasındakilerin hükmündedirler. İkinci gruba gelince, onlar namazın evveline yetişememişlerdir; kaza ettiği şeylerde mesbûk ise kendi namazında münferit (tek başına kılan) gibidir. Bu, Abdullah b. Mes'ûd'un kavli ve Ebû Hanîfe'nin mezhebidir. Bil ki bu namaz hakkında muhtelif rivayetler vârit olmuştur; muhtemeldir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem maslahata göre bu namazı onlara farklı vakitlerde kıldırmıştır. Fakihler arasındaki ihtilaf ancak bu kısımlardan hangisinin daha faziletli ve ayetin zahirine daha çok muvafık olduğu hususunda vuku bulmuştur. Vâhidî —rahmetullâhi aleyh— ise şöyle demiştir: Ayet, Ebû Hanîfe'nin benimsediği rivayetlere muhaliftir; bunu iki vecihle açıklamıştır: Birincisi: Allah Teâlâ: { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا } “Henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin” buyurmuştur. Bu, ikincisi geldiğinde birinci grubun namazı kılmış olduğuna delalet eder. Ebû Hanîfe'ye göre ise durum böyle değildir; çünkü ona göre ikinci grup, birinciler henüz namazda olup namazı bitirmemişken gelir. İkincisi: O'nun: { فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “Seninle beraber namaz kılsınlar” kavlinin zahiri, ikinci grubun bütün namazının imamla beraber olduğuna delalet eder; zira senin mutlak olarak 'İmamla beraber namaz kıldım' sözün, bütün namazı onunla idrak ettiğine delalet eder. Ebû Hanîfe'nin kavline göre ise durum böyle değildir. Ebû Hanîfe'nin arkadaşları ise şöyle demiştir: Ayet bizim kavlimize mutabıktır; zira Allah Teâlâ: { فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا مِنْ وَرائِكُمْ } “Secdeye vardıklarında arkanızda olsunlar” buyurmuştur. Bu, birinci grubun namazdan çıkmadığına, bilakis bir rekât kılıp sonra koruma için ikinci grubun arkasında duracaklarına delalet eder. Vâhidî buna şöyle cevap vermiştir: Bu ancak secde etmeyi ve arkanızda olmayı tek bir grup için kıldığımız takdirde lazım gelir; hâlbuki durum böyle değildir. Bilakis bu iki grup içindir: Secde etmek birinci grup için, arkanızda olmak yani...

بِمَعْنَى الْحِرَاسَةِ لِلطَّائِفَةِ الثَّانِيَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

...koruma manası ise ikinci grup içindir; en doğrusunu Allah bilir.

وَلَنَرْجِعْ إلى تفسير الآية [قوله تعالى وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ إلى قوله أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ] فَنَقُولُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ أَيْ وَإِذَا كُنْتَ أَيُّهَا النَّبِيُّ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ فِي غَزَوَاتِهِمْ وَخَوْفِهِمْ فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ وَالْمَعْنَى فَاجْعَلْهُمْ طَائِفَتَيْنِ، فَلْتَقُمْ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ مَعَكَ فَصَلِّ بِهِمْ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ، وَالضَّمِيرُ إِمَّا لِلْمُصَلِّينَ وَإِمَّا لِغَيْرِهِمْ، فَإِنْ كَانَ لِلْمُصَلِّينَ فَقَالُوا: يَأْخُذُونَ مِنَ السِّلَاحِ مَا لَا يَشْغَلُهُمْ عَنِ الصَّلَاةِ كَالسَّيْفِ وَالْخِنْجَرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ وَأَمْنَعُ لِلْعَدُوِّ مِنَ الْإِقْدَامِ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ كَانَ لِغَيْرِ الْمُصَلِّينَ فَلَا كَلَامَ فِيهِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا لِلْفَرِيقَيْنِ بِحَمْلِ السِّلَاحِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَى الِاحْتِيَاطِ.

Ayetin tefsirine —Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } kavlinden { أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } kavline kadar olan kısmına— dönelim ve şöyle diyelim: Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا كُنْتَ فِيهِمْ } kavli; yani ey Peygamber, sen gazvelerinde ve korku anlarında müminlerle beraber bulunup da { فَأَقَمْتَ لَهُمُ الصَّلاةَ فَلْتَقُمْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ مَعَكَ } “Onlara namaz kıldırdığın vakit, içlerinden bir grup seninle beraber namaza dursun”; mana şudur: Onları iki grup yap; onlardan bir grup seninle beraber dursun ve onlara namaz kıldır; { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “ve silahlarını da yanlarına alsınlar”. Buradaki zamir ya namaz kılanlara ya da onların dışındakilere aittir. Şayet namaz kılanlara ait ise [âlimler] şöyle demişlerdir: Kılıç ve hançer gibi kendilerini namazdan meşgul etmeyecek silahları alırlar; zira bu ihtiyata daha yakın ve düşmanın onlara saldırmasını daha çok engelleyicidir. Eğer namaz kılmayanlara ait ise bunda bir kapalılık yoktur. Bunun, ihtiyata daha yakın olduğu için her iki gruba da silah taşıma emri olması da muhtemeldir.

ثُمَّ قَالَ: فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا.

Sonra şöyle buyurdu: { فَإِذا سَجَدُوا فَلْيَكُونُوا } “Secdeye vardıklarında olsunlar...”

يَعْنِي غَيْرَ الْمُصَلِّينَ مِنْ وَرائِكُمْ يَحْرُسُونَكُمْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ أَدَاءَ الرَّكْعَةِ الْأُولَى مَعَ الْإِمَامِ فِي صَلَاةِ الْخَوْفِ كَهُوَ فِي صَلَاةِ الْأَمْنِ، إِنَّمَا التَّفَاوُتُ يَقَعُ فِي أَدَاءِ الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ فِيهِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا/ مَذَاهِبَ النَّاسِ فِيهَا.

Yani namaz kılmayanlar { مِنْ وَرائِكُمْ } “arkanızda” [dursunlar], sizi korusunlar. Biz korku namazında birinci rekâtın imamla eda edilmesinin emniyet namazındaki gibi olduğunu, farklılığın ancak ikinci rekâtın edasında meydana geldiğini zikretmiştik ve insanların bu konudaki mezheplerini zikretmiştik.

ثُمَّ قَالَ: وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ الشَّافِعِيِّ.

Sonra şöyle buyurdu: { وَلْتَأْتِ طائِفَةٌ أُخْرى لَمْ يُصَلُّوا فَلْيُصَلُّوا مَعَكَ } “Sonra henüz namaz kılmamış olan diğer grup gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar”. Biz bu ayetin Şâfiî'nin kavlinin sıhhatine delalet ettiğini beyan etmiştik.

ثُمَّ قَالَ: وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْحِذْرَ وَهُوَ التَّحَذُّرُ وَالتَّيَقُّظُ آلَةً يَسْتَعْمِلُهَا الْغَازِي، فَلِذَلِكَ جُمِعَ بَيْنَهُ وبني الْأَسْلِحَةِ فِي الْأَخْذِ وَجُعِلَا مَأْخُوذَيْنِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: وَفِيهِ رُخْصَةٌ لِلْخَائِفِ فِي الصَّلَاةِ بِأَنْ يَجْعَلَ بَعْضَ فِكْرِهِ فِي غَيْرِ الصَّلَاةِ.

Sonra şöyle buyurdu: { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “Tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar”. Mana şudur: Allah Teâlâ korunma ve uyanık olma demek olan 'hizr'ı (tedbiri), gazinin kullandığı bir alet kılmıştır; işte bu sebeple 'almak' fiilinde onunla silahlar bir araya getirilmiş ve ikisi de alınan şeyler kılınmıştır. Vâhidî —rahmetullâhi aleyh— şöyle demiştir: Bunda, korku hâlindeki kimsenin namazda zihninin bir kısmını namaz dışındaki bir şeye vermesi hususunda bir ruhsat vardır.

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى أَسْلِحَتَهُمْ فَقَطْ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ.

Eğer: 'Niçin birinci ayette sadece silahlarını zikretti de bu ayette tedbirlerini ve silahlarını zikretti?' denilirse,

قُلْنَا: لِأَنَّ فِي أَوَّلِ الصَّلَاةِ قَلَّمَا يَتَنَبَّهُ الْعَدُوُّ لِكَوْنِ الْمُسْلِمِينَ فِي الصَّلَاةِ، بَلْ يَظُنُّونَ كَوْنَهُمْ قَائِمِينَ لِأَجْلِ الْمُحَارَبَةِ أَمَّا فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ فَقَدْ ظَهَرَ لِلْكُفَّارِ كَوْنُهُمْ فِي الصَّلَاةِ، فَهَهُنَا يَنْتَهِزُونَ الْفُرْصَةَ فِي الْهُجُومِ عَلَيْهِمْ، فَلَا جَرَمَ خَصَّ اللَّه تَعَالَى هَذَا الْمَوْضِعَ بِزِيَادَةِ تَحْذِيرٍ فَقَالَ: وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ.

Biz deriz ki: Çünkü namazın başında düşman Müslümanların namazda olduğunun pek farkına varmaz, bilakis onların savaşmak için ayakta durduklarını zanneder. İkinci rekâtta ise onların namazda oldukları kâfirlere aşikâr olur; işte bu anda onların üzerine hücum etmek için fırsat kollarlar. Bundan dolayı Allah Teâlâ bu makamı uyarının artırılmasıyla tahsis etmiş ve: { وَلْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَأَسْلِحَتَهُمْ } “Tedbirlerini ve silahlarını da alsınlar” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً أَيْ بِالْقِتَالِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ مَيْلَةً واحِدَةً } “Kâfirler istediler ki silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil olasınız da üzerinize ansızın bir baskın yapıversinler” buyurdu; yani savaşarak [baskın yapmak isterler].

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِأَصْحَابِهِ الظُّهْرَ، وَرَأَى الْمُشْرِكُونَ ذَلِكَ، فَقَالُوا بَعْدَ ذَلِكَ:

İbn Abbâs ve Câbir'den rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashabına öğle namazını kıldırdı, müşrikler de bunu gördüler. Bundan sonra şöyle dediler:

بِئْسَمَا صَنَعْنَا حَيْثُ لَمْ نُقْدِمْ عَلَيْهِمْ، وَعَزَمُوا عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ الصَّلَاةِ الْأُخْرَى، فَأَطْلَعَ اللَّه نَبِيَّهُ ﷺ عَلَى أَسْرَارِهِمْ بِهَذِهِ الْآيَةِ.

«Onların üzerine atılmamakla ne kötü yaptık!» ve diğer namaz vaktinde bunu yapmaya azmettiler; bunun üzerine Allah bu ayetle Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'i onların sırlarına muttali kıldı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ إِنْ تَعَذَّرَ حَمْلُ السِّلَاحِ إِمَّا لِأَنَّهُ يُصِيبُهُ بَلَلُ الْمَطَرِ فَيَسْوَدُّ وَتَفْسُدُ حِدَّتُهُ، أَوْ لِأَنَّ مِنَ الْأَسْلِحَةِ مَا يَكُونُ مُبَطَّنًا فَيَثْقُلُ على لا بسه إِذَا ابْتَلَّ بِالْمَاءِ، أَوْ لِأَجْلِ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ مَرِيضًا فَيَشُقُّ عَلَيْهِ حَمْلُ السَّلَاحِ، فَهَهُنَا لَهُ أَنْ يَضَعَ حَمْلَ السِّلَاحِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa yahut hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” buyurdu. Mana şudur: Yağmurun ıslaklığı isabet edip paslanacağı ve keskinliği bozulacağı için veya silahlardan bir kısmı astarlı olup su ile ıslandığında giyene ağır geleceği için yahut kişi hasta olup silah taşımak ona meşakkat vereceği için silah taşımak zorlaşırsa, işte bu durumda kişinin silah taşımayı bırakma hakkı vardır.

ثُمَّ قَالَ: وَخُذُوا حِذْرَكُمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَمَّا رَخَّصَ لَهُمْ فِي وَضْعِ السِّلَاحِ حَالَ الْمَطَرِ وَحَالَ الْمَرَضِ أَمَرَهُمْ مَرَّةً أُخْرَى بِالتَّيَقُّظِ وَالتَّحَفُّظِ وَالْمُبَالَغَةِ فِي الْحِذْرِ، لِئَلَّا يَجْتَرِئَ الْعَدُوُّ عَلَيْهِمُ احْتِيَالًا فِي الْمَيْلِ عَلَيْهِمْ وَاسْتِغْنَامًا مِنْهُمْ لِوَضْعِ الْمُسْلِمِينَ أَسْلِحَتَهُمْ، وفيه مسائل:

Sonra: { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “Yine de tedbirinizi alın” buyurdu. Mana şudur: Yağmur ve hastalık hâlinde silahı bırakma hususunda onlara ruhsat verince, düşman üzerlerine çullanmak için hileye cüret etmesin ve Müslümanların silahlarını bırakmalarını fırsat bilmesin diye onlara uyanık olmayı, korunmayı ve tedbirde mübalağa göstermeyi tekrar emretti. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ قَوْلَهُ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ أَمْرٌ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، فَيَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ أَخْذُ السِّلَاحِ وَاجِبًا ثُمَّ تَأَكَّدَ هَذَا بِدَلِيلٍ آخَرَ، وَهُوَ أَنَّهُ قَالَ: وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ فَخَصَّ رَفْعَ الْجُنَاحِ فِي وَضْعِ السِّلَاحِ بِهَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ فِيمَا وَرَاءَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ يَكُونُ الْإِثْمُ وَالْجُنَاحُ حَاصِلًا بِسَبَبِ وَضْعِ السِّلَاحِ. وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: إِنَّهُ سُنَّةٌ مُؤَكَّدَةٌ، وَالْأَصَحُّ مَا بَيَّنَّاهُ/ ثُمَّ الشَّرْطُ أَنْ لَا يَحْمِلَ سِلَاحًا نَجِسًا إِنْ أَمْكَنَهُ، وَلَا يَحْمِلَ الرُّمْحَ إِلَّا فِي طَرَفِ الصَّفِّ، وَبِالْجُمْلَةِ بِحَيْثُ لَا يَتَأَذَّى بِهِ أَحَدٌ.

Birinci Mesele: Ayetin başında geçen { وَلْيَأْخُذُوا أَسْلِحَتَهُمْ } “Silahlarını da alsınlar” kavli bir emirdir ve emrin zahiri vücub ifade eder; dolayısıyla silahı almanın vacip olmasını iktiza eder. Sonra bu başka bir delille de teyit edilmiştir ki o da O'nun: { وَلا جُناحَ عَلَيْكُمْ إِنْ كانَ بِكُمْ أَذىً مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضى أَنْ تَضَعُوا أَسْلِحَتَكُمْ } “Eğer size yağmurdan bir eziyet dokunursa yahut hasta olursanız silahlarınızı bırakmanızda size bir günah yoktur” kavlidir. Zira silahı bırakmadaki günahın kaldırılmasını bu iki hâle tahsis etmiştir; bu da bu iki hâlin dışındaki durumlarda silahı bırakma sebebiyle günahın ve vebalin hâsıl olmasını iktiza eder. Onlardan bazıları ise: 'Bu müekked bir sünnettir' demiştir; ancak en sahih olanı bizim beyan ettiğimizdir. Sonra şart olan, gücü yettiği takdirde necis silah taşımaması, mızrağı ancak safın kenarında taşıması ve hülasa kimseye onunla eziyet verilmeyecek şekilde olmasıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُرْجَانِيُّ صَاحِبُ النَّظْمِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخُذُوا حِذْرَكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ يَجُوزُ لِلنَّبِيِّ ﷺ أَنْ يَأْتِيَ بِصَلَاةِ الْخَوْفِ عَلَى جِهَةٍ يَكُونُ بِهَا حَاذِرًا غَيْرَ غَافِلٍ عَنْ كَيْدِ الْعَدُوِّ. وَالَّذِي نَزَلَ بِهِ الْقُرْآنُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ هُوَ وَجْهُ الْحِذْرِ، لِأَنَّ الْعَدُوَّ يَوْمَئِذٍ بِذَاتِ الرِّقَاعِ كَانَ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، فَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا مُسْتَدْبِرِينَ الْقِبْلَةَ، وَمَتَى اسْتَقْبَلُوا الْقِبْلَةَ صَارُوا مُسْتَدْبِرِينَ لِعَدُوِّهِمْ، فَلَا جَرَمَ أُمِرُوا بِأَنْ يَصِيرُوا طَائِفَتَيْنِ: طَائِفَةً فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ، وَطَائِفَةً مَعَ النَّبِيِّ ﵊ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ، وَأَمَّا حِينَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ بِعُسْفَانَ وَبِبَطْنِ نَخْلٍ فَإِنَّهُ لَمْ يُفَرِّقْ أَصْحَابَهُ طَائِفَتَيْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْعَدُوَّ كَانَ مُسْتَدْبِرَ الْقِبْلَةِ، وَالْمُسْلِمُونَ كَانُوا مُسْتَقْبِلِينَ لَهَا، فَكَانُوا يَرَوْنَ الْعَدُوَّ حَالَ كَوْنِهِمْ فِي الصَّلَاةِ فَلَمْ يَحْتَاجُوا إِلَى الِاحْتِرَاسِ إِلَّا عِنْدَ السُّجُودِ، فَلَا جَرَمَ لَمَّا سَجَدَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ بَقِيَ الصَّفُّ الثَّانِي يَحْرُسُونَهُمْ، فَلَمَّا فَرَغُوا مِنَ السُّجُودِ وَقَامُوا تَأَخَّرُوا وَتَقَدَّمَ الصَّفُّ الثَّانِي وَسَجَدُوا وَكَانَ الصَّفُّ الْأَوَّلُ حَالَ قِيَامِهِمْ يَحْرُسُونَ الصَّفَّ الثَّانِيَ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: خُذُوا حِذْرَكُمْ يدل على جواز كل هَذِهِ الْوُجُوهِ وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّا لَوْ لَمْ نَحْمِلْهَا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ لَصَارَ تَكْرَارًا مَحْضًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ، وَلَوَقَعَ فِعْلُ الرَّسُولِ بِعُسْفَانَ وَبِبَطْنِ نَخْلٍ عَلَى خِلَافِ نَصِّ الْقُرْآنِ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Nazm sahibi Ebû Ali el-Cürcânî şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَخُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in korku namazını tedbirli davranacağı ve düşmanın tuzağından gafil olmayacağı bir şekilde kılmasının caiz olduğuna delalet eder. Kur'an'ın bu makamda indirdiği şey tedbirin vechidir; zira o gün Zâtü'r-Rikâ'da düşman kıbleye karşı duruyordu, dolayısıyla Müslümanların arkaları kıbleye dönüktü. Kıbleye döndüklerinde ise arkaları düşmanlarına dönük oluyordu; bu yüzden iki grup olmaları emredildi: Bir grup düşmanın karşısında, diğer grup ise Peygamber (aleyhisselâm) ile birlikte kıbleye karşı. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Usfân'da ve Batn-ı Nahle'de bulunduğu sırada ise ashabını iki gruba ayırmamıştı; zira düşmanın arkası kıbleye dönüktü, Müslümanlar ise ona karşı duruyorlardı. Böylece onlar namazda iken düşmanı görüyorlardı ve secde anı dışında korunmaya ihtiyaç duymuyorlardı. Nitekim birinci saf secdeye vardığında ikinci saf onları korumak üzere bekledi; secdeden çıkıp kıyama durduklarında geri çekildiler, ikinci saf öne geçti ve secdeye vardı; birinci saf ise ayakta iken ikinci safı koruyordu. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki Allah Teâlâ'nın: { خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Tedbirinizi alın” kavli bütün bu vecihlerin cevazına delalet eder. Bu ayetten muradın zikrettiğimiz husus olduğuna delalet eden şey şudur: Şayet biz ayeti bu veche hamletmeseydik faydasız sırf bir tekrar olurdu ve Resûl'ün Usfân'daki ve Batn-ı Nahle'deki fiili Kur'an'ın nassına aykırı düşerdi ki bu caiz değildir; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ بِالْحِذْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ الْعَبْدِ قَادِرًا عَلَى الْفِعْلِ وَعَلَى التَّرْكِ وَعَلَى جَمِيعِ وُجُوهِ الْحِذْرِ، وَذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ لَيْسَتْ مَخْلُوقَةً للَّه تَعَالَى، وَجَوَابُهُ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْمُعَارَضَةِ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ tedbir almayı emretmiştir; bu da kulun fiile, terke ve bütün tedbir vecihlerine kâdir olduğuna delalet eder. Bu ise kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmadığına delalet eder. Bunun cevabı, daha önce geçen ilim ve dâî (sâik) ile yapılan muârazadır; en doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ الْحِذْرِ عَنِ الْعَدُوِّ، فَيَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْحِذْرِ عَنْ جَمِيعِ الْمَضَارِّ الْمَظْنُونَةِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ كَانَ الْإِقْدَامُ عَلَى الْعِلَاجِ بِالدَّوَاءِ وَالْعِلَاجِ بِالْيَدِ وَالِاحْتِرَازِ عَنِ الْوَبَاءِ وَعَنِ الْجُلُوسِ تَحْتَ الْجِدَارِ الْمَائِلِ وَاجِبًا واللَّه أَعْلَمُ.

Dördüncü Mesele: Ayet düşmandan sakınmanın ve tedbir almanın vacip olduğuna delalet etmiştir; binaenaleyh zannolunan bütün zararlardan sakınmanın vacip olduğuna da delalet eder. Bu yolla, ilaçla ve elle (cerrahi müdahale ile) tedaviye girişmek, vebadan sakınmak ve eğri duvarın altında oturmaktan kaçınmak vacip olmuştur; en doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً وَفِيهِ سُؤَالٌ، أَنَّهُ كَيْفَ طَابَقَ الْأَمْرُ بِالْحِذْرِ قَوْلَهُ إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْحِذْرِ عَنِ الْعَدُوِّ أَوْهَمَ ذَلِكَ قُوَّةَ الْعَدُوِّ وَشِدَّتَهُمْ، فَأَزَالَ اللَّه تَعَالَى هَذَا الْوَهْمَ بِأَنْ أَخْبَرَ أَنَّهُ يُهِينُهُمْ وَيَخْذُلُهُمْ وَلَا يَنْصُرُهُمُ الْبَتَّةَ حَتَّى يُقَوِّيَ قُلُوبَ الْمُسْلِمِينَ وَيَعْلَمُوا أَنَّ الْأَمْرَ بِالْحِذْرِ لَيْسَ لِمَا لَهُمْ مِنَ الْقُوَّةِ وَالْهَيْبَةِ، وَإِنَّمَا هُوَ لِأَجْلِ أَنْ يَحْصُلَ الْخَوْفُ فِي قَلْبِ الْمُؤْمِنِينَ، فَحِينَئِذٍ يَكُونُونَ مُتَضَرِّعِينَ إِلَى اللَّه تَعَالَى فِي أَنْ يَمُدَّهُمْ بِالنَّصْرِ/ وَالتَّوْفِيقِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ [الْأَنْفَالِ: ٤٥] .

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” buyurdu. Burada şöyle bir soru vardır: Tedbir alma emri O'nun: { إِنَّ اللَّهَ أَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً } “Şüphesiz Allah kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamıştır” kavline nasıl mutabık düşmüştür? Bunun cevabı şudur: Allah Teâlâ düşmandan sakınmayı ve tedbir almayı emredince bu durum düşmanın kuvvetli ve şiddetli olduğu vehmini doğurdu; bunun üzerine Allah Teâlâ onları zelil kılacağını, onları yüzüstü bırakacağını ve onlara asla yardım etmeyeceğini haber vererek bu vehmi izale etti; ta ki Müslümanların kalpleri kuvvetlensin ve tedbir alma emrinin düşmanın sahip olduğu bir kuvvet ve heybetten ötürü olmadığını, bilakis müminlerin kalbinde korku hâsıl olması için olduğunu bilsinler; zira bu durumda onlar kendilerine yardım ve muvaffakiyet vermesi için Allah Teâlâ'ya tazarru ve niyazda bulunacaklardır. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { إِذا لَقِيتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيراً لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ } “Bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çokça zikredin ki kurtuluşa eresiniz” kavlidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ وَفِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: فَإِذَا قَضَيْتُمْ صَلَاةَ الْخَوْفِ فَوَاظِبُوا عَلَى ذِكْرِ اللَّه فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ، فَإِنَّ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحِذْرِ مَعَ الْعَدُوِّ جَدِيرٌ بِالْمُوَاظَبَةِ عَلَى ذِكْرِ اللَّه وَالتَّضَرُّعِ إِلَيْهِ، الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالذِّكْرِ الصَّلَاةُ، يَعْنِي صَلُّوا قِيَامًا حَالَ اشْتِغَالِكُمْ بِالْمُسَابَقَةِ وَالْمُقَارَعَةِ، وَقُعُودًا حَالَ اشْتِغَالِكُمْ بِالرَّمْيِ، وَعَلَى جُنُوبِكُمْ حَالَ مَا تَكْثُرُ الْجِرَاحَاتُ فِيكُمْ فَتَسْقُطُونَ عَلَى الْأَرْضِ، فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ حِينَ تَضَعُ الْحَرْبُ أَوْزَارَهَا فَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ، فَاقْضُوا مَا صَلَّيْتُمْ فِي حَالِ الْمُسَابَقَةِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِذا قَضَيْتُمُ الصَّلاةَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ قِياماً وَقُعُوداً وَعَلى جُنُوبِكُمْ } “Namazı kıldığınız zaman ayaktayken, otururken ve yanlarınız üzere yatarken Allah'ı zikredin” buyurdu. Bunda iki kavil vardır: Birincisi: Korku namazını eda ettiğinizde her hâlükârda Allah'ı zikretmeye devam edin; zira düşman karşısında içinde bulunduğunuz korku ve tedbir hâli, Allah'ı zikretmeye ve O'na yalvarmaya devam etmeyi gerektirir. İkincisi: Zikirden murat namazdır; yani hamle yapma ve vuruşma ile meşgul olduğunuz sırada ayakta, ok atma ile meşgul olduğunuz sırada oturarak, yaralarınız çoğalıp da yere düştüğünüz sırada ise yanlarınız üzere namaz kılın. { فَإِذَا اطْمَأْنَنْتُمْ } “Güvene kavuştuğunuzda” yani harp ağırlıklarını bıraktığında { فَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “namazı dosdoğru kılın”; hamle hâlinde kıldığınız namazları kaza edin.