Binûn

Nisâ Suresi — 27. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[تتمة سورة النساء]

[Nisâ Suresi'nin Devamı]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm

[سورة النساء (٤) : آية ٩٤]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 94]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (٩٤)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam verene, dünya hayatının geçici menfaatini arzulayarak “Sen mümin değilsin” demeyin. Zira Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de böyleydiniz de Allah size lütufta bulundu; öyleyse iyice araştırıp anlayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (94)

قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا.

Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın” kavli.

اعْلَمْ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ الْمُبَالَغَةُ فِي تَحْرِيمِ قَتْلِ الْمُؤْمِنِينَ، وَأَمْرُ الْمُجَاهِدِينَ بِالتَّثَبُّتِ فِيهِ لِئَلَّا يَسْفِكُوا دَمًا حَرَامًا بِتَأْوِيلٍ ضَعِيفٍ، وَهَذِهِ الْمُبَالَغَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ الْمُتَقَدِّمَةَ خِطَابٌ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ وَفِيهِ مسائل:

Bil ki bu ayetten maksat, müminleri öldürmenin haram oluşunu kuvvetle vurgulamak ve zayıf bir teville haram bir kan dökmemeleri için mücahidlere bu konuda iyice araştırıp tahkik etmelerini emretmektir. Bu vurgu, önceki ayetin de müminlere yönelik bir hitap olduğuna delalet eder. Bunda birkaç mesele vardır:

[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً] الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ هُنَا وَكَذَلِكَ فِي الْحُجُرَاتِ فَتَثَبَّتُوا مِنْ ثَبَتَ ثَبَاتًا، وَالْبَاقُونَ بِالنُّونِ مِنَ الْبَيَانِ، وَالْمَعْنَيَانِ مُتَقَارِبَانِ، فَمَنْ رَجَّحَ التَّثْبِيتَ قَالَ: إِنَّهُ خِلَافُ الْإِقْدَامِ، وَالْمُرَادُ فِي الْآيَةِ التَّأَنِّي وَتَرْكُ الْعَجَلَةِ، وَمَنْ رَجَّحَ التَّبْيِينَ قَالَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّثْبِيتِ التَّبْيِينُ، فَكَانَ التَّبْيِينُ أَبْلَغَ وَأَكْمَلَ.

[Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam verene “Sen mümin değilsin” demeyin” kavli hakkında] Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî burada ve aynı şekilde Hucurât Suresi'nde sebat kökünden { فَتَثَبَّتُوا } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise beyan kökünden nun ile ({ فَتَبَيَّنُوا }) okumuşlardır. İki anlam birbirine yakındır. Tesbit (iyice araştırma) kıraatini tercih eden şöyle demiştir: Bu, [düşüncesizce] ileri atılmanın zıddıdır; ayetteki maksat da teenni ile hareket etmek ve aceleciliği terk etmektir. Tebyîn (açıklığa kavuşturma) kıraatini tercih eden ise şöyle demiştir: Tesbitten maksat tebyîndir; dolayısıyla tebyîn daha beliğ ve daha mükemmeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّرْبُ مَعْنَاهُ السَّيْرُ فِيهَا بِالسَّفَرِ لِلتِّجَارَةِ أَوِ الْجِهَادِ، وَأَصْلُهُ مِنَ الضَّرْبِ بِالْيَدِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِسْرَاعِ فِي السَّيْرِ فَإِنَّ مَنْ ضَرَبَ إِنْسَانًا كَانَتْ حَرَكَةُ يَدِهِ عِنْدَ ذَلِكَ الضَّرْبِ سَرِيعَةً، فَجُعِلَ الضَّرْبُ كِنَايَةً عَنِ الْإِسْرَاعِ فِي السَّيْرِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَمَعْنَى ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَيْ غَزَوْتُمْ وَسِرْتُمْ إِلَى الْجِهَادِ.

İkinci Mesele: Darb (الضَّرْبُ) kelimesinin anlamı, ticaret veya cihad için yeryüzünde seyahat ederek yürümektir. Aslı el ile vurmaktan gelir ve hızlı yürümeden kinayedir. Çünkü bir kimseye vuran kişinin o vuruş esnasında eli hızlı hareket eder; bu sebeple darb hızlı yürümeden kinaye kılınmıştır. Zeccâc şöyle demiştir: { ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } ifadesinin anlamı, gazaya çıktınız ve cihad için yürüdünüz demektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السلم لَسْتَ مُؤْمِنًا.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السلم لَسْتَ مُؤْمِنًا } “Size boyun eğip teslim olana “Sen mümin değilsin” demeyin.”

أَرَادَ الِانْقِيَادَ وَالِاسْتِسْلَامَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ [النَّحْلِ: ٨٧] أَيِ اسْتَسْلَمُوا لِلْأَمْرِ، وَمَنْ قَرَأَ السَّلامَ بِالْأَلِفِ فَلَهُ مَعْنَيَانِ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ السَّلَامَ الَّذِي يَكُونُ هُوَ تَحِيَّةَ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ لَا تَقُولُوا لِمَنْ حَيَّاكُمْ بِهَذِهِ التَّحِيَّةِ إِنَّهُ إِنَّمَا قَالَهَا تَعَوُّذًا فَتُقْدِمُوا عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ لِتَأْخُذُوا/ مَالَهُ وَلَكِنْ كُفُّوا وَاقْبَلُوا مِنْهُ مَا أَظْهَرَهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لَا تَقُولُوا لِمَنِ اعْتَزَلَكُمْ وَلَمْ يُقَاتِلْكُمْ لَسْتَ مُؤْمِنًا، وَأَصْلُ هَذَا مِنَ السَّلَامَةِ لِأَنَّ الْمُعْتَزِلَ طَالِبٌ لِلسَّلَامَةِ. قَالَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ: قُرِئَ مُؤْمَنًا بِفَتْحِ الْمِيمِ مِنْ آمَنَهُ أَيْ لَا نُؤَمِّنُكَ.

Bununla Müslümanlara boyun eğmeyi ve teslim olmayı kastetmiştir. Yüce Allah'ın: { وَأَلْقَوْا إِلَى اللَّهِ يَوْمَئِذٍ السَّلَمَ } “O gün Allah'a teslim olurlar” [en-Nahl 87] ayeti de bu kabildendir; yani emre teslim oldular demektir. Elif ile { السَّلامَ } şeklinde okuyan kimseye göre ise bunun iki anlamı vardır: Birincisi: Maksadın Müslümanların selamlaşması olan selam olmasıdır. Yani size bu selamla selam veren kimseye “Bunu sadece korunmak için söyledi” deyip malını almak maksadıyla üzerine kılıçla yürümeyin; bilakis [ondan] el çekin ve açığa vurduğu şeyi kabul edin. İkincisi ise anlamın şöyle olmasıdır: Sizden geri duran ve sizinle savaşmayan kimseye “Sen mümin değilsin” demeyin. Bunun aslı selamet kelimesindendir; çünkü [savaştan] geri duran kimse selamet talep etmektedir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Mim harfinin fethasıyla { مُؤْمَنًا } şeklinde de okunmuştur ki bu âmenehu (ona güvence verdi) fiilindendir; yani “Biz sana güvence vermeyiz” [demektir].

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ رِوَايَاتٌ:

Üçüncü Mesele: Bu ayetin iniş sebebi hakkında rivayetler vardır:

الرِّوَايَةُ الْأُولَى: أَنَّ

Birinci Rivayet:

مِرْدَاسَ بْنَ نَهِيكٍ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ فَدَكَ أَسْلَمَ وَلَمْ يُسْلِمْ مِنْ قَوْمِهِ غَيْرُهُ، فَذَهَبَتْ سَرِيَّةُ الرَّسُولِ ﷺ إِلَى قَوْمِهِ وَأَمِيرُهُمْ غَالِبُ بْنُ فَضَالَةَ، فَهَرَبَ الْقَوْمُ وَبَقِيَ مِرْدَاسٌ لِثِقَتِهِ بِإِسْلَامِهِ، فَلَمَّا رَأَى الْخَيْلَ أَلْجَأَ غَنَمَهُ إِلَى عَاقُولٍ مِنَ الْجَبَلِ، فَلَمَّا تَلَاحَقُوا وَكَبَّرُوا كَبَّرَ وَنَزَلَ، وَقَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلَهُ أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَسَاقَ غَنَمَهُ، فَأَخْبَرُوا رَسُولَ اللَّه ﷺ فَوَجِدَ وَجْدًا شَدِيدًا وَقَالَ: قَتَلْتُمُوهُ إِرَادَةَ مَا

Fedek halkından Mirdâs b. Nehik adında bir adam Müslüman olmuştu ve kavminden ondan başka kimse Müslüman olmamıştı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyesi başlarında Gâlib b. Fedâle komutasında onun kavmine gitti. Kavim kaçtı; Mirdâs ise Müslümanlığına güvendiği için kaldı. Atlıları görünce koyunlarını dağın sarp bir yerine sığındırdı. [Müslümanlar] ona ulaşıp tekbir getirince o da tekbir getirdi, aşağı indi ve: “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh, es-selâmü aleyküm” dedi. Fakat Üsâme b. Zeyd onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü. Durumu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e haber verdiklerinde çok üzüldü ve şöyle buyurdu: “Siz onu yanındakileri

مَعَهُ، ثُمَّ قَرَأَ الْآيَةَ عَلَى أُسَامَةَ، فَقَالَ أُسَامَةُ يَا رَسُولَ اللَّه اسْتَغْفِرْ لِي، فَقَالَ: فَكَيْفَ وَقَدْ تَلَا لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه! قَالَ أُسَامَةُ فَمَا زَالَ يُعِيدُهَا حَتَّى وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَسْلَمْتُ إِلَّا يَوْمَئِذٍ، ثُمَّ اسْتَغْفَرَ لِي وَقَالَ: أَعْتِقْ رَقَبَةً.

istemek için öldürdünüz!” Sonra bu ayeti Üsâme'ye okudu. Üsâme: “Ey Allah'ın Resûlü, benim için mağfiret dile” deyince Resûlullah: “Lâ ilâhe illallâh demişken bu nasıl olur!” buyurdu. Üsâme şöyle dedi: Resûlullah bunu o kadar çok tekrarladı ki keşke ancak o gün Müslüman olmuş olsaydım diye temenni ettim. Sonra benim için istiğfarda bulundu ve: “Bir köle azat et” buyurdu.

الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ

İkinci Rivayet:

الْقَاتِلَ مُحَلِّمُ بْنُ جَثَّامَةَ لَقِيَهُ عَامِرُ بْنُ الْأَضْبَطِ فَحَيَّاهُ بِتَحِيَّةِ الْإِسْلَامِ، وَكَانَتْ بَيْنَ مُحَلِّمٍ وَبَيْنَهُ إِحْنَةٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَرَمَاهُ بِسَهْمٍ فَقَتَلَهُ، فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَقَالَ: «لَا غَفَرَ اللَّه لَكَ» فَمَا مَضَتْ بِهِ سَبْعَةُ أَيَّامٍ حَتَّى مَاتَ فَدَفَنُوهُ فَلَفَظَتْهُ الْأَرْضُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «إِنَّ الْأَرْضَ لَتَقْبَلُ مَنْ هُوَ شَرٌّ مِنْهُ وَلَكِنَّ اللَّه أَرَادَ أَنْ يُرِيَكُمْ عِظَمَ الذَّنَبِ عِنْدَهُ» ثُمَّ أَمَرَ أَنْ تُلْقَى عَلَيْهِ الْحِجَارَةُ.

Katil Muhallim b. Cessâme idi. Âmir b. Azbat onunla karşılaşınca onu İslam selamı ile selamladı. Muhallim ile onun arasında cahiliye döneminden kalma bir kin vardı; bu yüzden ona bir ok atıp onu öldürdü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem öfkelendi ve: “Allah seni bağışlamasın!” buyurdu. Aradan yedi gün geçmeden Muhallim öldü. Onu defnettiler fakat toprak onu üç defa dışarı attı. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: “Toprak şüphesiz ondan daha kötü olanları da kabul eder; fakat Allah günahın kendi katındaki büyüklüğünü size göstermek istedi” buyurdu. Sonra üzerine taş yığılmasını emretti.

الرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ

Üçüncü Rivayet:

الْمِقْدَادَ بْنَ الْأَسْوَدِ قَدْ وَقَعَتْ لَهُ مِثْلَ وَاقِعَةِ أُسَامَةَ قَالَ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه أَرَأَيْتَ إِنْ لَقِيتُ رَجُلًا مِنَ الْكُفَّارِ فَقَاتَلَنِي فَضَرَبَ إِحْدَى يَدَيَّ بِالسَّيْفِ ثُمَّ لَاذَ بِشَجَرَةٍ، فَقَالَ أَسْلَمْتُ للَّه تَعَالَى أَفَأَقْتُلُهُ يَا رَسُولَ اللَّه بَعْدَ ذَلِكَ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّه لَا تَقْتُلْهُ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّهُ قَطَعَ يَدِي، فَقَالَ ﵊ «لَا تَقْتُلْهُ فَإِنْ قَتَلْتَهُ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَتِكَ بَعْدَ أَنْ تَقْتُلَهُ وَأَنْتَ بِمَنْزِلَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ كَلِمَتَهُ الَّتِي قَالَ»

Mikdâd b. el-Esved'in başına da Üsâme'ninkine benzer bir olay gelmişti. Mikdâd şöyle demiştir: “Ey Allah'ın Resûlü, ne dersin; kâfirlerden bir adamla karşılaşsam, benimle savaşsa ve kılıçla bir elimi kesse, sonra da bir ağacın arkasına sığınıp 'Allah Teâlâ için Müslüman oldum' dese; bundan sonra onu öldürebilir miyim ey Allah'ın Resûlü?” dedim. Resûlullah: “Onu öldürme” buyurdu. Ben: “Ey Allah'ın Resûlü, o benim elimi kesti!” dedim. Aleyhisselâm şöyle buyurdu: “Onu öldürme. Eğer onu öldürürsen o, sen onu öldürmeden önceki senin konumunda olur; sen de onun o söylediği sözü söylemeden önceki konumunda olursun.”

وَعَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّه ﷺ: «إِذَا أَشْرَعَ أَحَدُكُمُ الرُّمْحَ إِلَى الرَّجُلِ فَإِنْ كَانَ سِنَانُهُ عِنْدَ نُقْرَةِ نَحْرِهِ فَقَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه فَلْيَرْفَعْ عَنْهُ الرُّمْحَ»

Ebû Ubeyde'den nakledildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Biriniz mızrağını adama doğrulttuğunda mızrağın ucu adamın boyun çukuruna değmiş olsa bile 'Lâ ilâhe illallâh' derse mızrağını ondan çeksin.”

قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَلَا مُنَافَاةَ بَيْنَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ فَلَعَلَّهَا نَزَلَتْ عِنْدَ وُقُوعِهَا بِأَسْرِهَا، فَكَانَ كُلُّ فَرِيقٍ يَظُنُّ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي وَاقِعَتِهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bu rivayetler arasında bir çelişki yoktur; muhtemelen ayet bu olayların tamamı vuku bulduğunda inmiştir ve her grup ayetin kendi olayı hakkında indiğini zannetmiştir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ تَوْبَةَ الزِّنْدِيقِ هَلْ تُقْبَلُ أَمْ لَا؟ فَالْفُقَهَاءُ قَبِلُوهَا وَاحْتَجُّوا عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ:

Dördüncü Mesele: Zındığın tövbesinin kabul edilip edilmeyeceği konusunda ihtilaf etmişlerdir. Fakihler tövbesini kabul etmiş ve buna birkaç vecihle delil getirmişlerdir:

الْأَوَّلُ: هَذِهِ الْآيَةُ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُفَرِّقْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيْنَ الزِّنْدِيقِ وَبَيْنَ غَيْرِهِ بَلْ أَوْجَبَ/ ذَلِكَ فِي الْكُلِّ.

Birincisi: Bu ayettir; çünkü Allah Teâlâ bu ayette zındık ile başkası arasında bir ayrım yapmamış, bilakis bunu herkes için gerekli kılmıştır.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ [الْأَنْفَالِ: ٣٨] وَهُوَ عَامٌّ فِي جَمِيعِ أَصْنَافِ الْكَفَرَةِ.

İkinci Delil: Yüce Allah'ın: { قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ مَا قَدْ سَلَفَ } “İnkâr edenlere de ki: Eğer vazgeçerlerse geçmişte yaptıkları bağışlanır” [el-Enfâl 38] kavlidir. Bu ayet bütün kâfir sınıfları hakkında geneldir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ الزِّنْدِيقَ لَا شَكَّ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِالتَّوْبَةِ، وَالتَّوْبَةُ مَقْبُولَةٌ عَلَى الْإِطْلَاقِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ [الشُّورَى: ٢٥] وَهَذَا عَامٌّ فِي جَمِيعِ الذُّنُوبِ وَفِي جَمِيعِ أَصْنَافِ الْخَلْقِ.

Üçüncü Delil: Zındığın tövbe etmekle emrolunduğunda şüphe yoktur. Tövbe ise Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ } “Kullarından tövbeyi kabul eden O'dur” [eş-Şûrâ 25] kavli gereğince mutlak olarak makbuldür. Bu da bütün günahlar ve bütün yaratılmış sınıfları hakkında geneldir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: إِسْلَامُ الصَّبِيِّ صَحِيحٌ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لَا يَصِحُّ. قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى صِحَّةِ إِسْلَامِ الصَّبِيِّ لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً عَامٌّ فِي حَقِّ الصَّبِيِّ، وَفِي حَقِّ الْبَالِغِ. قَالَ الشَّافِعِيُّ: لَوْ صَحَّ الْإِسْلَامُ مِنْهُ لَوَجَبَ، لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَجِبْ لَكَانَ ذَلِكَ إِذْنًا فِي الْكُفْرِ، وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، لَكِنَّهُ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَيْهِ

Beşinci Mesele: Çocuğun Müslüman olması Ebû Hanîfe'ye göre geçerlidir; Şâfiî ise geçerli olmadığını söylemiştir. Ebû Hanîfe, bu ayetin çocuğun Müslüman olmasının geçerliliğine delalet ettiğini söylemiştir; çünkü: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene 'Sen mümin değilsin' demeyin” kavli hem çocuk hem de ergen hakkında geneldir. Şâfiî ise şöyle demiştir: Eğer ondan İslam geçerli olsaydı vacip olurdu; çünkü vacip olmasaydı bu küfre izin vermek olurdu ki bu da caiz değildir. Oysa ona vacip değildir,

لِقَوْلِهِ ﵊: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ» الْحَدِيثَ،

çünkü Aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: Ergen oluncaya kadar çocuktan...” hadisin devamı.

واللَّه أَعْلَمُ.

En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ: لَوْ قَالَ الْيَهُودِيُّ أَوِ النَّصْرَانِيُّ: أَنَا مُؤْمِنٌ أَوْ قَالَ أَنَا مُسْلِمٌ لَا يُحْكَمُ بِهَذَا الْقَدْرِ بِإِسْلَامِهِ، لِأَنَّ مَذْهَبَهُ أَنَّ الَّذِي هُوَ عَلَيْهِ هُوَ الْإِسْلَامُ وَهُوَ الْإِيمَانُ، وَلَوْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّه، فَعِنْدَ قَوْمٍ لَا يُحْكَمُ بِإِسْلَامِهِ، لِأَنَّ فِيهِمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّهُ رَسُولُ اللَّه إِلَى الْعَرَبِ لَا إِلَى الْكُلِّ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ: إِنَّ مُحَمَّدًا الَّذِي هُوَ الرَّسُولُ الْحَقُّ بَعْدُ مَا جَاءَ وَسَيَجِيءُ بَعْدَ ذَلِكَ، بَلْ لَا بُدَّ وَأَنْ يَعْتَرِفَ بِأَنَّ الدِّينَ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ بَاطِلٌ وَأَنَّ الدِّينَ الْمَوْجُودَ فِيمَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ هو الحق واللَّه أعلم.

Altıncı Mesele: Fakihlerin çoğu şöyle demiştir: Yahudi veya Hristiyan bir kimse “Ben müminim” veya “Ben Müslümanım” dese, sadece bu sözüyle onun Müslüman olduğuna hükmedilmez. Çünkü onun inancına göre kendi bulunduğu durum İslam ve imandır. Şayet “Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh” dese, bir topluluğa göre yine Müslüman olduğuna hükmedilmez. Zira onlardan bazıları: “O, herkesin değil sadece Arapların peygamberidir” der; bazıları da: “Hak peygamber olan Muhammed henüz gelmemiştir, bundan sonra gelecektir” der. Bilakis daha önce bulunduğu dinin batıl olduğunu ve Müslümanlar arasındaki mevcut dinin hak olduğunu ikrar etmesi zorunludur. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: جَمِيعُ مَتَاعِ الدُّنْيَا عَرَضٌ

Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Dünya hayatının geçici menfaatini arzuluyorsunuz; oysa Allah katında pek çok ganimetler vardır.” Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Dünya metaının tamamı, ra harfinin fethasıyla arad (عَرَضٌ)dır.

بِفَتْحِ الرَّاءِ، يُقَالُ: إِنَّ الدُّنْيَا عَرَضٌ حَاضِرٌ يَأْخُذُ مِنْهَا الْبَرُّ وَالْفَاجِرُ، وَالْعَرْضُ بِسُكُونِ الرَّاءِ مَا سِوَى الدَّرَاهِمِ وَالدَّنَانِيرِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ مَتَاعُ الدُّنْيَا عَرَضًا لِأَنَّهُ عَارِضٌ زَائِلٌ غَيْرُ بَاقٍ وَمِنْهُ يُسَمِّي الْمُتَكَلِّمُونَ مَا خَالَفَ الْجَوْهَرَ مِنَ الْحَوَادِثِ عَرَضًا لِقِلَّةٍ لُبْثِهِ، فَقَوْلُهُ: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ يَعْنِي ثَوَابًا كَثِيرًا، فَنَبَّهَ تَعَالَى بِتَسْمِيَتِهِ عَرَضًا عَلَى كَوْنِهِ سَرِيعَ الْفَنَاءِ قَرِيبَ الِانْقِضَاءِ، وَبِقَوْلِهِ: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ عَلَى أَنَّ ثَوَابَ اللَّه مَوْصُوفٌ بِالدَّوَامِ وَالْبَقَاءِ كَمَا قال: وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ [مريم: ٧٦] .

Şöyle denir: Dünya hazır bir meta (عَرَضٌ)dır; ondan iyi de kötü de alır. Ra harfinin sükûnu ile arz (الْعَرْضُ) ise dirhem ve dinar dışındaki mallardır. Dünya metaına araz/arad denilmesinin sebebi, onun gelip geçici, zail ve kalıcı olmamasındandır. Kelamcılar da varlığını az sürdürmesinden ötürü cevherin dışındaki sonradan yaratılan durumlara (hâdisata) araz adını verirler. Dolayısıyla Yüce Allah'ın: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Allah katında pek çok ganimetler vardır” kavli, pek çok sevap demektir. Allah Teâlâ ona 'arad' adını vererek onun çabuk yok olacağına ve hızla sona ereceğine dikkat çekmiş; { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ } “Allah katında pek çok ganimetler vardır” buyurarak da: { وَالْباقِياتُ الصَّالِحاتُ خَيْرٌ عِنْدَ رَبِّكَ } “Kalıcı salih ameller ise Rabbinin katında daha hayırlıdır” [Meryem 76] buyurduğu gibi Allah'ın sevabının devamlılık ve beka ile vasıflandığına dikkat çekmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ وَهَذَا يَقْتَضِي تَشْبِيهَ هَؤُلَاءِ الْمُخَاطَبِينَ بِأُولَئِكَ الَّذِينَ أَلْقَوُا/ السَّلَمَ، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّ هَذَا التَّشْبِيهَ فِيمَ وَقَعَ، فَلِهَذَا ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ فِيهِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّكُمْ أَوَّلَ مَا دَخَلْتُمْ فِي الْإِسْلَامِ كَمَا سَمِعْتُ مِنْ أَفْوَاهِكُمْ كَلِمَةَ الشَّهَادَةِ حَقَنْتُ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ مِنْ غَيْرِ تَوْقِيفٍ ذَلِكَ عَلَى حُصُولِ الْعِلْمِ بِأَنَّ قَلْبَكُمْ مُوَافِقٌ لِمَا فِي لِسَانِكُمْ، فَعَلَيْكُمْ بِأَنْ تَفْعَلُوا بِالدَّاخِلِينَ فِي الْإِسْلَامِ كَمَا فُعِلَ بِكُمْ، وَأَنْ تَعْتَبِرُوا ظَاهِرَ الْقَوْلِ، وَأَنْ لَا تَقُولُوا إِنَّ إِقْدَامَهُمْ عَلَى التَّكَلُّمِ بِهَذِهِ الْكَلِمَةِ لِأَجْلِ الْخَوْفِ مِنَ السَّيْفِ، هَذَا هُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ، وَفِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا: مَا كَانَ إِيمَانُنَا مِثْلَ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ، لِأَنَّا آمَنَّا عَنِ الطَّوَاعِيَةِ وَالِاخْتِيَارِ، وَهَؤُلَاءِ أَظْهَرُوا الْإِيمَانَ تَحْتَ ظِلَالِ السُّيُوفِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُ تَشْبِيهُ أَحَدِهِمَا بِالْآخَرِ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Önceden siz de böyleydiniz.” Bu ifade, kendilerine hitap edilen bu kimselerin boyun eğip teslim olan o kimselere benzetilmesini iktiza eder; fakat bu benzetmenin hangi hususta gerçekleştiğine dair bir açıklama içermez. Bu sebeple müfessirler bu hususta birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Maksat şudur: Siz İslam'a ilk girdiğinizde, kalbinizin dilinizdeki söze uygun olduğuna dair kesin bir bilgi oluşmasına bağlı kılmaksızın ağzınızdan şehadet kelimesini işittiğim anda kanınızı ve mallarınızı koruma altına aldım. Öyleyse siz de İslam'a girenlere size yapıldığı gibi muamele etmeli, zahir söze itibar etmeli ve onların bu kelimeyi kılıç korkusundan dolayı söylediklerini iddia etmemelisiniz. Müfessirlerin çoğunun tercih ettiği görüş budur. Ancak bunda bir müşkillik vardır; zira onların: “Bizim imanımız bunların imanı gibi değildi; çünkü biz gönüllü olarak ve kendi irademizle iman ettik, bunlar ise kılıçların gölgesi altında imanı açığa vurdular; dolayısıyla biri diğerine nasıl benzetilebilir?” deme hakları vardır.

الْوَجْهُ الثَّانِي: قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: الْمُرَادُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تُخْفُونَ إِيمَانَكُمْ عَنْ قَوْمِكُمْ كَمَا أَخْفَى هَذَا الدَّاعِي إِيمَانَهُ عَنْ قَوْمِهِ، ثُمَّ مَنَّ اللَّه عَلَيْكُمْ بِإِعْزَازِكُمْ حَتَّى أَظْهَرْتُمْ دِينَكُمْ، فَأَنْتُمْ عَامِلُوهُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ، وَهَذَا أَيْضًا فِيهِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ إِخْفَاءَ الْإِيمَانِ مَا كَانَ عَامًّا فِيهِمْ. الثَّالِثُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: الْمُرَادُ كَذَلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قِبْلِ الْهِجْرَةِ حِينَ كُنْتُمْ فِيمَا بَيْنَ الْكُفَّارِ تَأْمَنُونَ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّه بِكَلِمَةِ «لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه» فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ مِثْلَ ذَلِكَ، وَهَذَا يَتَوَجَّهُ عَلَيْهِ الْإِشْكَالُ الْأَوَّلُ، وَالْأَقْرَبُ عِنْدِي أَنْ يُقَالَ: إِنَّ مَنْ يَنْتَقِلُ مِنْ دِينٍ إِلَى دِينٍ فَفِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَحْدُثُ مَيْلٌ قَلِيلٌ بِسَبَبٍ ضَعِيفٍ، ثُمَّ لا يزال ذلك الميل يتأكد ويتوقى إِلَى أَنْ يَكْمُلَ وَيَسْتَحْكِمَ وَيَحْصُلَ الِانْتِقَالُ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ:

İkinci Vecih: Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: Maksat şudur: Bu davetçi imanını kavminden gizlediği gibi, siz de önceden imanınızı kavminizden gizliyordunuz. Sonra Allah dininizi açığa vuruncaya kadar sizi aziz kılarak size lütufta bulundu; öyleyse siz de onlara böyle muamele edin. Bunda da bir müşkillik vardır; çünkü imanı gizlemek onların hepsinde genel bir durum değildi. Üçüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Maksat şudur: Hicretten önce siz kâfirlerin arasındayken Resûlullah'ın ashabından “Lâ ilâhe illallâh” kelimesiyle güvende oluyordunuz; öyleyse siz de onlardan böylesini kabul edin. Buna da birinci müşkillik yönelir. Bana göre en uygun açıklama şudur: Bir dinden başka bir dine geçen kimsede, ilk başta zayıf bir sebepten ötürü az bir meyil meydana gelir; sonra bu meyil tam ve muhkem hale gelip din değiştirme gerçekleşinceye kadar giderek kuvvetlenir ve pekişir. Sanki onlara şöyle denilmiştir:

كُنْتُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ إِنَّمَا حَدَثَ فِيكُمْ مَيْلٌ ضَعِيفٌ بِأَسْبَابٍ ضَعِيفَةٍ إِلَى الْإِسْلَامِ، ثُمَّ مَنَّ اللَّه عَلَيْكُمْ بِالْإِسْلَامِ بِتَقْوِيَةِ ذَلِكَ الْمَيْلِ وَتَأْكِيدِ النَّفْرَةِ عَنِ الْكُفْرِ، فَكَذَلِكَ هَؤُلَاءِ كَمَا حَدَثَ فِيهِمْ مَيْلٌ ضَعِيفٌ إِلَى الْإِسْلَامِ بِسَبَبِ هَذَا الْخَوْفِ فَاقْبَلُوا مِنْهُمْ هَذَا الْإِيمَانَ، فَإِنَّ اللَّه تَعَالَى يُؤَكِّدُ حَلَاوَةَ الْإِيمَانِ فِي قُلُوبِهِمْ وَيُقَوِّي تِلْكَ الرَّغْبَةَ فِي صُدُورِهِمْ، فهذا ما عندي فيه.

İlk başta sizde de İslam'a zayıf sebeplerle ancak zayıf bir meyil meydana gelmişti; sonra Allah o meyli kuvvetlendirip küfürden nefret etmeyi pekiştirerek size İslam'ı lütfetti. İşte bu korku sebebiyle içlerinde İslam'a zayıf bir meyil oluşan bu kimselerden de bu imanı kabul edin; çünkü Allah Teâlâ onların kalplerinde imanın tatlılığını pekiştirecek ve göğüslerindeki bu arzuyu kuvvetlendirecektir. Bu hususta benim kanaatim budur.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ وَفِيهِ احْتِمَالَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يَكُونَ هَذَا مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ: كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ يَعْنِي إِيمَانُكُمْ كَانَ مِثْلَ إِيمَانِهِمْ فِي أَنَّهُ إِنَّمَا عَرَفَ مِنْهُ مُجَرَّدَ الْقَوْلِ اللِّسَانِيِّ دُونَ مَا فِي الْقَلْبِ، أَوْ فِي أَنَّهُ كَانَ فِي ابْتِدَاءِ الْأَمْرِ حَاصِلًا بِسَبَبٍ ضَعِيفٍ، ثُمَّ مَنَّ اللَّه عَلَيْكُمْ حَيْثُ قَوَّى نُورَ الْإِيمَانِ فِي قُلُوبِكُمْ وَأَعَانَكُمْ عَلَى الْعَمَلِ بِهِ وَالْمَحَبَّةِ لَهُ. وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ هَذَا مُنْقَطِعًا عَنْ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَيَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِمَا قَبْلَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا قَتَلُوا مَنْ تَكَلَّمَ بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنْ هَذَا الْفِعْلِ وَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ مِنَ الْعَظَائِمِ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ أَيْ مَنَّ عَلَيْكُمْ بِأَنْ/ قَبِلَ تَوْبَتَكُمْ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ الْمُنْكَرِ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } “Derken Allah size lütufta bulundu.” Bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Bunun { كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Önceden siz de böyleydiniz” kavline bağlı olmasıdır; yani sizin imanınız da kalpteki değil yalnızca dildeki ifadenin bilinmesi yönüyle veya ilk başlangıçta zayıf bir sebeple hasıl olması yönüyle onların imanı gibiydi. Sonra Allah kalplerinizde imanın nurunu kuvvetlendirerek, onunla amel etmeye ve onu sevmeye sizi muvaffak kılarak size lütufta bulundu. İkincisi: Bunun bu kısımdan kopuk olup öncesine bağlı olmasıdır. Şöyle ki; o topluluk “Lâ ilâhe illallâh” diyeni öldürünce, Allah Teâlâ onları bu fiilden nehyetmiş ve bunun büyük günahlardan olduğunu açıklamış, ardından da { فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْكُمْ } buyurmuştur; yani o çirkin fiilden dolayı tövbenizi kabul etmek suretiyle size lütufta bulundu demektir.

ثُمَّ أَعَادَ الْأَمْرَ بِالتَّبْيِينِ فَقَالَ: فَتَبَيَّنُوا وَإِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالتَّبْيِينِ تَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي التَّحْذِيرِ عَنْ ذَلِكَ الْفِعْلِ.

Sonra [durumu] açıklığa kavuşturma emrini tekrarlayarak: { فَتَبَيَّنُوا } “İyice araştırıp anlayın” buyurmuştur. Tebyîn emrinin tekrarlanması, o fiilden sakındırmanın son derece kuvvetli olduğunu gösterir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً وَالْمُرَادُ مِنْهُ الوعيد والزجر عن الإظهار بخلاف الإضمار.

Sonra Yüce Allah: { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } “Şüphesiz Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” buyurmuştur. Bundan maksat, tehdit ve için zıddını dışa vurmaktan sakındırmaktır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٥ الى ٩٦]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 95-96]

لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٩٦)

{ لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَكُلاًّ وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً (٩٥) دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz. Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara derece bakımından üstün kılmıştır. Bununla beraber Allah her birine güzelliği (cenneti) vaad etmiştir. Allah, cihad edenleri oturanlara büyük bir ecirle üstün kılmıştır: (95) Kendinden dereceler, bir bağışlama ve bir rahmet... Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.” (96)

اعْلَمْ أَنَّ فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَغَّبَ فِي الْجِهَادِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِبَيَانِ أَحْكَامِ الْجِهَادِ. فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ مِنْ أَحْكَامِ الْجِهَادِ: تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ عَنْ قَتْلِ الْمُسْلِمِينَ، وَبَيَانُ الْحَالِ فِي قَتْلِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ كَيْفَ، وَعَلَى سَبِيلِ الْعَمْدِ كَيْفَ، وَعَلَى سَبِيلِ تَأْوِيلِ الْخَطَأِ كَيْفَ، فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ الْحُكْمَ أَتْبَعَهُ بِحُكْمٍ آخَرَ وَهُوَ بَيَانُ فَضْلِ الْمُجَاهِدِ عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ هَذِهِ الْآيَةُ.

Bil ki ayetlerin tertip tarzında birkaç vecih vardır: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ cihada teşvik edince, ardından cihadın hükümlerinin beyanını getirmiştir. Cihad hükümlerinin birinci türü: Müslümanları Müslümanları öldürmekten sakındırmak; hataen öldürme durumunun nasıl olduğunu, kasten öldürme durumunun nasıl olduğunu ve hatalı bir tevil ile öldürme durumunun nasıl olduğunu beyan etmektir. Bu hükmü zikredince ardından başka bir hüküm getirmiştir ki o da mücahidin başkasına olan üstünlüğünün beyanıdır; işte bu ayet odur.

الْوَجْهُ الثَّانِي: لَمَّا عَاتَبَهُمُ اللَّه تَعَالَى عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُمْ مِنْ قَتْلِ مَنْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةِ الشَّهَادَةِ، فَلَعَلَّهُ يَقَعُ فِي قَلْبِهِمْ أَنَّ الْأَوْلَى الِاحْتِرَازُ عَنِ الْجِهَادِ لِئَلَّا يَقَعَ بِسَبَبِهِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَحْذُورِ، فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فِي عَقِيبِهِ هَذِهِ الْآيَةَ وَبَيَّنَ فِيهَا فَضْلَ الْمُجَاهِدِ عَلَى غَيْرِهِ إِزَالَةً لِهَذِهِ الشُّبْهَةِ.

İkinci Vecih: Allah Teâlâ şehadet kelimesini söyleyen kimseyi öldürmelerinden ötürü onları azarlayınca, böyle bir sakıncalı duruma düşmemek için cihaddan kaçınmanın daha evla olduğu kalplerine gelebilirdi. Bu yüzden Allah Teâlâ bu şüpheyi gidermek üzere hemen ardından bu ayeti zikretmiş ve içinde mücahidin başkasına olan üstünlüğünü beyan etmiştir.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا عَاتَبَهُمْ عَلَى مَا صَدَرَ مِنْهُمْ مِنْ قَتْلِ مَنْ تَكَلَّمَ بِالشَّهَادَةِ ذَكَرَ عَقِيبَهُ فَضِيلَةَ الْجِهَادِ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَنْ أَتَى بِالْجِهَادِ فَقَدْ فَازَ بِهَذِهِ الدَّرَجَةِ الْعَظِيمَةِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى، فَلْيَحْتَرِزْ/ صَاحِبُهَا مِنْ تِلْكَ الْهَفْوَةِ لِئَلَّا يُخِلَّ مَنْصِبَهُ الْعَظِيمَ فِي الدين بسبب هذه الهفوة، واللَّه أعلم [في قَوْلُهُ تَعَالَى لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Üçüncü Vecih: Allah Teâlâ şehadeti getiren kimseyi öldürmelerinden ötürü onları azarlayınca, hemen ardından cihadın faziletini zikretmiştir. Sanki şöyle denilmiştir: Cihad eden kimse, Allah Teâlâ katında bu büyük dereceye ulaşmıştır; dolayısıyla bu mertebe sahibi kimse, dindeki bu yüce makamını böyle bir kusur sebebiyle zedelememek için o hatadan sakınsın. En doğrusunu Allah bilir. [Yüce Allah'ın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler bir olmaz” kavli hakkında] Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قُرِئَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ فِي غَيْرُ فَالرَّفْعُ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } ifadesi gayru kelimesinde üç hareke ile de okunmuştur. Merfû okunuş şu ifadenin sıfatıdır:

الْقاعِدُونَ وَالْمَعْنَى لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الْمُغَايِرُونَ لِأُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجَاهِدُونَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ [النُّورِ: ٣١] وَذَكَرْنَا جَوَازَ أَنْ يَكُونَ (غَيْرِ) صِفَةَ الْمَعْرِفَةِ فِي قَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ [الْفَاتِحَةِ: ٧] قَالَ الزَّجَّاجُ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ رَفْعًا عَلَى جِهَةِ الِاسْتِثْنَاءِ، وَالْمَعْنَى لا يستوي القاعدون والمجهدون إِلَّا أُولِي الضَّرَرِ فَإِنَّهُمْ يُسَاوُونَ الْمُجَاهِدِينَ، أَيِ الَّذِينَ أَقْعَدَهُمْ عَنِ الْجِهَادِ الضَّرَرُ، وَالْكَلَامُ فِي رَفْعِ الْمُسْتَثْنَى بَعْدَ النَّفْيِ قَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ فَفِيهَا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مِنَ الْقَاعِدِينَ، وَالْمَعْنَى لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ إِلَّا أُولِي الضَّرَرِ، وَهُوَ اخْتِيَارُ الْأَخْفَشِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ فِي حَالِ صِحَّتِهِمْ، وَالْمُجَاهِدُونَ، كَمَا تَقُولُ: جَاءَنِي زَيْدٌ غَيْرَ مَرِيضٍ، أَيْ جَاءَنِي زَيْدٌ صَحِيحًا، وَهَذَا قَوْلُ الزَّجَّاجِ وَالْفَرَّاءِ وَكَقَوْلِهِ: أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ [الْمَائِدَةِ: ١] وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ بِالْجَرِّ فَعَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يُجْعَلَ غَيْرُ صِفَةً لِلْمُؤْمِنِينَ، فَهَذَا بَيَانُ الْوُجُوهِ فِي هَذِهِ القراءات.

{ الْقاعِدُونَ } kelimesinin sıfatıdır; anlamı: Özür sahipleri dışındaki oturanlar ile mücahidler bir olmaz demektir. Bunun benzeri: { أَوِ التَّابِعِينَ غَيْرِ أُولِي الْإِرْبَةِ } “Yahut erkekliği kalmamış tâbiler” [en-Nûr 31] kavlidir. { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } [el-Fâtiha 7] kavlinde gayr kelimesinin marifenin sıfatı olmasının caiz olduğunu zikretmiştik. Zeccâc şöyle demiştir: { غَيْرُ } kelimesinin istisna cihetiyle merfû olması da caizdir; bu durumda anlam: Oturanlar ile mücahidler bir olmaz; ancak özür sahipleri müstesnadır, zira onlar mücahidlere eşittir; yani kendilerini cihaddan özürleri alıkoyan kimseler demektir. Nefiyden sonra müstesnanın merfû olması meselesi: { مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “İçlerinden pek azı müstesna, bunu yapmazlardı” [en-Nisâ 66] kavlinde geçmişti. Mansûb okunuşa gelince, bunda iki vecih vardır: Birincisi: { الْقَاعِدِينَ } kelimesinden istisna olmasıdır; anlam: Özür sahipleri dışındaki oturanlar bir olmaz demektir ki bu Ahfeş'in tercihidir. İkincisi: Hâl olarak mansûb olmasıdır; anlam: Sağlıklı hallerindeki oturanlar ile mücahidler bir olmaz demektir. Nitekim: “Zeyd bana hasta olmayarak (yani sağlıklı olarak) geldi” dersin. Bu, Zeccâc ve Ferrâ'nın görüşüdür ve: { أُحِلَّتْ لَكُمْ بَهِيمَةُ الْأَنْعامِ إِلَّا مَا يُتْلى عَلَيْكُمْ غَيْرَ مُحِلِّي الصَّيْدِ } “İhramlı iken avı helal saymaksızın...” [el-Mâide 1] kavli gibidir. Mecrûr okunuşa gelince, bu da { غَيْرِ } kelimesinin { الْمُؤْمِنِينَ } kelimesine sıfat kılınması takdirine göredir. İşte bu kıraatlerdeki vecihlerin beyanı böyledir.

ثم هاهنا بَحْثٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ الْأَخْفَشَ قَالَ: الْقِرَاءَةُ بِالنَّصْبِ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِثْنَاءِ أَوْلَى لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْهُ اسْتِثْنَاءُ قَوْمٍ لَمْ يَقْدِرُوا عَلَى الْخُرُوجِ.

Burada bir başka inceleme daha vardır: Ahfeş şöyle demiştir: İstisna yoluyla mansûb kıraat daha evladır; çünkü bundan maksat, sefere çıkmaya güç yetiremeyen bir topluluğu istisna etmektir.

رُوِيَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى فَضِيلَةَ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ جَاءَ قَوْمٌ مِنْ أُولِي الضَّرَرِ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: حَالَتُنَا كَمَا تَرَى، وَنَحْنُ نَشْتَهِي الْجِهَادَ، فَهَلْ لَنَا مِنْ طَرِيقٍ؟ فَنَزَلَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ

Tefsirde rivayet edildiğine göre, Allah Teâlâ mücahidlerin oturanlara olan üstünlüğünü zikredince, özür sahiplerinden bir topluluk gelip Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Durumumuz gördüğün gibidir ve biz cihadı arzuluyoruz; bizim için bir yol var mıdır?” dediler. Bunun üzerine: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “Özür sahibi olmayanlar” ayeti indi

فَاسْتَثْنَاهُمُ اللَّه تَعَالَى مِنْ جُمْلَةِ الْقَاعِدِينَ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ أَوْلَى لِأَنَّ الأصل في

ve Allah Teâlâ onları oturanlar zümresinden istisna etti. Başkaları ise şöyle demiştir: Merfû kıraat daha evladır; çünkü

كَلِمَةِ (غَيْرُ) أَنْ تَكُونَ صِفَةً، ثُمَّ إِنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ صِفَةً فَالْمَقْصُودُ وَالْمَطْلُوبُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ حَاصِلٌ مِنْهَا، لِأَنَّهَا فِي كِلْتَا الْحَالَتَيْنِ أَخْرَجَتْ أُولِي الضَّرَرِ مِنْ تِلْكَ الْمَفْضُولِيَّةِ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلًا عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ وَكَانَ الأصل في كلمة (غير) أن تكون صفة كَانَتِ الْقِرَاءَةُ بِالرَّفْعِ أَوْلَى.

{ غَيْرُ } kelimesinde asıl olan sıfat olmasıdır. Ayrıca sıfat olsa bile istisnadan kastedilen ve arzu edilen şey yine ondan hasıl olmaktadır; çünkü her iki durumda da özür sahiplerini o faziletsiz kalma durumundan çıkarmıştır. Bu maksat her iki takdirde de hasıl olduğuna ve { غَيْرُ } kelimesinde asıl olan sıfat olmak olduğuna göre, merfû okuyuş daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الضَّرَرُ النُّقْصَانُ سَوَاءٌ كَانَ بِالْعَمَى أَوِ الْعَرَجِ أَوِ الْمَرَضِ، أَوْ كَانَ بِسَبَبِ عَدَمِ الْأُهْبَةِ.

İkinci Mesele: Zarar (الضَّرَرُ), ister körlük, topallık veya hastalık sebebiyle olsun, isterse savaş hazırlığının bulunmaması sebebiyle olsun noksanlık demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: حَاصِلُ الْآيَةِ: لَا يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ الْمُؤْمِنُونَ الْأَصِحَّاءُ وَالْمُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه، وَاخْتَلَفُوا فِي أَنَّ قَوْلَهُ: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ هَلْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْقَاعِدِينَ الْأَضِرَّاءَ يُسَاوُونَ الْمُجَاهِدِينَ أَمْ لَا؟ قَالَ بَعْضُهُمْ: إِنَّهُ لَا يَدُلُّ لِأَنَّا إِنْ حَمَلْنَا لَفْظَ (غَيْرُ) عَلَى الصِّفَةِ وَقُلْنَا التَّخْصِيصُ/ بِالصِّفَةِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ لَمْ يَلْزَمْ ذَلِكَ، وَإِنْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ وَقُلْنَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ لَيْسَ بِإِثْبَاتٍ لَمْ يَلْزَمْ أَيْضًا ذَلِكَ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ وَقُلْنَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ لَزِمَ الْقَوْلُ بِالْمُسَاوَاةِ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْمُسَاوَاةَ فِي حَقِّ الْأَضِرَّاءِ عِنْدَ مَنْ يَقُولُ بِهَا مَشْرُوطَةٌ بِشَرْطٍ آخَرَ ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى إِلَى قَوْلِهِ: إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ [التَّوْبَةِ: ٩١] .

Üçüncü Mesele: Ayetin özeti şudur: Sağlıklı olup da oturan müminler ile Allah yolunda cihad edenler bir olmaz. Âlimler, { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } kavlinin özür sahibi olup da oturan müminlerin mücahidlere eşit olduğuna delalet edip etmediği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları şöyle demiştir: Delalet etmez; çünkü şayet { غَيْرُ } lafzını sıfata hamledersek ve sıfatla tahsisin sıfat dışındakinden hükmü nefyetmeye delalet etmeyeceğini söylersek bu eşitlik gerekmez. Şayet onu istisnaya hamledersek ve nefiyden istisnanın ispat olmadığını söylersek yine bu gerekmez. Fakat onu istisnaya hamleder ve nefiyden istisnanın ispat olduğunu söylersek eşitlik görüşünü kabul etmek gerekir. Bil ki özür sahipleri hakkındaki bu eşitlik, buna kail olan kimseye göre Allah Teâlâ'nın Tevbe Suresi'nde zikrettiği başka bir şarta bağlıdır ki o da: { لَيْسَ عَلَى الضُّعَفاءِ وَلا عَلَى الْمَرْضى } ayetinden { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne sadakat gösterdikleri takdirde zayıflara da, hastalara da... bir sorumluluk yoktur” [et-Tevbe 91] kavline kadar olan kısımdır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْلَ بِهَذِهِ الْمُسَاوَاةِ غَيْرُ مُسْتَبْعَدٍ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ النَّقْلُ وَالْعَقْلُ، أَمَّا النَّقْلُ

Bil ki bu eşitliği söylemek uzak bir ihtimal değildir; nakil ve akıl buna delalet eder. Nakle gelince;

فَقَوْلُهُ ﵊ عِنْدَ انْصِرَافِهِ مِنْ بَعْضِ غَزَوَاتِهِ «لَقَدْ خَلَّفْتُمْ بِالْمَدِينَةِ أَقْوَامًا مَا سِرْتُمْ مَسِيرًا وَلَا قَطَعْتُمْ وَادِيًا إِلَّا كَانُوا مَعَكُمْ أُولَئِكَ أَقْوَامٌ حَبَسَهُمُ الْعُذْرُ»

Nitekim aleyhisselâm gazvelerinin bazısından dönerken şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Medine'de öyle kimseler bıraktınız ki, siz hangi yolda yürüdüyseniz ve hangi vadiyi aştıysanız onlar da mutlaka sizinle beraberdiler. Onlar mazeretin alıkoyduğu kimselerdir.»

وَقَالَ ﵊: «إِذَا مَرِضَ الْعَبْدُ قَالَ اللَّه ﷿ اكْتُبُوا لِعَبْدِي مَا كَانَ يَعْمَلُهُ فِي الصحة إلى أن يبرأ»

Ve aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: «Kul hastalandığı zaman Allah azze ve celle: “Kulum iyileşinceye kadar, sıhhatli iken işlemekte olduğu amelleri onun için yazın” buyurur.»

وذكر بعض المفسرون فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ [التِّينِ: ٥، ٦] أَنَّ مَنْ صَارَ هَرِمًا كَتَبَ اللَّه تَعَالَى لَهُ أَجْرَ مَا كَانَ يَعْمَلُهُ قَبْلَ هَرَمِهِ غَيْرَ مَنْقُوصٍ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا. وَذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ

Müfessirlerin bazıları, Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik. Ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna; onlar için kesintisiz bir mükafat vardır” [et-Tîn 5-6] kavlinin tefsirinde şunu zikretmişlerdir: İhtiyarlayan kimseye Allah Teâlâ, ihtiyarlığından önce yapmakta olduğu amellerin sevabını hiçbir eksilme olmaksızın yazar. Yine müfessirler,

قَوْلِهِ ﵊ «نِيَّةُ الْمُؤْمِنِ خَيْرٌ مِنْ عَمَلِهِ»

Onun aleyhisselâm: «Müminin niyeti amelinden hayırlıdır» hadisinin tefsirinde,

أَنَّ مَا يَنْوِيهِ الْمُؤْمِنُ مِنْ دَوَامِهِ عَلَى الْإِيمَانِ وَالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لَوْ بَقِيَ أَبَدًا خَيْرٌ لَهُ مِنْ عَمَلِهِ الَّذِي أَدْرَكَهُ فِي مُدَّةِ حَيَاتِهِ، وَأَمَّا الْمَعْقُولُ فَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ جَمِيعِ الطَّاعَاتِ وَالْعِبَادَاتِ اسْتِنَارَةُ الْقَلْبِ بِنُورِ مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى، فَإِنْ حَصَلَ الِاسْتِوَاءُ فِيهِ لِلْمُجَاهِدِ وَالْقَاعِدِ فَقَدْ حَصَلَ الِاسْتِوَاءُ فِي الثَّوَابِ، وَإِنْ كَانَ الْقَاعِدُ أَكْثَرَ حَظًّا مِنْ هَذَا الِاسْتِغْرَاقِ كَانَ هُوَ أَكْثَرَ ثَوَابًا.

müminin sonsuza dek yaşasa bile imanda ve salih amellerde devam etmeye yönelik niyetinin, ömrü boyunca gerçekleştirdiği amelinden kendisi için daha hayırlı olduğunu zikretmişlerdir. Akla gelince; bütün itaat ve ibadetlerin gayesi, kalbin Allah Teâlâ'nın marifet nuruyla aydınlanmasıdır. Şayet mücahid ile [özrü sebebiyle] oturan bu hususta eşit olurlarsa, sevapta da eşitlik hasıl olur; hatta oturan kimse bu kendini kaptırma (istiğrak) durumundan daha çok pay alıyorsa, onun sevabı daha fazla olur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ [التَّوْبَةِ: ١١١] فَقَدَّمَ ذِكْرَ النَّفْسِ عَلَى الْمَالِ، وَفِي الْآيَةِ الَّتِي نحن فيها وهي قوله: الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ قَدَّمَ ذِكْرَ الْمَالِ عَلَى النَّفْسِ، فَمَا السَّبَبُ فِيهِ؟

Dördüncü Mesele: Biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” [et-Tevbe 111] buyurarak canın zikrini maldan önce getirmiştir. Bahsettiğimiz ayette, yani: { الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ } “mallarıyla ve canlarıyla cihad edenler” kavlinde ise malın zikrini candan önce getirmiştir. Bunun sebebi nedir?

وَجَوَابُهُ: أَنَّ النَّفْسَ أَشْرَفُ مِنَ الْمَالِ، فَالْمُشْتَرِي قَدَّمَ ذِكْرَ النَّفْسِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الرَّغْبَةَ فِيهَا أَشَدُّ وَالْبَائِعُ أَخَّرَ ذِكْرَهَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْمُضَايَقَةَ فِيهَا أَشَدُّ، فَلَا يَرْضَى بِبَذْلِهَا إِلَّا فِي آخِرِ الْمَرَاتِبِ.

Bunun cevabı şudur: Can, maldan daha şereflidir. Dolayısıyla Müşteri [olan Allah], cana olan rağbetin ve değerin daha fazla olduğuna dikkat çekmek için canın zikrini öne almıştır; satıcı [olan kul] ise canda sıkıntı ve pazarlığın daha şiddetli olduğuna dikkat çekmek için onun zikrini sonraya bırakmıştır. Çünkü o, canını ancak mertebelerin en sonunda vermeye razı olur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْمُجَاهِدِينَ وَالْقَاعِدِينَ لَا يَسْتَوِيَانِ ثُمَّ إِنَّ عَدَمَ الِاسْتِوَاءِ يَحْتَمِلُ الزِّيَادَةَ وَيَحْتَمِلُ النُّقْصَانَ، لَا جَرَمَ كَشَفَ تَعَالَى عَنْهُ فَقَالَ: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً وَفِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ دَرَجَةً وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُحْذَفُ الْجَارُّ، وَالتَّقْدِيرُ بِدَرَجَةٍ فَلَمَّا حُذِفَ الْجَارُّ وُصِلَ الْفِعْلُ فَعَمِلَ الثَّانِي: قَوْلُهُ دَرَجَةً أَيْ فَضِيلَةً، وَالتَّقْدِيرُ: وَفَضَّلَ اللَّه الْمُجَاهِدِينَ فَضِيلَةً كَمَا يُقَالُ زَيْدٌ أَكْرَمَ عَمْرًا إِكْرَامًا

Bil ki Allah Teâlâ mücahidler ile oturanların eşit olmadığını beyan ettiğinde ve eşit olmama durumu hem fazlalık hem de eksiklik ihtimali taşıdığında, şüphesiz bunu açığa kavuşturup şöyle buyurmuştur: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَى الْقاعِدِينَ دَرَجَةً } “Allah, mallarıyla ve canlarıyla cihad edenleri oturanlara bir derece üstün kıldı.” { دَرَجَةً } kavlinin mansub olmasında birkaç vecih vardır: Birincisi: Harf-i cer hazfedilmiştir, takdiri ise "bir derece ile" (بِدَرَجَةٍ) şeklindedir; harf-i cer hazfedilince fiil doğrudan mef'ûle ulaşmış ve amel etmiştir. İkincisi: { دَرَجَةً } kavli "fazilet" (فَضِيلَةً) anlamındadır; takdiri: "Zeyd Amr'a tam bir ikramda bulundu" (زَيْدٌ أَكْرَمَ عَمْرًا إِكْرَامًا) denildiği gibi, "Allah mücahidleri bir üstünlükle üstün kıldı" (وَفَضَّلَ اللَّه الْمُجَاهِدِينَ فَضِيلَةً) şeklindedir.

والفائدة في التنكير التفخيم. الثَّالِثُ: قَوْلُهُ/ دَرَجَةً نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ.

Nekre yapılmasındaki fayda ise tazimdir (yüceltmedir). Üçüncüsü: { دَرَجَةً } kavli temyiz olarak mansub kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى أَيْ وَكُلًّا مِنَ الْقَاعِدِينَ وَالْمُجَاهِدِينَ فَقَدْ وَعَدَهُ اللَّه الْحُسْنَى قَالَ الْفُقَهَاءُ: وَفِيهِ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ فَرْضَ الْجِهَادِ عَلَى الْكِفَايَةِ، وَلَيْسَ عَلَى كُلِّ وَاحِدٍ بِعَيْنِهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَ الْقَاعِدِينَ الْحُسْنَى كَمَا وَعَدَ الْمُجَاهِدِينَ، وَلَوْ كَانَ الْجِهَادُ وَاجِبًا عَلَى التَّعْيِينِ لَمَا كَانَ الْقَاعِدُ أَهْلًا لِوَعْدِ اللَّه تَعَالَى إِيَّاهُ الْحُسْنَى.

Sonra: { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” buyurmuştur. Yani hem oturanlara hem de mücahidlere, her birine Allah en güzel olanı vadetmiştir. Fakihler şöyle demiştir: Bunda, cihadın her bir ferde bizzat (farz-ı ayn) değil, farz-ı kifaye olduğuna delil vardır; çünkü Allah Teâlâ mücahidlere vadettiği gibi oturanlara da en güzeli vadetmiştir. Eğer cihad bizzat farz olsaydı, oturan kimse Allah Teâlâ'nın ona en güzeli vadetmesine layık olmazdı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً * دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Ve Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir ecirle, kendisinden derecelerle, bir bağışlanma ve rahmetle üstün kıldı. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidir” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: أَجْراً وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: انْتَصَبَ بِقَوْلِهِ: وَفَضَّلَ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِمْ: آجَرَهُمْ أَجْرًا، ثُمَّ قَوْلُهُ: دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: أَجْراً. الثاني: انتصب على التمييز ودَرَجاتٍ عَطْفُ بَيَانٍ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً مَعْطُوفَانِ عَلَى دَرَجاتٍ.

Birinci Mesele: { أَجْراً } kavlinin mansub olmasında iki vecih vardır: Birincisi: { وَفَضَّلَ } kavli ile mansub olmuştur; zira bu, Arapların "onlara mükafat verdi" (آجَرَهُمْ أَجْرًا) sözü manasındadır. Ardından gelen { دَرَجاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً } kavli ise { أَجْراً } kavlinden bedeldir. İkincisi: Temyiz olarak mansub olmuştur; { دَرَجاتٍ } atf-ı beyandır, { وَمَغْفِرَةً } ile { وَرَحْمَةً } ise { دَرَجاتٍ } üzerine matuftur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: إِنَّهُ تَعَالَى ذكر أولا دَرَجَةً، وهاهنا دَرَجاتٍ، وَجَوَابُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ:

İkinci Mesele: Biri şöyle diyebilir: Allah Teâlâ önce { دَرَجَةً } "bir derece", burada ise { دَرَجاتٍ } "dereceler" şeklinde zikretmiştir. Bunun cevabı birkaç vecihledir: Birincisi:

الْمُرَادُ بِالدَّرَجَةِ لَيْسَ هُوَ الدَّرَجَةَ الْوَاحِدَةَ بِالْعَدَدِ، بَلْ بِالْجِنْسِ، وَالْوَاحِدُ بِالْجِنْسِ يَدْخُلُ تَحْتَهُ الْكَثِيرُ بِالنَّوْعِ، وَذَلِكَ هُوَ الْأَجْرُ الْعَظِيمُ، وَالدَّرَجَاتُ الرَّفِيعَةُ فِي الْجَنَّةِ الْمَغْفِرَةُ وَالرَّحْمَةُ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُجَاهِدَ أَفْضَلُ مِنَ الْقَاعِدِ الَّذِي يَكُونُ مِنَ الْأَضِرَّاءِ بِدَرَجَةٍ، وَمِنَ الْقَاعِدِ الَّذِي يَكُونُ مِنَ الْأَصِحَّاءِ بِدَرَجَاتٍ، وَهَذَا الْجَوَابُ إِنَّمَا يَتَمَشَّى إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ قَوْلَهُ: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ لَا يُوجِبُ حُصُولَ الْمُسَاوَاةِ بَيْنَ الْمُجَاهِدِينَ وَبَيْنَ الْقَاعِدِينَ الْأَضِرَّاءِ. الثَّالِثُ:

"Derece"den maksat sayıca bir tek derece değil, cins bakımından bir derecedir; cins bakımından bire ise tür bakımından pek çok şey girer. O da büyük ecir, cennetteki yüce dereceler, bağışlanma ve rahmettir. İkincisi: Mücahid, özür sahiplerinden olan oturandan bir derece; sağlıklı olan oturandan ise derecelerle daha üstündür. Bu cevap ancak { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olmayanlar” kavlinin, mücahidler ile özür sahibi olup da oturanlar arasında eşitliğin meydana gelmesini gerektirmediğini söylediğimiz takdirde geçerli olur. Üçüncüsü:

فَضَّلَ اللَّه الْمُجَاهِدِينَ فِي الدُّنْيَا بِدَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ الْغَنِيمَةُ، وَفِي الْآخِرَةِ بِدَرَجَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي الْجَنَّةِ بِالْفَضْلِ وَالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ. الرَّابِعُ: قَالَ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْمُجَاهِدِ هُوَ الْمُجَاهِدَ بِالْمَالِ وَالنَّفْسِ فَقَطْ، وَإِلَّا حَصَلَ التَّكْرَارُ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَنْ كَانَ مُجَاهِدًا عَلَى الْإِطْلَاقِ فِي كُلِّ الْأُمُورِ، أَعْنِي فِي عَمَلِ الظَّاهِرِ، وَهُوَ الْجِهَادُ بِالنَّفْسِ وَالْمَالِ وَالْقَلْبِ وَهُوَ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ الْمُجَاهَدَةِ، كَمَا

Allah mücahidleri dünyada bir dereceyle üstün kılmıştır ki o da ganimettir; ahirette ise lütuf, rahmet ve mağfiretle cennetteki pek çok dereceyle üstün kılmıştır. Dördüncüsü: Ayetin başında { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Ve Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir ecirle üstün kıldı” buyurmuştur. Bu mücahidden maksadın sadece malıyla ve canıyla cihad eden olması mümkün değildir; aksi takdirde tekrar meydana gelirdi. O halde bundan maksadın, her hususta mutlak manada mücahid olan kimse olması gerekir; yani zahirî amelde -ki o can ve mal ile cihaddır- ve kalpte cihad eden kimsedir ki bu mücahedenin en şerefli türüdür.

قَالَ ﵇: «رَجَعْنَا مِنَ الْجِهَادِ الْأَصْغَرِ إِلَى الْجِهَادِ الْأَكْبَرِ»

Nitekim o aleyhisselâm: «Küçük cihaddan büyük cihada döndük» buyurmuştur.

وَحَاصِلُ هَذَا الْجِهَادِ صَرْفُ الْقَلْبِ مِنَ الِالْتِفَاتِ إِلَى غَيْرِ اللَّه إِلَى الِاسْتِغْرَاقِ فِي طَاعَةِ اللَّه، وَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَقَامُ أَعْلَى مِمَّا قَبْلَهُ لَا جَرَمَ جَعَلَ فَضِيلَةَ الْأَوَّلِ دَرَجَةً، وَفَضِيلَةَ هَذَا الثَّانِي دَرَجَاتٍ.

Bu cihadın özeti, kalbi Allah'tan başkasına yönelmekten çevirip Allah'a itaate bütünüyle vermektir (istiğraktır). Bu makam öncekinden daha yüce olduğu için, hiç şüphesiz birincisinin faziletini "bir derece", bu ikincisinin faziletini ise "dereceler" kılmıştır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الشِّيعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ﵇ أَفْضَلُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ، وَذَلِكَ لِأَنَّ عَلِيًّا كَانَ أَكْثَرَ جِهَادًا، فَالْقَدْرُ الذي فيه حصل التَّفَاوُتُ كَانَ أَبُو بَكْرٍ مِنَ/ الْقَاعِدِينَ فِيهِ، وَعَلِيٌّ مِنَ الْقَائِمِينَ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ عَلِيٌّ أَفْضَلَ مِنْهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً فَيُقَالُ لَهُمْ: إِنَّ مُبَاشَرَةَ عَلِيٍّ ﵇ لِقَتْلِ الْكُفَّارِ كَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ مُبَاشَرَةِ الرَّسُولِ لِذَلِكَ، فَيَلْزَمُكُمْ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنْ يَكُونَ عَلِيٌّ أَفْضَلَ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا لَا يَقُولُهُ عَاقِلٌ، فَإِنْ قُلْتُمْ إِنَّ مُجَاهَدَةَ الرَّسُولِ مَعَ الْكُفَّارِ كَانَتْ أَعْظَمَ مِنْ مُجَاهَدَةِ عَلِيٍّ مَعَهُمْ، لِأَنَّ الرَّسُولَ ﷺ كَانَ يُجَاهِدُ الْكُفَّارَ بِتَقْرِيرِ الدَّلَائِلِ وَالْبَيِّنَاتِ وَإِزَالَةِ الشُّبُهَاتِ وَالضَّلَالَاتِ، وَهَذَا الْجِهَادُ أَكْمَلُ مِنْ ذَلِكَ الْجِهَادِ، فَنَقُولُ: فَاقْبَلُوا مِنَّا مِثْلَهُ فِي حَقِّ أَبِي بَكْرٍ، وَذَلِكَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ لَمَّا أَسْلَمَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ سَعَى فِي إِسْلَامِ سَائِرِ النَّاسِ حَتَّى أَسْلَمَ عَلَى يَدِهِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وقاص وعثمان بْنُ مَظْعُونٍ، وَكَانَ يُبَالِغُ فِي تَرْغِيبِ النَّاسِ في

Üçüncü Mesele: Şia şöyle demiştir: Bu ayet, Ali b. Ebî Tâlib'in aleyhisselâm Ebû Bekir'den daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. Şöyle ki: Ali daha çok cihad etmiştir; dolayısıyla aradaki farkın meydana geldiği kısımda Ebû Bekir oturanlardan, Ali ise [cihada] kalkanlardan olmuştur. Durum böyle olunca, Allah Teâlâ'nın: { فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Ve Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir ecirle üstün kıldı” kavlinden ötürü Ali'nin ondan daha faziletli olması gerekir. Onlara şöyle denilir: Ali'nin aleyhisselâm bizzat kafirleri öldürmesi, Resûl'ün bizzat öldürmesinden daha çoktu. Bu durumda bu ayetin hükmü gereğince Ali'nin Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem daha faziletli olması gerekirdi ki bunu hiçbir akıl sahibi söylemez. Eğer: "Resûl'ün kafirlerle olan mücahedesi Ali'nin onlarla olan mücahedesinden daha büyüktü; çünkü Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem delilleri ve apaçık kanıtları ortaya koyarak, şüpheleri ve sapkınlıkları gidererek kafirlerle cihad ediyordu ve bu cihad diğer cihaddan daha kâmildir" derseniz, biz de deriz ki: Öyleyse Ebû Bekir hakkında da bizden bunun bir benzerini kabul ediniz. Şöyle ki: Ebû Bekir radıyallâhu anh ilk başta Müslüman olduğunda diğer insanların Müslüman olması için çaba gösterdi; hatta onun vasıtasıyla Osman b. Affân, Talha, Zübeyr, Sa'd b. Ebî Vakkâs ve Osman b. Maz'ûn Müslüman oldu. O, insanları

الْإِيمَانِ وَفِي الذَّبِّ عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ بِنَفْسِهِ وَبِمَالِهِ، وَعَلِيٌّ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ كَانَ صَبِيًّا مَا كَانَ أَحَدٌ يُسَلِّمُ بِقَوْلِهِ، وَمَا كَانَ قَادِرًا عَلَى الذَّبِّ عَنْ مُحَمَّدٍ ﵊، فَكَانَ جِهَادُ أَبِي بَكْرٍ أَفْضَلَ مِنْ جِهَادِ عَلِيٍّ مِنْ وَجْهَيْنِ:

imana teşvik etmekte ve canıyla, malıyla Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem savunmakta son derece gayret gösteriyordu. Ali ise o vakitte bir çocuktu; onun sözüyle hiç kimse Müslüman olmuyor ve o, Muhammed'i aleyhisselâm savunmaya güç yetiremiyordu. Dolayısıyla Ebû Bekir'in cihadı iki yönden Ali'nin cihadından daha faziletli idi:

أَحَدُهُمَا: أَنَّ جِهَادَ أَبِي بَكْرٍ كَانَ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ حِينَ كَانَ الْإِسْلَامُ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، وَأَمَّا جِهَادُ عَلِيٍّ فَإِنَّمَا ظَهَرَ فِي الْمَدِينَةِ فِي الْغَزَوَاتِ، وَكَانَ الْإِسْلَامُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَوِيًّا. وَالثَّانِي: أَنَّ جِهَادَ أَبِي بَكْرٍ كَانَ بِالدَّعْوَةِ إِلَى الدِّينِ، وَأَكْثَرُ أَفَاضِلِ الْعَشَرَةِ إِنَّمَا أَسْلَمُوا عَلَى يَدِهِ، وَهَذَا النَّوْعُ مِنَ الْجِهَادِ هُوَ حِرْفَةُ النَّبِيِّ ﵊ وَأَمَّا جِهَادُ عَلِيٍّ فَإِنَّمَا كَانَ بِالْقَتْلِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَفْضَلُ.

Birincisi: Ebû Bekir'in cihadı, İslam'ın son derece zayıf olduğu ilk dönemde idi; Ali'nin cihadı ise ancak Medine'de gazvelerde ortaya çıktı ve İslam o vakitte güçlüydü. İkincisi: Ebû Bekir'in cihadı dine davet ile idi; aşere-i mübeşşerenin en faziletlilerinin çoğu onun vesilesiyle Müslüman oldu ve bu tür cihad Peygamber'in aleyhisselâm mesleğidir. Ali'nin cihadı ise savaşmak/öldürmek ile idi; şüphe yok ki birincisi daha faziletlidir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ لَا يُنَالُ إِلَّا بِالْعَمَلِ لِأَنَّ التَّفَاوُتَ فِي الْعَمَلِ لَمَّا أَوْجَبَ التَّفَاوُتَ فِي الثَّوَابِ وَالْفَضِيلَةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ عِلَّةَ الثَّوَابِ هُوَ الْعَمَلُ، وَأَيْضًا لَوْ لَمْ يَكُنِ الْعَمَلُ مُوجِبًا لِلثَّوَابِ لَكَانَ الثَّوَابُ هِبَةً لَا أَجْرًا، لَكِنَّهُ تَعَالَى سَمَّاهُ أَجْرًا، فَبَطَلَ الْقَوْلُ بِذَلِكَ، فَيُقَالُ لَهُمْ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:

Dördüncü Mesele: Mutezile şöyle demiştir: Ayet, cennet nimetine ancak amel ile ulaşılabileceğine delalet etmiştir; çünkü ameldeki farklılık sevap ve fazilette farklılığı gerektirince bu, sevabın illetinin amel olduğuna delalet etmiştir. Ayrıca eğer amel sevabı gerektiren olmasaydı, sevap bir ecir (ücret) değil bir hibe olurdu. Halbuki Allah Teâlâ onu ecir olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla aksi görüş batıl olmuştur. Onlara şöyle denilir: Şöyle denilmesi niçin caiz olmasın:

الْعَمَلُ علة الثواب لكن لا لذاته، بل بجعل الشَّارِعُ ذَلِكَ الْعَمَلَ مُوجِبًا لَهُ.

Amel sevabın illetidir ancak bizzat kendisi sebebiyle değil, Şâri'in o ameli sevabı gerektiren kılması sebebiyledir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الشَّافِعِيَّةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِالنَّوَافِلِ أَفْضَلُ مِنَ الِاشْتِغَالِ بِالنِّكَاحِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْجِهَادَ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى وَلَوْ كَانَ الْجِهَادُ مِنْ فُرُوضِ الْأَعْيَانِ لَمَا كَانَ الْقَاعِدُ عَنِ الْجِهَادِ مَوْعُودًا مِنْ عِنْدِ اللَّه بِالْحُسْنَى.

Beşinci Mesele: Şâfiîler şöyle demiştir: Ayet, nafilelerle meşgul olmanın evlilikle meşgul olmaktan daha faziletli olduğuna delalet etmiştir. Çünkü biz, { وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “Bununla beraber Allah hepsine en güzel olanı vadetmiştir” kavlinin delaletiyle cihadın farz-ı kifaye olduğunu açıkladık; eğer cihad farz-ı aynlardan olsaydı, cihaddan oturan kimseye Allah katından en güzel olan vaat edilmiş olmazdı.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِذَا قَامَتْ طَائِفَةٌ بِالْجِهَادِ سَقَطَ الْفَرْضُ عَنِ الْبَاقِينَ، فَلَوْ أَقْدَمُوا عَلَيْهِ كَانَ ذَلِكَ مِنَ النَّوَافِلِ لَا مَحَالَةَ، ثُمَّ إِنَّ قَوْلَهُ: وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً يَتَنَاوَلُ جَمِيعَ الْمُجَاهِدِينَ سَوَاءٌ كَانَ جِهَادُهُ وَاجِبًا أَوْ مَنْدُوبًا، وَالْمُشْتَغِلُ بِالنِّكَاحِ قَاعِدٌ عَنِ الْجِهَادِ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاشْتِغَالَ/ بِالْجِهَادِ الْمَنْدُوبِ أفضل من الاشتغال بالنكاح واللَّه أعلم.

Bu sabit olunca deriz ki: Bir topluluk cihadı yerine getirdiğinde geri kalanlardan farz düşer; dolayısıyla buna girişecek olsalar bu şüphesiz nafilelerden olur. Sonra Allah Teâlâ'nın: { وَفَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدِينَ عَلَى الْقاعِدِينَ أَجْراً عَظِيماً } “Ve Allah, mücahidleri oturanlara büyük bir ecirle üstün kıldı” kavli, cihadı ister vacip ister mendup olsun bütün mücahidleri kapsar; evlilikle meşgul olan kimse ise cihaddan oturup kalandır. Böylece mendup olan cihada yönelmenin evlilikle meşgul olmaktan daha faziletli olduğu sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٩٧ الى ٩٩]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 97-99]

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً (٩٧) إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً (٩٨) فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً (٩٩)

{ إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً * إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلاً * فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَكانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً } “Kendilerine yazık ederlerken meleklerin canlarını aldığı kimselere [melekler]: «Ne işte idiniz?» dediler. Onlar: «Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik» dediler. [Melekler]: «Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?» dediler. İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir! Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan çare bulamayan ve yol tutamayan çaresizler müstesnadır. İşte bunları Allah'ın affetmesi umulur. Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” (97-99)

[في قوله تعالى إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ ثَوَابَ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْجِهَادِ أَتْبَعَهُ بِعِقَابِ مَنْ قَعَدَ عَنْهُ وَرَضِيَ بِالسُّكُونِ فِي دَارِ الْكُفْرِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } “Şüphesiz meleklerin canlarını aldığı kimseler...” kavli hakkında] Bil ki Allah Teâlâ cihada girişen kimsenin mükafatını zikredince, hemen ardından cihaddan geri duran ve küfür diyarında oturmaya razı olan kimsenin cezasını zikretti. Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنْ شِئْتَ جَعَلْتَ تَوَفَّاهُمُ مَاضِيًا وَلَمْ تَضُمَّ تَاءً مَعَ التَّاءِ، مِثْلَ قَوْلِهِ: إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا [الْبَقَرَةِ: ٧٠] وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ إِخْبَارًا عَنْ حَالِ أَقْوَامٍ مُعَيَّنِينَ انْقَرَضُوا وَمَضَوْا، وَإِنْ شِئْتَ جَعَلْتَهُ مُسْتَقْبَلًا، وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الآية عامة في حق كل من كان بِهَذِهِ الصِّفَةِ.

Birinci Mesele: Ferrâ şöyle demiştir: İstersen, { إِنَّ الْبَقَرَ تَشابَهَ عَلَيْنا } “Çünkü sığırlar bize benzer geldi” [el-Bakara 70] kavlinde olduğu gibi { تَوَفَّاهُمُ } kelimesini mazi kılarsın ve [aslındaki iki] te harfini bir araya getirmezsin. Bu takdire göre bu ayet, ölüp gitmiş belirli kimselerin durumunu haber vermek olur. İstersen onu muzari kılarsın; takdiri: "Şüphesiz meleklerin canlarını alacağı kimseler" (إِنَّ الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ) şeklinde olur; bu takdire göre ise ayet bu sıfatta olan herkes hakkında genel olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي هَذَا التَّوَفِّي قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مَعْنَاهُ تَقْبِضُ أَرْوَاحَهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ.

İkinci Mesele: Bu vefat ettirme (teveffî) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bu cumhurun görüşüdür; anlamı, ölüm anında onların ruhlarını kabzeder, demektir.

فَإِنْ قِيلَ: فَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها

Eğer denilirse ki: Bu görüşe göre, bu ayet ile Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها }

[الزُّمَرِ: ٤٢] الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ [الْمُلْكِ: ٢] كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ [الْبَقَرَةِ: ٢٨] وَبَيْنَ قَوْلِهِ: قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ [السَّجْدَةِ: ١١] .

“Allah, ölümleri vaktinde canları alır” [ez-Zümer 42], { الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَياةَ } “O ki ölümü ve hayatı yaratmıştır” [el-Mülk 2], { كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ } “Siz ölü iken sizi dirilten, sonra öldürecek, sonra tekrar diriltecek olan Allah'ı nasıl inkar edersiniz?” [el-Bakara 28] kavilleri ve: { قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ } “De ki: Sizin için görevlendirilen ölüm meleği canınızı alır” [es-Secde 11] kavli arası nasıl bağdaştırılır?

قُلْنَا: خَالِقُ الْمَوْتِ هُوَ اللَّه تَعَالَى، وَالرَّئِيسُ الْمُفَوَّضُ إِلَيْهِ هَذَا الْعَمَلُ هُوَ مَلَكُ الْمَوْتِ/ وَسَائِرُ الْمَلَائِكَةِ أَعْوَانُهُ.

Deriz ki: Ölümün yaratıcısı Allah Teâlâ'dır; bu işin kendisine havale edildiği reis ise ölüm meleğidir; diğer melekler de onun yardımcılarıdır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ يَعْنِي يَحْشُرُونَهُمْ إِلَى النَّارِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ.

İkinci Görüş: { تَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ } yani onları cehenneme sürerler, demektir; bu da Hasan[-ı Basrî]'nin görüşüdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي خَبَرِ (إِنَّ) وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هُوَ قَوْلُهُ: قَالُوا لَهُمْ فِيمَ كُنْتُمْ، فَحَذَفَ «لَهُمْ» لِدَلَالَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنَّ الْخَبَرَ هُوَ قَوْلُهُ: فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ فَيَكُونُ (قَالُوا لَهُمْ) فِي مَوْضِعِ ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ، لِأَنَّهُ نَكِرَةٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْخَبَرَ مَحْذُوفٌ وَهُوَ هَلَكُوا، ثُمَّ فَسَّرَ الْهَلَاكَ بِقَوْلِهِ: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ أَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü Mesele: { إِنَّ } lafzının haberinde birkaç vecih vardır: Birincisi: O, sözün delalet etmesinden ötürü "onlara" lafzı hazfedilmiş olarak { قَالُوا لَهُمْ فِيمَ كُنْتُمْ } “[melekler onlara:] «Ne işte idiniz?» dediler” kavlidir. İkincisi: Haber, { فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ } “İşte onların barınağı cehennemdir” kavlidir; bu durumda { قَالُوا لَهُمْ }, nekre olduğu için { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } kavlinin konumunda [sıfat] olur. Üçüncüsü: Haber hazfedilmiştir ve o da "helak oldular"dır (هَلَكُوا); sonra bu helaki: { قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } kavli ile açıklamıştır. Allah Teâlâ'nın: { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } “kendilerine zulmederlerken” kavline gelince, bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الْحَالِ، وَالْمَعْنَى تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ فِي حَالِ ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ، وَهُوَ وَإِنْ أُضِيفَ إِلَى الْمَعْرِفَةِ إِلَّا أَنَّهُ نَكِرَةٌ فِي الْحَقِيقَةِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى الِانْفِصَالِ، كَأَنَّهُ قِيلَ ظَالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ، إِلَّا أَنَّهُمْ حَذَفُوا النُّونَ طَلَبًا لِلْخِفَّةِ، وَاسْمُ الْفَاعِلِ سَوَاءٌ أُرِيدَ بِهِ الْحَالُ أَوِ الِاسْتِقْبَالُ فَقَدْ يَكُونُ مَفْصُولًا فِي الْمَعْنَى وَإِنْ كَانَ مَوْصُولًا فِي اللَّفْظِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا [الْأَحْقَافِ: ٢٤] هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ [الْمَائِدَةِ: ٩٥] ثانِيَ عِطْفِهِ [الْحَجِّ: ٩] فَالْإِضَافَةُ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ كُلِّهَا لَفْظِيَّةٌ لَا مَعْنَوِيَّةٌ.

Birinci Mesele: { ظالِمِي أَنْفُسِهِمْ } kavli hal olarak nasb mahallindedir; anlamı: "Melekler, onlar kendilerine zulmeder bir halde iken canlarını alırlar" şeklindedir. Bu lafız marifeye (belirli isme) muzaf kılınmış olsa da gerçekte nekredir; çünkü mana ayrıklık (infisal) üzeredir, sanki "kendilerine zulmederek" (ظَالِمِينَ أَنْفُسَهُمْ) denilmiş gibidir; ancak hafiflik arzusundan dolayı nun harfini hazfetmişlerdir. İsm-i fail ister şimdiki zamanı (hâl) ister gelecek zamanı (istikbal) ifade etsin, lafızda bitişik (mevsûl) olsa bile manada ayrı (mefsûl) olabilir; bu tıpkı Allah Teâlâ'nın: { هَذَا عارِضٌ مُمْطِرُنا } “Bu bize yağmur yağdıracak bir buluttur” [el-Ahkâf 24], { هَدْياً بالِغَ الْكَعْبَةِ } “Kâbe'ye ulaşacak bir kurbanlık olarak” [el-Mâide 95] ve { ثانِيَ عِطْفِهِ } “Büyüklük taslayarak” [el-Hacc 9] kavilleri gibidir. Dolayısıyla bu yerlerin hepsinde tamlama (izafet) manevi değil, lafzîdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الظُّلْمُ قَدْ يُرَادُ بِهِ الْكُفْرُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَقَدْ يُرَادُ بِهِ الْمَعْصِيَةُ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] وَفِي الْمُرَادِ بِالظُّلْمِ فِي هَذِهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا فِي دَارِ الْكُفْرِ وَبَقُوا هُنَاكَ، وَلَمْ يُهَاجِرُوا إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ. الثَّانِي: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ لِلْمُؤْمِنِينَ خَوْفًا، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ أَظْهَرُوا لَهُمُ الْكُفْرَ وَلَمْ يُهَاجِرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِهِمْ بِنِفَاقِهِمْ وَكُفْرِهِمْ وَتَرْكِهِمُ الْهِجْرَةَ.

İkinci Mesele: Zulüm ile bazen küfür kastedilir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurmuştur. Bazen de onunla günah kastedilir: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } “Onlardan kimi kendine zulmedendir” [Fâtır 32]. Buradaki zulümden neyin kastedildiği hususunda iki görüş vardır: Birincisi: Kastedilenler, küfür diyarında Müslüman olup orada kalan ve İslam diyarına hicret etmeyen kimselerdir. İkincisi: Bu ayet, korkudan dolayı müminlere iman gösterisinde bulunan, kavimlerine döndüklerinde ise onlara küfrü izhar eden ve Medine'ye hicret etmeyen bir grup münafık hakkında inmiştir; Allah Teâlâ bu ayetle onların nifakları, küfürleri ve hicreti terk etmeleri sebebiyle kendilerine zulmettiklerini beyan etmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ فَفِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: فِيمَ كُنْتُمْ مِنْ أَمْرِ دِينِكُمْ. وَثَانِيهَا: فِيمَ كُنْتُمْ فِي حَرْبِ مُحَمَّدٍ أَوْ فِي حَرْبِ أَعْدَائِهِ. وَثَالِثُهَا: لِمَ تَرَكْتُمُ الْجِهَادَ وَلِمَ رَضِيتُمْ بِالسُّكُونِ فِي دِيَارِ الْكُفَّارِ؟

Allah Teâlâ'nın: { قالُوا فِيمَ كُنْتُمْ } “[Melekler]: «Ne işte idiniz?» dediler” kavline gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Dininiz hususunda ne haldeydiniz? İkincisi: Muhammed'in safında mı yoksa onun düşmanlarının safında mı savaştaydınız? Üçüncüsü: Niçin cihadı terk ettiniz ve niçin kafirlerin yurtlarında ikamet etmeye razı oldunuz?

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ جَوَابًا عَنْ قَوْلِهِمْ فِيمَ كُنْتُمْ وَكَانَ حَقُّ الْجَوَابِ أَنْ يَقُولُوا: كُنَّا فِي كَذَا، أَوْ لَمْ نَكُنْ فِي شَيْءٍ.

Sonra Allah Teâlâ, onların: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” sözüne cevap olarak: { قالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ } “Onlar: «Biz yeryüzünde çaresiz bırakılmış kimselerdik» dediler” buyurmuştur. Halbuki cevabın hakkı: "Şunun içindeydik" veya "Hiçbir şey içinde değildik" demeleri idi.

وَجَوَابُهُ: أَنَّ مَعْنَى فِيمَ كُنْتُمْ التَّوْبِيخُ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا فِي شَيْءٍ مِنَ الدِّينِ حَيْثُ قَدَرُوا عَلَى الْمُهَاجَرَةِ وَلَمْ يُهَاجِرُوا، فَقَالُوا: كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ اعْتِذَارًا عَمَّا وُبِّخُوا بِهِ، وَاعْتِلَالًا بِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا قَادِرِينَ عَلَى الْمُهَاجَرَةِ، ثُمَّ إِنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمْ يَقْبَلُوا مِنْهُمْ هَذَا الْعُذْرَ بَلْ رَدُّوهُ عَلَيْهِمْ فَقَالُوا: أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها أَرَادُوا أَنَّكُمْ كُنْتُمْ قَادِرِينَ عَلَى الْخُرُوجِ مِنْ مَكَّةَ إِلَى بَعْضِ الْبِلَادِ الَّتِي لَا تُمْنَعُونَ/ فِيهَا مِنْ إِظْهَارِ دِينِكُمْ، فَبَقِيتُمْ بَيْنَ الْكُفَّارِ لَا لِلْعَجْزِ عَنْ مُفَارَقَتِهِمْ، بَلْ مَعَ الْقُدْرَةِ عَلَى هَذِهِ الْمُفَارَقَةِ، فَلَا جَرَمَ ذَكَرَ اللَّه تَعَالَى وَعِيدَهُمْ فَقَالَ:

Bunun cevabı şudur: { فِيمَ كُنْتُمْ } “Ne işte idiniz?” ifadesinin manası; hicret etmeye güçleri yettiği halde hicret etmedikleri için dinden yana hiçbir şey üzere olmadıklarına dair bir azarlamadır. Onlar da kendilerine yapılan bu azarlamaya karşı bir mazeret beyan etmek ve hicret etmeye güç yetiremediklerini ileri sürmek üzere: { كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ } “Biz çaresiz bırakılmış kimselerdik” dediler. Melekler ise onlardan bu özrü kabul etmeyip bilakis onu reddettiler ve: { أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها } “Allah'ın arzı geniş değil miydi ki orada hicret edeydiniz?” dediler. [Bununla] şunu kastettiler: Sizler Mekke'den çıkıp dininizi açığa vurmaktan alıkonulmayacağınız başka beldelere gitmeye muktedirdiniz; kafirlerin arasında kalışınız onlardan ayrılmaktan aciz olduğunuz için değil, bilakis bu ayrılığa gücünüz yettiği halde idi. Bundan dolayı Allah Teâlâ onların tehdidini zikrederek şöyle buyurdu:

فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً.

{ فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَساءَتْ مَصِيراً } “İşte onların barınağı cehennemdir; o ne kötü bir varış yeridir!”

ثُمَّ اسْتَثْنَى تَعَالَى فَقَالَ: إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لَا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Sonra Allah Teâlâ istisna ederek şöyle buyurdu: { إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً } “Ancak erkeklerden, kadınlardan ve çocuklardan çare bulamayan çaresizler müstesnadır.” Bunun benzeri şairin şu sözüdür:

وَلَقَدْ أَمُرُّ عَلَى اللَّئِيمِ يَسُبُّنِي

«Ve muhakkak ki bana sövüp duran o alçak adama uğrarım da...»

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَا يَسْتَطِيعُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَالْمَعْنَى لَا يَقْدِرُونَ عَلَى حِيلَةٍ وَلَا نَفَقَةٍ، أَوْ كَانَ بِهِمْ مَرَضٌ، أَوْ كَانُوا تَحْتَ قَهْرِ قَاهِرٍ يَمْنَعُهُمْ مِنْ تِلْكَ الْمُهَاجَرَةِ.

{ لَا يَسْتَطِيعُونَ } kavlinin hâl konumunda olması caizdir. Anlamı: Ne bir çareye ne de bir harcamaya/azığa güç yetirebiliyorlardı; yahut onlarda bir hastalık vardı ya da kendilerini o hicretten alıkoyan zorba bir gücün baskısı altındaydılar.

ثُمَّ قَالَ: وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا أَيْ لَا يَعْرِفُونَ الطَّرِيقَ وَلَا يَجِدُونَ مَنْ يَدُلُّهُمْ عَلَى الطَّرِيقِ.

Sonra: { وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا } “ve yol tutamayan” buyurmuştur; yani yolu bilmeyen ve kendilerine yolu gösterecek bir kimse bulamayanlar, demektir.

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعَثَ بِهَذِهِ الْآيَةِ إِلَى مُسْلِمِي مَكَّةَ فَقَالَ جُنْدَبُ بْنُ ضَمْرَةَ لِبَنِيهِ: احْمِلُونِي فَإِنِّي لَسْتُ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ، وَلَا أَنِّي لَا أَهْتَدِي الطَّرِيقَ، واللَّه لَا أَبِيتُ اللَّيْلَةَ بِمَكَّةَ، فَحَمَلُوهُ عَلَى سَرِيرٍ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَدِينَةِ، وَكَانَ شَيْخًا كَبِيرًا، فَمَاتَ فِي الطَّرِيقِ.

Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ bu ayeti Mekke'deki Müslümanlara gönderdi. Bunun üzerine Cündeb b. Damre oğullarına şöyle dedi: "Beni taşıyın; çünkü ben çaresizlerden değilim, yolu bilmeyen biri de değilim. Vallahi bu geceyi Mekke'de geçirmeyeceğim." Onu bir sedye üzerine koyup Medine'ye doğru yola çıkardılar; kendisi yaşlı bir ihtiyar idi ve yolda vefat etti.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ أَدْخَلَ الْوِلْدَانِ فِي جُمْلَةِ الْمُسْتَثْنَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْوَعِيدِ، فَإِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ إِنَّمَا يَحْسُنُ لَوْ كَانُوا مُسْتَحِقِّينَ لِلْوَعِيدِ عَلَى بَعْضِ الْوُجُوهِ؟

Eğer denilirse ki: Tehdit ehlinden istisna edilenlerin arasına çocuklar nasıl dahil edilmiştir? Zira istisna, ancak bir yönden tehdide müstahak olsalardı güzel olurdu?

قُلْنَا: سُقُوطُ الْوَعِيدِ إِذَا كَانَ بِسَبَبِ الْعَجْزِ، وَالْعَجْزُ تَارَةً يَحْصُلُ بِسَبَبِ عَدَمِ الْأُهْبَةِ وَتَارَةً بِسَبَبِ الصِّبَا، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ هَذَا إِذَا أُرِيدَ بِالْوِلْدَانِ الْأَطْفَالُ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ الْمُرَاهِقُونَ مِنْهُمُ الَّذِينَ كَمُلَتْ عُقُولُهُمْ لِتَوَجُّهِ التَّكْلِيفِ عَلَيْهِمْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ اللَّه تَعَالَى، وَإِنْ أُرِيدَ الْعَبِيدُ وَالْإِمَاءُ الْبَالِغُونَ فَلَا سُؤَالَ.

Deriz ki: Tehdidin düşmesi acziyet sebebiyle olduğunda ve acziyet kimi zaman hazırlık/imkan bulunmaması sebebiyle, kimi zaman da çocukluk sebebiyle meydana geldiğinde; "çocuklar" (vildân) ile küçükler kastedildiği takdirde bu [istisna] şüphesiz güzel olur. Onlardan akılları kâmil olmuş ergenlik çağındakilerin kastedilmesi ise caiz değildir; çünkü onlar ile Allah Teâlâ arasında teklif yönelmiştir. Şayet bununla büluğa ermiş köle ve cariyeler kastedilmişse zaten ortada bir soru kalmaz.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَفِيهِ سُؤَالٌ، وَهُوَ أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا كَانُوا عَاجِزِينَ عَنِ الْهِجْرَةِ، وَالْعَاجِزُ عَنِ الشَّيْءِ غَيْرُ مُكَلَّفٍ بِهِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ مُكَلَّفًا بِهِ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ فِي تَرْكِهِ عُقُوبَةٌ، فَلِمَ قَالَ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “İşte bunları Allah'ın affetmesi umulur” buyurmuştur. Burada şöyle bir soru vardır: Bu kimseler hicretten aciz olduklarına ve bir şeyden aciz olan kimse onunla mükellef tutulmadığına, mükellef tutulmayınca da onu terk etmesinden dolayı üzerine bir ceza terettüp etmeyeceğine göre, Allah Teâlâ niçin:

عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَالْعَفْوُ لَا يُتَصَوَّرُ إِلَّا مَعَ الذَّنْبِ، وَأَيْضًا (عَسَى) كَلِمَةُ الْإِطْمَاعِ، وَهَذَا يَقْتَضِي عَدَمَ الْقَطْعِ بِحُصُولِ الْعَفْوِ فِي حَقِّهِمْ.

{ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ } “Allah'ın onları affetmesi umulur” buyurmuştur? Halbuki af ancak günahla birlikte düşünülebilir. Ayrıca { عَسَى } umutlandırma kelimesidir ve bu da onlar hakkında affın meydana geleceğinin kesin olmadığını iktiza eder.

وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّ الْمُسْتَضْعَفَ قَدْ يَكُونُ قَادِرًا عَلَى ذَلِكَ الشَّيْءِ مَعَ ضَرْبٍ مِنَ الْمَشَقَّةِ وَتَمْيِيزُ الضَّعْفِ الَّذِي يَحْصُلُ عِنْدَهُ الرُّخْصَةُ عَنِ الْحَدِّ الَّذِي لَا يَحْصُلُ عِنْدَهُ الرُّخْصَةُ شَاقٌّ وَمُشْتَبَهٌ، فَرُبَّمَا ظَنَّ الْإِنْسَانُ بِنَفْسِهِ أَنَّهُ عَاجِزٌ عَنِ الْمُهَاجَرَةِ وَلَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَلَا سِيَّمَا فِي الْهِجْرَةِ عَنِ الْوَطَنِ فَإِنَّهَا شَاقَّةٌ عَلَى النَّفْسِ، وَبِسَبَبِ شِدَّةِ النَّفْرَةِ قَدْ يَظُنُّ الْإِنْسَانُ كَوْنَهُ عَاجِزًا مَعَ أَنَّهُ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى الْعَفْوِ شَدِيدَةً فِي هَذَا الْمَقَامِ.

Birinciye cevap şudur: Çaresiz kimse bir tür meşakkatle birlikte o şeye bazen muktedir olabilir. Ruhsatın hasıl olduğu zayıflık ile ruhsatın hasıl olmadığı sınırı birbirinden ayırt etmek güç ve şüphelidir; bu sebeple insan hicretten aciz olduğunu zannedebilir, oysa gerçekte öyle değildir. Bilhassa vatandan hicret konusunda durum böyledir; zira vatandan ayrılmak nefse çok ağır gelir ve [ondan ayrılmaya yönelik] şiddetli nefret/isteksizlik sebebiyle insan öyle olmadığı halde kendini aciz zannedebilir. İşte bu manadan ötürü bu makamda affa olan ihtiyaç son derece şiddetli olmuştur.