Binûn

Nisâ Suresi — 26. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كانَ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَيْ وَمَا كَانَ فِيمَا أَتَاهُ مِنْ رَبِّهِ وَعَهِدَ إِلَيْهِ.

İkinci mesele: Yüce Allah'ın { وَما كانَ } “olacak şey değildir” sözü hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Yani Rabbinden kendisine gelen ve O'nun ahdettiği (emrettiği) hükümler arasında [böyle bir şey] olmamıştır.

الثَّانِي: مَا كَانَ لَهُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْأَزْمِنَةِ ذَلِكَ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّ حُرْمَةَ الْقَتْلِ كَانَتْ ثَابِتَةً مِنْ أَوَّلِ زَمَانِ التَّكْلِيفِ.

İkincisi: Hiçbir zamanda onun için böyle bir şey söz konusu olmamıştır. Bundan maksat, adam öldürme yasağının mükellefiyet vaktinin başından beri sabit olduğunu açıklamaktır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: إِلَّا خَطَأً فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ، وَالذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ وَرَدَ عَلَى طَرِيقِ الْمَعْنَى، لِأَنَّ قَوْلَهُ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ/ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً مَعْنَاهُ أَنَّهُ يُؤَاخِذُ الْإِنْسَانَ عَلَى الْقَتْلِ إِلَّا إِذَا كَانَ الْقَتْلُ قَتْلَ خَطَأٍ فَإِنَّهُ لَا يُؤَاخَذُ بِهِ. الثَّانِي: أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ صَحِيحٌ أَيْضًا عَلَى ظَاهِرِ اللَّفْظِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَيْسَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا الْبَتَّةَ إِلَّا عِنْدَ الْخَطَأِ وَهُوَ مَا إِذَا رَأَى عَلَيْهِ شِعَارَ الْكُفَّارِ، أَوْ وَجَدَهُ فِي عَسْكَرِهِمْ فَظَنَّهُ مُشْرِكًا، فَهَهُنَا يَجُوزُ قَتْلُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا خَطَأٌ، فَإِنَّهُ ظَنَّ أَنَّهُ كَافِرٌ مَعَ أَنَّهُ مَا كان كافر. الثَّالِثُ: أَنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا كَانَ مُؤْمِنٌ لِيَقْتُلَ مُؤْمِنًا إِلَّا خَطَأً، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ [مَرْيَمَ: ٣٥] تَأْوِيلُهُ: مَا كَانَ اللَّه لِيَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَا يَحْرُمُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، إِنَّمَا يَنْفِي عَنْهُ مَا لَا يَلِيقُ بِهِ، وَأَيْضًا قَالَ تَعَالَى: مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها [النَّمْلِ: ٦٠] مَعْنَاهُ مَا كُنْتُمْ لِتُنْبِتُوا، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُحَرِّمْ عَلَيْهِمْ أَنْ يُنْبِتُوا الشَّجَرَ، إِنَّمَا نَفَى عَنْهُمْ أَنْ يُمْكِنَهُمْ إِنْبَاتَهَا، فَإِنَّهُ تَعَالَى هُوَ الْقَادِرُ عَلَى إِنْبَاتِ الشَّجَرِ. الرَّابِعُ: أَنَّ وَجْهَ الْإِشْكَالِ فِي حَمْلِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُتَّصِلِ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، وَهَذَا يَقْتَضِي الْإِطْلَاقَ فِي قَتْلِ الْمُؤْمِنِ فِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْإِشْكَالَ إِنَّمَا يَلْزَمُ إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ، وَذَلِكَ مُخْتَلَفٌ فِيهِ بَيْنَ الْأُصُولِيِّينَ، وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ لَا يَقْتَضِيهِ لِأَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ يَقْتَضِي صَرْفَ الْحُكْمِ عَنِ الْمُسْتَثْنَى لَا صَرْفَ الْمَحْكُومِ بِهِ عَنْهُ، وَإِذَا كَانَ تَأْثِيرُ الِاسْتِثْنَاءِ فِي صَرْفِ الْحُكْمِ فَقَطْ بَقِيَ الْمُسْتَثْنَى غَيْرُ مَحْكُومٍ عَلَيْهِ لَا بِالنَّفْيِ وَلَا بِالْإِثْبَاتِ، وَحِينَئِذٍ يَنْدَفِعُ الْإِشْكَالُ.

Üçüncü mesele: Ayetteki { إِلَّا خَطَأً } “ancak yanlışlıkla olması müstesna” ifadesi hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunun muttasıl (bağlantılı) bir istisna olduğudur. Bu görüşe gidenler birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Bu istisna mana yoluyla vârit olmuştur; çünkü { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Bir müminin bir mümini öldürmesi olacak şey değildir; ancak yanlışlıkla olması müstesna” sözünün manası, insanın [kasten] adam öldürmekten dolayı hesaba çekileceği, fakat öldürme fiili hataen (yanlışlıkla) olursa bundan dolayı sorumlu tutulmayacağıdır. İkincisi: İstisna lafzın zahirine göre de sahihtir. Manası şudur: Bir müminin bir mümini kesinlikle öldürme hakkı yoktur; ancak yanlışlık hali müstesnadır. Bu da üzerinde kâfirlerin alâmetini gördüğü veya onları onların ordusu içinde bulup müşrik zannettiği durumdur; işte bu durumda onu öldürmesi caiz olur. Şüphe yok ki bu bir hatadır; zira o kâfir olmadığı halde onu kâfir zannetmiştir. Üçüncüsü: Cümlede takdim ve tehir (yer değiştirme) vardır; takdiri: "Hiçbir mümin, bir mümini hata dışında öldürecek değildir" şeklindedir. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { مَا كانَ لِلَّهِ أَنْ يَتَّخِذَ مِنْ وَلَدٍ } [Meryem 35] “Allah’ın çocuk edinmesi olacak şey değildir.” Bunun tevili: "Allah çocuk edinecek değildir" şeklindedir; zira Yüce Allah'a hiçbir şey haram olmaz, sadece O'na yakışmayan şey kendisinden nefyedilir (uzak tutulur). Yine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها } [Neml 60] “Onun bir ağacını bile bitirmeniz sizin için mümkün değildi.” Bunun manası: "Siz bitirecek değildiniz" demektir; zira Yüce Allah onlara ağaç bitirmeyi haram kılmamış, sadece bunu yapmaya güç yetiremeyeceklerini nefyetmiştir; çünkü ağacı bitirmeye kadir olan ancak Yüce Allah'tır. Dördüncüsü: Bu istisnayı muttasıl istisnaya hamletmedeki müşkillik şudur: "Nefiyden (olumsuzluktan) yapılan istisna ispattır (olumluluktur). Bu da bazı durumlarda müminin öldürülmesinin mutlak caiz olmasını gerektirir ki bu imkânsızdır" denilmesidir. Ne var ki bu müşkül, ancak nefiyden yapılan istisnanın ispat olduğunu kabul ettiğimiz takdirde zorunlu olur. Bu husus ise usulcüler arasında ihtilaflıdır. Sahih olan görüşe göre bu durumu gerektirmez; çünkü istisna, hükmü müstesnadan çevirmeyi gerektirir, aleyhine hüküm verilen şeyi ondan çevirmeyi değil. İstisnanın tesiri sadece hükmü çevirmekten ibaret olunca, müstesna kılınan şey ne nefiy ne de ispat ile hakkında hüküm verilmemiş olarak kalır ve bu durumda müşkül ortadan kalkar.

وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنَ النَّفْيِ لَيْسَ بِإِثْبَاتٍ

Nefiyden yapılan istisnanın ispat ifade etmediğine delalet eden hususlardan biri de,

قَوْلُهُ ﵊: «لَا صَلَاةَ إِلَّا بِطَهُورٍ وَلَا نِكَاحَ إِلَّا بِوَلِيٍّ»

O aleyhisselâm'ın: «Temizlik olmadan namaz, veli olmadan da nikâh olmaz» buyruğudur.

وَيُقَالُ: لَا مُلْكَ إِلَّا بِالرِّجَالِ وَلَا رِجَالَ إِلَّا بِالْمَالِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي جُمْلَةِ هَذِهِ الصُّوَرِ لَا يُفِيدُ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ الْمُسْتَثْنَى مِنَ النَّفْيِ إِثْبَاتًا واللَّه أَعْلَمُ. الْخَامِسُ: قَالَ أَبُو هَاشِمٍ وَهُوَ أَحَدُ رُؤَسَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ: تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِنًا فَيَبْقَى مُؤْمِنًا، إِلَّا أَنْ يَقْتُلَهُ خَطَأً فَيَبْقَى حِينَئِذٍ مُؤْمِنًا، قَالَ: وَالْمُرَادُ أَنَّ قَتْلَ الْمُؤْمِنِ لِلْمُؤْمِنِ يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا، إِلَّا أَنْ يَكُونَ خَطَأً فَإِنَّهُ لَا يُخْرِجُهُ عَنْ كَوْنِهِ مُؤْمِنًا. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفَاسِقَ لَيْسَ بِمُؤْمِنٍ، وَهُوَ أَصْلٌ بَاطِلٌ، واللَّه أَعْلَمُ.

Nitekim: "Adamlar olmadan mülk (hükümranlık), mal olmadan da adamlar olmaz" denilir. Bu durumların tamamında istisna, nefiyden müstesna kılınan hükmün ispat olmasını ifade etmez. Doğrusunu Allah bilir. Beşincisi: Mutezile reislerinden biri olan Ebû Hâşim şöyle demiştir: Ayetin takdiri: "Bir müminin, mümin kalarak bir mümini öldürmesi olacak şey değildir; ancak onu hataen öldürmesi müstesnadır, o takdirde mümin kalmaya devam eder" şeklindedir. O: "Kastedilen, bir müminin mümini öldürmesinin onu mümin olmaktan çıkaracağıdır; ancak hataen olursa bu onu mümin olmaktan çıkarmaz" demiştir. Bil ki bu söz, fâsıkın mümin olmadığı esasına dayanmaktadır ki bu batıl bir esastır. Doğrusunu Allah bilir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الِاسْتِثْنَاءَ مُنْقَطِعٌ بِمَعْنَى لَكِنْ، وَنَظِيرُهُ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ. قَالَ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً [النِّسَاءِ: ٢٩] وَقَالَ: الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ [النَّجْمِ: ٥٣] وَقَالَ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَةِ: ٢٥، ٢٦] واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci görüş: Bu istisna "ancak/fakat" manasında munkatı (kopuk) bir istisnadır. Kur'an'da bunun benzeri pek çoktur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } [en-Nisâ 29] “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması müstesna.” Yine şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ } [en-Necm 32] “Onlar, küçük günahlar bir yana, büyük günahlardan ve hayasızlıklardan kaçınırlar.” Yine şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا تَأْثِيماً إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } [el-Vâkıa 25-26] “Orada ne boş bir söz ne de günaha sokan bir lakırdı işitirler. Sadece «Selâm! Selâm!» denildiğini duyarlar.” Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: فِي انْتِصَابِ قَوْلِهِ: خَطَأً وجوه: الأول: أنه مفعوله لَهُ، وَالتَّقْدِيرُ مَا يَنْبَغِي أَنْ يَقْتُلَهُ لِعِلَّةٍ مِنَ الْعِلَلِ، إِلَّا لِكَوْنِهِ خَطَأً. الثَّانِي: أَنَّهُ حَالٌ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يَقْتُلُهُ الْبَتَّةَ إِلَّا حَالَ كَوْنِهِ خَطَأً. الثَّالِثُ: أَنَّهُ صِفَةٌ لِلْمَصْدَرِ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا قَتْلًا خَطَأً.

Dördüncü mesele: Ayetteki { خَطَأً } "yanlışlıkla" kelimesinin mensub olması konusunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; takdiri: "Herhangi bir sebepten ötürü onu öldürmesi gerekmez, ancak yanlışlık sebebiyle olması müstesnadır" şeklindedir. İkincisi: Hâl olmasıdır; takdiri: "Onu hiçbir şekilde öldüremez, ancak yanlışlık halinde olması müstesnadır" şeklindedir. Üçüncüsü: Mastarın sıfatı olmasıdır; takdiri de: "Ancak yanlışlıkla yapılan bir öldürme müstesna" şeklindedir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا.

Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki onlar bağışlasınlar.” sözüne gelince:

وَفِي الْآيَةِ مسائل:

Ayetle ilgili meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الْقَتْلُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: عَمْدٌ، وَخَطَأٌ، وَشِبْهُ عَمْدٍ.

Birinci mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Öldürme üç kısımdır: Kasıtlı (teamüden), hataen (yanlışlıkla) ve kasıt benzeri (şibh-i amd).

أَمَّا الْعَمْدُ: فَهُوَ أَنْ يَقْصِدَ قَتْلَهُ بِالسَّبَبِ الَّذِي يُعْلَمُ إِفْضَاءُهُ إِلَى الْمَوْتِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ جَارِحًا أَوْ لَمْ يَكُنْ، وَهَذَا قَوْلٌ الشافعي.

Kasıtlıya gelince: Bu, ister yaralayıcı olsun ister olmasın, ölüme yol açtığı bilinen bir sebeple onu öldürmeyi kastetmesidir. Bu, Şâfiî'nin görüşüdür.

وَأَمَّا الْخَطَأُ فَضَرْبَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَقْصِدَ رَمْيَ الْمُشْرِكِ أَوِ الطَّائِرِ فَأَصَابَ مُسْلِمًا. وَالثَّانِي: أَنْ يَظُنَّهُ مُشْرِكًا بِأَنْ كَانَ عَلَيْهِ شِعَارُ الْكُفَّارِ، وَالْأَوَّلُ خَطَأٌ فِي الْفِعْلِ، وَالثَّانِي خَطَأٌ فِي القصد.

Hataen öldürmeye gelince, bu iki kısımdır: Birincisi: Müşrike veya bir kuşa atış yapmayı kastederken bir Müslümana isabet ettirmesidir. İkincisi: Üzerinde kâfirlerin alâmeti bulunması sebebiyle onu müşrik zannetmesidir. Birincisi fiilde hata, ikincisi ise kasıtta hatadır.

أما شبه العمد: فهو أن يضربه بعصا خفيفة لا تقتل غالبا فيموت منه. قال الشافعي ﵀: هذا خطأ في القتل وإن كان عمدا في الضرب.

Kasıt benzerine (şibh-i amd) gelince: Bu, kişiye genellikle öldürmeyen hafif bir sopayla vurması ve onun da bundan dolayı ölmesidir. Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Vurma fiilinde kasıt olsa bile, bu öldürme hususunda bir hatadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْقَتْلُ بِالْمُثْقَلِ لَيْسَ بِعَمْدٍ مَحْضٍ، بَلْ هُوَ خَطَأٌ وَشِبْهُ عَمْدٍ، فَيَكُونُ دَاخِلًا تَحْتَ هَذِهِ الْآيَةِ فَتَجِبُ فِيهِ الدِّيَةُ وَالْكَفَّارَةُ، وَلَا يَجُبْ فِيهِ الْقِصَاصُ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: أَنَّهُ عَمْدٌ مَحْضٌ يَجِبُ فِيهِ الْقِصَاصُ. أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ قَتْلٌ فَيَدُلُّ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ وَالْخَبَرُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ مُوسَى ﵇ أَنَّهُ وَكَزَ الْقِبْطِيَّ فَقَضَى عَلَيْهِ، ثُمَّ إِنَّ ذلك الواكز يُسَمَّى بِالْقَتْلِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ حَكَى أَنَّ الْقِبْطِيَّ قَالَ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي: أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ [الْقَصَصِ: ١٩] وَكَانَ الصَّادِرُ عَنْ مُوسَى ﵇ بِالْأَمْسِ لَيْسَ إِلَّا الْوَكْزَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْقِبْطِيَّ سَمَّاهُ قَتْلًا، وَأَيْضًا أَنَّ مُوسَى صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِ سَمَّاهُ قَتْلًا حَيْثُ قَالَ:

İkinci mesele: Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Ağır bir aletle (müskal) öldürmek sırf kasıt değildir; bilakis o hata veya şibh-i amddir (kasıt benzeridir). Dolayısıyla bu ayetin kapsamına girer; bu sebeple onda diyet ve kefaret gerekir, kısas gerekmez. Şâfiî rahimehullâh ise şöyle demiştir: O, içinde kısas gereken sırf kasıttır. Bunun bir öldürme olduğunun beyanına Kur'an ve haber delalet eder. Kur'an'a gelince: Yüce Allah, Mûsâ aleyhisselâm'ın Kıptî'ye bir yumruk vurup işini bitirdiğini hikâye etmiştir; sonra bu yumruk atma fiili öldürme olarak isimlendirilmiştir. Nitekim Kıptî'nin ertesi gün şöyle dediği hikâye edilmiştir: { أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ } [el-Kasas 19] “Dün bir cana kıydığın gibi beni de mi öldürmek istiyorsun?” Mûsâ aleyhisselâm'dan dün sâdır olan fiil ise sadece bir yumruk vurmaktan ibaretti. Böylece Kıptî'nin bunu öldürme olarak isimlendirdiği sabit oldu. Ayrıca Mûsâ salavâtullâhi aleyh de şöyle diyerek bunu öldürme olarak isimlendirmiştir:

رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [الْقَصَصِ: ٣٣] وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ قَتْلُ ذَلِكَ الْقِبْطِيِّ بِذَلِكَ الْوَكْزِ، وَأَيْضًا أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَمَّاهُ قَتْلًا حَيْثُ قَالَ: وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً [طه: ٤٠] فَثَبَتَ أَنَّ الْوَكْزَ قَتْلٌ بِقَوْلِ الْقِبْطِيِّ وَبِقَوْلِ مُوسَى وَبِقَوْلِ اللَّه تَعَالَى، وَأَمَّا الْخَبَرُ

{ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } [el-Kasas 33] “Rabbim! Doğrusu ben onlardan birini öldürdüm; beni öldürmelerinden korkuyorum.” Müfessirler, bundan maksadın o Kıptî'nin söz konusu yumrukla öldürülmesi olduğu hususunda icmâ etmişlerdir. Yine Yüce Allah da şöyle buyurarak bunu öldürme olarak isimlendirmiştir: { وَقَتَلْتَ نَفْساً فَنَجَّيْناكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُوناً } [Tâhâ 40] “Bir cana kıymıştın da seni o kederden kurtarmış ve seni türlü imtihanlarla sınamıştık.” Böylece yumruk vurmanın bir öldürme olduğu Kıptî'nin sözüyle, Mûsâ'nın sözüyle ve Yüce Allah'ın sözüyle sabit olmuştur. Habere gelince:

فَقَوْلُهُ ﷺ: «أَلَا إِنَّ قَتِيلَ الْخَطَأِ الْعَمْدِ قَتِيلُ السَّوْطِ وَالْعَصَا فِيهِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ»

O sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Haberiniz olsun ki kırbaç ve sopa ile meydana gelen kasıt benzeri (şibh-i amd) öldürmede yüz deve diyet vardır» buyruğudur.

فَسَمَّاهُ قَتْلًا، فَثَبَتَ بِهَذَيْنِ الدَّلِيلَيْنِ أَنَّهُ حَصَلَ الْقَتْلُ، وَأَمَّا أَنَّهُ عَمْدٌ فَالشَّاكُّ فِيهِ دَاخِلٌ فِي السَّفْسَطَةِ فَإِنَّ مَنْ ضَرَبَ رَأْسَ إِنْسَانٍ بِحَجَرِ الرَّحَا، أَوْ صَلَبَهُ أَوْ غَرَّقَهُ، أَوْ خَنَقَهُ ثُمَّ قَالَ: مَا قَصَدْتُ بِهِ قَتْلَهُ كَانَ ذَلِكَ إِمَّا كَاذِبًا أَوْ مَجْنُونًا، وَإِمَّا أَنَّهُ عُدْوَانٌ فَلَا يُنَازِعُ فِيهِ مُسْلِمٌ، فَثَبَتَ أَنَّهُ قَتْلٌ عَمْدٌ عُدْوَانٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَجِبَ الْقِصَاصُ بِالنَّصِّ وَالْمَعْقُولِ.

[Resûlullah] bunu öldürme olarak isimlendirmiştir. Bu iki delille öldürme fiilinin gerçekleştiği sabit olmuştur. Bunun kasıtlı olduğuna gelince, bundan şüphe eden kişi safsataya düşmüş olur. Zira bir insanın başına değirmen taşıyla vuran veya onu asan yahut suda boğan veya boğazını sıkan, sonra da: "Ben bununla onu öldürmeyi kastetmedim" diyen kimse ya yalancıdır ya da delidir. Bunun bir tecavüz ve haksızlık olduğuna ise hiçbir Müslüman itiraz etmez. Böylece bunun kasten ve haksızca bir öldürme olduğu sabit oldu; dolayısıyla hem nass hem de akıl gereği kısas vacip olmuştur.

أَمَّا النَّصُّ: فَهُوَ جَمِيعُ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وُجُوبِ الْقِصَاصِ، كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [الْبَقَرَةِ: ١٧٨] وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً [الْإِسْرَاءِ: ٣٣] وَجَزاءُ/ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها [الشُّورَى: ٤٠] فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٤] .

Nassa gelince: Bu, kısasın vacip olduğuna delalet eden bütün ayetlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } [el-Bakara 178] “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı.”, { وَكَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيها أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ } [el-Mâide 45] “Orada onlara cana can... yazdık (farz kıldık).”, { وَمَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } [el-İsrâ 33] “Kim haksız yere öldürülürse, onun velisine yetki vermişizdir.”, { وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } [eş-Şûrâ 40] “Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür.” ve { فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْهِ بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ } [el-Bakara 194] “Kim size saldırırsa, siz de ona size saldırdığı gibi saldırın.”

وَأَمَّا الْمَعْقُولُ: فَهُوَ أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ شَرْعِ الْقِصَاصِ صِيَانَةُ النُّفُوسِ وَالْأَرْوَاحِ عَنِ الْإِهْدَارِ. قَالَ تَعَالَى:

Akla gelince: Kısasın teşri kılınmasındaki maksat canların ve ruhların heba edilmesini önlemektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَةِ: ١٧٩] وَإِذَا كَانَ الْمَقْصُودُ مِنْ شَرْعِ الْقِصَاصِ صِيَانَةُ النُّفُوسِ وَالْأَرْوَاحِ عَنِ الْإِهْدَارِ، وَالْإِهْدَارُ مِنَ الْمُثْقَلِ كَهُوَ فِي الْمُحَدَّدِ كَانَتِ الْحَاجَةُ إِلَى شَرْعِ الزَّاجِرِ فِي إِحْدَى الصُّورَتَيْنِ كَالْحَاجَةِ إِلَيْهِ فِي الصُّورَةِ الْأُخْرَى، وَلَا تَفَاوُتَ بَيْنَ الصُّورَتَيْنِ فِي نَفْسِ الْإِهْدَارِ، إِنَّمَا التَّفَاوُتُ حَاصِلٌ فِي آلَةِ الْإِهْدَارِ، وَالْعِلْمُ الضَّرُورِيُّ حَاصِلٌ بِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ مُعْتَبَرٍ، وَالْكَلَامُ فِي الْفِقْهِيَّاتِ إِذَا وَصَلَ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَقَدْ بَلَغَ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي التَّحْقِيقِ لِمَنْ تَرَكَ التَّقْلِيدَ، وَاحْتَجُّوا

{ وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } [el-Bakara 179] “Kısasta sizin için hayat vardır.” Kısasın meşru kılınmasındaki maksat nefislerin ve ruhların heba edilmesini önlemek olunca, ağır aletle heba etmek de kesici aletle heba etmek gibi olduğundan, bu iki durumdan birinde caydırıcı bir hüküm koyma ihtiyacı, diğerindeki ihtiyaç gibidir. Canı heba etmenin kendisinde iki durum arasında hiçbir fark yoktur; fark ancak heba etme aletindedir. Bunun dikkate alınmayacağı ise zaruri bir bilgiyle bilinmektedir. Fıkhî konulardaki söz bu dereceye ulaştığında, taklidi bırakan kimse için tahkikte en uç noktaya varmış demektir. [Karşı görüştekiler] ise,

بِقَوْلِهِ ﷺ: «أَلَا إِنَّ قَتِيلَ الْخَطَأِ الْعَمْدِ قَتِيلُ السَّوْطِ وَالْعَصَا فِيهِ مِائَةٌ مِنَ الْإِبِلِ»

O sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Haberiniz olsun ki kırbaç ve sopa ile meydana gelen kasıt benzeri öldürmede yüz deve diyet vardır» buyruğunu delil getirmişlerdir.

وَهُوَ عَامٌّ سَوَاءٌ كَانَ السَّوْطُ وَالْعَصَا صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا.

Bu ifade, kırbaç ve sopa ister küçük olsun ister büyük olsun umumidir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ

Buna cevap şudur:

قَوْلَهُ: «قَتِيلُ الْخَطَأِ»

[Hadisteki] «hataen öldürülen» ifadesi,

يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَى الْخَطَأِ حَاصِلًا فِيهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا أَنَّ مَنْ خَنَقَ إِنْسَانًا أَوْ ضَرَبَ رَأْسَهُ بِحَجَرِ الرَّحَا، ثُمَّ قَالَ: مَا كُنْتُ أَقْصِدُ قَتْلَهُ، فَإِنَّ كُلَّ عَاقِلٍ بِبَدِيهَةِ عَقْلِهِ يَعْلَمُ أَنَّهُ كَاذِبٌ فِي هَذَا الْمَقَالِ، فَوَجَبَ حَمْلُ هَذَا الضَّرْبِ عَلَى الضَّرْبِ بِالْعَصَا الصَّغِيرَةِ حَتَّى يَبْقَى مَعْنَى الْخَطَأِ فِيهِ. واللَّه أَعْلَمُ.

onda hata manasının mutlaka bulunması gerektiğine delalet eder. Biz daha önce açıkladık ki, bir insanın boğazını sıkan veya başına değirmen taşıyla vuran kimse sonra: "Ben onu öldürmeyi kastetmemiştim" derse, aklı başında olan herkes aklının zorunlu bilgisiyle bilir ki o bu sözünde yalancıdır. Dolayısıyla bu vurmayı, onda hata manasının baki kalabilmesi için küçük sopayla vurmaya hamletmek vacip olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: الْقَتْلُ الْعَمْدُ لَا يُوجِبُ الْكَفَّارَةَ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُوجِبُ. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَقَالَ قَوْلُهُ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً شَرْطٌ لِوُجُوبِ الْكَفَّارَةِ وَعِنْدَ انْتِفَاءِ الشَّرْطِ لَا يَحْصُلُ الْمَشْرُوطُ، فَيُقَالُ لَهُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ [النِّسَاءِ: ٢٥] فقوله: وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مَا كَانَ شَرْطًا لِجَوَازِ نِكَاحِ الْأَمَةِ عَلَى قولكم، فكذلك هاهنا. ثُمَّ نَقُولُ:

Üçüncü mesele: Ebû Hanîfe: "Kasten öldürme kefareti gerektirmez" demiştir; Şâfiî ise: "Gerektirir" demiştir. Ebû Hanîfe bu ayeti delil getirerek: "{ وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } ‘Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse’ ifadesi kefaretin vacip olması için bir şarttır; şart ortadan kalkınca meşrut (şarta bağlanan hüküm) da gerçekleşmez" demiştir. Ona şöyle denilir: Yüce Allah: { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلاً أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } [en-Nisâ 25] “İçinizden hür mümin kadınlarla evlenmeye gücü yetmeyen kimse, sahip olduğunuz mümin cariyelerden alsın.” buyurmuştur. Buradaki { وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ } “gücü yetmeyen kimse” ifadesi sizin kavlinize göre cariye ile evlenmenin caiz olmasının şartı olmamıştır; burada da durum böyledir. Sonra biz şöyle deriz:

الَّذِي يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْكَفَّارَةِ فِي الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْخَبَرُ وَالْقِيَاسُ.

Kasten öldürmede kefaretin vacip olduğuna delalet eden şey haber ve kıyastır.

أَمَّا الْخَبَرُ فهو ما

Habere gelince, o şudur:

روى واثلة ابن الْأَسْقَعِ قَالَ: أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّه ﷺ فِي صَاحِبٍ لَنَا أَوْجَبَ النَّارَ بِالْقَتْلِ، فَقَالَ:

Vâsile b. Eskâ'ın şöyle rivayet ettiği nakledilmiştir: Bir adam öldürmesi sebebiyle cehennemi hak etmiş bir arkadaşımız hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldik. Bunun üzerine şöyle buyurdu:

أَعْتِقُوا عَنْهُ يَعْتِقِ اللَّه بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنْهُ مِنَ النَّارِ.

«Onun adına bir köle azat edin ki Allah onun her bir uzvuna karşılık o kimsenin bir uzvunu cehennem ateşinden azat etsin.»

وَأَمَّا الْقِيَاسُ: فَهُوَ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ إِعْتَاقِ الْعَبْدِ هُوَ أَنْ يَعْتِقَهُ اللَّه مِنَ النَّارِ، وَالْحَاجَةُ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى فِي الْقَتْلِ الْعَمْدِ أَتَمُّ، فَكَانَتِ الْحَاجَةُ فِيهِ إِلَى إِيجَابِ الْكَفَّارَةِ أَتَمَّ واللَّه أَعْلَمُ.

Kıyasa gelince: Köle azat etmekten maksat Allah'ın o kimseyi ateşten azat etmesidir. Bu manaya olan ihtiyaç kasten öldürmede daha tamdır. Dolayısıyla onda kefareti vacip kılma ihtiyacı da daha tam olmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

وَذَكَرَ الشَّافِعِيُّ ﵁ حُجَّةً أُخْرَى مِنْ قِيَاسِ الشَّبَهِ فَقَالَ: لَمَّا وَجَبَتِ الْكَفَّارَةُ فِي قَتْلِ الصَّيْدِ فِي الْإِحْرَامِ سَوَّيْنَا بَيْنَ الْعَامِدِ وَبَيْنَ الْخَاطِئِ إِلَّا فِي الْإِثْمِ، فَكَذَا فِي قَتْلِ الْمُؤْمِنِ، وَلِهَذَا الْكَلَامِ تَأْكِيدٌ آخَرُ وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: نَصَّ اللَّه تَعَالَى هُنَاكَ فِي الْعَامِدِ، وَأَوْجَبْنَا عَلَى الْخَاطِئِ فَهَهُنَا نَصَّ عَلَى الْخَاطِئِ، فَبِأَنْ نُوجِبَهُ عَلَى الْعَامِدِ مَعَ أَنَّ احْتِيَاجَ الْعَامِدِ إِلَى الْإِعْتَاقِ الْمُخْلِصِ لَهُ عَنِ النَّارِ/ أَشَدُّ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

Şâfiî radıyallâhu anh, şebeh kıyasından başka bir delil daha zikrederek şöyle demiştir: İhramdayken av hayvanını öldürmede kefaret vacip olduğunda, günah müstesna olmak üzere kasten yapan ile hata edeni bir tuttuk; mümini öldürmede de durum böyledir. Bu sözün başka bir teyidi daha vardır; o da şöyle denilmesidir: Yüce Allah orada kasten yapanı nassla belirtmiş, biz ise hata edene de vacip kılmıştık; burada ise hata edeni nassla belirtmiştir. Dolayısıyla kasten öldürenin kendisini ateşten kurtaracak köle azadına ihtiyacı daha şiddetli olduğu halde, bunu ona vacip kılmamız evleviyetle gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنُ وَالشَّعْبِيُّ وَالنَّخَعِيُّ: لَا تَجْزِي الرَّقَبَةُ إِلَّا إِذَا صَامَ وَصَلَّى، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَمَالِكٌ وَالْأَوْزَاعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ: يَجْزِي الصَّبِيَّ إِذَا كَانَ أَحَدُ أَبَوَيْهِ مُسْلِمًا. حُجَّةُ ابْنِ عَبَّاسٍ هَذِهِ الْآيَةُ، فَإِنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ تَحْرِيرَ الرَّقَبَةِ الْمُؤْمِنَةِ، وَالْمُؤْمِنُ مَنْ يَكُونُ مَوْصُوفًا بِالْإِيمَانِ، وَالْإِيمَانُ إِمَّا التَّصْدِيقُ وَإِمَّا الْعَمَلُ وَإِمَّا الْمَجْمُوعُ، وَعَلَى التَّقْدِيرَاتِ فَالْكُلُّ فَائِتٌ عَنِ الصَّبِيِّ فَلَمْ يَكُنْ مُؤْمِنًا، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجْزِيَ. حُجَّةُ الْفُقَهَاءُ أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً يَدْخُلُ فِيهِ الصَّغِيرُ، فَكَذَا قَوْلُهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَوَجَبَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ الصَّغِيرُ.

Dördüncü mesele: İbn Abbâs, Hasan[-ı Basrî], Şa'bî ve Nehaî: "Köle ancak oruç tutup namaz kıldığı zaman [kefaret olarak] yeterli olur" demişlerdir. Şâfiî, Mâlik, Evzâî ve Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anhüm ise: "Anne babasından biri Müslüman ise çocuk yaştaki köle de yeterli olur" demişlerdir. İbn Abbâs'ın delili bu ayettir; zira Yüce Allah mümin bir kölenin azat edilmesini farz kılmıştır. Mümin ise iman vasfına sahip olandır. İman da ya tasdiktir ya ameldir ya da ikisinin toplamıdır. Her halükârda bunların tamamı çocukta bulunmamaktadır; dolayısıyla o mümin değildir ve yeterli olmaması gerekir. Fakihlerin delili ise şudur: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse” sözüne küçük yaştaki çocuk da dâhildir; öyleyse { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köle azat etmesi [gerekir]” sözüne de küçüğün dâhil olması vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: الدِّيَةُ فِي الْعَمْدِ الْمَحْضِ وَفِي شِبْهِ الْعَمْدِ مُغَلَّظَةٌ مُثَلَّثَةٌ ثَلَاثُونَ حِقَّةً، وَثَلَاثُونَ جَذَعَةً، وَأَرْبَعُونَ خَلِفَةً فِي بُطُونِهَا أَوْلَادُهَا.

Beşinci mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Sırf kasıtta ve kasıt benzerinde (şibh-i amd) diyet ağırlaştırılmış (muğallaza) olup üç kısımdır: Otuz hıkka (dört yaşına basmış dişi deve), otuz cezea (beş yaşına basmış dişi deve) ve kırk karnında yavrusu bulunan gebe deve (halife).

وَأَمَّا فِي الْخَطَأِ الْمَحْضِ فَمُخَفَّفَةٌ: عِشْرُونَ بَنَاتِ مَخَاضٍ، وَعِشْرُونَ بَنَاتِ لَبُونٍ، وَعِشْرُونَ بنو لَبُونٍ، وَعِشْرُونَ حِقَّةً، وَعِشْرُونَ جَذَعَةً. وَأَمَّا أَبُو حَنِيفَةَ فَهُوَ أَيْضًا هَكَذَا يَقُولُ فِي الْكُلِّ إِلَّا فِي شَيْءٍ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ أَوْجَبَ بَنِي مَخَاضٍ بَدَلًا عَنْ بَنَاتٍ لَبُونٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ ﵀ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الدِّيَةَ فِي الْقُرْآنِ وَلَمْ يُبَيِّنْ كَيْفِيَّةَ الدِّيَةِ فَرَجَعْنَا فِي مَعْرِفَةِ الْكَيْفِيَّةِ إِلَى السُّنَّةِ وَالْقِيَاسِ، فَلَمْ نَجِدْ فِي السُّنَّةِ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ.

Sırf hatada ise hafifletilmiş (muhaffefe) olup şöyledir: Yirmi bint-i mehâz (bir yaşına basmış dişi deve), yirmi bint-i lebûn (iki yaşına basmış dişi deve), yirmi ibn-i lebûn (iki yaşına basmış erkek deve), yirmi hıkka ve yirmi cezea. Ebû Hanîfe'ye gelince, o da sadece bir husus müstesna tamamında böyle demektedir; zira o, bint-i lebûnlar yerine ibn-i mehâzı (bir yaşına basmış erkek deveyi) vacip kılmıştır. Şâfiî rahimehullâh'ın delili şudur: Yüce Allah Kur'an'da diyeti farz kılmış fakat diyetin keyfiyetini açıklamamıştır; bu sebeple keyfiyeti öğrenmek için sünnete ve kıyasa başvurduk, sünnette buna delalet eden bir şey bulamadık.

وَأَمَّا الْقِيَاسُ فَإِنَّهُ لَا مَجَالَ لِلْمُنَاسَبَاتِ وَالتَّعْلِيلَاتِ الْمَعْقُولَةِ فِي تعيين الأسباب وتعيين الأعداد، فلم يبق

Kıyasa gelince; sebeplerin ve sayıların tayininde akli münasebetlerin ve illetlendirmelerin yeri yoktur. Dolayısıyla

هاهنا مَطْمَعٌ إِلَّا فِي قِيَاسِ الشَّبَهِ، وَنَرَى أَنَّ الدِّيَةَ وَجَبَتْ بِسَبَبٍ أَقْوَى مِنَ السَّبَبِ الْمُوجِبِ لِلزَّكَاةِ، ثُمَّ إِنَّا رَأَيْنَا أَنَّ الشَّرْعَ لَمْ يَجْعَلْ لِبَنِي مَخَاضٍ دَخْلًا فِي بَابِ الزَّكَاةِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ لَهَا دَخْلٌ فِي بَابِ الدِّيَةِ أَيْضًا. وَحُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ الْبَرَاءَةَ كَانَتْ ثَابِتَةٌ، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، فَكَانَتِ الْبَرَاءَةُ الْأَصْلِيَّةُ بَاقِيَةً، وَلَا يُعْدَلُ عَنْ هَذَا الدَّلِيلِ إِلَّا لِدَلِيلٍ أَقْوَى مِنْهُ فَنَقُولُ: الْأَوَّلُ هُوَ الْمُتَّفَقُ عَلَيْهِ فَاعْتَرَفْنَا بِوُجُوبِهِ: وَأَمَّا الزَّائِدُ عَلَيْهِ فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى عَلَى النَّفْيِ الْأَصْلِيِّ.

burada şebeh kıyasından başka bir ümit kalmamıştır. Biz görüyoruz ki diyet, zekâtı gerektiren sebepten daha kuvvetli bir sebeple vacip olmuştur. Sonra şeriatın ibn-i mehâzlara zekât babında bir pay vermediğini gördük; binaenaleyh diyet babında da onun için bir pay olmaması vacip olmuştur. Ebû Hanîfe'nin delili ise şudur: [Ödeme yükümlülüğünün olmaması manasındaki] berâet-i asliyye sabitti; sabit olanda ise aslolan devamlılıktır. Dolayısıyla berâet-i asliyye baki kalmıştır; bu delilden ancak ondan daha güçlü bir delille dönülebilir. Biz deriz ki: Birincisi üzerinde ittifak edilen kısımdır, dolayısıyla onun vücubunu ikrar ettik; fazlasına gelince, onun da asli nefy (yokluk) üzere kalması vacip olmuştur.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الذِّمَّةَ مَشْغُولَةٌ بِوُجُوبِ الدِّيَةِ، وَالْأَصْلُ فِي الثَّابِتِ الْبَقَاءُ، وَقَدْ رَأَيْنَا حُصُولَ الِاتِّفَاقِ عَلَى السُّقُوطِ بِأَدَاءِ أَكْثَرِ مَا قِيلَ فِيهِ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ ذَلِكَ السُّقُوطُ عِنْدَ أَدَاءِ أَقَلِّ مَا فِيهِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Cevap şudur: Diyetin vücubu ile zimmet meşguldür (sorumluluk altındadır) ve sabit olanda aslolan devamlılıktır. Bu konuda söylenmiş olanın en çoğunun ödenmesiyle sorumluluğun düşeceği hususunda ittifak bulunduğunu gördük; dolayısıyla en azının ödenmesi durumunda bu düşüşün gerçekleşmemesi vacip olur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: إِذَا لَمْ تُوجَدِ الْإِبِلُ، فَالْوَاجِبُ إِمَّا أَلْفُ دِينَارٍ، أَوِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: بَلِ الْوَاجِبُ عَشَرَةُ آلَافِ دِرْهَمٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ: مَا رَوَى عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ. قَالَ: كَانَتْ قِيمَةُ الدِّيَةِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ/ ثَمَانِمِائَةِ دِينَارٍ وَثَمَانِيَةَ آلَافِ دِرْهَمٍ، فَلَمَّا اسْتَخْلَفَ عُمَرُ ﵁ قَامَ خَطِيبًا وَقَالَ: إِنَّ الْإِبِلَ قَدْ غَلَتْ أَثْمَانُهَا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ فَرَضَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ، وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَيْ عَشَرَ أَلْفًا، وَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ عُمَرَ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي مَجْمَعِ الصَّحَابَةِ وَمَا أَنْكَرَ عَلَيْهِ أَحَدٌ فَكَانَ إِجْمَاعًا. حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ: أَنَّ الْأَخْذَ بِالْأَقَلِّ أَوْلَى، وَقَدْ سَبَقَ جَوَابُهُ.

Altıncı mesele: Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Deve bulunmadığı takdirde gereken miktar ya bin dinar ya da on iki bin dirhemdir. Ebû Hanîfe ise: "Bilakis vacip olan on bin dirhemdir" demiştir. Şâfiî'nin delili, Amr b. Şuayb'ın babasından, onun da dedesinden rivayet ettiği şu haberdir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde diyetin kıymeti sekiz yüz dinar veya sekiz bin dirhem idi. Ömer radıyallâhu anh halife olunca bir hutbe irat etti ve: ‘Develerin fiyatları pahalandı’ dedi; sonra Ömer altın ehline bin dinar, gümüş ehline ise on iki bin dirhem farz kıldı." İstidlal vechi şudur: Ömer bunu sahâbe meclisinde zikretmiş ve hiç kimse ona itiraz etmemiştir; dolayısıyla bu bir icmâ olmuştur. Ebû Hanîfe'nin delili ise az olanı almanın daha evlâ olduğudur; bunun cevabı daha önce geçmişti.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ وَجُمْهُورُ الْخَوَارِجِ: الدِّيَةُ وَاجِبَةٌ عَلَى الْقَاتِلِ، قَالُوا: وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ لَا شَكَّ أَنَّهُ إِيجَابٌ لِهَذَا التَّحْرِيرِ، وَالْإِيجَابُ لَا بُدَّ فِيهِ مِنْ شَخْصٍ يَجِبُ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْفِعْلُ، وَالْمَذْكُورُ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْقَاتِلُ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَهَذَا التَّرْتِيبُ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِأَنَّ هَذَا التَّحْرِيرَ إِنَّمَا أَوْجَبَهُ اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ، وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الْجِنَايَةَ صَدَرَتْ مِنْهُ، وَالْمَعْقُولُ هُوَ أَنَّ الضَّمَانَ لَا يَجِبُ إِلَّا عَلَى الْمُتْلِفِ، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ هَذَا الْفِعْلَ صَدَرَ عَنْهُ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ. وَلَكِنَّ الْفِعْلَ الْخَطَأَ قَائِمٌ فِي قِيَمِ الْمُتْلَفَاتِ وَأُرُوشِ الْجِنَايَاتِ، مع أن تلك الضمانات لا تجب إلى على المتلف، فكذا هاهنا. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ شَيْئَيْنِ: تَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ الْمُؤْمِنَةِ، وَتَسْلِيمُ الدِّيَةِ الْكَامِلَةِ، ثُمَّ انْعَقَدَ الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ التَّحْرِيرَ وَاجِبٌ عَلَى الْجَانِي، فَكَذَا الدِّيَةُ يَجِبُ أَنْ تَكُونَ وَاجِبَةً عَلَى الْقَاتِلِ، ضَرُورَةَ أَنَّ اللَّفْظَ وَاحِدٌ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْعَاقِلَةَ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُمْ جِنَايَةٌ وَلَا مَا يُشْبِهُ الْجِنَايَةَ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَلْزَمَهُمْ شَيْءٌ لِلْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ، أَمَّا القرآن فقوله تعالى: لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] وَقَالَ تَعَالَى: وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها [الْأَنْعَامِ: ١٦٤] وَقَالَ: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَةِ:

Yedinci mesele: Ebû Bekir el-Esam ve Hâricîlerin cumhuru: "Diyet bizzat katile vaciptir" demişlerdir. Onlar şöyle demişlerdir: Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “mümin bir köle azat etmesi [gerekir]” buyruğunun bu azadı vacip kıldığı şüphesizdir. Bir şeyi vacip kılmakta ise o fiilin kendisine vacip olacağı bir şahsın bulunması kaçınılmazdır. Bu ifadeden önce zikredilen kimse ise katildir; o da { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse” buyruğudur. Bu sıralama, söz konusu azat etmeyi Yüce Allah'ın başkasına değil bizzat ona vacip kıldığını kesin olarak bilmeyi gerektirir. İkincisi: Bu cinayet ondan sâdır olmuştur; aklın gereği ise tazminatın ancak telef eden kimseye vacip olmasıdır. Bu konudaki en ileri durum, bu fiilin ondan hata yoluyla sâdır olmuş olmasıdır. Fakat hatalı fiil, telef edilen malların kıymetlerinde ve cinayet erşlerinde (yaralama tazminatlarında) de geçerlidir; bununla birlikte bu tazminatlar ancak telef edene vacip olur, burada da durum böyledir. Üçüncüsü: Yüce Allah bu ayette iki şeyi vacip kılmıştır: Mümin bir kölenin azat edilmesi ve tam diyetin teslim edilmesi. Sonra azat etmenin cinayeti işleyene vacip olduğu hususunda icmâ hâsıl olmuştur; her iki yerde de lafız bir olduğu için diyetin de katile vacip olması gerekir. Dördüncüsü: Âkıleden (katilin akrabalarından) bir cinayet yahut cinayete benzer bir şey sâdır olmamıştır; dolayısıyla Kur'an ve haber gereğince onlara hiçbir şeyin lazım gelmemesi vacip olmuştur. Kur'an'a gelince, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى } [el-En'âm 164] “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez.” Yine Yüce Allah: { وَلا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ إِلَّا عَلَيْها } [el-En'âm 164] “Herkesin kazandığı ancak kendi aleyhinedir.” ve { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } [el-Bakara 286] “Herkesin kazandığı iyilik kendi lehine, yaptığı kötülük de kendi aleyhinedir.” buyurmuştur.

٢٨٦] وَأَمَّا الْخَبَرُ فَمَا

Habere gelince, o şudur:

رُوِيَ أَنَّ أَبَا رِمْثَةَ دَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَمَعَهُ ابْنُهُ فَقَالَ ﵊: مَنْ هَذَا فَقَالَ ابْنِي، قَالَ إِنَّهُ لَا يَجْنِي عَلَيْكَ وَلَا تَجْنِي عَلَيْهِ،

Rivayet edildiğine göre Ebû Rimse yanında oğluyla birlikte Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna girdi. O aleyhisselâm: «Bu kimdir?» diye sordu. O da: "Oğlumdur" dedi. [Bunun üzerine Allah Resûlü]: «O senin yerine bir cinayet işlemez, sen de onun yerine bir cinayet işlemezsin» buyurdu.

وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْإِخْبَارَ عَنْ نَفْسِ الْجِنَايَةِ إِنَّمَا الْمَقْصُودُ بَيَانُ أَنَّ أَثَرَ جِنَايَتِكَ لَا يَتَعَدَّى إِلَى وَلَدِكَ وَبِالْعَكْسِ، وَكُلُّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِيجَابَ الدِّيَةِ عَلَى الْجَانِي أَوْلَى مِنْ إِيجَابِهَا عَلَى الْغَيْرِ. الْخَامِسُ: أَنَّ النُّصُوصَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَالَ الْإِنْسَانِ مَعْصُومٌ وَأَنَّهُ لَا سَبِيلَ لِأَحَدٍ أَنْ يَأْخُذَهُ مِنْهُ. قَالَ تَعَالَى: لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً [النِّسَاءِ: ٢٩]

Malumdur ki bundan maksat cinayetin kendisini haber vermek değildir; maksat ancak senin cinayetinin eserinin çocuğuna geçmeyeceğini ve bunun aksinin de geçerli olduğunu beyan etmektir. Bütün bunlar, diyeti cinayeti işleyene vacip kılmanın başkasına vacip kılmaktan daha evlâ olduğuna delalet eder. Beşincisi: Nasslar insanın malının dokunulmaz olduğuna ve hiç kimsenin bunu ondan almaya bir yolu bulunmadığına delalet eder. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا تَأْكُلُوا أَمْوالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْباطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجارَةً } [en-Nisâ 29] “Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin; ancak karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması müstesna.”

وَقَالَ ﵊: «كُلُّ امْرِئٍ أَحَقُّ بِكَسْبِهِ»

O aleyhisselâm: «Her kişi kendi kazancına daha çok hak sahibidir» buyurmuştur.

وَقَالَ: «حُرْمَةُ مَالِ الْمُسْلِمِ كَحُرْمَةِ دَمِهِ»

Yine: «Müslümanın malının dokunulmazlığı, kanının dokunulmazlığı gibidir» buyurmuştur.

وَقَالَ: «لَا يَحِلُّ مَالُ الْمُسْلِمِ إِلَّا بِطِيبَةٍ مِنْ نَفْسِهِ»

Yine: «Müslümanın malı ancak kendi gönül rızasıyla helal olur» buyurmuştur.

تَرَكْنَا الْعَمَلَ بِهَذِهِ الْعُمُومَاتِ فِي الْأَشْيَاءِ الَّتِي عَرَفْنَا بِنَصِّ الْقُرْآنِ كَوْنَهَا مُوجِبَةً لِجَوَازِ الْأَخْذِ كَمَا قلنا في

Zekâtlarda söylediğimiz gibi ve tazminatların alınmasında söylediğimiz gibi,

الزَّكَوَاتِ، وَكَمَا قُلْنَا فِي أَخْذِ الضَّمَانَاتِ. وَأَمَّا فِي إِيجَابِ الدِّيَةِ عَلَى الْعَاقِلَةِ فَالْمُعْتَمَدُ فِيهِ عَلَى خَبَرِ الْوَاحِدِ، وَتَخْصِيصُ عُمُومِ الْقُرْآنِ بِخَبَرِ الْوَاحِدِ لَا يَجُوزُ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ مَعْلُومٌ، وخبر الواحد مظنون، وتقديم المظنون على المعلوم غَيْرُ جَائِزٍ، وَلِأَنَّ هَذَا خَبَرٌ وَاحِدٌ وَرَدَ/ فِيمَا تَعُمُّ بِهِ الْبَلْوَى فَيُرَدُّ، وَلِأَنَّهُ خَبَرٌ وَاحِدٌ وَرَدَ عَلَى مُخَالَفَةِ جَمِيعِ أُصُولِ الشَّرَائِعِ، فَوَجَبَ رَدُّهُ، وَأَمَّا الْفُقَهَاءُ فَقَدْ تَمَسَّكُوا فِيهِ بِالْخَبَرِ وَالْأَثَرِ وَالْآيَةِ: أَمَّا الْخَبَرُ: فَمَا

Kur'an'ın nassı ile [malı] almanın caiz olduğunu bildiren hususlarda bu umumi nasslarla amel etmeyi bıraktık. Diyetin âkıleye vacip kılınmasına gelince, bu konuda dayanılan delil haber-i vâhidden ibarettir. Kur'an'ın umumunu haber-i vâhid ile tahsis etmek ise caiz değildir; zira Kur'an katidir (bilinendir), haber-i vâhid ise zannidir ve zanniyi katiye takdim etmek caiz değildir. Ayrıca bu, umumun müptela olduğu (herkesi ilgilendiren) bir konuda vârit olmuş bir haber-i vâhid olduğundan reddedilir. Yine bütün şeriat esaslarına aykırı olarak vârit olmuş bir haber-i vâhid olduğu için reddedilmesi vacip olmuştur. Fakihlere gelince, onlar bu konuda haber, eser ve ayete sarılmışlardır. Habere gelince:

رَوَى الْمُغِيرَةُ أَنَّ امْرَأَةً ضَرَبَتْ بَطْنَ امْرَأَةٍ أُخْرَى فَأَلْقَتْ جَنِينًا مَيِّتًا، فَقَضَى رَسُولُ اللَّه ﷺ عَلَى عَاقِلَةِ الضَّارِبَةِ بِالْغِرَّةِ، فَقَامَ حَمَلُ بْنُ مَالِكٍ فَقَالَ: كَيْفَ نَدِي مَنْ لَا شَرِبَ وَلَا أَكَلَ، وَلَا صَاحَ ولا استهل، ومثل ذلك بطل، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: هَذَا مِنْ سَجْعِ الْجَاهِلِيَّةِ،

Mugîre'nin rivayet ettiğine göre bir kadın başka bir kadının karnına vurdu ve kadın ölü bir cenin düşürdü. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vuran kadının âkılesi üzerine gurre (bir köle veya cariye diyeti) ile hükmetti. Hamele b. Mâlik ayağa kalkıp: "Yemeyen, içmeyen, bağırmayan ve ağlamayan bir kimsenin diyetini nasıl öderiz? Böylesi heba olur gider!" dedi. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bu, Câhiliye seciidir (kafiyeli lafazanlığıdır)» buyurdu.

وَأَمَّا الْأَثَرُ: فَهُوَ أَنَّ عُمَرَ ﵁ قَضَى عَلَى عَلِيٍّ بِأَنْ يَعْقِلَ عَنْ مَوْلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ حِينَ جَنَى مَوْلَاهَا، وَعَلِيٌّ كَانَ ابْنَ أَخِي صَفِيَّةَ، وَقَضَى لِلزُّبَيْرِ بِمِيرَاثِهَا، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ إِنَّمَا تَجِبُ عَلَى الْعَاقِلَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Esele (sahâbe kavline) gelince: Ömer radıyallâhu anh, Safiyye bint Abdilmuttalib'in azatlısı bir cinayet işlediğinde, Safiyye'nin kardeşinin oğlu olan Ali'nin onun adına diyet ödemesine hükmetmiş, Safiyye'nin mirasını ise Zübeyr'e vermiştir. Bu da diyetin ancak âkıleye vacip olduğuna delalet eder. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: مَذْهَبُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ أَنَّ دِيَةَ الْمَرْأَةِ نِصْفُ دِيَةِ الرَّجُلِ. وَقَالَ الْأَصَمُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ: دِيَتُهَا مِثْلُ دِيَةِ الرَّجُلِ. حُجَّةُ الْفُقَهَاءِ أَنَّ عَلِيًّا وَعُمَرَ وَابْنَ مَسْعُودٍ قَضَوْا بِذَلِكَ، وَلِأَنَّ الْمَرْأَةَ فِي الْمِيرَاثِ وَالشَّهَادَةِ عَلَى النِّصْفِ مِنَ الرَّجُلِ، فَكَذَلِكَ فِي الدِّيَةِ. وَحُجَّةُ الْأَصَمِّ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَأَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَخَلَ فِيهَا حُكْمُ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْحُكْمُ فِيهَا ثَابِتًا بِالسَّوِيَّةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Sekizinci Mesele: Fakihlerin çoğunun mezhebine göre kadının diyeti, erkeğin diyetinin yarısıdır. el-Esamm ve İbn Atıyye ise: "Kadının diyeti erkeğin diyeti gibidir" demişlerdir. Fakihlerin delili; Ali, Ömer ve İbn Mes‘ûd'un bu yönde hüküm vermiş olmaları ve kadının mirasta ve şahitlikte erkeğin yarısı nispetinde olması, dolayısıyla diyette de böyle olmasıdır. el-Esamm'ın delili ise Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köleyi azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir” kavlidir. Âlimler, erkeğin ve kadının hükmünün bu ayetin kapsamına girdiğinde icma etmişlerdir; dolayısıyla buradaki hükmün eşitlikle sabit olması vacip olur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ دِيَةَ الْخَطَأِ مُخَفَّفَةٌ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ: الثُّلُثُ فِي السَّنَةِ، وَالثُّلُثَانِ فِي السَّنَتَيْنِ، وَالْكُلُّ فِي ثَلَاثِ سِنِينَ. اسْتَفَاضَ ذَلِكَ عَنْ عُمَرَ وَلَمْ يُخَالِفْهُ فِيهِ أَحَدٌ مِنَ السَّلَفِ فَكَانَ إِجْمَاعًا.

Dokuzuncu Mesele: Hataen öldürme diyetinin üç yıla yayılarak hafifletileceği hususunda ittifak etmişlerdir: Üçte biri birinci yılda, üçte ikisi iki yılda, tamamı ise üç yılda ödenir. Bu husus Ömer'den şöhret bulmuş olarak nakledilmiştir ve Selef'ten hiç kimse buna muhalefet etmemiştir; dolayısıyla bu bir icma olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: لَا فرق في هذه الدية بين أين يُقْضَى مِنْهَا الدَّيْنُ وَتُنَفَّذَ مِنْهَا الْوَصِيَّةُ، وَيُقَسَّمَ الْبَاقِي بَيْنَ الْوَرَثَةِ عَلَى فَرَائِضِ اللَّه تَعَالَى.

Onuncu Mesele: Bu diyette borcun ödenmesi, vasiyetin yerine getirilmesi ve kalanın Yüce Allah'ın farz kıldığı paylar ölçüsünde mirasçılar arasında paylaştırılması hususunda hiçbir fark yoktur.

رُوِيَ أَنَّ امْرَأَةً جَاءَتْ تَطْلُبُ نَصِيبَهَا مِنْ دِيَةِ الزَّوْجِ فَقَالَ عُمَرُ: لَا أَعْلَمُ لَكِ شَيْئًا، إِنَّمَا الدِّيَةُ لِلْعُصْبَةِ الَّذِينَ يَعْقِلُونَ عَنْهُ، فَشَهِدَ بَعْضٌ مِنَ الصَّحَابَةِ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ أَمَرَهُ أَنْ يُورِثَ الزَّوْجَةَ من دية زوجها، فقضى عمر بذلك،

Rivayet edildiğine göre bir kadın gelip kocasının diyetinden kendi payını istedi. Ömer: "Sana bundan bir pay olduğunu bilmiyorum; diyet ancak onun yerine akilelik yapan asabeye aittir" dedi. Bunun üzerine sahâbeden bazıları Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisine, kadını kocasının diyetine mirasçı kılmasını emrettiğine şahitlik etti, Ömer de bu şekilde hükmetti.

وإذا قَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسَائِلَ فَلْنَرْجِعْ إِلَى تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ مَعْنَاهُ فَعَلَيْهِ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ، وَالتَّحْرِيرُ عِبَارَةٌ عَنْ جَعْلِهِ حُرًّا، وَالْحُرُّ هُوَ الْخَالِصُ، وَلَمَّا كَانَ الْإِنْسَانُ فِي أَصْلِ الْخِلْقَةِ خُلِقَ لِيَكُونَ مَالِكًا لِلْأَشْيَاءِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً [الْبَقَرَةِ: ٢٩] فَكَوْنُهُ مَمْلُوكًا يَكُونُ صِفَةَ تَكَدُّرِ مُقْتَضَى الْإِنْسَانِيَّةِ وَتَشَوُّشِهَا، فَلَا جَرَمَ سُمِّيَتْ إِزَالَةُ الْمُلْكِ تَحْرِيرًا، أَيْ تَخْلِيصًا لِذَلِكَ الْإِنْسَانِ عَمَّا يُكَدِّرُ إِنْسَانِيَّتَهُ، وَالرَّقَبَةُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّسَمَةِ كَمَا قَدْ يُجْعَلُ الرَّأْسُ أَيْضًا عِبَارَةً عَنْ نَسَمَةٍ فِي قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ يَمْلِكُ كَذَا رَأْسًا مِنَ الرَّقِيقِ، وَالْمُرَادُ بِرَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ كُلُّ رَقَبَةٍ كَانَتْ عَلَى حُكْمِ الْإِسْلَامِ عِنْدَ الْفُقَهَاءِ، وَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ لَا تُجْزِي إِلَّا رَقَبَةٌ قَدْ صَلَّتْ وَصَامَتْ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ. وَقَوْلُهُ: وَدِيَةٌ/ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الدِّيَةُ مِنَ الْوَدْيِ كَالشِّيَةِ مِنَ الْوَشْيِ، وَالْأَصْلُ وَدِيَةٌ فَحُذِفَتِ الْوَاوُ يُقَالُ: وَدَى فُلَانٌ فُلَانًا، أَيْ أَدَّى دِيَتَهُ إِلَى وَلِيِّهِ، ثُمَّ إِنَّ الشَّرْعَ خَصَّصَ هَذَا اللَّفْظَ بِمَا يُؤَدَّى فِي بَدَلِ النَّفْسِ دُونَ مَا يُؤَدَّى فِي بَدَلِ الْمُتْلَفَاتِ، وَدُونَ مَا يُؤَدَّى فِي بَدَلِ الْأَطْرَافِ وَالْأَعْضَاءِ.

Bu meseleleri zikrettiğimize göre ayetin tefsirine dönelim ve diyelim ki: Yüce Allah'ın: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } sözünün anlamı, "onun üzerine bir boynu (köleyi) hürriyetine kavuşturmak gerekir" demektir. Tahrîr (azat etmek), kişiyi hür kılmaktan ibarettir. Hür ise [başkasına kul-köle olmaktan] halis (arınmış) olandır. İnsan yaratılışının aslında, Yüce Allah'ın: { خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعاً } [el-Bakara 29] “Yeryüzünde olanların hepsini sizin için yarattı” buyurduğu gibi, eşyaya malik olması için yaratılmış olduğundan, onun köle (mülk) olması insanlık gereğinin bulanması ve karışması niteliğindedir. Bu sebeple mülkiyetin ortadan kaldırılmasına, yani o insanın, insanlığını bulandıran şeyden kurtarılmasına "tahrîr" adı verilmiştir. Rakabe (boyun) ise şahıstan (nesemeden) ibarettir; nitekim Arapların: "Falan kimse şu kadar baş köleye sahiptir" sözünde başın da şahıstan kinaye yapıldığı gibi. Mümin rakabeden maksat, fakihlere göre İslam hükmü altında olan her köledir; İbn Abbas'a göre ise ancak namaz kılıp oruç tutmuş olan bir köle yeterli olur. Biz bu meseleyi daha önce zikretmiştik. Yüce Allah'ın: { وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } kavline gelince; el-Vâhidî şöyle demiştir: "Diyet (دِيَة), 'veşy'den (yün boyama/işleme) gelen 'şiyeh' (alacalık/desen) gibi 'vedy' kökündendir. Aslı 'vedyetün' (وَدْيَة) idi, 'vav' harfi hazfedildi. 'Falan kimse filana vedy yaptı' denilir ki, bu 'onun diyetini velisine ödedi' demektir. Sonra şeriat bu lafzı, telef edilen malların bedeli olarak ödenenler ile uzuvların ve organların bedeli olarak ödenenler için değil, yalnızca canın bedeli olarak ödenen şey için has kılmıştır."

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا أَصْلُهُ يَتَصَدَّقُوا فَأُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الصَّادِ، وَمَعْنَى التَّصَدُّقِ الْإِعْطَاءُ قَالَ اللَّه تَعَالَى: وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ [يُوسُفَ: ٨٨] وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنْ يَتَصَدَّقُوا بِالدِّيَةِ فَيَعْفُوا

Daha sonra Yüce Allah: { إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا } buyurmuştur. Kelimenin aslı 'yetasaddakû' (يَتَصَدَّقُوا) idi; 'tâ' harfi 'sâd' harfine idgam edildi. Tasadduk etmenin anlamı bağışlamaktır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَتَصَدَّقْ عَلَيْنا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ } [Yûsuf 88] “Bize bağışta bulun; şüphesiz Allah bağışta bulunanları mükafatlandırır.” Mana ise: "Diyeti bağışlayıp affetmeleri müstesna" demektir,

وَيَتْرُكُوا الدِّيَةَ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ، وَيَجِبُ عَلَيْهِ الدِّيَةُ وَتَسْلِيمُهَا إِلَى حِينِ يَتَصَدَّقُونَ عَلَيْهِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ: أَنْ يَصَّدَّقُوا فِي مَحَلِّ النَّصْبِ عَلَى الظَّرْفِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنْ أَهْلِهِ بِمَعْنَى إِلَّا مُتَصَدِّقِينَ.

ve diyeti terk etmeleridir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: "Ayetin takdiri şöyledir: 'Ona diyet ve onu ailesine teslim etmek vaciptir, meğerki onlar bunu ona bağışlamış olsunlar.' Buna göre Yüce Allah'ın: { أَنْ يَصَّدَّقُوا } kavli zarf olarak nasb mahallindedir. 'Müstesna olarak bağışlayanlar' manasında { أَهْلِهِ } lafzından hal olması da caizdir."

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ.

Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Eğer [öldürülen kişi] size düşman olan bir topluluktan olup kendisi de mümin ise, o takdirde mümin bir köleyi azat etmek gerekir.”

فَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: أَنَّ مَنْ قَتَلَ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ مُؤْمِنًا فَعَلَيْهِ تَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ وَتَسْلِيمُ الدِّيَةِ، وَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ قَتَلَ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ مُؤْمِنًا مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَنَا فَعَلَيْهِ تَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ وَسَكَتَ عَنْ ذِكْرِ الدِّيَةِ، ثُمَّ ذَكَرَ بَعْدُ أَنَّ الْمَقْتُولَ إِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَجَبَتِ الدِّيَةُ، وَالسُّكُوتُ عَنْ إِيجَابِ الدِّيَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَعَ ذِكْرِهَا فِيمَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَفِيمَا بَعْدَهَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الدِّيَةَ غَيْرُ وَاجِبَةٍ فِي هَذِهِ الصُّورَةِ.

Bil ki Yüce Allah ilk ayette, bir mümini hata yoluyla öldüren kimsenin üzerine bir köle azat etme ve diyeti teslim etme mükellefiyeti olduğunu zikretmiş; bu ayette ise bize düşman olan bir topluluktan bir mümini hata yoluyla öldüren kimsenin üzerine köle azat etme mükellefiyeti olduğunu zikretmiş ve diyetin zikrinden susmuştur (bahsetmemiştir). Ardından, öldürülen kişi aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise diyetin vacip olduğunu zikretmiştir. Bu ayetten önceki ve sonraki kısımlarda diyet zikredilmişken bu ayette diyetin vacip kılınmasından susulması, bu surette diyetin vacip olmadığına delalet eder.

إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَلِمَةُ «مِنْ» فِي قَوْلِهِ: مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا كَوْنُ هَذَا الْمَقْتُولِ مِنْ سُكَّانِ دَارِ الْحَرْبِ، أَوِ الْمُرَادُ كَوْنُهُ ذَا نَسَبٍ مِنْهُمْ، وَالثَّانِي بَاطِلٌ لِانْعِقَادِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ السَّاكِنَ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ، وَجَمِيعَ أَقَارِبِهِ يَكُونُونَ كُفَّارًا، فَإِذَا قُتِلَ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ وَجَبَتِ الدِّيَةُ فِي قَتْلِهِ، وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا الْقِسْمُ تَعَيَّنَ الْأَوَّلُ فَيَكُونُ الْمُرَادُ: وَإِنْ كَانَ الْمَقْتُولُ خَطَأً مِنْ سُكَّانِ دَارِ الْحَرْبِ وَهُوَ مُؤْمِنٌ، فَالْوَاجِبُ بِسَبَبِ قَتْلِهِ الْوَاقِعِ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ هُوَ تَحْرِيرُ الرَّقَبَةِ، فَأَمَّا وُجُوبُ الدِّيَةِ فَلَا. قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵀: وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَالْقِيَاسُ يُقَوِّيهِ، أَمَّا أَنَّهُ لَا تَجِبُ الدِّيَةَ فَلِأَنَّا لَوْ أَوْجَبْنَا الدِّيَةَ فِي قَتْلِ الْمُسْلِمِ السَّاكِنِ فِي دَارِ الْحَرْبِ لَاحْتَاجَ مَنْ يُرِيدُ غَزْوَ دَارِ الْحَرْبِ إِلَى أَنْ يَبْحَثَ عَنْ كُلِّ أَحَدٍ أَنَّهُ هَلْ هُوَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أم لا، وذلك مما يصعب ويشق فَيُفْضِي ذَلِكَ إِلَى احْتِرَازِ النَّاسِ عَنِ الْغَزْوِ، فَالْأَوْلَى سُقُوطُ الدِّيَةِ عَنْ قَاتِلِهِ لِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي أَهْدَرَ دَمَ نَفْسِهِ بِسَبَبِ اخْتِيَارِهِ السُّكْنَى فِي دَارِ الْحَرْبِ، وَأَمَّا الْكَفَّارَةُ فَإِنَّهَا حَقُّ اللَّه تَعَالَى، لِأَنَّهُ لَمَّا صَارَ ذَلِكَ الْإِنْسَانُ مَقْتُولًا فَقَدْ هَلَكَ إِنْسَانٌ كَانَ مُوَاظِبًا عَلَى عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالرَّقِيقُ لَا يُمْكِنُهُ الْمُوَاظَبَةَ عَلَى عِبَادَةِ اللَّه، فَإِذَا أَعْتَقَهُ فَقَدْ أَقَامَهُ مَقَامَ ذَلِكَ الْمَقْتُولِ فِي الْمُوَاظَبَةِ عَلَى الْعِبَادَاتِ، فَظَهَرَ أَنَّ الْقِيَاسَ يَقْتَضِي سُقُوطَ الدِّيَةِ، وَيَقْتَضِي بَقَاءَ الْكَفَّارَةِ واللَّه أَعْلَمُ.

Bu sabit olunca deriz ki: Yüce Allah'ın: { مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } kavlindeki «min» (مِنْ) kelimesinden maksat ya bu öldürülen kişinin dârülharp sakinlerinden olmasıdır yahut onlardan bir soy bağına sahip olmasıdır. İkincisi batıldır; çünkü İslam diyarında ikamet eden bir Müslümanın bütün akrabaları kâfir olsa bile, hata yoluyla öldürüldüğünde onun öldürülmesinde diyetin vacip olacağı hususunda icma gerçekleşmiştir. Bu kısım batıl olunca birinci kısım belirlenmiş olur. Buna göre mana şöyle olur: 'Şayet hata ile öldürülen kişi dârülharp sakinlerinden olup kendisi mümin ise, onun hata yoluyla vuku bulan katlinden dolayı vacip olan şey sadece bir köleyi azat etmektir; diyetin vacip olmasına gelince, bu yoktur.' Şâfiî rahimehullâh şöyle demiştir: Bu ayet bu manaya delalet ettiği gibi, kıyas da bunu kuvvetlendirmektedir. Diyetin vacip olmamasına gelince; çünkü biz dârülharpte ikamet eden bir Müslümanın öldürülmesinde diyeti vacip kılsaydık, dârülharbe gazaya gitmek isteyen kimsenin oradaki herkesin Müslümanlardan olup olmadığını araştırması gerekirdi; bu ise zor ve meşakkatli bir şey olup insanların gazadan çekinmesine yol açardı. Dolayısıyla en uygun olanı, dârülharpte ikameti tercih etmesi sebebiyle kendi kanını bizzat kendisi heder ettiği için katilinden diyetin düşmesidir. Kefarete gelince; o, Allah Teâlâ'nın hakkıdır. Zira o insan öldürülünce, Allah Teâlâ'ya ibadete devam eden bir insan helak olmuş olur; köle ise Allah'a ibadete devam etme imkânına tam sahip değildir. İşte onu azat ettiği zaman, ibadetlere devam etme konusunda onu o öldürülen kişinin yerine geçirmiş olur. Böylece kıyasın diyetin düşmesini ve kefaretin baki kalmasını gerektirdiği açıkça ortaya çıkmıştır. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Daha sonra Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ } “Eğer [öldürülen kişi] kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köleyi azat etmek gerekir.” Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: وَإِنْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ، فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الْمُسْلِمُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ أَوَّلًا حَالَ الْمُسْلِمِ الْقَاتِلِ خَطَأً ثُمَّ ذَكَرَ حَالَ الْمُسْلِمِ الْمَقْتُولِ خَطَأً إِذَا كَانَ فِيمَا بَيْنَ أَهْلِ الْحَرْبِ، ثُمَّ ذَكَرَ حَالَ الْمُسْلِمِ الْمَقْتُولِ خَطَأً إِذَا كَانَ فِيمَا بَيْنَ أَهْلِ الْعَهْدِ وَأَهْلِ الذِّمَّةِ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا تَرْتِيبٌ حَسَنٌ فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ جَائِزًا، وَالَّذِي يُؤَكِّدُ صِحَّةَ هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ كانَ لَا بُدَّ مِنْ إِسْنَادِهِ إِلَى شَيْءٍ جَرَى ذِكْرُهُ فِيمَا تَقَدَّمَ، وَالَّذِي جَرَى ذِكْرُهُ فِيمَا تَقَدَّمَ هُوَ الْمُؤْمِنُ الْمَقْتُولُ خَطَأً فَوَجَبَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” buyruğu hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat Müslümandır. Zira Yüce Allah önce hataen öldüren Müslümanın durumunu, ardından harp ehli arasında bulunduğu takdirde hataen öldürülen Müslümanın durumunu, sonra da ahit ehli ve zımmîler arasında bulunduğu takdirde hataen öldürülen Müslümanın durumunu zikretmiştir. Şüphe yok ki bu güzel bir tertiptir; dolayısıyla lafzı buna hamletmek caiz olmuştur. Bu görüşün sıhhatini teyit eden husus şudur: { وَإِنْ كانَ } “Eğer ise” kavlinin, daha önce zikri geçen bir şeye isnat edilmesi zorunludur; daha önce zikri geçen şey ise hataen öldürülen mümindir, dolayısıyla lafzın ona hamledilmesi vacip olmuştur.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الذِّمِّيُّ، وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنْ كَانَ الْمَقْتُولُ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ وَمَعْنَى كَوْنِ الْمَقْتُولِ مِنْهُمْ أَنَّهُ عَلَى دِينِهِمْ وَمَذْهَبِهِمْ، وَالْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ طَعَنُوا فِي الْقَوْلِ الْأَوَّلِ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُسْلِمَ الْمَقْتُولَ خَطَأً سَوَاءٌ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْحَرْبِ أَوْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَهُوَ دَاخِلٌ تَحْتَ قَوْلِهِ: وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ الْمُؤْمِنُ لَكَانَ هَذَا عطفا للشيء

İkinci Görüş: Bundan maksat zımmîdir. Takdiri şöyledir: 'Eğer öldürülen kişi, aranızda antlaşma bulunan bir kavimden ise...' Öldürülenin onlardan olmasının manası, onun onların dininde ve mezhebinde olmasıdır. Bu görüşü savunanlar, birinci görüşe şu veçhelerle itiraz etmişlerdir: Birincisi: Hataen öldürülen Müslüman, ister harp ehlinden olsun ister zımmîlerden olsun, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köleyi azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir” kavlinin kapsamına dâhildir. Şayet bu ayetten maksat mümin olsaydı, bu bir şeyin

عَلَى نَفْسِهِ وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ، بِخِلَافِ مَا إِذَا كَانَ الْمُؤْمِنُ الْمَقْتُولُ خَطَأً مِنْ سُكَّانِ دَارِ الْحَرْبِ، فَإِنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا أَعَادَهُ لِبَيَانِ أَنَّهُ لَا تَجِبُ الدِّيَةُ فِي قَتْلِهِ، وَأَمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَقَدْ أَوْجَبَ الدِّيَةَ وَالْكَفَّارَةَ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ هُوَ الْمُؤْمِنُ لَكَانَ هَذَا إِعَادَةً وَتَكْرَارًا مِنْ غَيْرِ فَائِدَةٍ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ مَا ذَكَرْتُمْ لَمَا كَانَتِ الدِّيَةُ مُسَلَّمَةً إِلَى أَهْلِهِ لِأَنَّ أَهْلَهُ كُفَّارٌ لَا يَرِثُونَهُ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ يَقْتَضِي أَنْ يَكُونُوا مِنْ ذَلِكَ الْقَوْمِ فِي الْوَصْفِ الَّذِي وَقَعَ التَّنْصِيصُ عَلَيْهِ وَهُوَ حُصُولُ الْمِيثَاقِ بَيْنَهُمَا، فَإِنَّ كَوْنَهُ مِنْهُمْ مُجْمَلٌ لَا يَدْرِي أَنَّهُ مِنْهُمْ فِي أَيِّ الْأُمُورِ، وَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى كَوْنِهِ مِنْهُمْ فِي ذَلِكَ الْوَصْفِ زَالَ الْإِجْمَالُ فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى، وَإِذَا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ مِنْهُمْ فِي كَوْنِهِ مُعَاهَدًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذِمِّيًّا أَوْ مُعَاهَدًا مِثْلَهُمْ وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ:

kendisine atfedilmesi olurdu ki bu caiz değildir. Hataen öldürülen müminin dârülharp sakinlerinden olması durumu ise bundan farklıdır; zira Yüce Allah onun katlinde diyetin vacip olmadığını beyan etmek için onu tekrar zikretmiştir. Bu ayette ise hem diyeti hem kefareti vacip kılmıştır. Şayet bundan maksat mümin olsaydı, bu hiçbir faydası olmayan bir iade ve tekrar olurdu ki bu caiz değildir. İkincisi: Şayet bundan maksat sizin zikrettiğiniz husus olsaydı, diyet ailesine teslim edilecek olmazdı; çünkü onun ailesi kâfirdir ve ona mirasçı olamazlar. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise” kavli, [öldürülenin] açıkça nassla belirtilen vasıfta yani aralarındaki antlaşmanın varlığı konusunda o kavimden olmasını gerektirir. Zira onun onlardan olması mücmeldir, hangi hususlarda onlardan olduğu bilinmez. Biz bunu o vasıfta onlardan olmasına hamlettiğimizde icmal ortadan kalkar ve bu daha evla olur. Ayet onun muâhed (antlaşmalı) olma konusunda onlardan olduğuna delalet edince, onun da onlar gibi zımmî veya muâhed olması vacip olur. Bu veçhelere şöyle cevap verilmesi mümkündür:

أَمَّا الْأَوَّلُ: فَجَوَابُهُ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ الْمُؤْمِنِ الْمَقْتُولِ عَلَى سَبِيلِ الْخَطَأِ، ثُمَّ ذَكَرَ أَحَدَ قِسْمَيْهِ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ الْمَقْتُولُ خَطَأً الَّذِي يَكُونُ مِنْ سُكَّانِ دَارِ الْحَرْبِ، فَبَيَّنَ أَنَّ الدِّيَةَ لَا تَجِبُ فِي قَتْلِهِ، وَذَكَرَ الْقِسْمَ الثَّانِيَ وَهُوَ الْمُؤْمِنُ الْمَقْتُولُ خَطَأً الَّذِي يَكُونُ مِنْ سُكَّانِ مَوَاضِعِ أَهْلِ الذِّمَّةِ، وَبَيَّنَ وُجُوبَ الدِّيَةِ وَالْكَفَّارَةِ فِي قَتْلِهِ، وَالْغَرَضُ مِنْهُ إِظْهَارُ الْفَرْقِ بَيْنَ هَذَا الْقِسْمِ وَبَيْنَ مَا قَبْلَهُ.

Birinciye gelince: Bunun cevabı şudur: Yüce Allah hata yoluyla öldürülen müminin hükmünü zikretmiş, ardından onun iki kısmından birini, yani dârülharp sakinlerinden olan hataen öldürülmüş mümini zikrederek onun öldürülmesinde diyetin vacip olmadığını beyan etmiş; sonra ikinci kısmı, yani zımmîlerin ikamet yerlerinde bulunan hataen öldürülmüş mümini zikrederek onun öldürülmesinde diyet ve kefaretin vacip olduğunu beyan etmiştir. Bundan maksat, bu kısım ile önceki kısım arasındaki farkı ortaya koymaktır.

وَأَمَّا الثَّانِي: فَجَوَابُهُ أَنَّ أَهْلَهُ هُمُ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ تُصْرَفُ دِيَتُهُ إِلَيْهِمْ.

İkinciye gelince: Bunun cevabı şudur: Onun ailesi, diyeti kendilerine aktarılacak olan Müslümanlardır.

وَأَمَّا الثَّالِثُ: فَجَوَابُهُ أَنَّ كَلِمَةَ «مِنْ» صَارَتْ مُفَسَّرَةً فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِكَلِمَةِ «فِي» يَعْنِي فِي قوم عدو لكم، فكذا هاهنا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى ذَلِكَ لَا غَيْرَ.

Üçüncüye gelince: Bunun cevabı şudur: «Min» (مِنْ) kelimesi önceki ayette «fî» (فِي) kelimesiyle, yani "size düşman bir kavmin içinde" şeklinde tefsir edilmiştir; binaenaleyh burada da mananın bundan başkası olmaması vacip olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ فَائِدَةَ هَذَا الْبَحْثِ تَظْهَرُ فِي مَسْأَلَةٍ شَرْعِيَّةٍ، وَهِيَ أَنَّ مَذْهَبَ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّ دِيَةَ الذِّمِّيِّ مِثْلَ دِيَةِ الْمُسْلِمِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ رَحِمَهُ اللَّه تَعَالَى: دِيَةُ الْيَهُودِيِّ وَالنَّصْرَانِيِّ ثُلُثُ دِيَةِ الْمَجُوسِيِّ، وَدِيَةُ الْمَجُوسِيِّ ثُلُثَا عُشْرِ دِيَةِ الْمُسْلِمِ. وَاحْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ عَلَى قَوْلِهِ بِهَذِهِ الْآيَةِ: وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ الْمُرَادُ بِهِ الذِّمِّيُّ، ثُمَّ قَالَ: فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ فَأَوْجَبَ تَعَالَى فِيهِمْ تَمَامَ الدِّيَةِ، وَنَحْنُ نَقُولُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ لَا فِي حَقِّ أَهْلِ الذِّمَّةِ فَسَقَطَ الِاسْتِدْلَالُ، وَأَيْضًا بِتَقْدِيرِ أَنْ يَثْبُتَ لَهُمْ أَنَّهَا نَازِلَةٌ فِي أَهْلِ الذِّمَّةِ لَمْ تَدُلَّ عَلَى مَقْصُودِهِمْ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ دِيَةً مُسَلَّمَةً، فَهَذَا يَقْتَضِي إِيجَابَ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُسَمَّى دِيَةً، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّ الدِّيَةَ الَّتِي أَوْجَبَهَا فِي حَقِّ الذِّمِّيِّ هِيَ الدِّيَةُ الَّتِي أَوْجَبَهَا فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ؟ وَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ دِيَةُ الْمُسْلِمِ مِقْدَارًا مُعَيَّنًا. وَدِيَةُ الذِّمِّيِّ مِقْدَارًا آخَرَ، فَإِنَّ الدِّيَةَ لَا مَعْنَى لَهَا إِلَّا الْمَالُ الَّذِي يُؤَدَّى فِي مُقَابَلَةِ النَّفْسِ، فَإِنِ ادَّعَيْتُمْ أَنَّ مِقْدَارَ الدِّيَةِ فِي حَقِّ الْمُسْلِمِ وَفِي حَقِّ الذِّمِّيِّ وَاحِدٌ فَهُوَ مَمْنُوعٌ، وَالنِّزَاعُ مَا وَقَعَ إِلَّا فِيهِ، فَسَقَطَ هَذَا الِاحْتِجَاجُ واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu tartışmanın faydası şer‘î bir meselede ortaya çıkmaktadır: O da Ebû Hanîfe'nin mezhebine göre zımmînin diyetinin Müslümanın diyeti gibi olmasıdır. Şâfiî rahimehullâhu teâlâ ise: "Yahudi ve Hristiyanın diyeti [Müslümanın diyetinin] üçte biri, Mecûsî'nin diyeti ise Müslümanın diyetinin onda ikisinin üçte biridir (on beşte biridir)" demiştir. Ebû Hanîfe görüşüne şu ayetle delil getirmiştir: { وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Eğer kendileriyle aranızda antlaşma bulunan bir topluluktan ise”; bundan maksat zımmîdir. Sonra Allah: { فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ } “ailesine teslim edilecek bir diyet” buyurarak onlar hakkında tam diyeti vacip kılmıştır. Biz ise deriz ki: Biz ayetin zımmîler hakkında değil müminler hakkında indiğini beyan ettik, dolayısıyla istidlal düşmüştür. Ayrıca ayetin zımmîler hakkında indiğinin onlar adına sabit olduğu takdirde bile onların maksadına delalet etmez. Çünkü Yüce Allah bu ayette "teslim edilen bir diyet" vacip kılmıştır; bu da diyet diye isimlendirilen şeylerden herhangi bir şeyin vacip kılınmasını iktiza eder. O halde zımmî hakkında vacip kıldığı diyetin, Müslüman hakkında vacip kıldığı diyetin aynısı olduğunu nereden çıkardınız? Müslümanın diyetinin muayyen bir miktar, zımmînin diyetinin ise başka bir miktar olması niçin caiz olmasın? Zira diyet, can karşılığında ödenen maldan başka bir anlam taşımaz. Şayet Müslüman hakkındaki diyet miktarı ile zımmî hakkındaki diyet miktarının aynı olduğunu iddia ediyorsanız, bu menedilmiştir (kabul edilmez); niza da zaten ancak bu hususta vuku bulmuştur. Böylece bu delil getirme düşmüştür. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ قَدَّمَ تَحْرِيرَ الرَّقَبَةِ عَلَى الدِّيَةِ في الآية الأولى وهاهنا عَكْسُ هَذَا التَّرْتِيبِ، إِذْ لَوْ أَفَادَهُ لَتَوَجَّهَ الطَّعْنُ فِي إِحْدَى الْآيَتَيْنِ فَصَارَ هَذَا كَقَوْلِهِ: ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ [الْبَقَرَةِ: ٥٨] وَفِي آيَةٍ أُخْرَى وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ [الْأَعْرَافِ: ١٦١] واللَّه أَعْلَمُ.

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: İlk ayette köle azadını diyetin önüne geçirmişken, burada niçin bu tertibin aksini yapmıştır? Zira şayet bunu gerektirmeseydi, iki ayetten birine itiraz yöneltilirdi. Dolayısıyla bu durum, Yüce Allah'ın bir ayette: { ادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ } [el-Bakara 58] “Kapıdan secde ederek girin ve 'hıtta' (bizi bağışla) deyin” buyururken, diğer ayette: { وَقُولُوا حِطَّةٌ وَادْخُلُوا الْبابَ } [el-A‘râf 161] “'Hıtta' deyin ve kapıdan girin” buyurması gibidir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄: هُمْ

Üçüncü Mesele: Kendileriyle aramızda antlaşma bulunan bu kimseler hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Onlar,

أَهْلُ الذِّمَّةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. الثَّانِي: قَالَ الْحَسَنُ: هُمُ الْمُعَاهَدُونَ مِنَ الْكُفَّارِ.

Ehl-i kitaptan olan zımmîlerdir. İkincisi: Hasan şöyle demiştir: Onlar, kâfirlerden olan muâhedlerdir (antlaşmalılardır).

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ أَيْ فَعَلَيْهِ ذَلِكَ بَدَلًا عَنِ الرَّقَبَةِ إِذَا كَانَ فَقِيرًا، وَقَالَ مَسْرُوقٌ إِنَّهُ بَدَلٌ عَنْ مَجْمُوعِ الْكَفَّارَةِ وَالدِّيَةِ، وَالتَّتَابُعُ وَاجِبٌ حَتَّى لَوْ أَفْطَرَ يَوْمًا وَجَبَ الِاسْتِئْنَافُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْفِطْرُ بِحَيْضٍ أَوْ نِفَاسٍ، وَقَوْلُهُ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ انْتَصَبَ بِمَعْنَى صِيَامِ مَا تَقَدَّمَ، كَأَنَّهُ قِيلَ: اعْمَلُوا بِمَا أَوْجَبَ اللَّه عَلَيْكُمْ لِأَجْلِ التَّوْبَةِ مِنَ اللَّه، أَيْ لِيَقْبَلَ اللَّه تَوْبَتَكُمْ، وَهُوَ كَمَا يُقَالُ: فَعَلْتُ كَذَا حَذَرَ الشَّرِّ.

Daha sonra Yüce Allah: { فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } “Kim de [bunu] bulamazsa, Allah tarafından bir tövbe olarak peş peşe iki ay oruç tutmalıdır” buyurmuştur. Yani fakir olduğu takdirde, köle yerine bunu yapması gerekir. Mesrûk, bunun kefaret ve diyetin toplamına bedel olduğunu söylemiştir. Peş peşe tutmak vaciptir; öyle ki bir gün bile oruç bozsa, bu oruç bozma hayız veya nifas sebebiyle olmadıkça yeniden başlamak vacip olur. Yüce Allah'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } kavli, daha önce geçen oruç tutmanın manası sebebiyle nasb edilmiştir; sanki: "Allah tarafından bir tövbe için, yani Allah tövbenizi kabul etsin diye Allah'ın size farz kıldığı şeyle amel edin" denilmiş gibidir. Bu durum, kişinin "Şerden sakınmak için şöyle yaptım" demesi gibidir.

فَإِنْ قِيلَ: قَتْلُ الْخَطَأِ لَا يَكُونُ مَعْصِيَةً، فَمَا مَعْنَى قَوْلِهِ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ.

Şayet: "Hataen öldürmek bir masiyet (günah) değildir; o halde Yüce Allah'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } 'Allah tarafından bir tövbe olarak' kavlinin manası nedir?" denilirse,

قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِيهِ نَوْعَيْنِ مِنَ التَّقْصِيرِ، فَإِنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُ لَوْ بَالَغَ فِي الِاحْتِيَاطِ لَمْ يَصْدُرْ عَنْهُ ذَلِكَ الْفِعْلُ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ قَتَلَ مُسْلِمًا عَلَى ظَنِّ أَنَّهُ كَافِرٌ حَرْبِيٌّ، فَلَوْ أَنَّهُ بَالَغَ فِي الِاحْتِيَاطِ/ وَالِاسْتِكْشَافِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا يَقَعُ فِيهِ، وَمَنْ رَمَى إِلَى صَيْدٍ فَأَخْطَأَ وَأَصَابَ إِنْسَانًا فَلَوِ احْتَاطَ فَلَا يَرْمِي إِلَّا فِي مَوْضِعٍ يَقْطَعُ بِأَنَّهُ لَيْسَ هُنَاكَ إنسان فانه لا يقطع فِي تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، فَقَوْلُهُ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُقَصِّرًا فِي تَرْكِ الِاحْتِيَاطِ.

Buna birkaç vecihle cevap veririz: Birincisi: Onda iki türlü kusur vardır: Zira zahir olan şudur ki şayet ihtiyatlı davranmada aşırı titizlik gösterseydi, o fiil kendisinden sadır olmazdı. Görmez misin ki bir Müslümanı harbî kâfir zannıyla öldüren kimse, şayet araştırmada ve ihtiyatlı davranmada tam titizlik gösterseydi, zahir olan şudur ki bu duruma düşmezdi. Yine ava atış yapıp hata ile bir insana isabet ettiren kimse de şayet ihtiyatlı davranıp ancak orada kesinlikle bir insan bulunmadığını bildiği bir yere atış yapsaydı, o hadisede kesinlikle yanılmazdı. İşte Yüce Allah'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } buyruğu, onun ihtiyatı terk etme hususunda kusurlu olduğuna bir uyarıdır.

الْوَجْهُ الثَّانِي فِي الْجَوَابِ: أَنَّ قَوْلَهُ: تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ رَاجِعٌ إِلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَذِنَ لَهُ فِي إِقَامَةِ الصَّوْمِ مَقَامَ الْإِعْتَاقِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى إِذَا تَابَ عَلَى الْمُذْنِبِ فَقَدْ خَفَّفَ عَنْهُ، فَلَمَّا كَانَ التَّخْفِيفُ مِنْ لَوَازِمِ التَّوْبَةِ أَطْلَقَ لفظ التوبة لا رادة التخفيف إطلاقا لا سم الْمَلْزُومِ عَلَى اللَّازِمِ.

Cevaptaki İkinci Vecih: Yüce Allah'ın: { تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ } kavli, Yüce Allah'ın köle azat etmekten aciz kalındığında orucu onun yerine ikame etmeye ona izin vermiş olmasına racidir. Bunun sebebi şudur: Allah Teâlâ günahkârın tövbesini kabul ettiğinde ona hafifletme yapmıştır. Hafifletme tövbenin gereklerinden olduğu için, lâzımın adı melzûma verilerek hafifletmeyi murat etmek üzere tövbe lafzı mutlak olarak kullanılmıştır.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ فِي الْجَوَابِ: أَنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا اتَّفَقَ لَهُ مِثْلُ هَذَا الْخَطَأِ فَإِنَّهُ يَنْدَمُ وَيَتَمَنَّى أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ مِمَّا وَقَعَ فَسَمَّى اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ النَّدَمَ وَذَلِكَ التَّمَنِّيَ تَوْبَةً.

Cevaptaki Üçüncü Vecih: Mümin kimsenin başına böyle bir hata geldiğinde o pişman olur ve keşke bu vuku bulan şey gerçekleşmeseydi diye temennide bulunur; işte Allah Teâlâ bu pişmanlığı ve bu temenniyi tövbe olarak isimlendirmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى عَلِيمٌ بِأَنَّهُ لَمْ يَقْصِدْ وَلَمْ يَتَعَمَّدْ حَكِيمٌ فِي أَنَّهُ مَا يُؤَاخِذُهُ بِذَلِكَ الْفِعْلِ الْخَطَأِ، فَإِنَّ الْحِكْمَةَ تَقْتَضِي أَنْ لَا يُؤَاخَذَ الْإِنْسَانُ إِلَّا بِمَا يَخْتَارُ وَيَتَعَمَّدُ.

Daha sonra Yüce Allah: { وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Allah her şeyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” buyurmuştur. Mana şudur: Allah Teâlâ onun kastetmediğini ve bilerek yapmadığını çok iyi bilendir; onu bu hata fiilinden dolayı muaheze etmemesinde (cezalandırmamasında) hikmet sahibidir. Zira hikmet, insanın ancak kendi seçtiği ve kastettiği şeyden dolayı muaheze edilmesini gerektirir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَهْلَ السُّنَّةِ لَمَّا اعْتَقَدُوا أَنَّ أَفْعَالَ اللَّه تَعَالَى غَيْرُ مُعَلَّلَةٍ بِرِعَايَةِ الْمَصَالِحِ قَالُوا: مَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى حَكِيمًا كَوْنُهُ عَالِمًا بِعَوَاقِبِ الْأُمُورِ. وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ تُبْطِلُ هَذَا الْقَوْلَ لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ الْحَكِيمَ عَلَى الْعَلِيمِ، فَلَوْ كَانَ الْحَكِيمُ هُوَ الْعَلِيمُ لَكَانَ هَذَا عَطْفًا لِلشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ وَهُوَ مُحَالٌ.

Bil ki Ehl-i Sünnet, Allah Teâlâ'nın fiillerinin maslahatların gözetilmesiyle illetlendirilmediğine inandıklarından şöyle demişlerdir: O'nun Hakîm olmasının anlamı, işlerin akıbetlerini bilen olmasıdır. Mu‘tezile ise şöyle demiştir: Bu ayet bu sözü iptal eder; çünkü Allah Teâlâ Hakîm ismini Alîm ismine atfetmiştir. Şayet Hakîm, Alîm ile aynı olsaydı bu bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi olurdu ki bu imkânsızdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ مِنَ الْقُرْآنِ وَرَدَ فِيهِ لَفْظُ الْحَكِيمِ مَعْطُوفًا عَلَى الْعَلِيمِ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَكِيمِ كَوْنَهُ مُحْكِمًا فِي أَفْعَالِهِ، فَالْإِحْكَامُ وَالْإِعْلَامُ عائدان إلى كيفية الفعل واللَّه أعلم.

Cevap şudur: Kur'an'da Hakîm lafzının Alîm lafzına matuf olarak geldiği her yerde Hakîm'den maksat, fiillerini muhkem kılan (sağlam ve yerli yerince yapan) olmasıdır. Dolayısıyla ihkâm ve ilim, fiilin keyfiyetine racidir. En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٣]

[Nisâ Suresi (4), Ayet 93]

وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً (٩٣)

{ وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَلَعَنَهُ وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } (93) “Kim bir mümini kasten öldürürse, onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah ona gazap etmiş, onu lanetlemiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ حُكْمَ الْقَتْلِ الْخَطَأِ ذَكَرَ بَعْدَهُ بَيَانَ حُكْمِ الْقَتْلِ الْعَمْدِ، وَلَهُ أَحْكَامٌ مِثْلُ وُجُوبِ الْقِصَاصِ وَالدِّيَةِ، وَقَدْ ذَكَرَ تَعَالَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ البقرة وهو قوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى [البقرة: ١٧٨] فلا جرم هاهنا اقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ مَا فِيهِ مِنَ الْإِثْمِ وَالْوَعِيدِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Yüce Allah hataen öldürmenin hükmünü zikredince, ardından kasten öldürmenin hükmünün beyanını zikretmiştir. Bunun kısasın ve diyetin vacip olması gibi hükümleri vardır. Yüce Allah bunu Bakara Suresi'nde zikretmiş olup o da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى } [el-Bakara 178] “Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı” ayetidir. Bu sebeple burada onun içerdiği günah ve tehdidin beyanı ile yetinmiştir. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اسْتَدَلَّتِ الْوَعِيدِيَّةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَمْرَيْنِ: أَحَدُهُمَا: عَلَى الْقَطْعِ بِوَعِيدِ الْفُسَّاقِ. وَالثَّانِي:

Birinci Mesele: Vaîdiyye bu ayetle iki hususa istidlal etmiştir: Birincisi: Fâsıkların tehdide uğrayacaklarının kesinliği. İkincisi:

عَلَى خُلُودِهِمْ فِي النَّارِ، وَوَجْهُ الِاسْتِدْلَالِ أَنَّ كَلِمَةَ «مَنْ» فِي مَعْرِضِ الشَّرْطِ/ تُفِيدُ الِاسْتِغْرَاقَ، وَقَدِ اسْتَقْصَيْنَا فِي

Onların ateşte ebedî kalacakları hususu. İstidlal yönü şudur: Şart makamında gelen «men» (مَنْ) kelimesi istiğrak (genellik/kapsayıcılık) ifade eder. Biz Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın:

تَقْرِيرِ كَلَامِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] وَبَالَغْنَا فِي الْجَوَابِ عَنْهَا، وَزَعَمَ الْوَاحِدِيُّ أَنَّ الْأَصْحَابَ سَلَكُوا فِي الْجَوَابِ عَنْ هَذِهِ الْآيَةِ طُرُقًا كَثِيرَةً. قَالَ: وَأَنَا لَا أَرْتَضِي شَيْئًا مِنْهَا لِأَنَّ الَّتِي ذَكَرُوهَا إِمَّا تَخْصِيصٌ، وَإِمَّا مُعَارَضَةٌ، وَإِمَّا إِضْمَارٌ، وَاللَّفْظُ لَا يَدُلُّ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ. قَالَ: وَالَّذِي اعْتَمَدَهُ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: إِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي كَافِرٍ قَتَلَ مُؤْمِنًا ثُمَّ ذَكَرَ تِلْكَ الْقِصَّةَ. وَالثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ مَعْنَاهُ الِاسْتِقْبَالُ أَيْ أَنَّهُ سَيُجْزَى بِجَهَنَّمَ، وَهَذَا وَعِيدٌ قَالَ: وَخُلْفُ الْوَعِيدِ كَرَمٌ، وَعِنْدَنَا أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ يُخْلِفَ اللَّه وَعِيدَ الْمُؤْمِنِينَ، فَهَذَا حَاصِلُ كَلَامِهِ الَّذِي زَعَمَ أَنَّهُ خَيْرٌ مِمَّا قَالَهُ غَيْرُهُ.

{ بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-Bakara 81] “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin tefsirinde onların sözlerini en ince ayrıntısına kadar aktardık ve onlara genişçe cevap verdik. el-Vâhidî, mezhep âlimlerimizin bu ayete cevap verme hususunda birçok yol izlediklerini iddia etmiştir. O şöyle demiştir: "Ben bunlardan hiçbirine razı olmuyorum; çünkü onların zikrettikleri ya tahsis, ya muâraza (karşı delil getirme) veya izmardır (takdirde bulunmadır); lafız ise bunlardan hiçbirine delalet etmemektedir." Şöyle devam etmiştir: "Benim dayandığım iki vecih vardır: Birincisi: Müfessirlerin, ayetin bir mümini öldüren bir kâfir hakkında indiğine dair icmasıdır; ardından o kıssayı zikretmiştir. İkincisi: { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ } buyruğunun manasının istikbal (gelecek) bildirmesidir, yani 'o cehennemle cezalandırılacaktır' demektir ve bu bir vaîddir (tehdittir)." Yine demiştir ki: "Vaîdden dönmek keremdir; bize göre ise Allah'ın müminler hakkındaki tehdidinden dönmesi caizdir." İşte başkalarının söylediğinden daha hayırlı olduğunu iddia ettiği sözünün özeti budur.

وَأَقُولُ: أَمَّا الْوَجْهُ الْأَوَّلُ فَضَعِيفٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْعِبْرَةَ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، فَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ حَاصِلٌ، فَنُزُولُهُ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ لَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ الْعُمُومِ، فَيَسْقُطُ هَذَا الْكَلَامُ بِالْكُلِّيَّةِ، ثُمَّ نَقُولُ: كَمَا أَنَّ عُمُومَ اللَّفْظِ يَقْتَضِي كَوْنَهُ عَامًّا فِي كُلِّ قَاتِلٍ مَوْصُوفٍ بِالصِّفَةِ الْمَذْكُورَةِ، فكذا هاهنا وَجْهٌ آخَرُ يَمْنَعُ مِنْ تَخْصِيصِ هَذِهِ الْآيَةِ بِالْكَافِرِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْمُجَاهَدَةِ مَعَ الْكُفَّارِ ثُمَّ عَلَّمَهُمْ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ عِنْدَ اشْتِغَالِهِمْ بِالْجِهَادِ، فَابْتَدَأَ بِقَوْلِهِ: وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً [النِّسَاءِ: ٩٢] فَذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ ثَلَاثَ كَفَّارَاتٍ: كَفَّارَةُ قَتْلِ الْمُسْلِمِ فِي دَارِ الْإِسْلَامِ، وَكَفَّارَةُ قَتْلِ الْمُسْلِمِ عِنْدَ سُكُونِهِ مَعَ أَهْلِ الْحَرْبِ، وَكَفَّارَةُ قَتْلِ الْمُسْلِمِ عِنْدَ سُكُونِهِ مَعَ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَأَهْلِ الْعَهْدِ، ثُمَّ ذَكَرَ عَقِيبَهُ حُكْمَ قَتْلِ الْعَمْدِ مَقْرُونًا بِالْوَعِيدِ، فَلَمَّا كَانَ بَيَانُ حُكْمِ قَتْلِ الْخَطَأِ بَيَانًا لِحُكْمٍ اخْتَصَّ بِالْمُسْلِمِينَ كَانَ بَيَانُ حُكْمِ الْقَتْلِ الْعَمْدِ الَّذِي هُوَ كَالضِّدِّ لِقَتْلِ الْخَطَأِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ أَيْضًا مُخْتَصًّا بِالْمُؤْمِنِينَ، فَإِنْ لَمْ يَخْتَصَّ بِهِمْ فَلَا أَقَلَّ مِنْ دُخُولِهِمْ فِيهِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً [النِّسَاءِ: ٩٤] وَأَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي حَقِّ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَقَوْا قَوْمًا فَأَسْلَمُوا فَقَتَلُوهُمْ وَزَعَمُوا أَنَّهُمْ إِنَّمَا أَسْلَمُوا مِنَ الْخَوْفِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ: فَهَذِهِ الْآيَةُ وَرَدَتْ فِي نَهْيِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ قَتْلِ الَّذِينَ يُظْهِرُونَ الْإِيمَانَ وَهَذَا أَيْضًا يَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً نَازِلًا فِي نَهْيِ الْمُؤْمِنِينَ عَنْ قَتْلِ الْمُؤْمِنِينَ حَتَّى يَحْصُلَ التَّنَاسُبُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ مَا قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا بَعْدَهَا يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهَا مَخْصُوصَةً بِالْكُفَّارِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ تَرْتِيبَ الْحُكْمِ عَلَى الْوَصْفِ الْمُنَاسِبِ لَهُ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِ ذَلِكَ الْوَصْفِ عِلَّةً لِذَلِكَ الْحُكْمِ، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ عَرَفْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما [الْمَائِدَةِ: ٣٨] وَقَوْلَهُ: الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما [النُّورِ: ٢] الْمُوجِبَ لِلْقَطْعِ هُوَ السرقة، والموجب للجلد هو الزنا، / فكذا هاهنا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُوجِبُ لِهَذَا الْوَعِيدِ هُوَ هَذَا الْقَتْلُ الْعَمْدُ، لِأَنَّ هَذَا الْوَصْفَ مُنَاسِبٌ لِذَلِكَ الْحُكْمِ، فَلَزِمَ كَوْنُ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِهِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: أَيْنَمَا ثَبَتَ هَذَا الْمَعْنَى فَإِنَّهُ يَحْصُلُ هَذَا الْحُكْمُ، وَبِهَذَا الْوَجْهِ لَا يَبْقَى لِقَوْلِهِ: الْآيَةُ مَخْصُوصَةٌ بِالْكَافِرِ وَجْهٌ.

Ben de derim ki: Birinci veche gelince, o zayıftır. Çünkü fıkıh usulünde sebebin hususiliğine değil lafzın umumiliğine itibar edileceği sabittir. İstiğraka delalet eden lafzın var olduğu sabit olunca, onun kâfirler hakkında inmiş olması o umumi manaı zedelemez; dolayısıyla bu söz tamamen düşer. Sonra biz deriz ki: Lafzın umumiliği, zikredilen sıfatla vasıflanan her katil hakkında genel olmasını gerektirdiği gibi, burada da bu ayetin kâfire has kılınmasına engel olan başka bir yön vardır; bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ müminlere kâfirlerle cihad etmeyi emretmiş, sonra cihada koyulduklarında ihtiyaç duyacakları şeyleri onlara öğretmiştir. Bu sebeple işe: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } [en-Nisâ 92] “Bir müminin bir mümini öldürmesi, hataen olması dışında asla caiz değildir” kavliyle başlamıştır. Bu ayette üç kefareti zikretmiştir: Müslümanın İslam diyarında öldürülmesinin kefareti, Müslümanın harp ehli yanında ikamet ederken öldürülmesinin kefareti ve Müslümanın zımmîler ile antlaşmalılar yanında ikamet ederken öldürülmesinin kefareti. Sonra hemen ardından tehditle birlikte kasten öldürmenin hükmünü zikretmiştir. Hataen öldürme hükmünün beyanı Müslümanlara has bir hükmün beyanı olunca, hataen öldürmenin bir nevi zıddı olan kasten öldürme hükmünün beyanının da müminlere has olması vacip olmuştur; şayet onlara has olmasa bile en azından onların da bu hükme dâhil olması gerekir. İkincisi: Yüce Allah bu ayetten sonra şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } [en-Nisâ 94] “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın ve size selam verene 'Sen mümin değilsin' demeyin.” Müfessirler bu ayetlerin, bir toplulukla karşılaşıp onlar Müslüman olunca onları öldüren ve sadece korkudan Müslüman olduklarını iddia eden bir grup Müslüman hakkında indiğinde icma etmişlerdir. Bu takdire göre bu ayet, müminlerin imanını izhar eden kimseleri öldürmekten nehyedilmesi hakkında vârit olmuştur. Bu da tenasübün (uyumun) hâsıl olması için { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً } “Kim bir mümini kasten öldürürse” kavlinin, müminlerin müminleri öldürmekten nehyedilmesi hakkında inmiş olmasını gerektirir. Zikrettiğimiz hususlarla sabit oldu ki bu ayetten öncesi ve sonrası, ayetin kâfirlere has kılınmasına engeldir. Üçüncüsü: Fıkıh usulünde hükmün kendisine münasip bir vasfa bağlanmasının, o vasfın o hükmün illeti olduğuna delalet ettiği sabittir. Bu yolla biz, Yüce Allah'ın: { وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُما } [el-Mâide 38] “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadının ellerini kesin” kavli ile: { الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ واحِدٍ مِنْهُما } [en-Nûr 2] “Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine celde vurun” kavlinde el kesmeyi gerektiren şeyin hırsızlık, celdeyi gerektiren şeyin ise zina olduğunu bildik. Aynı şekilde burada da bu tehdidi gerektiren şeyin bu kasten öldürme olması vacip olmuştur; çünkü bu vasıf o hükme münasiptir ve bu hükmün onunla illetlendirilmiş olması lâzım gelir. Durum böyle olunca: 'Bu mana nerede gerçekleşirse bu hüküm orada hâsıl olur' denilmesi gerekir. Bu vecihle onun: 'Ayet kâfire mahsustur' sözünün hiçbir tutar yönü kalmaz.

الْوَجْهُ الرَّابِعُ: أَنَّ الْمَنْشَأَ لِاسْتِحْقَاقِ هَذَا الْوَعِيدِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ الْكُفْرُ أَوْ هَذَا الْقَتْلُ الْمَخْصُوصُ، فَإِنْ كَانَ مَنْشَأُ هَذَا الْوَعِيدِ هُوَ الْكُفْرَ كَانَ الْكُفْرُ حَاصِلًا قَبْلَ هَذَا الْقَتْلِ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ لِهَذَا الْقَتْلِ أَثَرٌ الْبَتَّةَ فِي هَذَا الْوَعِيدِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ جَارِيَةً مَجْرَى مَا يُقَالُ: إِنَّ مَنْ يَتَعَمَّدُ قَتْلَ نَفْسٍ فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا

Dördüncü Vecih: Bu tehdidi hak etmenin menşei (kaynağı) ya küfürdür ya da bu özel öldürme fiilidir. Şayet bu tehdidin menşei küfür olsaydı, küfür bu öldürmeden önce de mevcuttu; bu durumda bu öldürme fiilinin bu tehdit üzerinde hiçbir tesiri olmazdı. Bu takdire göre bu ayet tıpkı: 'Kim kasten nefes alırsa onun cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir

فِيهَا وَغَضِبَ اللَّه عَلَيْهِ، لِأَنَّ الْقَتْلَ الْعَمْدَ لَمَّا لَمْ يَكُنْ لَهُ تَأْثِيرٌ فِي هَذَا الْوَعِيدِ جَرَى مَجْرَى النَّفْسِ وَمَجْرَى سَائِرِ الْأُمُورِ الَّتِي لَا أَثَرَ لَهَا فِي هَذَا الْوَعِيدِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، وَإِنْ كَانَ مَنْشَأُ هَذَا الْوَعِيدِ هُوَ كَوْنُهُ قَتْلًا عَمْدًا فَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ أَنْ يُقَالَ: أَيْنَمَا حَصَلَ الْقَتْلُ يَحْصُلُ هَذَا الْوَعِيدُ، وَحِينَئِذٍ يَسْقُطُ هَذَا السُّؤَالُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا الْوَجْهَ الَّذِي ارْتَضَاهُ الْوَاحِدِيُّ لَيْسَ بِشَيْءٍ.

ve Allah ona gazap etmiştir' denilmesi gibi cereyan ederdi. Çünkü kasten öldürmenin bu tehditte bir tesiri olmayınca nefes almak gibi ve bu tehditte hiçbir tesiri bulunmayan diğer işler gibi cereyan etmiş olurdu; bunun batıl olduğu ise malumdur. Şayet bu tehdidin menşei onun kasten öldürme olması ise, o zaman: 'Öldürme nerede gerçekleşirse bu tehdit orada hâsıl olur' denilmesi lâzım gelir ve bu durumda söz konusu itiraz düşer. Böylece zikrettiğimiz şeylerle el-Vâhidî'nin benimsediği bu vechin hiçbir değerinin olmadığı sabit olmuştur.

وَأَمَّا الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الْوَجْهَيْنِ اللَّذَيْنِ اخْتَارَهُمَا فَهُوَ فِي غَايَةِ الْفَسَادِ لِأَنَّ الْوَعِيدَ قِسْمٌ مِنْ أَقْسَامِ الْخَبَرِ، فَإِذَا جَوَّزَ عَلَى اللَّه الْخُلْفَ فِيهِ فَقَدْ جَوَّزَ الْكَذِبَ عَلَى اللَّه، وَهَذَا خَطَأٌ عَظِيمٌ، بَلْ يَقْرُبُ مِنْ أَنْ يَكُونَ كُفْرًا، فَإِنَّ الْعُقَلَاءَ أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى مُنَزَّهٌ عَنِ الْكَذِبِ، وَلِأَنَّهُ إِذَا جَوَّزَ الْكَذِبَ عَلَى اللَّه فِي الْوَعِيدِ لِأَجْلِ مَا قَالَ: إِنَّ الْخُلْفَ فِي الْوَعِيدِ كَرَمٌ، فَلِمَ لَا يَجُوزُ الْخُلْفُ فِي الْقَصَصِ وَالْأَخْبَارِ لِغَرَضِ الْمَصْلَحَةِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ فَتْحَ هَذَا الْبَابِ يُفْضِي إِلَى الطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ وَكُلِّ الشَّرِيعَةِ فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ لَيْسَ بِشَيْءٍ. وَحَكَى الْقَفَّالُ فِي تَفْسِيرِهِ وَجْهًا آخَرَ، هُوَ الْجَوَابُ وَقَالَ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَزَاءَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ هُوَ مَا ذُكِرَ، لَكِنْ لَيْسَ فِيهَا أَنَّهُ تَعَالَى يُوصِلُ هَذَا الْجَزَاءَ إِلَيْهِ أَمْ لَا، وَقَدْ يَقُولُ الرَّجُلُ لِعَبْدِهِ: جَزَاؤُكَ أَنْ أَفْعَلَ بِكَ كَذَا وَكَذَا، إِلَّا أَنِّي لَا أَفْعَلُهُ، وَهَذَا الْجَوَابُ أَيْضًا ضَعِيفٌ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ جَزَاءَ الْقَتْلِ الْعَمْدِ هُوَ مَا ذُكِرَ، وَثَبَتَ بِسَائِرِ الْآيَاتِ أَنَّهُ تَعَالَى يُوصِلُ الْجَزَاءَ إِلَى الْمُسْتَحِقِّينَ. قَالَ تَعَالَى: مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ [النِّسَاءِ: ١٢٣] وَقَالَ: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [غَافِرٍ: ١٧] وَقَالَ: فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ [الزَّلْزَلَةِ:

Tercih ettiği iki vecihten ikincisine gelince: Bu son derece fasittir; çünkü vaîd (tehdit), haber çeşitlerinden bir çeşittir. Allah hakkında vaîdinde hilaf göstermesini (sözünden caymasını) caiz gören kimse, Allah hakkında yalanı caiz görmüş olur. Bu ise büyük bir hatadır, hatta küfür olmaya yakındır. Zira akıl sahipleri Yüce Allah'ın yalandan münezzeh olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ayrıca: 'Vaîdden dönmek keremdir' dediği gerekçeyle vaîdde Allah hakkında yalanı caiz görüyorsa, bir maslahat gayesiyle kıssalarda ve haberlerde de yalan caiz olmasın mı? Bu kapının açılmasının Kur'an'ı ve bütün şeriatı zedelemeye yol açacağı ise malumdur. Dolayısıyla bu iki vecihten her birinin geçersiz olduğu sabit olmuştur. el-Kaffâl ise tefsirinde başka bir vecih zikretmiş olup cevap da odur; şöyle demiştir: Ayet, kasten öldürmenin cezasının zikredilen şey olduğuna delalet eder; lakin Yüce Allah'ın bu cezayı ona ulaştırıp ulaştırmayacağı ayette yer almamaktadır. Nitekim bir kimse kölesine: 'Senin cezan sana şöyle şöyle yapmamdır; fakat ben bunu yapmayacağım' diyebilir. Bu cevap da zayıftır; çünkü bu ayetle kasten öldürmenin cezasının zikredilen husus olduğu sabit olmuş, diğer ayetlerle de Yüce Allah'ın cezayı hak edenlere ulaştıracağı sabit olmuştur. Nitekim Yüce Allah: { مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ } [en-Nisâ 123] “Kim bir kötülük yaparsa onunla cezalandırılır”, yine: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } [Gâfir 17] “Bugün her nefis kazandığıyla cezalandırılır” ve yine: { فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ * وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ } [ez-Zilzâl 7-8] “Artık kim zerre ağırlığınca bir hayır işlerse onu görür; kim de zerre ağırlığınca bir şer işlerse onu görür” buyurmuştur.

٧، ٨] بَلْ إِنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يُوصِلُ إِلَيْهِمْ هَذَا الْجَزَاءَ وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً فَإِنَّ بَيَانَ أَنَّ هَذَا جَزَاؤُهُ حَصَلَ بِقَوْلِهِ: فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها فَلَوْ كَانَ قَوْلُهُ: وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً إِخْبَارًا عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ كَانَ تَكْرَارًا، فَلَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ أَنَّهُ تَعَالَى سَيَفْعَلُ لَمْ يَلْزَمِ التَّكْرَارُ، فَكَانَ ذَلِكَ أَوْلَى.

Hatta Yüce Allah bu ayette, bu cezayı onlara ulaştıracağına delalet eden şu hususu zikretmiştir ki o da: { وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } “ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır” buyruğudur. Zira bunun onun cezası olduğunun beyanı: { فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “onun cezası içinde ebedî kalacağı cehennemdir” kavliyle hâsıl olmuştur. Şayet O'nun: { وَأَعَدَّ لَهُ عَذاباً عَظِيماً } buyruğu hak etmeyi haber vermek olsaydı bu bir tekrar olurdu; dolayısıyla biz bunu Allah Teâlâ'nın bunu fiilen yapacağını haber vermesine hamledersek tekrar gerekmez ve bu daha evla olur.

وَاعْلَمْ أَنَّا نَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ مَخْصُوصَةٌ فِي مَوْضِعَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ الْقَتْلُ الْعَمْدُ غَيْرَ عُدْوَانٍ كَمَا فِي الْقِصَاصِ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِيهِ هَذَا الْوَعِيدُ الْبَتَّةَ. وَالثَّانِي: الْقَتْلُ الْعَمْدُ الْعُدْوَانُ إِذَا تَابَ عَنْهُ فَإِنَّهُ لَا يَحْصُلُ فِيهِ الْوَعِيدُ، وَإِذَا ثَبَتَ دُخُولُ التَّخْصِيصِ فِيهِ فِي هَاتَيْنِ الصُّورَتَيْنِ فَنَحْنُ نُخَصِّصُ هَذَا الْعُمُومَ فِيمَا إِذَا حَصَلَ الْعَفْوُ بِدَلِيلِ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٨] وَأَيْضًا فَهَذِهِ الْآيَةُ إِحْدَى عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ، وَعُمُومَاتُ الْوَعْدِ أَكْثَرُ مِنْ عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ، وَمَا ذَكَرَهُ فِي تَرْجِيحِ عُمُومَاتِ الْوَعِيدِ قَدْ أَجَبْنَا عَنْهُ وَبَيَّنَّا أَنَّ عُمُومَاتِ الْوَعْدِ رَاجِحَةٌ، وَكُلُّ ذَلِكَ قَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: نُقِلَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: تَوْبَةُ مَنْ أَقْدَمَ عَلَى الْقَتْلِ الْعَمْدِ الْعُدْوَانِ غَيْرُ مَقْبُولَةٍ، وَقَالَ جُمْهُورُ الْعُلَمَاءِ: إِنَّهَا مَقْبُولَةٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:

Bil ki biz şöyle deriz: Bu ayet iki yerde tahsis edilmiştir: Birincisi: Kasten öldürmenin kısasta olduğu gibi haksız yere olmaması halidir; zira bunda kesinlikle bu tehdit hâsıl olmaz. İkincisi: Haksız yere kasten öldürme fiilinden tövbe edildiği takdirde bunda da tehdit hâsıl olmaz. Bu iki surette tahsisin girdiği sabit olunca, biz bu umumi ifadeyi Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } [en-Nisâ 48] “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” kavlinin delaletiyle affın vuku bulduğu duruma tahsis ederiz. Ayrıca bu ayet, vaîdin umumlarından biridir; vaadin umumları ise vaîdin umumlarından daha çoktur. Onun vaîdin umumlarını tercih etme konusunda zikrettiği hususa biz cevap verdik ve vaadin umumlarının racih olduğunu beyan ettik. Bütün bunları Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } [el-Bakara 81] “Hayır, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin tefsirinde zikrettik. İkinci Mesele: İbn Abbas'tan, haksız yere kasten öldürmeye kalkışan kimsenin tövbesinin kabul edilmeyeceğini söylediği nakledilmiştir. İlim adamlarının cumhuru ise tövbenin kabul edileceğini söylemişlerdir. Buna birkaç vecih delalet eder:

الْحُجَّةُ الْأُولَى: أَنَّ الْكُفْرَ أَعْظَمُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ فَإِذَا قُبِلَتِ التَّوْبَةُ عَنِ الْكُفْرِ فَالتَّوْبَةُ مِنْ هَذَا الْقَتْلِ أَوْلَى بِالْقَبُولِ.

Birinci Delil: Küfür bu öldürmeden daha büyüktür. Küfürden yapılan tövbe kabul edildiğine göre, bu öldürmeden yapılan tövbenin kabul edilmesi öncelikle gerekir.

الْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ الْفُرْقَانِ: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً إِلَّا

İkinci Delil: Yüce Allah'ın Furkân Suresi'nin sonundaki şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ وَمَنْ يَفْعَلْ ذلِكَ يَلْقَ أَثاماً * يُضاعَفْ لَهُ الْعَذابُ يَوْمَ الْقِيامَةِ وَيَخْلُدْ فِيهِ مُهاناً * إِلَّا

مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً

{ مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } “Tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyen kimse...”

[الفرقان: ٦٨- ٧٠] وَإِذَا كَانَتْ تَوْبَةُ الْآتِي بِالْقَتْلِ الْعَمْدِ مَعَ سَائِرِ الْكَبَائِرِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَقْبُولَةً فَبِأَنْ تَكُونَ تَوْبَةُ الْآتِي بِالْقَتْلِ الْعَمْدِ وَحْدَهُ مَقْبُولَةً كَانَ أَوْلَى.

[el-Furkân 68-70] “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarpar; kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe eden, iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır.” Bu ayette zikredilen diğer büyük günahlarla birlikte kasten öldürmeyi işleyen kimsenin tövbesi kabul edildiğine göre, tek başına kasten öldürmeyi işleyen kimsenin tövbesinin kabul edilmesi evleviyetle gerekir.

الْحُجَّةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَعْدٌ بِالْعَفْوِ عَنْ كُلِّ مَا سِوَى الْكُفْرِ، فَبِأَنْ يَعْفُوَ عنه بعد التوبة أولى واللَّه أعلم.

Üçüncü Delil: Yüce Allah'ın: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” kavli, küfür dışındaki her şeyin affedileceğine dair bir vaaddir. Dolayısıyla tövbeden sonra onu affetmesi evleviyetle geçerlidir. En doğrusunu Allah bilir.

تم الجزء العاشر، ويليه إن شاء اللَّه تعالى الجزء الحادي عشر، وأوله قول تعالى:

Onuncu cüz tamamlandı. Allah Teâlâ izin verirse ardından on birinci cüz gelecek olup onun başı Nisâ Suresi'nden Yüce Allah'ın şu kavlidir:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ من سورة النساء. أعان اللَّه على إكماله.

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman...” [en-Nisâ 94]. Allah tamamlamaya yardım etsin.

الجزء الحادي عشر

On Birinci Cüz