Binûn

Nisâ Suresi — 25. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةَ عَشْرَةَ: اعْلَمْ أَنَّ لَفْظَ التَّحِيَّةِ عَلَى مَا بَيَّنَاهُ صَارَ كِنَايَةً عَنِ الْإِكْرَامِ، فَجَمِيعُ أَنْوَاعِ الْإِكْرَامِ يَدْخُلُ تَحْتَ لَفْظِ التَّحِيَّةِ.

On sekizinci mesele: Bil ki açıkladığımız üzere tahiyye (تَحِيَّة) lafzı, ikramdan kinaye olmuştur; dolayısıyla ikramın bütün çeşitleri tahiyye lafzının kapsamına girer.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: مَنْ وَهَبَ لِغَيْرِ ذِي رَحِمِ مُحَرَّمٍ فَلَهُ الرُّجُوعُ فِيهَا مَا لَمْ يُثَبْ مِنْهَا، فَإِذَا أُثِيبَ مِنْهَا فَلَا رُجُوعَ فِيهَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: لَهُ الرُّجُوعُ فِي حَقِّ الْوَلَدِ، وَلَيْسَ لَهُ الرُّجُوعُ فِي حَقِّ الْأَجْنَبِيِّ، احْتَجَّ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِ أَبِي حَنِيفَةَ فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها يَدْخُلُ فِيهِ التَّسْلِيمُ، وَيَدْخُلُ فِيهِ الْهِبَةُ، وَمُقْتَضَاهُ وُجُوبُ الرَّدِّ إِذَا لَمْ يَصِرْ مُقَابِلًا بِالْأَحْسَنِ، فَإِذَا لَمْ يَثْبُتِ الْوُجُوبُ فَلَا أَقَلَّ مِنَ الْجَوَازِ، وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هَذَا الْأَمْرُ مَحْمُولٌ عَلَى النَّدْبِ، بِدَلِيلٍ أَنَّهُ لَوْ أُثِيبَ بِمَا هو أقل منه سقطت منكة الرَّدِّ بِالْإِجْمَاعِ، مَعَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنْ يَأْتِيَ بِالْأَحْسَنِ، ثُمَّ احْتَجَّ الشَّافِعِيُّ عَلَى قَوْلِهِ بِمَا

Bunu bildiğinde şöyle deriz: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh: “Mahrem bir akraba dışındakine hibe eden kimse, karşılık almadığı müddetçe hibesinden dönebilir; kendisine bir karşılık verildiğinde ise artık dönemez” demiştir. Şâfiî radıyallâhu anh ise: “Kendi çocuğu söz konusu olduğunda dönebilir, yabancı bir kimse söz konusu olduğunda ise dönemez” demiştir. Ebû Bekir er-Râzî, Ebû Hanîfe'nin görüşünün sıhhati hususunda bu ayetle delil getirmiştir. Zira Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” kavlinin kapsamına selam girdiği gibi hibe de girer. Bunun gereği, daha güzeliyle karşılık verilmediğinde [hibenin aynısını] iade etmenin vacip olmasıdır. Şayet vücup sabit olmazsa, en azından cevaz [sabit olur]. Şâfiî ise şöyle demiştir: “Bu emir mendupluğa hamledilir. Bunun delili de şudur: Eğer hibe edilenden daha azıyla bir karşılık verilseydi, icma ile iade hakkı düşerdi; oysa ayetin zahiri daha güzelini getirmeyi gerektirir.” Sonra Şâfiî kendi görüşüne şu [hadisle] delil getirmiştir:

رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَا يَحِلُّ لِرَجُلٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً أَوْ يَهَبَ هِبَةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلَّا الْوَالِدُ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ»

İbn Abbâs ve İbn Ömer'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiklerine göre o şöyle buyurmuştur: “Bir kimsenin bir bağışta bulunup veya bir hibe yapıp da -çocuğuna bağışta bulunan baba müstesna- bundan dönmesi helal olmaz.”

وَهَذَا نَصٌّ فِي أَنَّ هِبَةَ الْأَجْنَبِيِّ يَحْرُمُ الرُّجُوعُ فِيهَا، وَهِبَةَ الْوَلَدِ يَجُوزُ الرُّجُوعُ فِيهَا.

Bu, yabancıya yapılan hibeden dönmenin haram olduğuna, çocuğa yapılan hibeden dönmenin ise caiz olduğuna dair açık bir nastır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesap edendir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْحَسِيبِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ بِمَعْنَى الْمُحَاسِبِ عَلَى الْعَمَلِ، كَالْأَكِيلِ وَالشَّرِيبِ وَالْجَلِيسِ بِمَعْنَى الْمُؤَاكِلِ وَالْمُشَارِبِ وَالْمُجَالِسِ. الثَّانِي: أَنَّهُ بِمَعْنَى الْكَافِي فِي قَوْلِهِمْ: حَسْبِي كَذَا أَيْ كَافِيَّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: حَسْبِيَ اللَّهُ [التَّوْبَةِ: ١٢٩، الزمر: ٣٨] .

Birinci mesele: Hasîb (حَسِيب) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Tıpkı ekîl (أَكِيل), şerîb (شَرِيب) ve celîs (جَلِيس) kelimelerinin muâkil (birlikte yiyen), müşârib (birlikte içen) ve mücâlis (birlikte oturan) anlamına gelmesi gibi, amel karşılığında hesaba çeken (el-muhâsib) manasındadır. İkincisi: Arapların “bana bu yeter (kâfiyye)” manasındaki “hasbî kezâ (حَسْبِي كَذَا)” sözlerinde olduğu gibi kâfî (yetici) anlamındadır. Allah Teâlâ'nın: { حَسْبِيَ اللَّهُ } “Allah bana yeter” [et-Tevbe: 129, ez-Zümer: 38] kavli de bu kabildendir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْمَقْصُودُ مِنْهُ الْوَعِيدُ، فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْوَاحِدَ مِنْهُمْ قَدْ كَانَ يُسَلِّمُ عَلَى الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ، / ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الْمُسْلِمَ مَا كَانَ يَتَفَحَّصُ عَنْ حَالِهِ، بَلْ رُبَّمَا قَتَلَهُ طَمَعًا فِي سَلَبِهِ، فاللَّه تَعَالَى زَجَرَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها وَإِيَّاكُمْ أَنْ تَتَعَرَّضُوا لَهُ بِالْقَتْلِ.

İkinci mesele: Bundan maksat tehdittir. Zira açıklamıştık ki onlardan biri Müslüman bir kimseye selam verir, sonra o Müslüman onun durumunu araştırmaz, bilakis ganimetini elde etme hırsıyla belki de onu öldürürdü. Bunun üzerine Allah Teâlâ bundan nehyederek: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” ve “Sakın onu öldürmeye kalkışmayın” buyurmuştur.

ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً أَيْ هُوَ مُحَاسِبُكُمْ عَلَى أَعْمَالِكُمْ وَكَافِي فِي إِيصَالِ جَزَاءِ أَعْمَالِكُمْ إِلَيْكُمْ فكونوا على حذر من مخالفة هذا التكليف، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الْعِنَايَةِ بِحِفْظِ الدِّمَاءِ والمنع من إهدارها ثم قال تعالى:

Sonra: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesap edendir” buyurmuştur; yani O, amellerinizden ötürü sizi hesaba çekicidir ve amellerinizin karşılığını size ulaştırmada kâfidir. Dolayısıyla bu yükümlülüğe muhalefet etmekten sakınınız. Bu da kanların korunmasına ve heba edilmesinin engellenmesine son derece ehemmiyet verildiğine delalet eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ٨٧]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 87]

اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً (٨٧)

{ اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لَا رَيْبَ فِيهِ وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } “Allah ki, O'ndan başka ilah yoktur. Kendisinde hiçbir şüphe bulunmayan kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” (87)

فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي كَيْفِيَّةِ النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إن لَا يَصِيرَ الرَّجُلُ الْمُسْلِمُ مَقْتُولًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ ذَلِكَ بِالْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ

Birinci mesele: Ayetlerin diziliş biçimi (nazm) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Açıkladığımız üzere Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” kavlinden maksat, Müslüman kişinin öldürülmemesidir. Sonra Allah Teâlâ bunu: { إِنَّ اللَّهَ كانَ }

عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً

{ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla hesap edendir” kavlindeki tehditle pekiştirmiştir.

ثُمَّ بَالَغَ فِي تَأْكِيدِ ذَلِكَ الْوَعِيدِ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ التَّوْحِيدَ وَالْعَدْلَ مُتَلَازِمَانِ، فَقَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ، وَقَوْلُهُ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَدْلِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَكَقَوْلِهِ فِي طه: إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي [طه: ١٤] وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّوْحِيدِ ثُمَّ قَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى [طه: ١٥] وَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى الْعَدْلِ، فَكَذَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ بَيَّنَ أَنَّهُ يَجِبُ فِي حُكْمِهِ وَحِكْمَتِهِ أَنْ يَجْمَعَ الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ فِي عَرَصَةِ الْقِيَامَةِ فَيَنْتَصِفَ لِلْمَظْلُومِينَ مِنَ الظَّالِمِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ. الثَّانِي: كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: مَنْ سَلَّمَ عَلَيْكُمْ وَحَيَّاكُمْ فَاقْبَلُوا سَلَامَهُ وَأَكْرِمُوهُ وَعَامِلُوهُ بِنَاءً عَلَى الظَّاهِرِ، فَإِنَّ الْبَوَاطِنَ إِنَّمَا يَعْرِفُهَا اللَّه الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ، إِنَّمَا تَنْكَشِفُ بَوَاطِنُ الْخَلْقِ لِلْخَلْقِ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ.

Sonra bu ayetle o tehdidi pekiştirmede mübalağa etmiş ve bu ayette tevhid ile adaletin birbirinin ayrılmaz parçası olduğunu açıklamıştır. Zira O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } (O'ndan başka ilah yoktur) kavli tevhide, { لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } (Kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır) kavli ise adalete işarettir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } “Allah, melekler ve adaleti ayakta tutan ilim sahipleri, O'ndan başka hiçbir ilah olmadığına şahitlik etmiştir” [Âl-i İmrân: 18] kavli ve Tâhâ suresindeki tevhide işaret eden: { إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Şüphesiz Ben Allah'ım. Benden başka hiçbir ilah yoktur; o halde Bana ibadet et ve Beni anmak için namaz kıl” [Tâhâ: 14] kavli gibidir; sonra adalete işaret eden: { إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكادُ أُخْفِيها لِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما تَسْعى } “Herkesin peşinde koştuğu şeyle cezalandırılması için kıyamet mutlaka gelecektir; neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ: 15] kavlini zikretmiştir. İşte bu ayette de O'nun hükmü ve hikmeti gereği, kıyamet meydanında öncekileri ve sonrakileri toplayıp mazlumların hakkını zalimlerden alacağını açıklamıştır; bunda şiddetli bir tehdit olduğunda şüphe yoktur. İkincisi: Sanki Allah Teâlâ şöyle demektedir: “Kim size selam verir ve esenlik dilerse, onun selamını kabul edin, ona ikramda bulunun ve zâhire göre muamele edin; zira gizli halleri ancak kendisinden başka ilah olmayan Allah bilir; yaratılmışların gizli halleri insanlara ancak kıyamet gününde açığa çıkacaktır.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قَوْلُهُ: لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ إِمَّا خَبَرٌ للمبتدأ، وإما اعتراض والخبر لَيَجْمَعَنَّكُمْ واللام لا من الْقَسَمِ، وَالتَّقْدِيرُ: واللَّه لَيَجْمَعَنَّكُمْ.

İkinci mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “O'nun: { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } kavli ya mübtedanın haberidir ya da ara cümledir (i'tirâz) ve haber { لَيَجْمَعَنَّكُمْ } cümlesidir. [Başındaki] lâm ise kasem lâmıdır; takdiri 'Vallahi sizi mutlaka toplayacaktır' şeklindedir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لِمَ لَمْ يَقُلْ: لَيَجْمَعَنَّكُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ؟

Üçüncü mesele: Birisi şöyle diyebilir: Niçin “Kıyamet gününde sizi mutlaka toplayacaktır” anlamında { لَيَجْمَعَنَّكُمْ فِي يَوْمِ الْقِيَامَةِ } demedi de [ilâ edatıyla söyledi]?

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ لَيَجْمَعَنَّكُمْ فِي الْمَوْتِ أَوِ الْقُبُورِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ. الثَّانِي: التَّقْدِيرُ:

Cevap iki yöndendir: Birincisi: Maksat, “ölümde veya kabirlerde kıyamet gününe kadar sizi mutlaka toplayacaktır” demektir. İkincisi: Takdiri şöyledir:

لَيَضُمَّنَّكُمْ إِلَى ذَلِكَ الْيَوْمِ وَيَجْمَعُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ بِأَنْ يَجْمَعَكُمْ فِيهِ.

Sizi o güne katacak, sizi orada toplamak suretiyle sizinle o günü bir araya getirecektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ سُمِّيَتِ الْقِيَامَةُ قِيَامَةً لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ مِنْ قُبُورِهِمْ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُقَالَ: سُمِّيَتْ بِهَذَا الِاسْمِ لِأَنَّ النَّاسَ يَقُومُونَ لِلْحِسَابِ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [الْمُطَفِّفِينَ: ٦] قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : الْقِيَامُ الْقِيَامَةُ، كَالطِّلَابِ وَالطِّلَابَةِ.

Dördüncü mesele: Zeccâc şöyle demiştir: İnsanlar kabirlerinden kalktıkları için kıyamete “kıyamet” adı verilmiş olması caizdir; keza insanların hesap için durmaları (kalkmaları) sebebiyle bu ismin verilmiş olduğunu söylemek de caizdir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “İnsanların âlemlerin Rabbi için divana duracağı gün” [el-Mutaffifîn: 6] buyurmuştur. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Tılâb (طِلَاب) ile tılâbe (طِلَابَة) gibi kıyâm (قِيَام) da kıyâmettir (قِيَامَة).”

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَثْبَتَ أَنَّ الْقِيَامَةَ سَتُوجَدُ لَا مَحَالَةَ، وَجَعَلَ الدَّلِيلَ عَلَى ذَلِكَ مُجَرَّدَ إِخْبَارِ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ، وَهَذَا حَقٌّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَسَائِلَ الْأُصُولِيَّةَ عَلَى قِسْمَيْنِ مِنْهَا مَا الْعِلْمُ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ يَكُونُ مُحْتَاجًا إِلَى الْعِلْمِ بِصِحَّتِهِ، وَمِنْهَا مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ. وَالْأَوَّلُ مِثْلُ عِلْمِنَا بِافْتِقَارِ الْعَالَمِ إِلَى صَانِعٍ عَالِمٍ بِكُلِّ الْمَعْلُومَاتِ قَادِرٍ عَلَى كُلِّ الْمُمْكِنَاتِ، فَإِنَّا مَا لَمْ نَعْلَمْ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُنَا الْعِلْمُ بِصِدْقِ الْأَنْبِيَاءِ، فَكُلُّ مَسْأَلَةٍ هَذَا شَأْنُهَا فَإِنَّهُ يَمْتَنِعُ إِثْبَاتُهَا بِالْقُرْآنِ وَإِخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، وَإِلَّا وَقَعَ الدَّوْرُ.

Beşinci mesele: Bil ki ayetin zahiri, Allah Teâlâ'nın kıyametin muhakkak vuku bulacağını ispat ettiğine ve buna delil olarak da sadece Allah Teâlâ'nın onu haber vermesini kıldığına delalet eder; bu da haktır. Zira usûl meseleleri iki kısımdır: Birincisi, peygamberliğin sıhhatini bilmenin, doğruluğunu bilmeye muhtaç olduğu meselelerdir; ikincisi ise böyle olmayan meselelerdir. Birincisi; âlemin, bilinen her şeyi bilen ve bütün mümkinâta gücü yeten bir Yaratıcı'ya (Sâni') muhtaç olduğunu bilmemiz gibidir. Çünkü biz bunu bilmedikçe peygamberlerin doğruluğunu bilmemiz mümkün olmaz. Durumu böyle olan her meselenin Kur'an ile ve peygamberlerin -aleyhimu's-salâtü ve's-selâm- haber vermesiyle ispat edilmesi imkânsızdır; aksi takdirde kısır döngü (devir) meydana gelir.

وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ جُمْلَةُ الْمَسَائِلَ الَّتِي لَا يَتَوَقَّفُ الْعِلْمُ بِصِحَّةِ النُّبُوَّةِ عَلَى الْعِلْمِ بِصِحَّتِهَا فَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُمْكِنُ إِثْبَاتُهُ بِكَلَامِ اللَّه وَإِخْبَارِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ قِيَامَ الْقِيَامَةِ كَذَلِكَ، فَلَا جَرَمَ أَمْكَنَ إِثْبَاتُهُ بِالْقُرْآنِ وَبِكَلَامِ اللَّه، فَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ بِإِخْبَارِ اللَّه عَنْهُ اسْتِدْلَالٌ صَحِيحٌ.

İkinci kısım ise, peygamberliğin sıhhatini bilmenin, doğruluğunu bilmeye bağlı olmadığı meselelerin bütünüdür. Bunların hepsi Allah'ın kelamı ve O'nun haber vermesiyle ispat edilmesi mümkün olan hususlardandır. Kıyametin kopmasının da böyle olduğu malumdur. Dolayısıyla onun Kur'an ile ve Allah'ın kelamıyla ispat edilmesi mümkün olmuştur. Böylece kıyametin kopuşuna Allah'ın onu haber vermesiyle delil getirmenin sahih bir istidlal olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَوْلُهُ: وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ يَجِبُ كَوْنُهُ تَعَالَى صَادِقًا وَأَنَّ الْكَذِبَ وَالْخُلْفَ فِي قَوْلِهِ مُحَالٌ. وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدْ بَنَوْا ذَلِكَ عَلَى أَصْلِهِمْ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى عَالِمٌ بِكَوْنِ الْكَذِبِ قَبِيحًا، وَعَالَمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ، وَكُلُّ مَنْ كَانَ كَذَلِكَ اسْتَحَالَ أَنْ يَكْذِبَ. إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ عَالِمٌ بِقُبْحِ الْكَذِبِ، وَعَالِمٌ بِكَوْنِهِ غَنِيًّا عَنْهُ لِأَنَّ الْكَذِبَ قَبِيحٌ لِكَوْنِهِ كَذِبًا، واللَّه تَعَالَى غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى شَيْءٍ أَصْلًا، وَثَبَتَ أَنَّهُ عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِكَوْنِهِ عَالِمًا بِهَذَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، وَأَمَّا أن كل من كان كذلك استحال

Altıncı mesele: O'nun: { وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِيثاً } “Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır?” kavli, inkârî bir soru olup bundan maksat, Allah Teâlâ'nın doğru sözlü olmasının vacip olduğunu, O'nun sözünde yalan ve vaadinden dönmenin (hulf) imkânsız olduğunu açıklamaktır. Mu'tezile ise bunu kendi usullerine dayandırmışlardır; bu da Allah Teâlâ'nın yalanın çirkin olduğunu bilmesi ve yalana muhtaç olmadığını bilmesidir. Durumu böyle olan her varlığın yalan söylemesi imkânsızdır. “O, yalanın çirkin olduğunu bilir ve ona muhtaç olmadığını bilir” dememizin sebebi şudur: Çünkü yalan, yalan olduğu için çirkindir; Allah Teâlâ da hiçbir şeye asla muhtaç değildir ve O'nun bütün malumatı bildiği sabittir. Dolayısıyla O'nun bu iki hususu bildiğini kesin olarak kabul etmek vaciptir. Durumu böyle olan her varlığın

يَكْذِبَ فَهُوَ ظَاهِرٌ لِأَنَّ الْكَذِبَ جِهَةُ صَرْفٍ لَا جِهَةَ دُعَاءٍ، فَإِذَا خَلَا عَنْ مُعَارِضِ الْحَاجَةِ بَقِيَ ضَارًّا مَحْضًا فَيَمْتَنِعُ صُدُورُ الْكَذِبِ عَنْهُ، وَأَمَّا أَصْحَابُنَا فَدَلِيلُهُمْ أَنَّهُ لَوْ كَانَ كَاذِبًا لَكَانَ كَذِبُهُ قَدِيمًا، وَلَوْ كَانَ كَذِبُهُ قَدِيمًا لَامْتَنَعَ زَوَالُ كَذِبِهِ لِامْتِنَاعِ الْعَدَمِ عَلَى الْقَدِيمِ، وَلَوِ امْتَنَعَ زَوَالُ كَذِبِهِ قَدِيمًا لَامْتَنَعَ كَوْنُهُ صَادِقًا، لِأَنَّ وُجُودَ أَحَدِ الضِّدَّيْنِ يَمْنَعُ وُجُودَ الضِّدِّ الْآخَرِ، فَلَوْ كَانَ كَاذِبًا لَامْتَنَعَ أن يصدق لكنه غير ممتنع، لا نا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ كُلَّ مَنْ عَلِمَ شَيْئًا فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ عَلَيْهِ أَنْ يَحْكُمَ عَلَيْهِ بِحُكْمٍ مُطَابِقٍ/ لِلْمَحْكُومِ عَلَيْهِ، وَالْعِلْمُ بِهَذِهِ الصِّحَّةِ ضَرُورِيٌّ، فَإِذَا كَانَ إِمْكَانُ الصِّدْقِ قَائِمًا كَانَ امْتِنَاعُ الْكَذِبِ حَاصِلًا لَا مَحَالَةَ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْقَطْعِ بِكَوْنِهِ تَعَالَى صَادِقًا.

yalan söylemesinin imkânsızlığına gelince, bu açıktır; çünkü yalan [yapılmaması için] caydırıcı bir sebeptir, sevk edici bir sebep değildir. İhtiyaç engeli de bulunmayınca geriye sırf zarar kalır; bu yüzden O'ndan yalanın sadır olması imkânsızdır. Bizim ashabımızın delili ise şudur: Eğer O yalancı olsaydı, yalanı kadîm olurdu; şayet yalanı kadîm olsaydı, kadîm olan için yokluk imkânsız olduğundan yalanının zevali de imkânsız olurdu. Şayet kadîm olarak yalanının zevali imkânsız olsaydı, doğru sözlü olması da imkânsız olurdu; çünkü iki zıttan birinin varlığı diğer zıddın varlığına engeldir. Dolayısıyla eğer yalancı olsaydı doğru söylemesi imkânsız olurdu; halbuki bu imkânsız değildir. Zira biz zorunlu olarak biliriz ki bir şeyi bilen her varlığın, onun hakkında hüküm verilene mutabık bir hüküm vermesi imkânsız değildir. Bu imkânın bilinmesi zaruridir. Doğru sözlülüğün imkânı mevcut olduğuna göre yalanın imkânsızlığı da kaçınılmaz olarak gerçekleşir. Böylece Allah Teâlâ'nın doğru sözlü olduğunu kesin olarak kabul etmenin gerekliliği sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: اسْتَدَلَّتِ الْمُعْتَزِلَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه تَعَالَى مُحْدَثٌ، قَالُوا لِأَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُ بِكَوْنِهِ حَدِيثًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ [الزُّمَرِ: ٢٣] وَالْحَدِيثُ هُوَ الْحَادِثُ أَوِ الْمُحْدَثُ، وَجَوَابُنَا عَنْهُ: إِنَّكُمَا إِنَّمَا تَحْكُمُونَ بِحُدُوثِ الْكَلَامِ الَّذِي هُوَ الْحَرْفُ وَالصَّوْتُ وَنَحْنُ لَا نُنَازِعُ فِي حُدُوثِهِ، إِنَّمَا الَّذِي نَدَّعِي قِدَمَهُ شَيْءٌ آخَرُ غَيْرُ هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، وَالْآيَةُ لَا تَدُلُّ عَلَى حُدُوثِ ذَلِكَ الشَّيْءِ الْبَتَّةَ بِالِاتِّفَاقِ مِنَّا وَمِنْكُمْ، فَأَمَّا مِنَّا فَظَاهِرٌ، وَأَمَّا مِنْكُمْ فَإِنَّكُمْ تُنْكِرُونَ وُجُودَ كَلَامٍ سِوَى هَذِهِ الْحُرُوفِ وَالْأَصْوَاتِ، فَكَيْفَ يُمْكِنُكُمْ أَنْ تَقُولُوا بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ على حدوثه واللَّه أعلم.

Yedinci mesele: Mu'tezile bu ayetle Allah Teâlâ'nın kelamının muhdes (sonradan yaratılmış) olduğuna delil getirmiştir. Onlar şöyle demişlerdir: “Çünkü Allah Teâlâ hem bu ayette hem de: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ } 'Allah, sözün en güzelini indirmiştir' [ez-Zümer: 23] kavlinde onu 'hadîs (حَدِيث)' olarak nitelemiştir; hadîs ise hâdis veya muhdestir.” Bizim buna cevabımız şudur: Siz ancak harf ve ses olan kelamın sonradan yaratıldığına hükmediyorsunuz; biz de onun sonradan yaratıldığı konusunda sizinle ihtilaf etmiyoruz. Bizim kadîm olduğunu iddia ettiğimiz şey ise bu harf ve seslerden başka bir şeydir. Ayet ise hem bizim hem de sizin ittifakınızla o şeyin sonradan yaratıldığına asla delalet etmez. Bizim açımızdan bu durum açıktır; sizin açınızdan ise siz bu harf ve seslerden başka bir kelamın varlığını inkâr etmektesiniz. O halde bu ayetin onun sonradan yaratıldığına delalet ettiğini nasıl söyleyebilirsiniz? En doğrusunu Allah bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٨]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 88]

فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (٨٨)

{ فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz? Oysa Allah, onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir. Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın.” (88)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ] اعْلَمْ أَنَّ هَذَا نَوْعٌ آخَرُ مِنْ أَحْوَالِ المنافقين ذكره اللَّه تعالى، وهاهنا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } “Size ne oluyor da münafıklar hakkında iki fırkaya ayrılıyorsunuz?” kavli hakkında] Bil ki bu, Allah Teâlâ'nın zikrettiği münafıkların hallerinden bir başka türdür. Burada [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ قَدِمُوا عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَآلِهِ مُسْلِمِينَ فَأَقَامُوا بِالْمَدِينَةِ مَا شَاءَ اللَّه، ثُمَّ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّه: نُرِيدُ أَنْ نَخْرُجَ إِلَى الصَّحْرَاءِ فَائْذَنْ لَنَا فِيهِ، فَأَذِنَ لَهُمْ، فَلَمَّا خَرَجُوا لَمْ يَزَالُوا يَرْحَلُونَ مَرْحَلَةً مَرْحَلَةً حَتَّى لَحِقُوا بِالْمُشْرِكِينَ فَتَكَلَّمَ الْمُؤْمِنُونَ فِيهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ:

Birinci mesele: Bu ayetin iniş sebebi (esbâb-ı nüzulü) hakkında [müfessirler] birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve ehl-i beytine Müslüman olarak gelip Medine'de Allah'ın dilediği kadar ikamet eden, ardından: “Ey Allah'ın Resulü! Sahraya çıkmak istiyoruz, bize bunun için izin ver” diyen bir topluluk hakkında inmiştir. [Resûlullah] onlara izin verdi. Onlar çıktıklarında, konak konak ilerleyerek nihayet müşriklere katıldılar. Bunun üzerine müminler onlar hakkında konuştular; bazısı şöyle dedi:

لَوْ كَانُوا مُسْلِمِينَ مِثْلَنَا لَبَقَوْا مَعَنَا وَصَبَرُوا كَمَا صَبَرْنَا وَقَالَ قَوْمٌ: هُمْ مُسْلِمُونَ، وَلَيْسَ لَنَا أَنْ نَنْسِبَهُمْ إِلَى الْكُفْرِ إِلَى أَنْ يَظْهَرَ أَمْرُهُمْ، فَبَيَّنَ اللَّه تَعَالَى نِفَاقَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِي: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ أَظْهَرُوا الْإِسْلَامَ بِمَكَّةَ، وَكَانُوا يُعِينُونَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِمْ وَتَشَاجَرُوا، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ. الثَّالِثُ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي الَّذِينَ تَخَلَّفُوا يَوْمَ أُحُدٍ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ وقالوا: لو نعلم قتالا لا تبعناكم، فَاخْتَلَفَ أَصْحَابُ الرَّسُولِ ﷺ فِيهِمْ، فَمِنْهُمْ فِرْقَةٌ يَقُولُونَ كَفَرُوا، وَآخَرُونَ قَالُوا: لَمْ يَكْفُرُوا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَهُوَ قَوْلُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، وَمِنْهُمْ مَنْ طَعَنَ فِي هَذَا الْوَجْهِ وَقَالَ: فِي/ نَسَقِ الْآيَةِ مَا يَقْدَحُ فِيهِ، وَإِنَّهُمْ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ، وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النساء: ٨٩] الرَّابِعُ: نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي قَوْمٍ ضَلُّوا وَأَخَذُوا أَمْوَالَ الْمُسْلِمِينَ وَانْطَلَقُوا بِهَا إِلَى الْيَمَامَةِ فَاخْتَلَفَ الْمُسْلِمُونَ فِيهِمْ، فَنَزَلَتِ الْآيَةُ وَهُوَ قَوْلُ عِكْرِمَةَ. الْخَامِسُ: هُمُ الْعُرَنِيُّونَ الَّذِينَ أَغَارُوا وَقَتَلُوا يَسَارًا مَوْلَى الرَّسُولِ ﷺ. السَّادِسُ: قَالَ ابْنُ زَيْدٍ:

“Eğer bizim gibi Müslüman olsalardı bizimle kalır ve bizim sabrettiğimiz gibi sabrederlerdi.” Diğer bir grup da: “Onlar Müslümandır, durumları açığa çıkıncaya kadar onları küfre nispet etmemiz doğru olmaz” dediler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayette onların münafıklığını beyan etti. İkincisi: Ayet, Mekke'de İslam'ı izhar edip Müslümanlara karşı müşriklere yardım eden bir topluluk hakkında inmiştir; Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düşüp tartıştılar ve bunun üzerine bu ayet indi; bu, İbn Abbâs ve Katâde'nin görüşüdür. Üçüncüsü: Ayet, Uhud günü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den geri kalıp: “Savaş olacağını bilseydik ardınızdan gelirdik” diyenler hakkında inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onlar hakkında ihtilafa düştü; onlardan bir grup “Kâfir oldular” derken, diğerleri “Kâfir olmadılar” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi; bu, Zeyd b. Sâbit'in görüşüdür. Bazıları bu görüşe itiraz etmiş ve şöyle demiştir: “Ayetin dizilişinde buna gölge düşüren ve onların Mekke ehlinden olduğunu gösteren bir husus vardır ki o da Allah Teâlâ'nın: { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } 'Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin' [en-Nisâ: 89] kavlidir.” Dördüncüsü: Ayet, sapıtıp Müslümanların mallarını alarak Yemâme'ye kaçan bir topluluk hakkında inmiştir; Müslümanlar onlar hakkında ihtilafa düştü ve bu ayet indi; bu, İkrime'nin görüşüdür. Beşincisi: Onlar, baskın yapıp Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in azatlısı Yesâr'ı öldüren Ureynelilerdir. Altıncısı: İbn Zeyd şöyle demiştir:

نَزَلَتْ فِي أَهْلِ الْإِفْكِ.

[Ayet] İfk ehli hakkında inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أن «فئتين» نصب على الحال كقولك: مالك قائما، أي مالك فِي حَالِ الْقِيَامِ، وَهَذَا قَوْلُ سِيبَوَيْهِ. الثَّانِي: أنه نصب على خبر كان، والتقدير: مالكم صِرْتُمْ فِي الْمُنَافِقِينَ

İkinci mesele: Ayetin manası hakkında iki vecih vardır: Birincisi: [Arapça dilbilgisinde] fieteyn (فِئَتَيْنِ) lafzı tıpkı senin “mâ leke kâimen (ayakta olduğun halde sana ne oluyor)” sözünde olduğu gibi hal olarak mansuptur; bu, Sîbeveyhi'nin görüşüdür. İkincisi: Kâne'nin haberi olarak mansuptur; takdiri: “Size ne oluyor da münafıklar hakkında

فِئَتَيْنِ، وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، أَيْ لِمَ تَخْتَلِفُونَ فِي كُفْرِهِمْ مَعَ أَنَّ دَلَائِلَ كُفْرِهِمْ وَنِفَاقِهِمْ ظَاهِرَةٌ جَلِيَّةٌ، فَلَيْسَ لَكُمْ أَنْ تَخْتَلِفُوا فِيهِ بَلْ يَجِبُ أَنْ تَقْطَعُوا بِكُفْرِهِمْ.

iki fırka oldunuz?” şeklindedir. Bu, inkârî bir soru olup anlamı şudur: Küfür ve nifaklarının delilleri açık ve aşikâr olduğu halde, niçin onların küfrü hususunda ihtilafa düşüyorsunuz? Bu hususta ihtilafa düşmemeniz, bilakis onların küfrüne kesin olarak hükmetmeniz gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّمَا سَمَّاهُمْ مُنَافِقِينَ وَإِنْ أَظْهَرُوا الْكُفْرَ لِأَنَّهُمْ وُصِفُوا بِالصِّفَةِ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا مِنْ قَبْلُ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فِئَتَيْنِ مَا بَيَّنَّا أَنَّ فِرْقَةً مِنْهُمْ كَانَتْ تَمِيلُ إِلَيْهِمْ وَتَذُبُّ عَنْهُمْ وَتُوَالِيهِمْ، وَفِرْقَةً مِنْهُمْ تُبَايِنُهُمْ وَتُعَادِيهِمْ، فَنُهُوا عَنْ ذَلِكَ وَأُمِرُوا بِأَنْ يَكُونُوا عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ فِي التَّبَايُنِ وَالتَّبَرِّي وَالتَّكْفِيرِ، واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü mesele: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Küfrü açığa vurmuş olsalar bile onlara “münafıklar” denilmesinin sebebi, daha önce bulundukları sıfatla nitelenmiş olmalarıdır. O'nun: { فِئَتَيْنِ } (İki fırka) kavlinden maksat açıkladığımız üzere şudur: Onlardan bir fırka onlara meylediyor, onları savunuyor ve dost ediniyordu; diğer bir fırka ise onlardan ayrılıyor ve onlara düşmanlık ediyordu. Müminler bundan nehyedildiler ve ayrılma, uzaklaşma ve kâfir sayma hususunda tek bir yol üzere olmaları emredildi. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى مُخْبِرًا عَنْ كُفْرِهِمْ: وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ onların küfrünü haber vererek: { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا } “Oysa Allah, onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الرَّكْسُ: رَدُّ الشَّيْءِ مِنْ آخِرِهِ إِلَى أَوَّلِهِ، فَالرَّكْسُ وَالنَّكْسُ وَالْمَرْكُوسُ وَالْمَنْكُوسُ وَاحِدٌ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِلرَّوَثِ الرَّكْسُ لِأَنَّهُ رُدَّ إِلَى حَالَةٍ خَسِيسَةٍ، وَهِيَ حَالَةُ النَّجَاسَةِ، وَيُسَمَّى رَجِيعًا لِهَذَا الْمَعْنَى أَيْضًا، وَفِيهِ لُغَتَانِ: رَكَسَهُمْ وَأَرْكَسَهُمْ فَارْتَكَسُوا، أَيِ ارْتَدُّوا. وَقَالَ أُمَيَّةُ.

Birinci mesele: Reks (الرَّكْس), bir şeyi sonundan başına döndürmektir. Dolayısıyla reks (الرَّكْس), neks (النَّكْس), merkûs (الْمَرْكُوس) ve menkûs (الْمَنْكُوس) aynı manadadır. Hayvan gübresine de “reks” denilir; zira o alçak bir duruma, yani necislik durumuna döndürülmüştür. Aynı manadan ötürü ona “racî‘” de denilir. Bu kelimede iki lügat vardır: “Rekesehum” ve “erkesehum fe'rtekesû” yani dinden döndüler (irtidat ettiler). Ümeyye şöyle demiştir:

فَأُرْكِسُوا فِي حَمِيمِ النَّارِ إِنَّهُمْ ... كَانُوا عُصَاةً وَقَالُوا الْإِفْكَ وَالزُّورَا

“Onlar cehennemin kaynar suyuna baş aşağı atıldılar; çünkü onlar isyankârdılar, iftira ve yalan söylediler.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّهُ رَدَّهُمْ إِلَى أَحْكَامِ الْكُفَّارِ مِنَ الذُّلِّ وَالصَّغَارِ وَالسَّبْيِ وَالْقَتْلِ بِمَا كَسَبُوا، أَيْ بِمَا أَظْهَرُوا مِنَ الارتداد بعد ما كَانُوا عَلَى النِّفَاقِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُنَافِقَ مَا دَامَ يَكُونُ مُتَمَسِّكًا فِي الظَّاهِرِ بِالشَّهَادَتَيْنِ لَمْ يَكُنْ لَنَا سَبِيلٌ إِلَى قَتْلِهِ، فَإِذَا أَظْهَرَ الْكُفْرَ فَحِينَئِذٍ يُجْرِي اللَّه تَعَالَى عَلَيْهِ أَحْكَامَ الكفار.

İkinci mesele: Ayetin manası şudur: Allah onları kazandıkları [günahlar], yani münafıklık üzere iken sonrasında açığa vurdukları irtidat sebebiyle kâfirlerin zillet, küçüklük, esir edilme ve öldürülme hükümlerine geri döndürmüştür. Şöyle ki münafık zâhirde iki şehadete tutunduğu müddetçe onu öldürmeye bizim için bir yol yoktur; fakat küfrü açığa vurduğunda, işte o zaman Allah Teâlâ onun üzerine kâfirlerin hükümlerini uygular.

المسألة الثالثة: قرأ ابي كَعْبٍ وَعَبْدُ اللَّه بْنُ مَسْعُودٍ وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ أَرْكَسَ وَرَكَسَ لُغَتَانِ.

Üçüncü mesele: Übey b. Ka'b ve Abdullah b. Mes'ûd: { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ } [şeklinde] okumuşlardır; “erkese” ile “rekese”nin iki ayrı lügat olduğunu zikretmiştik.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ/ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: أَضَلَّ اللَّهُ لَيْسَ أَنَّهُ هُوَ خَلَقَ الضَّلَالَ فِيهِ لِلْوُجُوهِ الْمَشْهُورَةِ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ إِنَّمَا رَدَّهُمْ وَطَرَدَهُمْ بِسَبَبِ كَسْبِهِمْ وَفِعْلِهِمْ، وَذَلِكَ يَنْفِي الْقَوْلَ بِأَنَّ إِضْلَالَهُمْ حَصَلَ بِخَلْقِ اللَّه وَعِنْدَ هَذَا حَمَلُوا قَوْلَهُ: مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ عَلَى وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى حَكَمَ بِضَلَالِهِمْ وَكُفْرِهِمْ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ يُكَفِّرُ فُلَانًا وَيُضِلُّهُ: بِمَعْنَى أَنَّهُ حَكَمَ بِهِ وَأَخْبَرَ عَنْهُ: الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا إِلَى الْجَنَّةِ مَنْ أَضَلَّهُ اللَّه عَنْ طَرِيقِ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى يُضِلُّ الْكُفَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَنِ الِاهْتِدَاءِ إِلَى طَرِيقِ الْجَنَّةِ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ هَذَا الْإِضْلَالُ مُفَسَّرًا بِمَنْعِ الْأَلْطَافِ.

Sonra Allah Teâlâ: { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz? Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın” buyurmuştur. Mu'tezile şöyle demiştir: Meşhur gerekçelerden dolayı ve ayrıca Allah Teâlâ bu ayetten önce: { وَاللَّهُ أَرْكَسَهُمْ بِما كَسَبُوا } “Oysa Allah, onları kazandıkları [günahlar] yüzünden baş aşağı etmiştir” buyurduğu için O'nun: { أَضَلَّ اللَّهُ } kavlinden maksat onda sapıklığı yaratmış olması değildir. Zira Allah Teâlâ onları ancak kendi kesbleri ve fiilleri sebebiyle geri çevirip kovduğunu beyan etmiştir; bu da onların saptırılmasının Allah'ın yaratmasıyla meydana geldiği görüşünü nefyeder. Bu sebeple onlar: { مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } kavlini şu vecihlere hamletmişlerdir: Birincisi: Bundan maksat, tıpkı “Falanca filancayı tekfir etti veya idlal etti” denilip bununla ona hükmettiği ve bunu haber verdiği kastedildiği gibi, Allah Teâlâ'nın onların sapıklığına ve küfrüne hükmetmiş olmasıdır. İkincisi: Mananın “Allah'ın cennet yolundan saptırdığı kimseyi siz mi cennete iletmek istiyorsunuz?” şeklinde olmasıdır; zira Allah Teâlâ kıyamet gününde kâfirleri cennet yolunu bulmaktan saptırır. Üçüncüsü: Bu saptırmanın (idlâl), ilahi lütuflardan (eltâf) menedilmekle tefsir edilmesidir.

وَاعْلَمْ أَنَّا قَدْ ذَكَرْنَا فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ ضَعْفَ هَذِهِ الْوُجُوهِ، ثُمَّ نَقُولُ: هَبْ أَنَّهَا صَحِيحَةٌ، وَلَكِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنْ كُفْرِهِمْ وَضَلَالِهِمْ، وَأَنَّهُمْ لَا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ فَقَدْ تَوَجَّهَ الْإِشْكَالُ لِأَنَّ انْقِلَابَ عِلْمِ اللَّه تَعَالَى جَهْلًا مُحَالٌ، وَالْمُفْضِي إِلَى الْمُحَالِ مُحَالٌ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَضَلَّهُمْ عَنِ الدِّينِ قَوْلُهُ: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا فَالْمُؤْمِنُونَ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا كَانُوا يُرِيدُونَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ الْإِيمَانَ وَيَحْتَالُونَ فِي إِدْخَالِهِمْ فِيهِ.

Bil ki biz bu kitabın pek çok yerinde bu vecihlerin zayıflığını zikrettik. Sonra deriz ki: Farz edelim ki bunlar sahihtir; fakat Allah Teâlâ onların küfrünü, sapıklığını ve cennete giremeyeceklerini haber verdiğinde işkâl yine vârid olur; zira Allah Teâlâ'nın ilminin cehalete dönüşmesi imkânsızdır, imkânsıza götüren şey de imkânsızdır. Ayetten maksadın, Allah Teâlâ'nın onları dinden saptırmış olması olduğuna delalet eden hususlardan biri de: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın” kavlidir. Çünkü dünyada müminler münafıklardan sadece iman etmelerini istiyor ve onları imana dahil etmek için çareler arıyorlardı.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَضَلَّهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ امْتَنَعَ أَنْ يَجِدَ الْمَخْلُوقُ سَبِيلًا إِلَى إدخاله في الايمان، وهذا ظاهر ثم قال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً } “Allah kimi saptırırsa, artık sen onun için asla bir yol bulamazsın” buyurmuştur. Dolayısıyla bunun manasının şöyle olması vaciptir: Allah Teâlâ onları imandan saptırdığı zaman, yaratılmış bir varlığın onu imana girdirmek için bir yol bulması imkânsızdır. Bu durum gayet açıktır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ٨٩]

[en-Nisâ Suresi (4) : Ayet 89]

وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (٨٩)

{ وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Kendileri kâfir oldukları gibi sizin de kâfir olmanızı ve böylece eşit olmayı arzu ettiler. O halde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin.” (89)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً]

[Allah Teâlâ'nın: { وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَما كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَواءً } “Kendileri kâfir oldukları gibi sizin de kâfir olmanızı ve böylece eşit olmayı arzu ettiler” kavli hakkında]

وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ [النِّسَاءِ: ٨٨] وَكَانَ ذَلِكَ اسْتِفْهَامًا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ قَرَّرَ ذَلِكَ الِاسْتِبْعَادَ بِأَنْ قَالَ: إِنَّهُمْ بَلَغُوا فِي الْكُفْرِ إِلَى أَنَّهُمْ يَتَمَنَّوْنَ أَنْ تَصِيرُوا أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ كُفَّارًا، فَلَمَّا بَلَغُوا فِي تَعَصُّبِهِمْ فِي الْكُفْرِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ فَكَيْفَ تَطْمَعُونَ فِي إِيمَانِهِمْ.

Birinci mesele: Allah Teâlâ bu ayetten önce inkârî bir soru olarak: { أَتُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } “Allah'ın saptırdığını siz mi doğru yola iletmek istiyorsunuz?” [en-Nisâ: 88] buyurduğunda, bu uzak görmeyi (istib'âd) şöyle pekiştirmiştir: Onlar küfürde öyle bir dereceye varmışlardır ki, ey Müslümanlar, sizin de kâfir olmanızı temenni etmektedirler. Onlar küfürdeki taassuplarında bu dereceye ulaşmışken, siz onların iman etmesini nasıl umarsınız?

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَتَكُونُونَ سَواءً رُفِعَ بِالنَّسَقِ عَلَى تَكْفُرُونَ وَالْمَعْنَى: وَدُّوا لَوْ/ تَكُونُونَ، وَالْفَاءُ عَاطِفَةٌ وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ ذَلِكَ جَوَابَ التَّمَنِّي، وَلَوْ أَرَادَ ذَلِكَ عَلَى تَأْوِيلِ إِذَا كَفَرُوا اسْتَوَوْا لَكَانَ نَصْبًا، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ [الْقَلَمِ: ٩] وَلَوْ قِيلَ: (فَيُدْهِنُوا) عَلَى الْجَوَابِ لكان ذلك جائزا في الاعراب، ومثله قوله: وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ [النِّسَاءِ: ١٠٢] وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَتَكُونُونَ سَواءً أَيْ فِي الْكُفْرِ، وَالْمُرَادُ فَتَكُونُونَ أَنْتُمْ وَهُمْ سَوَاءٌ إِلَّا أَنَّهُ اكْتَفَى بِذِكْرِ الْمُخَاطَبِينَ عَنْ ذِكْرِ غَيْرِهِمْ لِوُضُوحِ الْمَعْنَى بِسَبَبِ تَقَدُّمِ ذِكْرِهِمْ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا شَرَحَ لِلْمُؤْمِنِينَ كُفْرَهُمْ وَشِدَّةَ غُلُوِّهُمْ فِي ذَلِكَ الْكُفْرِ، فَبَعْدَ ذَلِكَ شَرَحَ لِلْمُؤْمِنِينَ كَيْفِيَّةَ الْمُخَالَطَةِ مَعَهُمْ فَقَالَ: فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

İkinci mesele: O'nun: { فَتَكُونُونَ سَواءً } kavli, { تَكْفُرُونَ } üzerine atfedilerek (nesak yoluyla) merfu kılınmıştır. Anlamı: “Olmanızı arzu ettiler” şeklindedir ve fâ (فَ) atıf harfidir; bunun temenninin cevabı kılınması caiz değildir. Şayet “kâfir oldukları takdirde eşit olurlar” teviline göre bu kastedilseydi mansup olurdu. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ } “Onlar arzu ettiler ki sen yumuşak davranasın da onlar da yumuşak davransınlar” [el-Kalem: 9] kavli de böyledir. Şayet cevap olarak “feyudhinû (فَيُدْهِنُوا)” denseydi, bu da irapta caiz olurdu. Allah Teâlâ'nın: { وَدَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْ تَغْفُلُونَ عَنْ أَسْلِحَتِكُمْ وَأَمْتِعَتِكُمْ فَيَمِيلُونَ عَلَيْكُمْ } “Kâfirler istediler ki silahlarınızdan ve eşyanızdan gafil olasınız da üzerinize baskın yapsınlar” [en-Nisâ: 102] kavli de böyledir. O'nun: { فَتَكُونُونَ سَواءً } kavlinin manası, “küfürde [eşit olasınız]” demektir. Maksat ise “siz ve onlar eşit olasınız” demektir; ancak daha önce zikredilmeleri sebebiyle mananın açıklığından dolayı diğerlerini zikretmeyip muhatapları zikretmekle yetinmiştir. Bil ki Allah Teâlâ müminlere onların küfrünü ve o küfürdeki aşırı taassuplarını açıkladıktan sonra, onlarla nasıl muarefe ve münasebet kurulacağını müminlere açıklayarak: { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “O halde, Allah yolunda hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ مُوَالَاةُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْتَهِرِينَ بِالزَّنْدَقَةِ وَالْإِلْحَادِ، وَهَذَا مُتَأَكِّدٌ بِعُمُومِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ وَالسَّبَبُ فِيهِ أَنَّ أَعَزَّ الْأَشْيَاءِ وَأَعْظَمَهَا عِنْدَ جَمِيعِ الْخَلْقِ هُوَ الدِّينُ، لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي بِهِ يُتَقَرَّبُ إِلَى اللَّه تَعَالَى، وَيُتَوَسَّلُ بِهِ إِلَى طَلَبِ السَّعَادَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَتِ الْعَدَاوَةُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِهِ أَعْظَمَ أَنْوَاعِ الْعَدَاوَةِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ طَلَبُ الْمَحَبَّةِ وَالْوِلَايَةِ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي يَكُونُ أَعْظَمُ مُوجِبَاتِ الْعَدَاوَةِ حَاصِلًا فِيهِ واللَّه أَعْلَمُ.

Birinci mesele: Ayet; müşrikleri, münafıkları, zındıklık ve ilhad ile tanınan kimseleri dost edinmenin caiz olmadığına delalet etmiştir. Bu durum, Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Ey iman edenler! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dostlar edinmeyin” kavlinin umumiliğiyle de pekişmiştir. Bunun sebebi şudur: Bütün mahlukat nezdinde en aziz ve en yüce şey dindir. Çünkü o, kendisiyle Allah Teâlâ'ya yaklaşılan ve ahirette saadeti talep etmeye vesile kılınan şeydir. Durum böyle olunca, din sebebiyle hâsıl olan düşmanlık düşmanlık türlerinin en büyüğü olur. Böyle olunca da düşmanlığın en büyük gerektirici sebebinin bulunduğu yerde sevgi ve dostluk aramak imkânsız hale gelir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: التَّقْدِيرُ حَتَّى يُسْلِمُوا وَيُهَاجِرُوا، لِأَنَّ الْهِجْرَةَ فِي سَبِيلِ اللَّه لَا تَكُونُ إِلَّا بَعْدَ الْإِسْلَامِ، فَقَدْ دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى إِيجَابِ الْهِجْرَةِ بَعْدَ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّهُمْ وَإِنْ أَسْلَمُوا لَمْ يَكُنْ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ مُوَالَاةٌ إِلَّا بَعْدَ الْهِجْرَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ: مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا [الْأَنْفَالِ: ٧٢] .

İkinci mesele: O'nun: { فَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِياءَ حَتَّى يُهاجِرُوا } (Onlar hicret edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin) kavli hakkında Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: “Takdiri 'Müslüman olup hicret edinceye kadar' şeklindedir; çünkü Allah yolunda hicret ancak İslam'dan sonra olur. Ayet, İslam'dan sonra hicretin vacip olduğuna ve onlar Müslüman olsalar bile hicret etmedikçe bizimle onlar arasında dostluk olmayacağına delalet etmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } 'Onlar hicret edinceye kadar sizin onlarla hiçbir dostluğunuz yoktur' [el-Enfâl: 72] kavlidir.”

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا التَّكْلِيفَ إِنَّمَا كَانَ لَازِمًا حَالَ مَا كَانَتِ الْهِجْرَةُ مَفْرُوضَةً

Bil ki bu yükümlülük, ancak hicretin farz olduğu dönemde gerekliydi.

قَالَ ﷺ: «أَنَا بَرِيءٌ مِنْ كُلِّ مُسْلِمٍ أَقَامَ بَيْنَ أَظْهُرِ الْمُشْرِكِينَ وَأَنَا بَرِيءٌ مَنْ كُلِّ مُسْلِمٍ مَعَ مُشْرِكٍ»

Nitekim sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Müşriklerin arasında ikamet eden her Müslümandan berîyim ve bir müşrikle beraber olan her Müslümandan berîyim.”

فَكَانَتِ الْهِجْرَةُ وَاجِبَةً إِلَى أَنْ فُتِحَتْ مَكَّةُ، ثُمَّ نُسِخَ فَرْضُ الْهِجْرَةِ.

Mekke fethedilinceye kadar hicret vacipti; sonra hicretin farziyeti neshedildi.

عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عباس قال: قال رسول ﷺ يَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ «لَا هِجْرَةَ بَعْدَ الْفَتْحِ وَلَكِنْ جِهَادٌ وَنِيَّةٌ»

Tâvûs'tan, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü şöyle buyurdu: “Fetih'ten sonra hicret yoktur; lakin cihad ve niyet vardır.”

وَرُوِيَ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ حُكْمَ الْآيَةِ ثَابِتٌ فِي كُلِّ مَنْ أَقَامَ فِي دَارِ الْحَرْبِ فَرَأَى فَرْضَ الْهِجْرَةِ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ قَائِمًا.

Hasan[-ı Basrî]'den, ayetin hükmünün Dârülharpte ikamet eden herkes hakkında sabit olduğu, dolayısıyla İslam diyarına hicret etmenin farz oluşunu baki gördüğü rivayet edilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْهِجْرَةَ تَارَةً تَحْصُلُ بِالِانْتِقَالِ مِنْ دَارِ الْكُفْرِ إِلَى دَارِ الْإِيمَانِ، وَأُخْرَى تَحْصُلُ بِالِانْتِقَالِ عَنْ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ إِلَى أَعْمَالِ الْمُسْلِمِينَ،

Üçüncü mesele: Bil ki hicret, bazen küfür diyarından iman diyarına intikal etmekle, bazen de kâfirlerin amellerinden Müslümanların amellerine intikal etmekle hâsıl olur.

قَالَ ﷺ: «الْمُهَاجِرُ مَنْ هَجَرَ مَا نَهَى اللَّه عَنْهُ»

Nitekim [Peygamber] sallallâhu aleyhi ve sellem: “Muhacir, Allah'ın yasakladığı şeyleri terk eden kimsedir” buyurmuştur.

وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ:

Muhakkik âlimler şöyle demişlerdir:

الْهِجْرَةُ فِي سَبِيلِ اللَّه عِبَارَةٌ عَنِ الْهِجْرَةِ عَنْ تَرْكِ مَأْمُورَاتِهِ/ وَفِعْلِ مَنْهِيَّاتِهِ، وَلَمَّا كَانَ كُلُّ هَذِهِ الْأُمُورِ مُعْتَبَرًا لَا

Allah yolunda hicret; O'nun emirlerini terk etmekten ve yasakladığı şeyleri işlemekten hicret etmekten (uzaklaşmaktan) ibarettir. Bütün bu hususlar muteber olduğu için,

جرم ذكر اللَّه تعالى لفظ عَامًّا يَتَنَاوَلُ الْكُلَّ فَقَالَ: حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَإِنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: حَتَّى يُهَاجِرُوا عَنِ الْكُفْرِ، بَلْ قَالَ: حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَذَلِكَ يَدْخُلُ فِيهِ مُهَاجِرَةُ دَارِ الْكُفْرِ وَمُهَاجِرَةُ شِعَارِ الْكُفْرِ، ثُمَّ لَمْ يَقْتَصِرْ تَعَالَى عَلَى ذِكْرِ الْهِجْرَةِ، بَلْ قَيَّدَهُ بِكَوْنِهِ فِي سَبِيلِ اللَّه، فَإِنَّهُ رُبَّمَا كَانَتِ الْهِجْرَةُ مِنْ دَارِ الْكُفْرِ إِلَى دَارِ الْإِسْلَامِ، وَمِنْ شِعَارِ الْكُفْرِ إِلَى شِعَارِ الْإِسْلَامِ لِغَرَضٍ مِنْ أَغْرَاضِ الدُّنْيَا، إِنَّمَا الْمُعْتَبَرُ وُقُوعُ تِلْكَ الهجرة لأجل أمر اللَّه تعالى.

şüphesiz Allah Teâlâ hepsini kapsayan genel bir lafız zikrederek: { حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edinceye kadar” buyurmuştur. Zira O Teâlâ: “Küfürden hicret edinceye kadar” dememiş, aksine { حَتَّى يُهاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Allah yolunda hicret edinceye kadar” buyurmuştur; bu da küfür diyarını terk etmeyi ve küfür şiarını terk etmeyi içine alır. Sonra Allah Teâlâ sadece hicreti zikretmekle yetinmemiş, bilakis onu “Allah yolunda olma” kaydıyla kayıtlamıştır. Çünkü bazen küfür diyarından İslam diyarına ve küfür şiarından İslam şiarına hicret etmek dünyalık bir maksat için olabilir. Muteber olan ise, o hicretin yalnızca Allah Teâlâ'nın emri için vuku bulmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً [النساء: ٨٩] . وَالْمَعْنَى فَإِنْ أَعْرَضُوا عَنِ الْهِجْرَةِ وَلَزِمُوا مَوَاضِعَهُمْ خَارِجًا عَنِ الْمَدِينَةِ فَخُذُوهُمْ إِذَا قَدَرْتُمْ عَلَيْهِمْ، وَاقْتُلُوهُمْ أَيْنَمَا وَجَدْتُمُوهُمْ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ، وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ فِي هَذِهِ الْحَالَةِ وَلِيًّا يَتَوَلَّى شَيْئًا مِنْ مُهِمَّاتِكُمْ وَلَا نَصِيرًا يَنْصُرُكُمْ عَلَى أعدائكم.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün; onlardan ne bir dost ne de bir yardımcı edinin” [en-Nisâ: 89] buyurmuştur. Anlamı şudur: Şayet onlar hicretten yüz çevirir ve Medine'nin dışındaki yerlerinde kalmaya devam ederlerse, onlara güç yetirdiğinizde onları yakalayın ve Hil bölgesinde olsun Harem bölgesinde olsun nerede bulursanız öldürün; bu durumda onlardan ne mühim işlerinizden birini üstlenecek bir dost, ne de düşmanlarınıza karşı size yardım edecek bir yardımcı edinin.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٠]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 90]

إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (٩٠)

{ إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً } “Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak (sıkılıp) size gelenler müstesnadır. Şayet Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. O halde onlar sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah size onların aleyhinde [bir müdahale için] hiçbir yol bırakmamıştır.” (90)

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِقَتْلِ هَؤُلَاءِ الكفار استثنى منه موضعين، الأول قوله تعالى:

Bil ki Allah Teâlâ bu kâfirlerin öldürülmesini emredince bundan iki durumu istisna etmiştir. Birincisi Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:

[إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[ { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ } “Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar müstesnadır”]. Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: يَصِلُونَ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: يَنْتَهُونَ إِلَيْهِمْ وَيَتَّصِلُونَ بِهِمْ، وَالْمَعْنَى أَنَّ كُلَّ مَنْ دَخَلَ فِي عَهْدِ مَنْ كَانَ دَاخِلًا فِي عَهْدِكُمْ فَهُمْ أَيْضًا دَاخِلُونَ فِي عَهْدِكُمْ. قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَقَدْ يَدْخُلُ فِي الْآيَةِ أَنْ يَقْصِدَ قَوْمٌ حَضْرَةَ الرَّسُولِ ﷺ فَيَتَعَذَّرَ عليهم ذلك المطلوب فيلجئوا إِلَى قَوْمٍ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَهْدٌ إِلَى أَنْ يَجِدُوا السَّبِيلَ إِلَيْهِ.

Birinci mesele: O'nun { يَصِلُونَ } (ulaşanlar/sığınanlar) kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Onlara varıp onlara iltihak edenlerdir. Anlamı şudur: Sizinle antlaşma yapmış olan kimselerin antlaşmasına dahil olan herkes, aynı zamanda sizin de antlaşmanıza dahil olmuş olur. el-Kaffâl rahimehullâh şöyle demiştir: Bir topluluğun Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gitmeyi kastetmesi, fakat bu hedeflerinin kendileri için zorlaşması üzerine ona ulaşacak bir yol buluncaya kadar kendileriyle Müslümanlar arasında antlaşma bulunan bir topluluğa sığınmaları da bu ayetin kapsamına girebilir.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ قَوْلَهُ: يَصِلُونَ مَعْنَاهُ يَنْتَسِبُونَ، وَهَذَا ضَعِيفٌ لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ أَكْثَرُهُمْ كَانُوا مُتَّصِلِينَ بِالرَّسُولِ مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ مَعَ أَنَّهُ ﷺ كَانَ قَدْ أَبَاحَ دَمَ الْكُفَّارِ مِنْهُمْ.

İkinci görüş: O'nun { يَصِلُونَ } kavlinin anlamı "nesep bağıyla bağlı olanlar"dır. Bu zayıf bir görüştür; zira Mekkelilerin çoğu Resûl'e nesep cihetiyle bağlı idiler, buna rağmen o sallallâhu aleyhi ve sellem onlardan kâfir olanların kanını helal kılmıştı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْمُسْلِمِينَ عَهْدٌ مَنْ هُمْ؟ قَالَ بَعْضُهُمْ هُمُ الْأَسْلَمِيُّونَ فَإِنَّهُ كَانَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّه ﷺ عَهْدٌ، فَإِنَّهُ ﵊ وَادَعَ وَقْتَ خروجه إلى مكة هلال ابن عُوَيْمِرٍ الْأَسْلَمِيَّ عَلَى أَنْ لَا يَعْصِيَهُ وَلَا يُعِينَ عَلَيْهِ، وَعَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ وَصَلَ إِلَى هِلَالٍ وَلَجَأَ إِلَيْهِ فَلَهُ مِنَ الْجِوَارِ مِثْلُ مَا لِهِلَالٍ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: هُمْ بَنُو بَكْرِ بْنِ زَيْدِ/ مَنَاةَ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: هُمْ خُزَاعَةُ وَخُزَيْمَةُ بْنُ عَبْدِ مَنَاةَ.

İkinci mesele: Kendileriyle Müslümanlar arasında antlaşma bulunan kavmin kimler olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları onlar Eslemlilerdir, demiştir; zira onlarla Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem arasında antlaşma vardı. Çünkü o aleyhisselâm Mekke'ye çıkışı esnasında Hilâl b. Uveymir el-Eslemî ile kendisine isyan etmemesi, aleyhine kimseye yardım etmemesi ve Hilâl'e varıp ona sığınan herkesin Hilâl gibi himaye hakkına sahip olması şartıyla barış yapmıştı. İbn Abbâs: “Onlar Benû Bekr b. Zeyd Menât'tır” demiştir. Mukâtil ise: “Onlar Huzâa ve Huzeyme b. Abd Menât'tır” demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ ذَلِكَ يَتَضَمَّنُ بِشَارَةً عَظِيمَةً لِأَهْلِ الْإِيمَانِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَفَعَ السَّيْفَ عَمَّنِ الْتَجَأَ إِلَى مَنِ الْتَجَأَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ، فَبِأَنْ يَرْفَعَ الْعَذَابَ فِي الْآخِرَةِ عَمَّنِ الْتَجَأَ إِلَى مَحَبَّةِ اللَّه وَمَحَبَّةِ رَسُولِهِ كَانَ أَوْلَى واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu, iman ehli için büyük bir müjdeyi içermektedir. Zira Allah Teâlâ, Müslümanlara sığınan kimselere sığınan kimseden kılıcı kaldırdığına göre, Allah sevgisine ve Resûlü'nün sevgisine sığınan kimseden ahirette azabı kaldırması elbette daha evladır. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَوْضِعُ الثَّانِي فِي الِاسْتِثْنَاءِ: قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

İstisnada ikinci durum: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ جاؤُكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “yahut sizinle veya kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralarak size gelenler [müstesnadır]. Şayet Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi de muhakkak sizinle savaşırlardı. O halde onlar sizden uzak durur, sizinle savaşmaz ve size barış teklif ederlerse, artık Allah size onların aleyhinde [bir müdahale için] hiçbir yol bırakmamıştır” kavlidir. Ayette [birkaç] mesele vardır:

المسألة الأولى: قوله تعالى: أَوْ جاؤُكُمْ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى صِلَةِ الَّذِينَ وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ بِالْمُعَاهَدِينَ أَوِ الَّذِينَ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ فَلَا يُقَاتِلُونَكُمْ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى صِفَةِ «قَوْمٍ» وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ، أَوْ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ فَلَا يُقَاتِلُونَكُمْ، والأوّل أولى لوجهين: أحدهما: قوله تعالى: فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ [النساء: ٨٩] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السَّبَبَ الْمُوجِبَ لِتَرْكِ التَّعَرُّضِ لَهُمْ هُوَ تَرْكُهُمْ لِلْقِتَالِ، وَهَذَا إِنَّمَا يَتَمَشَّى عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ، وَأَمَّا عَلَى الِاحْتِمَالِ الثاني فالسبب الموجب لترك التعرض لهم وهو الِاتِّصَالُ بِمَنْ تَرَكَ الْقِتَالَ. الثَّانِي: أَنَّ جَعْلَ تَرْكِ الْقِتَالِ مُوجِبًا لِتَرْكِ التَّعَرُّضِ أَوْلَى مِنْ جَعْلِ الِاتِّصَالِ بِمَنْ تَرَكَ الْقِتَالَ سَبَبًا قَرِيبًا لترك التعرض، لا ن عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ تَرْكُ الْقِتَالِ سَبَبًا قَرِيبًا لِتَرْكِ التَّعَرُّضِ، وَعَلَى السَّبَبِ الثَّانِي يَصِيرُ سَبَبًا بَعِيدًا.

Birinci mesele: Allah Teâlâ'nın: { أَوْ جاؤُكُمْ } (Yahut size gelenler) kavlinin, { الَّذِينَ } lafzının sılasına matuf olması muhtemeldir; bu takdirde takdir şöyledir: "Antlaşmalılara sığınanlar yahut sizinle savaşmamak için göğüsleri daralan kimseler müstesnadır." { قَوْمٍ } (kavim) lafzının sıfatına matuf olması da muhtemeldir; bu takdirde takdir şöyledir: "Sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme sığınanlar yahut sizinle savaşmamak için göğüsleri daralmış olan bir kavme sığınanlar müstesnadır." Birinci ihtimal iki vecihten dolayı daha evladır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ } “Onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün” [en-Nisâ: 89] kavlidir; bu da onlara müdahale etmemeyi gerektiren sebebin onların savaşı bırakmaları olduğuna delalet eder. Bu ise ancak birinci ihtimale göre yürür. İkinci ihtimale göre ise, onlara müdahale etmemeyi gerektiren sebep savaşı bırakan kimseye iltihak etmektir. İkincisi: Savaştan vazgeçmeyi müdahaleyi terk etmenin [doğrudan] sebebi kılmak, savaştan vazgeçene iltihak etmeyi müdahaleyi terk etmenin yakın sebebi kılmaktan daha evladır; zira birinci takdire göre savaşı terk etmek müdahale etmemenin yakın sebebi olur, ikinci sebebe göre ise uzak bir sebep haline gelir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ مَعْنَاهُ ضَاقَتْ صُدُورُهُمْ عَنِ الْمُقَاتَلَةِ فَلَا يُرِيدُونَ قتالكم لأنكم مسلمون، ولا يريدون قتالهم لا نهم أَقَارِبُهُمْ. وَاخْتَلَفُوا فِي مَوْضِعِ قَوْلِهِ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ وَذَكَرُوا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ بِإِضْمَارِ «قَدْ» وَذَلِكَ لِأَنَّ «قَدْ» تُقَرِّبُ/ الْمَاضِيَ مِنَ الْحَالِ، أَلَا تَرَاهُمْ يَقُولُونَ: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ، وَيُقَالُ أَتَانِي فُلَانٌ ذَهَبَ عَقْلُهُ، أَيْ أَتَانِي فُلَانٌ قَدْ ذَهَبَ عَقْلُهُ: وَتَقْدِيرُ الْآيَةِ، أو جاؤكم حال ما قد حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ. الثَّانِي: أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ خَبَرٍ، كأنه قال: أو جاؤكم ثُمَّ أَخْبَرَ بَعْدَهُ فَقَالَ:

İkinci mesele: O'nun { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } (göğüsleri daralarak) kavlinin anlamı; göğüsleri savaştan sıkıldı da siz Müslüman olduğunuz için sizinle savaşmak istemezler, onlar da akrabaları olduğu için onlarla da savaşmak istemezler, demektir. O'nun { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } kavlinin [iraptaki] konumu hakkında ihtilaf etmiş ve [şu] vecihleri zikretmişlerdir: Birincisi: Gizli bir “قد” (kad) edatıyla hâl konumundadır; çünkü “قد”, geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırır. Görmez misin ki onlar: { قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ } “Namaz başladı” derler ve yine “Falan bana aklı gitmiş olarak geldi” yani “Aklı gitmiş halde geldi” denir. Ayetin takdiri: “Göğüsleri daralmış bir halde size geldiler” şeklindedir. İkincisi: Haberden sonra haberdir; sanki şöyle demiştir: “Yahut size geldiler”, sonra da ardından haber vererek şöyle demiştir:

حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ قَوْلُهُ: حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ بَدَلًا من جاؤُكُمْ الثالث: أن يكون التقدير: جاؤكم قوما حصرت صدورهم أو جاؤكم رِجَالًا حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ، فَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ قَوْلُهُ:

{ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } (Göğüsleri daraldı). Bu takdire göre O'nun { حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } kavli, { جاؤُكُمْ } kavlinden bedel olur. Üçüncüsü: Takdirin: “Size göğüsleri daralmış bir kavim olarak geldiler” yahut “Size göğüsleri daralmış adamlar olarak geldiler” şeklinde olmasıdır. Bu takdire göre O'nun:

حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ نُصِبَ لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَنْصُوبٍ عَلَى الْحَالِ، إِلَّا أَنَّهُ حَذَفَ الْمَوْصُوفَ الْمُنْتَصِبَ عَلَى الْحَالِ. وَأُقِيمَتْ صِفَتُهُ مَقَامَهُ، وَقَوْلُهُ: أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ مَعْنَاهُ ضَاقَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْ قِتَالِكُمْ وَعَنْ قِتَالِ قَوْمِهِمْ فَهُمْ لَا عَلَيْكُمْ وَلَا لَكُمْ.

{ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ } kavli, hâl olarak mensub olan bir mevsufun sıfatı olduğu için mensub konumundadır; ancak hâl olarak mensub olan mevsuf hazfedilmiş ve onun sıfatı mevsufun yerine ikame edilmiştir. O'nun: { أَنْ يُقاتِلُوكُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ } (Sizinle savaşmaktan yahut kendi kavimleriyle savaşmaktan) kavlinin manası; kalpleri sizinle savaşmaktan ve kendi kavimleriyle savaşmaktan sıkıldı, binaenaleyh onlar ne sizin aleyhinizdedirler ne de sizin lehinizedirler, demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّه تَعَالَى أَهُمْ مِنَ الْكُفَّارِ أَوْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالَ الْجُمْهُورُ:

Üçüncü mesele: Allah Teâlâ'nın istisna ettiği kimselerin kâfirlerden mi yoksa müminlerden mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur şöyle demiştir:

هُمْ مِنَ الْكُفَّارِ، وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ قَتْلَ الْكَافِرِ إِلَّا إِذَا كَانَ مُعَاهِدًا أَوْ تَارِكًا لِلْقِتَالِ فَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ قَتْلُهُمْ، وَعَلَى هَذَا التقدير فالقول بالنسخ لا زم لِأَنَّ الْكَافِرَ وَإِنْ تَرَكَ الْقِتَالَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ قَتْلُهُ، وَقَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ:

Onlar kâfirlerdendir. Bunun anlamı şudur: Allah Teâlâ, antlaşmalı olmadıkça yahut savaşı terk etmiş olmadıkça kâfirin öldürülmesini vacip kılmıştır; zira bu durumlarda onların öldürülmesi caiz değildir. Bu takdire göre nesh olduğunu söylemek lazımdır; çünkü kâfir savaşı terk etse bile onun öldürülmesi caizdir. Ebû Müslim el-İsfahânî ise şöyle demiştir:

إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ الْهِجْرَةَ عَلَى كُلِّ مَنْ أَسْلَمَ اسْتَثْنَى مَنْ لَهُ عُذْرٌ فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ وَهُمْ قَوْمٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ قَصَدُوا الرَّسُولَ لِلْهِجْرَةِ وَالنُّصْرَةِ، إِلَّا أَنَّهُمْ كَانَ فِي طَرِيقِهِمْ مِنَ الْكُفَّارِ مَا لَمْ يَجِدُوا طَرِيقًا إِلَيْهِ خَوْفًا مِنْ أُولَئِكَ الْكُفَّارِ، فَصَارُوا إِلَى قَوْمٍ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَهُمْ عَهْدٌ وَأَقَامُوا عِنْدَهُمْ إِلَى أَنْ يُمْكِنَهُمُ الْخَلَاصَ، وَاسْتَثْنَى بَعْدَ ذَلِكَ مَنْ صَارَ إِلَى الرَّسُولِ وَلَا يُقَاتِلُ الرَّسُولَ وَلَا أَصْحَابَهُ، لِأَنَّهُ يَخَافُ اللَّه تَعَالَى فِيهِ، وَلَا يُقَاتِلُ الْكُفَّارَ أَيْضًا لِأَنَّهُمْ أَقَارِبُهُ، أَوْ لِأَنَّهُ أَبْقَى أَوْلَادَهُ وَأَزْوَاجَهُ بَيْنَهُمْ، فَيَخَافُ لَوْ قَاتَلَهُمْ أَنْ يَقْتُلُوا أَوْلَادَهُ وَأَصْحَابَهُ، فَهَذَانِ الْفَرِيقَانِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لَا يَحِلُّ قِتَالُهُمْ وَإِنْ كَانَ لَمْ يُوجَدْ مِنْهُمُ الْهِجْرَةُ وَلَا مُقَاتَلَةُ الْكُفَّارِ.

Allah Teâlâ Müslüman olan herkese hicreti farz kılınca, mazereti olanı istisna edip: { إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ } “Ancak sığınanlar müstesnadır” buyurmuştur. Bunlar hicret ve yardım amacıyla Resûl'e gitmek isteyen müminlerden bir topluluktur; ancak yollarında kâfirler bulunup o kâfirlerin korkusundan dolayı ona ulaşacak bir yol bulamadılar. Bunun üzerine Müslümanlarla aralarında antlaşma bulunan bir kavme gidip bir kurtuluş imkânı buluncaya kadar onların yanında ikamet ettiler. Bundan sonra da Resûl'e gidip, Allah Teâlâ'dan korktuğu için ne Resûl ve ashabıyla savaşan, akrabası oldukları için veya çocuklarını ve eşlerini aralarında bıraktığı ve onlarla savaştığı takdirde çocuklarını ve arkadaşlarını öldürmelerinden korktuğu için kâfirlerle de savaşmayan kimseleri istisna etmiştir. İşte Müslümanlardan olan bu iki grubun, kendilerinden hicret ve kâfirlerle savaşma [eylemi] bulunmamış olsa dahi öldürülmeleri helal değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ التَّسْلِيطُ فِي اللُّغَةِ مَأْخُوذٌ مِنَ السَّلَاطَةِ وَهِيَ الْحِدَّةُ، وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ أَنَّ اللَّه تَعَالَى مَنَّ عَلَى الْمُسْلِمِينَ بِكَفِّ بَأْسِ الْمُعَاهَدِينَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ ضِيقَ صُدُورِهِمْ عَنْ قِتَالِكُمْ إِنَّمَا هُوَ لِأَنَّ اللَّه قَذَفَ الرُّعْبَ فِي قُلُوبِهِمْ، وَلَوْ أَنَّهُ تَعَالَى قَوَّى قُلُوبَهُمْ عَلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ لَتَسَلَّطُوا عَلَيْهِمْ.

Dördüncü mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ } “Şayet Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi” kavli. Dilde "teslit" (musallat kılmak), keskinlik ve şiddet demek olan "salâfet/salâtet" kökünden alınmıştır. Bundan maksat şudur: Allah Teâlâ antlaşmalıların saldırısını defetmekle Müslümanlara lütufta bulunmuştur. Manası: Onların sizinle savaşmaktan göğüslerinin sıkılması, ancak Allah'ın onların kalplerine korku salması sebebiyledir. Eğer O Teâlâ Müslümanlarla savaşma hususunda onların kalplerini güçlendirmiş olsaydı muhakkak onların üzerine musallat olurlardı.

قَالَ أَصْحَابُنَا: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَقْبُحُ مِنَ اللَّه تَعَالَى تَسْلِيطُ الكفار عَلَى الْمُؤْمِنِ وَتَقْوِيَتُهُ عَلَيْهِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ

Ashabımız (Ehl-i Sünnet) şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın kâfirleri müminin üzerine musallat kılmasının ve ona karşı kâfiri güçlendirmesinin çirkin (kabih) olmadığına delalet eder. Mutezile'ye gelince,

فَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّ الْقَوْمَ الَّذِينَ اسْتَثْنَاهُمُ اللَّه تَعَالَى قَوْمٌ مُؤْمِنُونَ لَا كَافِرُونَ، وَعَلَى هَذَا فَمَعْنَى الْآيَةِ: وَلَوْ شَاءَ اللَّه لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ بِتَقْوِيَةِ قُلُوبِهِمْ لِيَدْفَعُوا عَنْ أَنْفُسِهِمْ أَنْ أَقْدَمْتُمْ عَلَى مُقَاتَلَتِهِمْ عَلَى سَبِيلِ الظُّلْمِ. وَالثَّانِي: قَالَ الْكَلْبِيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَ أَنَّهُ لَوْ شَاءَ لَفَعَلَ، وَهَذَا لَا يُفِيدُ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى/ الظُّلْمِ، وَهَذَا مَذْهَبُنَا إِلَّا أَنَّا نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى لَا يَفْعَلُ الظُّلْمَ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ شَاءَ ذَلِكَ وَأَرَادَهُ.

onlar buna iki vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi: Cübbâî şöyle demiştir: Biz Allah Teâlâ'nın istisna ettiği kavmin kâfirler değil, mümin bir kavim olduğunu beyan etmiştik. Buna göre ayetin anlamı: Şayet siz zulüm yoluyla onlarla savaşmaya kalkışsaydınız, kendilerini savunmaları için kalplerini güçlendirerek Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi, demektir. İkincisi: Kelbî şöyle demiştir: Allah Teâlâ dileseydi yapacağını haber vermiştir; bu da ancak O Teâlâ'nın zulme kadir olduğunu ifade eder. Bu bizim de mezhebimizdir; ne var ki biz O Teâlâ'nın zulüm işlemediğini söyleriz. Ayette O'nun bunu dilediğine ve irade ettiğine dair bir delalet yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اللَّامُ فِي قَوْلِهِ: فَلَقاتَلُوكُمْ جَوَابٌ «لِلَوْ» عَلَى التَّكْرِيرِ أَوِ الْبَدَلِ، على تأويل ولو شاء اللَّه سلطهم عَلَيْكُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّه لَقَاتَلُوكُمْ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَقُرِئَ فَلَقَتَّلُوكُمْ بِالتَّخْفِيفِ وَالتَّشْدِيدِ.

Beşinci mesele: { فَلَقاتَلُوكُمْ } kavlindeki "lâm" harfi, tekrarlama veya bedel yoluyla “lev” (şayet) edatının cevabıdır; “Şayet Allah dileseydi onları sizin üzerinize musallat ederdi ve şayet Allah dileseydi sizinle savaşırlardı” tevilindedir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: “Bu lafız şeddesiz olarak (فَلَقاتَلُوكُمْ) ve şeddeli olarak (فَلَقَتَّلُوكُمْ) okunmuştur.”

ثُمَّ قَالَ: فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ أَيْ فَإِنْ لَمْ يَتَعَرَّضُوا لَكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ، أَيِ الِانْقِيَادَ وَالِاسْتِسْلَامَ، وَقُرِئَ بِسُكُونِ اللَّامِ مَعَ فَتْحِ السِّينِ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا فَمَا أَذِنَ لَكُمْ فِي أَخْذِهِمْ وَقَتْلِهِمْ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَهِيَ قَوْلُهُ: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ [التَّوْبَةِ: ٥] وَقَالَ قَوْمٌ:

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ } yani “Eğer size müdahale etmezlerse”, { وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ } yani boyun eğip teslim olurlarsa -bu lafız sin harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile (السَّلْمَ) şeklinde de okunmuştur-, { فَما جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا } “artık Allah size onların aleyhinde [bir müdahale için] hiçbir yol bırakmamıştır”, yani onları yakalamanıza ve öldürmenize izin vermemiştir, buyurmuştur. Müfessirler ihtilaf etmişlerdir; bazıları: “Ayet kılıç ayetiyle, yani O'nun: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } 'Müşrikleri öldürün' [et-Tevbe: 5] kavliyle mensuhtur” demiştir. Bir grup da şöyle demiştir:

إِنَّهَا غَيْرُ مَنْسُوخَةٍ، أَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الِاسْتِثْنَاءَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَذَلِكَ ظَاهِرٌ عَلَى قَوْلِهِمْ، وَأَمَّا الَّذِينَ حَمَلُوا الِاسْتِثْنَاءَ عَلَى الْكَافِرِينَ فَقَالَ الْأَصَمُّ: إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى الْمُعَاهَدِ فَكَيْفَ يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهَا منسوخة ثم قال تعالى:

O mensuh değildir. İstisnayı Müslümanlara hamledenlere gelince, bu durum onların kavline göre zaten açıktır. İstisnayı kâfirlere hamledenlere gelince, el-Esam şöyle demiştir: Ayeti antlaşmalı kimseye hamlettiğimizde onun mensuh olduğu nasıl söylenebilir? Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

[سورة النساء (٤) : آية ٩١]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 91]

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً (٩١)

{ سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيها فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “Siz başkalarını da bulacaksınız ki onlar hem sizden emin olmak hem de kendi kavimlerinden emin olmak isterler. Ne zaman fitneye sevk edilsler içine baş aşağı atılırlar. Eğer onlar sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün. İşte onlara karşı size apaçık bir yetki ve hüccet verdik.” (91)

قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُمْ قَوْمٌ مِنْ أَسَدٍ وَغَطَفَانَ، كَانُوا إِذَا أَتَوُا الْمَدِينَةَ أَسْلَمُوا وَعَاهَدُوا، وَغَرَضُهُمْ أَنْ يَأْمَنُوا الْمُسْلِمِينَ، فَإِذَا رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ كَفَرُوا وَنَكَثُوا عُهُودَهُمْ كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ كُلَّمَا دَعَاهُمْ قَوْمُهُمْ إِلَى قِتَالِ الْمُسْلِمِينَ أُرْكِسُوا فِيها أَيْ رُدُّوا مَغْلُوبِينَ مَنْكُوسِينَ فِيهَا، وَهَذَا اسْتِعَارَةٌ لِشِدَّةِ إِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَعَدَاوَةِ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّ مَنْ وَقَعَ فِي شَيْءٍ مَنْكُوسًا يَتَعَذَّرُ خُرُوجُهُ مِنْهُ.

Müfessirler şöyle demişlerdir: Bunlar Esed ve Gatafân'dan bir topluluktur; Medine'ye geldiklerinde Müslüman olur ve antlaşma yaparlardı, maksatları da Müslümanlardan emin olmaktı. Kavimlerine döndüklerinde ise inkâr eder ve antlaşmalarını bozarlardı. { كُلَّما رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ } Kavimleri onları Müslümanlarla savaşmaya ne zaman çağırsa, { أُرْكِسُوا فِيها } yani içine mağlup ve baş aşağı edilmiş olarak döndürülürlerdi. Bu, onların küfür ve Müslümanlara düşmanlık konusundaki aşırı ısrarlarının bir istiaresidir; zira bir şeyin içine baş aşağı düşen kimsenin oradan çıkması imkânsızlaşır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ } “Eğer onlar sizden uzak durmaz, size barış teklif etmez ve ellerini [sizden] çekmezlerse onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün” buyurmuştur.

وَالْمَعْنَى: فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوا قِتَالَكُمْ وَلَمْ يَطْلُبُوا الصُّلْحَ مِنْكُمْ وَلَمْ يَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ/ ثَقِفْتُمُوهُمْ. قَالَ الْأَكْثَرُونَ: وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ إِذَا اعْتَزَلُوا قِتَالَنَا وَطَلَبُوا الصُّلْحَ مِنَّا وَكَفُّوا أَيْدِيَهُمْ عَنْ إِيذَائِنَا لَمْ يَجُزْ لَنَا قِتَالُهُمْ وَلَا قَتْلُهُمْ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ [الْمُمْتَحَنَةِ: ٨] وَقَوْلُهُ: وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ [الْبَقَرَةِ: ١٩٠] فَخَصَّ الْأَمْرَ بِالْقِتَالِ لِمَنْ يُقَاتِلُنَا دُونَ مَنْ لَمْ يُقَاتِلْنَا. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ الْمُعَلَّقَ بِكَلِمَةِ «إِنْ» عَلَى الشَّرْطِ عَدَمٌ عِنْدَ عَدَمِ الشَّرْطِ، وَقَدْ شَرَحْنَا الْحَالَ فِيهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ [النِّسَاءِ: ٣١] .

Anlamı şudur: Şayet onlar sizinle savaşmaktan geri durmaz, sizden barış talep etmez ve ellerini çekmezlerse, onları bulduğunuz yerde yakalayın ve öldürün. Çoğunluk şöyle demiştir: Bu durum, onlar bizimle savaşmaktan geri durduklarında, bizden barış istediklerinde ve bize eziyet etmekten ellerini çektiklerinde onlarla savaşmanın ve onları öldürmenin bize caiz olmadığına delalet eder. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { لَا يَنْهاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ وَلَمْ يُخْرِجُوكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ } “Allah, din hususunda sizinle savaşmamış ve sizi yurtlarınızdan çıkarmamış olanlara iyilik etmenizi yasaklamaz” [el-Mümtehine: 8] ve: { وَقاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ } “Sizinle savaşanlarla Allah yolunda savaşın” [el-Bakara: 190] kavilleridir; böylece emri bizimle savaşmayanlara değil, bizimle savaşanlara tahsis etmiştir. Bil ki bu söz, “in” şart edatıyla şarta bağlanan şeyin, şart bulunmadığında yok olacağı esasına dayanır; bu husustaki durumu Allah Teâlâ'nın: { إِنْ تَجْتَنِبُوا كَبائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ } “Eğer yasaklandığınız büyük günahlardan kaçınırsanız” [en-Nisâ: 31] kavlinde açıklamıştık.

ثُمَّ قَالَ: وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً.

Sonra Allah Teâlâ: { وَأُولئِكُمْ جَعَلْنا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطاناً مُبِيناً } “İşte onlara karşı size apaçık bir yetki ve hüccet verdik” buyurmuştur.

وَفِي السُّلْطَانِ الْمُبِينِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَى جَوَازِ قَتْلِ هَؤُلَاءِ حُجَّةٌ وَاضِحَةٌ ظَاهِرَةٌ، وَهِيَ ظُهُورُ

“Apaçık hüccet/yetki” (es-sultânü'l-mubîn) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bunların öldürülmesinin caiz olduğuna dair açık ve zahir bir delilin ortaya çıkmış olmasıdır ki bu da

عَدَاوَتِهِمْ وَانْكِشَافُ حَالِهِمْ فِي الْكُفْرِ وَالْغَدْرِ، وَإِضْرَارُهُمْ بِأَهْلِ الْإِسْلَامِ. الثَّانِي: أَنَّ السُّلْطَانَ الْمُبِينَ هُوَ إِذْنُ اللَّه تَعَالَى لِلْمُسْلِمِينَ فِي قَتْلِ هَؤُلَاءِ الكفار.

onların düşmanlıklarının açığa çıkması, küfür ve hıyanetteki hallerinin belirginleşmesi ve İslam ehline zarar vermeleridir. İkincisi: Apaçık yetki, Allah Teâlâ'nın Müslümanlara bu kâfirleri öldürmeleri hususunda verdiği izindir.

[سورة النساء (٤) : آية ٩٢]

[en-Nisâ Suresi (4): Ayet 92]

وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً (٩٢)

{ وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَمَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَكانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً } “Hata hali müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz olamaz. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, mümin bir köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet vermesi gerekir; meğerki onlar [diyeti] bağışlamış olsunlar. Eğer [ölen kişi] mümin olduğu halde size düşman bir kavimden ise, o zaman mümin bir köle azat etmek gerekir. Şayet sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavimden ise, ailesine teslim edilecek bir diyet ve mümin bir köle azat etmek gerekir. Bunları bulamayan kimse için, Allah tarafından tövbesinin kabulü maksadıyla peş peşe iki ay oruç tutması gerekir. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.” (92)

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا رَغَّبَ فِي مُقَاتَلَةِ الْكُفَّارِ، وَحَرَّضَ عَلَيْهَا ذَكَرَ بَعْدَ ذَلِكَ بَعْضَ مَا يَتَعَلَّقُ بِهَذِهِ الْمُحَارَبَةِ، فَمِنْهَا أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَذِنَ فِي قَتْلِ الْكُفَّارِ فَلَا شَكَّ أَنَّهُ قَدْ يَتَّفِقُ أَنْ يَرَى الرَّجُلُ رَجُلًا يَظُنُّهُ كَافِرًا حَرْبِيًّا/ فَيَقْتُلُهُ، ثُمَّ يَتَبَيَّنُ أَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا، فَذَكَرَ اللَّه تَعَالَى حُكْمَ هَذِهِ الواقعة فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَهَاهُنَا مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَما كانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً } “Hata hali müstesna, bir müminin bir mümini öldürmesi asla caiz olamaz” kavli hakkında:] Bil ki Allah Teâlâ kâfirlerle savaşmaya rağbet ettirip buna teşvik edince, bunun ardından bu savaşla ilgili bazı hususları zikretmiştir. Bunlardan biri şudur: Allah Teâlâ kâfirlerin öldürülmesine izin verince, şüphesiz bir kimsenin bir şahsı görüp onu harp kâfiri zannederek öldürmesi, sonra da onun Müslüman olduğunun ortaya çıkması ihtimal dahilindedir. İşte Allah Teâlâ bu hadisenin hükmünü bu ayette zikretmiştir. Burada [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:

Birinci mesele: Nüzul sebebi hakkında [çeşitli] vecihler zikretmişlerdir: Birincisi:

رَوَى عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ كَانَ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ يَوْمَ أُحُدٍ فَأَخْطَأَ الْمُسْلِمُونَ وَظَنُّوا أَنَّ أَبَاهُ الْيَمَانَ وَاحِدٌ مِنَ الْكُفَّارِ، فَأَخَذُوهُ وَضَرَبُوهُ بِأَسْيَافِهِمْ وَحُذَيْفَةُ يَقُولُ: إِنَّهُ أَبِي فَلَمْ يَفْهَمُوا قَوْلَهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ قَتَلُوهُ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ: يَغْفِرُ اللَّه لَكُمْ وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ، فَلَمَّا سَمِعَ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ ازْدَادَ وَقْعُ حُذَيْفَةَ عِنْدَهُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:

Urve b. ez-Zübeyr'in rivayet ettiğine göre Huzeyfe b. el-Yemân, Uhud günü Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem ile beraberdi. Müslümanlar yanıldılar ve babası Yemân'ı kâfirlerden biri zannettiler; onu tutup kılıçlarıyla vurdular. Huzeyfe: “O benim babamdır!” diyordu; fakat onu öldürünceye kadar onun sözünü anlamadılar. Bunun üzerine Huzeyfe: “Allah sizi bağışlasın, O merhametlilerin en merhametlisidir” dedi. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işitince Huzeyfe'nin onun nezdindeki mertebesi daha da arttı; işte bu ayet nazil oldu.

الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ

İkinci rivayet: Şudur:

الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي الدَّرْدَاءِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَعَدَلَ إِلَى شِعْبٍ لِحَاجَةٍ لَهُ فَوَجَدَ رَجُلًا فِي غَنَمٍ لَهُ فَحَمَلَ عَلَيْهِ بِالسَّيْفِ، فَقَالَ الرَّجُلُ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، فَقَتَلَهُ وَسَاقَ غَنَمَهُ ثُمَّ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ شَيْئًا، فَذَكَرَ الْوَاقِعَةَ لِلرَّسُولِ ﷺ فَقَالَ ﵊: «هَلَّا شَقَقْتَ عَنْ قَلْبِهِ» وَنَدِمَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ.

Ayet Ebü'd-Derdâ hakkında inmiştir. Şöyle ki o bir müfrezede (seriyye) bulunuyordu; bir ihtiyacı için bir vadiye saptı ve koyunları arasında bulunan bir adama rastladı. Kılıcıyla onun üzerine hücum etti, adam: “Lâ ilâhe illallâh” dedi. Fakat [Ebü'd-Derdâ] onu öldürdü ve koyunlarını sürüp götürdü; sonra da içinde bir şüphe ve pişmanlık hissetti. Olayı Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e anlattı. O aleyhisselâm: “Kalbini mi yarıp baktın?” buyurdu. Ebü'd-Derdâ çok pişman oldu ve bu ayet nazil oldu.

الرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü rivayet:

رُوِيَ أَنَّ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ، وَكَانَ أَخًا لِأَبِي جَهْلٍ مِنْ أُمِّهِ، أَسْلَمَ وَهَاجَرَ خَوْفًا مِنْ قَوْمِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَذَلِكَ قَبْلَ هِجْرَةِ الرَّسُولِ ﷺ، فَأَقْسَمَتْ أُمُّهُ لَا تَأْكُلُ وَلَا تَشْرَبُ وَلَا تَجْلِسُ تَحْتَ سَقْفٍ حَتَّى يَرْجِعَ، فَخَرَجَ أَبُو جَهْلٍ وَمَعَهُ الْحَرْثُ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ فَأَتَيَاهُ وَطَوَّلَا فِي الْأَحَادِيثِ، فَقَالَ أَبُو جَهْلٍ: أَلَيْسَ أَنَّ مُحَمَّدًا يَأْمُرُكَ بِبِرِّ الْأُمِّ فَانْصَرِفْ وَأَحْسِنْ إِلَى أُمِّكَ وَأَنْتَ عَلَى دِينِكَ فَرَجَعَ، فَلَمَّا دَنَوْا مِنْ مَكَّةَ قَيَّدُوا يَدَيْهِ وَرِجْلَيْهِ، وَجَلَدَهُ أَبُو جَهْلٍ مِائَةَ جَلْدَةٍ، وَجَلَدَهُ الْحَرْثُ مِائَةً أُخْرَى، فَقَالَ لِلْحَرْثِ: هَذَا أَخِي فَمَنْ أَنْتَ يَا حرث، للَّه علي إن وجدتك خالي أَنْ أَقْتُلَكَ.

Rivayet edildiğine göre Ebû Cehil'in anne bir kardeşi olan Ayyâş b. Ebî Rebîa, kavminden korktuğu için Müslüman olup Medine'ye hicret etti; bu da Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in hicretinden önceydi. Bunun üzerine annesi, o dönünceye kadar yiyip içmeyeceğine ve hiçbir çatının altında oturmayacağına yemin etti. Ebû Cehil yanına Hâris b. Zeyd b. Ebî Üneyse'yi alarak yola çıktı; Ayyâş'ın yanına vardılar ve konuşmayı uzattılar. Ebû Cehil: “Muhammed sana anneye iyilik etmeyi emretmiyor mu? O halde geri dön ve dinin üzere kaldığın halde annene iyilikte bulun” dedi. Ayyâş da geri döndü. Mekke'ye yaklaştıklarında ellerini ve ayaklarını bağladılar; Ebû Cehil ona yüz kırbaç, Hâris de bir yüz kırbaç daha vurdu. Bunun üzerine Ayyâş, Hâris'e: “Bu benim kardeşimdir; peki sen kimsin ey Hâris! Allah için olsun ki seni tenhada yakalarsam mutlaka öldüreceğim” dedi.

وَرُوِيَ أَنَّ الْحَرْثَ قَالَ لِعَيَّاشٍ حِينَ رَجَعَ: إِنْ كَانَ دِينُكَ الْأَوَّلُ هُدًى فَقَدْ تَرَكْتَهُ وَإِنْ كَانَ ضَلَالًا فَقَدْ دَخَلْتَ الْآنَ فِيهِ، فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى عَيَّاشٍ وَحَلَفَ أَنْ يَقْتُلَهُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَى أُمِّهِ حَلَفَتْ أُمُّهُ لَا يَزُولُ عَنْهُ الْقَيْدُ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى دِينِهِ الْأَوَّلِ فَفَعَلَ، ثُمَّ هَاجَرَ بَعْدَ ذَلِكَ وَأَسْلَمَ الْحَرْثُ أَيْضًا وَهَاجَرَ، فَلَقِيَهُ عَيَّاشٌ خَالِيًا وَلَمْ يَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ فَقَتَلَهُ، فَلَمَّا أُخْبِرَ بِأَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا نَدِمَ عَلَى فِعْلِهِ وَأَتَى رَسُولَ اللَّه ﷺ وَقَالَ: قَتَلْتُهُ وَلَمْ أَشْعُرْ بِإِسْلَامِهِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre Hâris geri döndüğü vakit Ayyâş'a: “Eğer senin önceki dinin hidayet idiyse onu terk ettin; şayet delalet idiyse şimdi ona tekrar girdin” dedi. Bu söz Ayyâş'a çok ağır geldi ve onu öldüreceğine yemin etti. Annesinin yanına girdiğinde annesi, eski dinine dönünceye kadar onun bağını çözmeyeceğine yemin etti, o da [zahirde] bunu yaptı. Daha sonra Ayyâş hicret etti; Hâris de Müslüman olup hicret etti. Ayyâş onu tenhada yakaladı ve Müslüman olduğunu fark etmeyerek onu öldürdü. Onun Müslüman olduğu kendisine haber verilince yaptığına pişman oldu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Müslüman olduğunu fark etmeyerek onu öldürdüm” dedi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu.