Binûn

Nisâ Suresi — 24. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini engeller” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: عَسَى حَرْفٌ مِنْ حُرُوفِ الْمُقَارَبَةِ وَفِيهِ تَرَجٍّ وَطَمَعٌ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّه تَعَالَى مُحَالٌ.

Birinci Mesele: Asâ (عَسَى), mukarebe (yaklaşma bildiren) harflerindendir; kendisinde bir umma ve beklenti anlamı vardır. Bu ise Allah Teâlâ hakkında muhaldir.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ أَنْ «عَسَى» مَعْنَاهَا الْإِطْمَاعُ، وَلَيْسَ فِي الْإِطْمَاعِ أَنَّهُ شَكٌّ أَوْ يَقِينٌ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ: إِطْمَاعُ الْكَرِيمِ إِيجَابٌ.

Bunun cevabı şudur: Asâ (عَسَى) kelimesinin manası umdurmaktır; umdurmakta ise şüphe veya kesinlik [anlamı] yoktur. Bazıları da şöyle demiştir: “Kerîm olanın umdurması, vacip kılması (gerçekleştirmesi) demektir.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكَفُّ الْمَنْعُ، وَالْبَأْسُ أَصْلُهُ الْمَكْرُوهُ، يُقَالُ مَا عَلَيْكَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ بَأْسٌ أَيْ مَكْرُوهٌ، وَيُقَالُ بِئْسَ الشَّيْءُ هَذَا إِذَا وُصِفَ بِالرَّدَاءَةِ، وَقَوْلُهُ: بِعَذابٍ بَئِيسٍ [الْأَعْرَافِ: ١٦٥] أَيْ مَكْرُوهٍ، وَالْعَذَابُ قَدْ يُسَمَّى بَأْسًا لِكَوْنِهِ مَكْرُوهًا، قَالَ تَعَالَى: فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ [غَافِرٍ: ٢٩] فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا [الْأَنْبِيَاءِ: ١٢] فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا [غَافِرٍ: ٨٤] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: عَسَى اللَّه أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا، وَقَدْ كَفَّ بِأَسَهُمْ، فَقَدْ بَدَا لِأَبِي سُفْيَانَ وَقَالَ هَذَا عَامٌ مُجْدِبٌ وَمَا كَانَ مَعَهُمْ زَادٌ إِلَّا السَّوِيقُ، فَتَرَكَ الذَّهَابَ إِلَى مُحَارَبَةِ رَسُولِ اللَّه ﷺ.

İkinci Mesele: Keff (الْكَفُّ), menetmek demektir. Be's (الْبَأْسُ) kelimesinin aslı ise hoşa gitmeyen şey (mekruh) demektir. Bir şey kötülükle nitelendiğinde “Bu meseleden sana bir be's yoktur” yani “hoşa gitmeyen bir şey yoktur” denilir ve “Bu ne kötü şeydir!” denilir. Allah Teâlâ'nın: { بِعَذابٍ بَئِيسٍ } “Şiddetli bir azap ile” [A'râf 165] kavli, yani “hoşa gitmeyen [bir azap ile]” demektir. Azap da hoşa gitmeyen bir şey olduğu için bazen be's olarak adlandırılır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَمَنْ يَنْصُرُنا مِنْ بَأْسِ اللَّهِ } “Allah'ın hışmından bizi kim kurtarabilir?” [Gâfir 29], { فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا } “Bizim azabımızı hissettikleri zaman” [Enbiyâ 12], { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Bizim azabımızı gördükleri zaman” [Gâfir 84]. Müfessirler şöyle demiştir: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini engeller”; nitekim O onların baskısını engellemiştir de. Çünkü Ebû Süfyân'a [farklı bir fikir] belirmiş ve “Bu kurak bir yıldır” demiştir; yanlarında da kavuttan başka azık yoktu. Böylece Allah Resûlü ﷺ ile savaşmaya gitmeyi terk etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا يُقَالُ: نَكَّلْتُ فُلَانًا إِذَا عَاقَبْتَهُ عُقُوبَةً تُنَكِّلُ غَيْرَهُ عَنِ ارْتِكَابِ مِثْلِهِ، مِنْ قَوْلِهِمْ: نَكَلَ الرَّجُلُ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا جَبُنَ عَنْهُ وَامْتَنَعَ مِنْهُ، قَالَ تَعَالَى: فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها [الْبَقَرَةِ: ٦٦] وَقَالَ فِي السَّرِقَةِ: بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ [الْمَائِدَةِ: ٣٨] وَيُقَالُ: نَكَلَ فُلَانٌ عَنِ الْيَمِينِ إِذَا خَافَهُ وَلَمْ يُقْدِمْ عَلَيْهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلًا } “Allah'ın baskı ve şiddeti daha çetin, cezalandırması daha ağırdır” buyurmuştur. Bir kimseye, başkasını onun benzerini işlemekten vazgeçirecek bir ceza verdiğinde Arapçada nekkeltü fülânen (نَكَّلْتُ فُلَانًا) denilir; bu da bir kimse bir şeyden korkup çekindiğinde ve ondan kaçındığında kullanılan nekele'r-raculü ani'ş-şey' (نَكَلَ الرَّجُلُ عَنِ الشَّيْءِ) sözünden gelir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْناها نَكالًا لِما بَيْنَ يَدَيْها وَما خَلْفَها } “Bunu, hem önündekilere hem arkasındakilere ibret verici bir ceza kıldık” [Bakara 66] ve hırsızlık hakkında da: { بِما كَسَبا نَكالًا مِنَ اللَّهِ } “Kazandıklarına karşılık Allah'tan bir ibret cezası olarak” [Mâide 38] buyurmuştur. Kişi yeminden korkup ona girişmediği zaman da nekele fülânün ani'l-yemîn (نَكَلَ فُلَانٌ عَنِ الْيَمِينِ) denilir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ عَذَابَ اللَّه وَتَنْكِيلَهُ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ غَيْرِهِ وَمِنْ تَنْكِيلِهِ، وَأَقْبَلُ الْوُجُوهِ فِي بَيَانِ هَذَا التَّفَاوُتِ أَنَّ عَذَابَ غَيْرِ اللَّه لَا يَكُونُ دَائِمًا، وَعَذَابَ اللَّه دَائِمٌ فِي الْآخِرَةِ، وَعَذَابَ غَيْرِ اللَّه قَدْ يُخَلِّصُ اللَّه مِنْهُ، وَعَذَابَ اللَّه لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى التَّخَلُّصِ مِنْهُ، وَأَيْضًا عَذَابُ غَيْرِ اللَّه لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ وَجْهٍ وَاحِدٍ، وَعَذَابُ اللَّه قَدْ يَصِلُ إِلَى جَمِيعِ الْأَجْزَاءِ وَالْأَبْعَاضِ والروح والبدن.

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayet, Allah'ın azabının ve ibret verici cezasının başkasının azabından ve ibret verici cezasından daha şiddetli olduğuna delalet eder. Bu farkın açıklanmasında en makbul yönler şunlardır: Allah'tan başkasının azabı sürekli olmaz, Allah'ın azabı ise ahirette süreklidir. Allah'tan başkasının azabından Allah [insanı] kurtarabilir, fakat Allah'ın azabından hiç kimse kurtulmaya güç yetiremez. Ayrıca Allah'tan başkasının azabı ancak tek bir yönden olur, Allah'ın azabı ise bütün cüzlere, parçalara, ruha ve bedene ulaşabilir.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٥]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 85]

مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥)

{ مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً (٨٥) } “Kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir pay olur. Kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan da kendisine bir pay/sorumluluk düşer. Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir/rızık veren ve gözetendir.” (85)

[في قَوْلُهُ تَعَالَى مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي تَعَلُّقِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ الرَّسُولَ ﵇ بِأَنْ يُحَرِّضِ الْأُمَّةَ عَلَى الْجِهَادِ، وَالْجِهَادُ مِنَ الْأَعْمَالِ الْحَسَنَةِ وَالطَّاعَاتِ الشَّرِيفَةِ، فَكَانَ تَحْرِيضُ النَّبِيِّ ﵊ لِلْأُمَّةِ عَلَى الْجِهَادِ تَحْرِيضًا مِنْهُ لَهُمْ عَلَى الْفِعْلِ الْحَسَنِ وَالطَّاعَةِ الْحَسَنَةِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْهَا، وَالْغَرَضُ/ مِنْهُ بَيَانُ أَنَّهُ ﵊ لَمَّا حَرَّضَهُمْ عَلَى الْجِهَادِ فَقَدِ اسْتَحَقَّ بِذَلِكَ التَّحْرِيضِ أَجْرًا عَظِيمًا. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَهُ بِتَحْرِيضِهِمْ عَلَى الْجِهَادِ ذَكَرَ أَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَقْبَلُوا أَمْرَهُ لَمْ يَرْجِعْ إِلَيْهِ مِنْ عِصْيَانِهِمْ وَتَمَرُّدِهِمْ عَيْبٌ، ثُمَّ بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ لَمَّا أَطَاعُوا وَقَبِلُوا

Birinci Mesele: Bil ki bu ayetin önceki ayetle irtibatında birkaç yön vardır: Birincisi: Allah Teâlâ Resûl'e (aleyhisselâm) ümmeti cihada teşvik etmesini emretmiştir; cihat ise güzel amellerden ve şerefli itaatlerdendir. Dolayısıyla Peygamber'in (aleyhisselâm) ümmeti cihada teşvik etmesi, onları güzel bir fiile ve güzel bir itaate teşviki mesabesindeydi. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayette, kim güzel bir şefaatte bulunursa ondan kendisine bir nasip olacağını açıklamıştır. Bundan maksat, o Resûl (aleyhisselâm) onları cihada teşvik ettiğinde bu teşviki sebebiyle büyük bir ecri hak ettiğini açıklamaktır. İkincisi: Allah Teâlâ ona onları cihada teşvik etmesini emrettiğinde, onlar onun emrini kabul etmeseler dahi onların isyan ve itaatsizliklerinden ötürü kendisine hiçbir kusur dönmeyeceğini zikretmiş; sonra da bu ayette, onlar itaat edip mükellefiyeti

التَّكْلِيفَ رَجَعَ إِلَيْهِمْ مِنْ طَاعَتِهِمْ خَيْرٌ كَثِيرٌ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلرَّسُولِ ﵊: حَرِّضْهُمْ عَلَى الْجِهَادِ، فَإِنْ لَمْ يَقْبَلُوا قَوْلَكَ لَمْ يَكُنْ مِنْ عِصْيَانِهِمْ عِتَابٌ لَكَ، وَإِنْ أَطَاعُوكَ حَصَلَ لَكَ مِنْ طَاعَتِهِمْ أَعْظَمُ الثَّوَابِ، فَكَانَ هَذَا تَرْغِيبًا مِنَ اللَّه لِرَسُولِهِ فِي أَنْ يَجْتَهِدَ فِي تَحْرِيضِ الْأُمَّةِ عَلَى الْجِهَادِ، وَالسَّبَبُ فِي أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَرْجِعُ إِلَيْهِ عِنْدَ طَاعَتِهِمْ أَجْرٌ عَظِيمٌ، وَمَا كَانَ يَرْجِعُ إِلَيْهِ مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ شَيْءٌ مِنَ الْوِزْرِ، هُوَ أَنَّهُ ﵇ بَذَلَ الْجُهْدَ فِي تَرْغِيبِهِمْ فِي الطَّاعَةِ وَمَا رَغَّبَهُمُ الْبَتَّةَ فِي الْمَعْصِيَةِ، فَلَا جَرَمَ يَرْجِعُ إِلَيْهِ مِنْ طَاعَتِهِمْ أَجْرٌ وَلَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ مِنْ مَعْصِيَتِهِمْ وِزْرٌ. الثَّالِثُ: يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ ﵊ لَمَّا كَانَ يُرَغِّبُهُمْ فِي الْقِتَالِ وَيُبَالِغُ فِي تَحْرِيضِهِمْ عَلَيْهِ، فَكَانَ بَعْضُ الْمُنَافِقِينَ يَشْفَعُ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فِي أَنْ يَأْذَنَ لِبَعْضِهِمْ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْغَزْوِ، فَنَهَى اللَّه عَنْ مِثْلِ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ وَبَيَّنَ أَنَّ الشَّفَاعَةَ إِنَّمَا تَحْسُنُ إِذَا كَانَتْ وَسِيلَةً إِلَى إِقَامَةِ طَاعَةِ اللَّه، فَأَمَّا إِذَا كَانَتْ وَسِيلَةً إِلَى مَعْصِيَتِهِ كَانَتْ مُحَرَّمَةً مُنْكَرَةً. الرَّابِعُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْمُؤْمِنِينَ رَاغِبًا فِي الْجِهَادِ، إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَجِدْ أُهْبَةَ الْجِهَادِ، فَصَارَ غَيْرُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ شَفِيعًا لَهُ إِلَى مُؤْمِنٍ آخَرَ لِيُعِينَهُ عَلَى الْجِهَادِ، فَكَانَتْ هَذِهِ الشَّفَاعَةُ سَعْيًا فِي إِقَامَةِ الطَّاعَةِ، فَرَغَّبَ اللَّه تَعَالَى فِي مِثْلِ هَذِهِ الشَّفَاعَةِ، وَعَلَى جَمِيعِ الْوُجُوهِ فَالْآيَةُ حَسَنَةُ الِاتِّصَالِ بِمَا قَبْلَهَا.

kabul ettiklerinde ise onların bu itaatinden kendilerine pek çok hayır döneceğini açıklamıştır. Sanki Allah Teâlâ Resûl'e (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Onları cihada teşvik et; şayet senin sözünü kabul etmezlerse onların isyanından dolayı sana bir kınama yoktur; eğer sana itaat ederlerse onların itaatinden sana en büyük sevap hasıl olur.” Bu durum, Allah'tan Resûlü'ne, ümmeti cihada teşvik etme hususunda gayret göstermesi için bir teşviktir. Onların itaati anında Resûl'e (aleyhisselâm) büyük bir ecir dönmesinin ve onların isyanından dolayı üzerine hiçbir günah yükünün dönmemesinin sebebi şudur: O (aleyhisselâm) onları itaate teşvik etmek için bütün gayretini sarf etmiş, onları isyana ise asla teşvik etmemiştir. Dolayısıyla onların itaatinden ötürü ona bir ecir döner, isyanlarından ötürü ise ona bir günah yükü dönmez. Üçüncüsü: Şöyle denilmesi de caizdir: Peygamber (aleyhisselâm) onları savaşa teşvik edip bu teşviki ileri derecede yaptığında, münafıklardan bazıları Peygamber'e ﷺ gelerek içlerinden bir kısmının savaştan geri kalmasına izin vermesi için aracılık/şefaat ediyorlardı. Allah böylesi bir şefaati yasaklamış ve şefaatin ancak Allah'a itaati ikame etmeye bir vesile olduğu takdirde güzel olacağını, Allah'a isyana vesile olduğunda ise haram ve münker olacağını açıklamıştır. Dördüncüsü: Müminlerden bazılarının cihatta istekli olması, ancak cihat hazırlığını bulamamış olması caizdir; bunun üzerine müminlerden bir başkası, cihada yardım etmesi için başka bir mümine ona şefaatçi olmuştur. Dolayısıyla bu şefaat itaati ikame etme yolunda bir çaba olmuştur. Allah Teâlâ da böylesi bir şefaate teşvik etmiştir. Bütün bu yönlere göre ayetin önceki ayetle irtibatı gayet güzeldir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الشَّفَاعَةُ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الشَّفْعِ، وَهُوَ أَنْ يُصَيِّرَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ شَفْعًا لِصَاحِبِ الْحَاجَةِ حَتَّى يَجْتَمِعَ مَعَهُ عَلَى الْمَسْأَلَةِ فِيهَا.

İkinci Mesele: Şefaat (الشَّفَاعَةُ) kelimesi, şef' (الشَّفْع) kökünden alınmıştır; bu da insanın o meseledeki talepte onunla birleşmesi için kendisini ihtiyaç sahibine çift (ikinci bir kişi) kılmasıdır.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي الشَّفَاعَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْآيَةِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا تَحْرِيضُ النَّبِيِّ ﷺ إِيَّاهُمْ عَلَى الْجِهَادِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ ﵊ يأمرهم بالغزو فقد جعل نفسه شفعا لَهُمْ فِي تَحْصِيلِ الْأَغْرَاضِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْجِهَادِ، وَأَيْضًا فَالتَّحْرِيضُ عَلَى الشَّيْءِ عِبَارَةٌ عَنِ الْأَمْرِ بِهِ لَا عَلَى سَبِيلِ التَّهْدِيدِ، بَلْ عَلَى سَبِيلِ الرِّفْقِ وَالتَّلَطُّفِ، وَذَلِكَ يَجْرِي مَجْرَى الشَّفَاعَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ مَا ذَكَرْنَا مِنْ أَنَّ بَعْضَ الْمُنَافِقِينَ كَانَ يَشْفَعُ لِمُنَافِقٍ آخَرَ فِي أَنْ يَأْذَنَ لَهُ الرَّسُولُ ﵊ فِي التَّخَلُّفِ عَنِ الْجِهَادِ، أَوِ الْمُرَادُ بِهِ أَنَّ بَعْضَ الْمُؤْمِنِينَ كَانَ يَشْفَعُ لِمُؤْمِنٍ آخَرَ عِنْدَ مُؤْمِنٍ ثَالِثٍ فِي أَنْ يَحْصُلَ لَهُ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ مِنْ آلَاتِ الْجِهَادِ. الثَّالِثُ: نَقَلَ الْوَاحِدِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵄ ما معناه أن الشفاعة الحسنة هاهنا هِيَ أَنْ يَشْفَعَ إِيمَانُهُ باللَّه بِقِتَالِ الْكُفَّارِ، وَالشَّفَاعَةَ السَّيِّئَةَ أَنْ يَشْفَعَ كُفْرُهُ بِالْمَحَبَّةِ لِلْكُفَّارِ وَتَرْكِ إِيذَائِهِمْ. الرَّابِعُ: قَالَ مُقَاتِلٌ: الشَّفَاعَةُ/ إِلَى اللَّه إِنَّمَا تَكُونُ بِالدُّعَاءِ، وَاحْتَجَّ بِمَا

Bunu bildiğinde deriz ki: Ayette zikredilen şefaat hususunda birkaç yön vardır: Birincisi: Bundan murat, Peygamber'in ﷺ onları cihada teşvik etmesidir. Çünkü o (aleyhisselâm) onlara savaşı emrettiğinde, cihatla ilgili gayelerin elde edilmesinde kendisini onlara bir çift (yardımcı) kılmıştır. Ayrıca bir şeye teşvik etmek, onu tehdit yoluyla değil, yumuşaklık ve nezaket yoluyla emretmekten ibarettir; bu da şefaat hükmündedir. İkincisi: Bundan murat, zikrettiğimiz üzere münafıklardan birinin diğer bir münafık için Resûl'ün (aleyhisselâm) cihattan geri kalmasına izin vermesi hususunda şefaatçi olmasıdır; yahut bundan murat, müminlerden birinin başka bir mümin için üçüncü bir mümin nezdinde cihat için ihtiyaç duyduğu araçları temin etmesi hususunda şefaatçi olmasıdır. Üçüncüsü: Vâhidî, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) mealen şunu nakletmiştir: Buradaki güzel şefaat, kişinin Allah'a olan imanını kâfirlerle savaşmaya çift (vesile) kılmasıdır; kötü şefaat ise küfrünü kâfirlere sevgi duymaya ve onlara eziyet etmeyi terk etmeye çift kılmasıdır. Dördüncüsü: Mukâtil şöyle demiştir: Allah'a yapılan şefaat ancak dua iledir. O, şu hadisi delil getirmiştir:

رَوَى أَبُو الدَّرْدَاءِ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ دَعَا لِأَخِيهِ الْمُسْلِمِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ اسْتُجِيبَ لَهُ وَقَالَ الْمَلِكُ لَهُ وَلَكَ مِثْلُ ذَلِكَ»

Ebû'd-Derdâ'nın rivayet ettiğine göre Peygamber ﷺ şöyle buyurmuştur: «Kim gıyabında Müslüman kardeşi için dua ederse duası kabul olunur ve melek ona: ‘Sana da bir misli olsun’ der.»

فَهَذَا هُوَ النَّصِيبُ، وَأَمَّا الشَّفَاعَةُ السَّيِّئَةُ فَهِيَ مَا

İşte nasip budur. Kötü şefaate gelince, o da şu rivayettir:

رُوِيَ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا دَخَلُوا عَلَى الرَّسُولِ ﷺ قَالُوا: السَّامُ عَلَيْكُمْ، وَالسَّامُ هُوَ الْمَوْتُ، فَسَمِعَتْ عَائِشَةُ ﵂ فَقَالَتْ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ، أَتَقُولُونَ هَذَا لِلرَّسُولِ! فَقَالَ ﷺ: قَدْ عَلِمْتُ مَا قَالُوا فَقُلْتُ وَعَلَيْكُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Rivayet edildiğine göre Yahudiler Resûl'ün ﷺ huzuruna girdiklerinde: “Es-Sâmu aleyküm” derlerdi. Sâm (السَّامُ) ise ölüm demektir. Bunu Âişe (radıyallâhu anhâ) işitince: “Ölüm ve lanet sizin üzerinize olsun! Resûl'e bunu mu söylüyorsunuz!” dedi. Bunun üzerine Peygamber ﷺ: «Ben onların ne dediğini bildim ve ‘Sizin de üzerinize’ dedim» buyurdu. İşte bu ayet nazil oldu.

الْخَامِسُ: قَالَ الْحَسَنُ وَمُجَاهِدٌ وَالْكَلْبِيُّ وَابْنُ زَيْدٍ: الْمُرَادُ هُوَ الشَّفَاعَةُ الَّتِي بَيْنَ النَّاسِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ، فَمَا يَجُوزُ فِي الدِّينِ أَنْ يُشْفَعَ فِيهِ فَهُوَ شَفَاعَةٌ حَسَنَةٌ، وَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يُشْفَعَ فِيهِ فَهُوَ شَفَاعَةٌ سَيِّئَةٌ، ثُمَّ قَالَ الْحَسَنُ: مَنْ يَشْفَعْ شَفَاعَةً حَسَنَةً كَانَ لَهُ فِيهَا أَجْرٌ، وَإِنْ لَمْ يُشَفَّعْ، لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقُولُ: مَنْ يَشْفَعْ وَلَمْ يَقُلْ: وَمَنْ يُشَفَّعْ، وَيَتَأَيَّدُ هَذَا

Beşincisi: Hasan, Mücâhid, Kelbî ve İbn Zeyd şöyle demişlerdir: Murat, insanların birbirleri arasındaki şefaattir. Dinde hakkında şefaat yapılması caiz olan şey güzel bir şefaattir; hakkında şefaat yapılması caiz olmayan şey ise kötü bir şefaattir. Sonra Hasan şöyle demiştir: “Kim güzel bir şefaatte bulunursa, şefaati kabul edilmese bile bundan dolayı ona ecir vardır; çünkü Allah Teâlâ { مَنْ يَشْفَعْ } ‘Kim şefaatte bulunursa’ buyurmuş, ‘şefaati kabul olunan’ dememiştir.” Bu görüş,

بِقَوْلِهِ ﵊: «اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا» .

Peygamber'in (aleyhisselâm): «Şefaat ediniz ki ecir alasınız» kavli ile de teyit edilir.

وَأَقُولُ: هَذِهِ الشَّفَاعَةُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ لَهَا تَعَلُّقٌ بِالْجِهَادِ وَإِلَّا صَارَتِ الْآيَةُ مُنْقَطِعَةً عَمَّا قَبْلَهَا، وَذَلِكَ التَّعَلُّقُ

Ben derim ki: Bu şefaatin mutlaka cihat ile bir irtibatı olmalıdır; aksi takdirde ayet kendisinden önceki kısımdan kopuk olur. Bu irtibat ise

حَاصِلٌ بِالْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، فَأَمَّا الْوُجُوهُ الثَّلَاثَةُ الْأَخِيرَةُ فَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ قَصْرَ الْآيَةِ عَلَيْهَا فَذَلِكَ بَاطِلٌ، وَإِلَّا صَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَجْنَبِيَّةً عَمَّا قَبْلَهَا، وَإِنْ كَانَ الْمُرَادُ دُخُولَ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ مَعَ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ فِي اللَّفْظِ فَهَذَا جَائِزٌ لِأَنَّ خُصُوصَ السَّبَبِ لَا يَمْنَعُ عُمُومَ اللَّفْظِ.

ilk iki vecihle حاصل olmaktadır. Son üç veche gelince; şayet maksat ayeti sadece bunlara hasretmek ise bu batıldır, aksi takdirde bu ayet kendisinden öncekine yabancı kalır. Şayet maksat bu üçünün ilk iki vecihle birlikte lafzın kapsamına dahil olması ise bu caizdir; çünkü sebebin hususiliği lafzın umumiliğine engel değildir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْكِفْلُ: هُوَ الْحَظُّ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ [الْحَدِيدِ: ٢٨] أَيْ حَظَّيْنِ وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ: كَفَلْتُ الْبَعِيرَ وَاكْتَفَلْتُهُ إِذَا أَدَرْتَ عَلَى سَنَامِهِ كِسَاءً وَرَكِبْتَ عَلَيْهِ.

Üçüncü Mesele: Dil ehli şöyle demiştir: Kifl (الْكِفْلُ), pay/nasip demektir; Allah Teâlâ'nın: { يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ } “Size rahmetinden iki pay versin” [Hadîd 28] kavli yani “iki nasip [versin]” manası da bundandır. Bu da Arapların, devenin hörgücüne bir örtü dolayıp üzerine bindiğinde söyledikleri kefeltü'l-baîra ve'ktefeltühû (كَفَلْتُ الْبَعِيرَ وَاكْتَفَلْتُهُ) sözünden alınmıştır.

وَإِنَّمَا قِيلَ: كَفَلْتُ الْبَعِيرَ وَاكْتَفَلْتُهُ لِأَنَّهُ لَمْ يَسْتَعْمِلْ كُلَّ الظَّهْرِ، وَإِنَّمَا اسْتَعْمَلَ نَصِيبًا مِنَ الظَّهْرِ. قَالَ ابْنُ الْمُظَفَّرِ:

Kefeltü'l-baîra ve'ktefeltühû denilmesinin sebebi, [binicinin] sırtın tamamını değil, sırttan bir payı/kısmı kullanmış olmasıdır. İbnü'l-Muzaffer şöyle demiştir:

لَا يُقَالُ: هَذَا كِفْلُ فُلَانٍ حَتَّى تَكُونَ قَدْ هَيَّأْتَ لِغَيْرِهِ مِثْلَهُ، وَكَذَا الْقَوْلُ فِي النَّصِيبِ، فَإِنْ أَفْرَدْتَ فَلَا تَقُلْ لَهُ كِفْلٌ وَلَا نَصِيبٌ.

“Başkasına da onun bir benzerini hazırlamadıkça ‘Bu filanın kifli (payı)dır’ denilmez. Nasip hakkındaki söz de böyledir; şayet tek bir pay vermişsen ona kifl veya nasip deme.”

فَإِنْ قِيلَ: لِمَ قَالَ فِي الشَّفَاعَةِ الْحَسَنَةِ: يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها وَقَالَ فِي الشَّفَاعَةِ السَّيِّئَةِ: يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها وَهَلْ لِاخْتِلَافِ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ فَائِدَةٌ؟

Eğer: “Neden güzel şefaat hakkında: { يَكُنْ لَهُ نَصِيبٌ مِنْها } ‘ondan kendisine bir pay olur’ buyurmuş da kötü şefaat hakkında: { يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } ‘ondan kendisine bir kifl (sorumluluk payı) olur’ buyurmuştur? Bu iki lafzın farklı olmasında bir fayda var mıdır?” denilirse,

قُلْنَا: الْكِفْلُ اسْمٌ لِلنَّصِيبِ الَّذِي عَلَيْهِ يَكُونُ اعْتِمَادُ النَّاسِ، وَإِنَّمَا يُقَالُ كِفْلُ الْبَعِيرِ لِأَنَّكَ حَمَيْتَ ظَهْرَ الْبَعِيرِ بِذَلِكَ الْكِسَاءِ عَنِ الْآفَةِ، وَحَمَى الرَّاكِبُ بَدَنَهُ بِذَلِكَ الْكِسَاءِ عَنِ ارْتِمَاسِ ظَهْرِ الْبَعِيرِ فَيَتَأَذَّى بِهِ، وَيُقَالُ لِلضَّامِنِ:

Biz deriz ki: Kifl, insanların üzerine dayandığı/güvendiği nasibin ismidir. Devenin kifli denilmesinin sebebi de şudur: Sen o örtü ile devenin sırtını afetten korumuş olursun, binen kişi de o örtü ile bedenini devenin sırtının batıp eziyet vermesinden korumuş olur. Kefil olana da:

كَفِيلٌ.

kefîl (كَفِيلٌ) denilir.

وَقَالَ ﵊: «أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ كَهَاتَيْنِ»

Peygamber (aleyhisselâm) da: «Ben ve yetimi gözeten kimse (kâfilü'l-yetîm) [cennette] şu ikisi gibiyiz» buyurmuştur.

فَثَبَتَ أَنَّ الْكِفْلَ هُوَ النَّصِيبُ الَّذِي عَلَيْهِ يَعْتَمِدُ الْإِنْسَانُ فِي تَحْصِيلِ الْمَصَالِحِ لِنَفْسِهِ وَدَفْعِ الْمَفَاسِدِ عَنْ نَفْسِهِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها أَيْ يَحْصُلُ لَهُ مِنْهَا نَصِيبٌ يَكُونُ ذَلِكَ النَّصِيبُ ذَخِيرَةً لَهُ فِي مَعَاشِهِ وَمَعَادِهِ، وَالْمَقْصُودُ حُصُولُ ضِدِّ ذَلِكَ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [آل عمران: ٢١] / وَالْغَرَضُ مِنْهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ الشَّفَاعَةَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى سُقُوطِ الْحَقِّ وَقُوَّةِ الْبَاطِلِ تَكُونُ عَظِيمَةَ الْعِقَابِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى.

Böylece kiflin, insanın kendisi için menfaatleri elde etmede ve zararları kendisinden defetmede dayandığı/güvendiği nasip olduğu sabit olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: { وَمَنْ يَشْفَعْ شَفاعَةً سَيِّئَةً يَكُنْ لَهُ كِفْلٌ مِنْها } “Kim de kötü bir şefaatte bulunursa ondan da kendisine bir pay/sorumluluk düşer”; yani ondan kendisine, dünyasında ve ahiretinde azık edineceği bir nasip hasıl olur [sanır], oysa maksat bunun zıddının hasıl olmasıdır; nitekim { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Onları elem verici bir azapla müjdele” [Âl-i İmrân 21] kavlinde de böyledir. Bundan maksat, hakkın zayi olmasına ve batılın güçlenmesine yol açan şefaatin Allah Teâlâ katında cezasının pek büyük olacağına dikkat çekmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir/rızık veren ve gözetendir” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي الْمُقِيتِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُقِيتُ الْقَادِرُ عَلَى الشَّيْءِ، وَأَنْشَدُوا لِلزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ.

Birinci Mesele: el-Mukît (الْمُقِيت) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Mukît, bir şeye güç yetiren (el-Kâdir) demektir. Zübeyr b. Abdilmuttalib'in şu beytini inşad etmişlerdir:

وَذِي ضِغْنٍ كَفَفْتُ النَّفْسَ عَنْهُ ... وَكُنْتُ عَلَى إِسَاءَتِهِ مُقِيتَا

“Kin sahibi bir kimse vardı ki nefsimi ondan çektim ... Oysa onun kötülüğüne karşı mukîttim (güç yetirebilirdim).”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

لَيْتَ شِعْرِي وَأَشْعُرَنْ إِذَا مَا ... قَرَّبُوهَا مَنْشُورَةً وَدُعِيتُ

“Keşke bilseydim ve elbette bileceğim o vakit ki ... Amel defterlerini açılmış olarak yaklaştırıp beni çağırdıklarında;”

إلي الفضل أم علي إذا حوسبت ... أَنِّي عَلَى الْحِسَابِ مُقِيتُ

“Hesaba çekildiğimde lütuf benim lehime mi yoksa aleyhime mi olacak? ... Çünkü ben o hesaba mukîtim (güç yetirebilirim).”

وَأَنْشَدَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ:

Nadr b. Şümeyl de şu beyti inşad etmiştir:

تَجَلَّدْ وَلَا تَجْزَعْ وَكُنْ ذَا حَفِيظَةٍ ... فَإِنِّي عَلَى مَا سَاءَهُمْ لَمُقِيتُ

“Dayan, feryat etme ve gayretli ol ... Çünkü ben onların canını sıkan şeye mukîtim (güç yetirebilirim).”

الثَّانِي: الْمُقِيتُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقُوتِ، يُقَالُ: قُتُّ الرَّجُلَ إِذَا حَفَظْتَ عَلَيْهِ نَفْسَهُ بِمَا يَقُوتُهُ، وَاسْمُ ذَلِكَ الشَّيْءِ هُوَ الْقُوتُ، وَهُوَ الَّذِي لَا فَضْلَ لَهُ عَلَى قَدْرِ الْحِفْظِ، فَالْمُقِيتُ هُوَ الْحَفِيظُ الَّذِي يُعْطِي الشَّيْءَ عَلَى قَدْرِ الْحَاجَةِ، ثُمَّ قَالَ الْقَفَّالُ ﵀: وَأَيُّ الْمَعْنَيَيْنِ كَانَ فَالتَّأْوِيلُ صَحِيحٌ، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى إِيصَالِ النَّصِيبِ وَالْكِفْلِ مِنَ الْجَزَاءِ إِلَى الشَّافِعِ مِثْلَ مَا يُوصِلُهُ إِلَى الْمَشْفُوعِ فِيهِ، إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ، وَلَا يَنْتَقِصُ بِسَبَبِ مَا يَصِلُ إِلَى الشَّافِعِ شَيْءٌ مِنْ جَزَاءِ الْمَشْفُوعِ، وَعَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي أَنَّهُ تَعَالَى حَافِظُ الْأَشْيَاءِ شَاهِدٌ عَلَيْهَا لَا يَخْفَى عَلَيْهِ

İkincisi: Mukît, kût (azık/rızık) kelimesinden türetilmiştir. Bir kimsenin canını kendisini besleyecek şeyle koruduğun zaman kuttü'r-racül (قُتُّ الرَّجُلَ) denilir; o şeyin adı da kût (الْقُوتُ)tur; o da koruma miktarından fazlası olmayan şeydir. Dolayısıyla Mukît; bir şeyi ihtiyacı miktarınca veren koruyucudur (el-hafîz). Sonra Kaffâl (rahimehullâh) şöyle demiştir: İki manadan hangisi olursa olsun tevil sahihtir; o da Allah Teâlâ'nın, hakkında şefaat edilen kimseye ulaştırdığı gibi, hayırsa hayır, şerse şer olarak karşılıktan pay ve kifli şefaat edene de ulaştırmaya güç yetirmesidir. Şefaat edene ulaşan şey sebebiyle hakkında şefaat edilen kimsenin cezasından/karşılığından hiçbir şey eksilmez. İkinci veche göre ise O Teâlâ her şeyi koruyandır, üzerlerine şahittir; O'na hallerimizden

شَيْءٌ مِنْ أَحْوَالِنَا، فَهُوَ عَالِمٌ بِأَنَّ الشَّافِعَ يَشْفَعُ فِي حَقٍّ أَوْ فِي بَاطِلٍ حَفِيظٌ عَلَيْهِ فَيُجَازِي كُلًّا بِمَا عَلِمَ مِنْهُ.

hiçbir şey gizli kalmaz. Dolayısıyla O, şefaat edenin hak için mi yoksa batıl için mi şefaat ettiğini bilir, onu gözetir ve her birine kendisinden bildiği şeyle karşılık verir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ كَوْنَهُ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى الْمَقْدُورَاتِ صِفَةً كَانَتْ ثَابِتَةً لَهُ من الأزل، وليست صفة محدثة، فقوله: كانَ مُطْلَقًا مِنْ غَيْرِ أَنْ قَيَّدَ ذَلِكَ بِأَنَّهُ كَانَ مِنْ وَقْتِ كَذَا أَوْ حَالِ كَذَا، يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ حَاصِلًا مِنَ الْأَزَلِ إلى الأبد.

İkinci Mesele: { وَكانَ اللَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ مُقِيتاً } “Allah her şeye hakkıyla güç yetirendir” buyurması, Allah Teâlâ'nın takdir edilen şeylere güç yetiren olmasının ezeldendir O'nun için sabit bir sıfat olduğuna ve sonradan olma bir sıfat olmadığına dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla { كانَ } sözünün şu vakitten veya şu halden beridir şeklinde kayıtlanmaksızın mutlak olarak zikredilmesi, bunun ezelden ebede kadar sabit olduğuna delalet eder.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٦]

[Nisâ Suresi (4): Ayet 86]

وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦)

{ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَسِيباً (٨٦) } “Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin yahut aynısıyla karşılık verin. Şüphesiz Allah, her şeyin hesabını hakkıyla tutandır.” (86)

فِي النَّظْمِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَمَّا أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِالْجِهَادِ أَمَرَهُمْ أَيْضًا بِأَنَّ الْأَعْدَاءَ لَوْ رَضُوا بِالْمَسْأَلَةِ فَكُونُوا أَنْتُمْ أَيْضًا رَاضِينَ بِهَا، فَقَوْلُهُ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها [الْأَنْفَالِ: ٦١] . الثَّانِي: أَنَّ الرَّجُلَ فِي الْجِهَادِ كَانَ يَلْقَاهُ الرَّجُلُ فِي دَارِ الْحَرْبِ أَوْ مَا يُقَارِبُهَا فَيُسَلِّمَ عَلَيْهِ، فَقَدْ لَا يَلْتَفِتُ إِلَى سَلَامِهِ عَلَيْهِ وَيَقْتُلُهُ، وَرُبَّمَا ظَهَرَ أَنَّهُ كَانَ مُسْلِمًا، فَمَنَعَ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ عَنْهُ وَأَمَرَهُمْ أَنَّ كُلَّ مَنْ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ وَيُكْرِمُهُمْ بِنَوْعٍ مِنَ الْإِكْرَامِ يُقَابِلُونَهُ بِمِثْلِ ذَلِكَ الْإِكْرَامِ أَوْ أَزْيَدَ، فَإِنَّهُ إِنْ كَانَ كَافِرًا لَا يَضُرُّ الْمُسْلِمَ أَنْ قَابَلَ إِكْرَامَ ذَلِكَ الْكَافِرِ بِنَوْعٍ مِنَ الْإِكْرَامِ، أَمَّا إِنْ كَانَ مسلما وقتله ففيه أعظم المضار والمفاسد، [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Nazmın [bağlantısında] iki vecih vardır: Birincisi: Müminlere cihadı emrettiğinde, düşmanlar barış ve uzlaşma talebinde bulunurlarsa sizin de buna razı olmanızı emretmiştir. Dolayısıyla O'nun: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin yahut aynısıyla karşılık verin” kavli, Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer onlar barışa meylederlerse sen de ona meylet” [Enfâl 61] kavli gibidir. İkincisi: Kişi cihatta dârü'l-harpte veya ona yakın bir yerde bir adama rastlar da o adam ona selam verirdi; o da onun selamına aldırmayıp onu öldürürdü ve bazen de onun Müslüman olduğu ortaya çıkardı. Bunun üzerine Allah müminleri bundan menetti ve kendilerine selam veren ve herhangi bir ikram türüyle ikramda bulunan herkese benzeriyle veya daha fazlasıyla karşılık vermelerini emretti. Zira şayet o kâfir ise Müslümanın o kâfirin ikramına bir tür ikramla karşılık vermesi Müslümana zarar vermez; fakat şayet o Müslüman ise ve onu öldürmüşse bunda en büyük zararlar ve fesatlar vardır. [Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } kavli hakkında] Bu ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّحِيَّةُ تَفْعِلَةٌ مِنْ حَيَّيْتُ، وَكَانَ فِي الْأَصْلِ تَحْيِيَةٌ، مِثْلُ التَّوْصِيَةِ وَالتَّسْمِيَةِ، وَالْعَرَبُ تُؤْثِرُ التَّفْعِلَةَ عَلَى التَّفْعِيلِ فِي ذَوَاتِ الْأَرْبَعَةِ، نَحْوَ قَوْلِهِ: وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ [الْوَاقِعَةِ: ٩٤] فَثَبَتَ أَنَّ التَّحِيَّةَ أَصْلُهَا التَّحْيِيَةُ ثُمَّ أَدْغَمُوا الْيَاءَ فِي الْيَاءِ.

Birinci Mesele: Tahiyye (التَّحِيَّةُ), hayyeytü (حَيَّيْتُ) fiilinden tef'ile (تَفْعِلَة) veznindedir; aslı tavsiye (التَّوْصِيَةُ) ve tesmiye (التَّسْمِيَةُ) gibi tahyiyye (تَحْيِيَةٌ) idi. Araplar dört harfli fiillerde [mastar olarak] tef'îl yerine tef'ile veznini tercih ederler; O'nun: { وَتَصْلِيَةُ جَحِيمٍ } “Ve cehenneme atılmaktır” [Vâkıa 94] kavli gibi. Böylece tahiyyenin aslının tahyiyye olduğu, sonra da yâ harfini yâ harfine idgam ettikleri sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ عَادَةَ الْعَرَبِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ أَنَّهُ إِذَا لَقِيَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا قَالُوا: حَيَّاكَ اللَّه وَاشْتِقَاقُهُ مِنَ الْحَيَاةِ كَأَنَّهُ يَدْعُو لَهُ بِالْحَيَاةِ، فَكَانَتِ التَّحِيَّةُ عِنْدَهُمْ عِبَارَةً عَنْ قَوْلِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ حَيَّاكَ اللَّه، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ أُبْدِلَ ذَلِكَ بِالسَّلَامِ، فَجَعَلُوا التَّحِيَّةَ اسْمًا لِلسَّلَامِ. قَالَ تَعَالَى: تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ [الْأَحْزَابِ: ٤٤] وَمِنْهُ قَوْلُ الْمُصَلِّي: التَّحِيَّاتُ للَّه، أَيِ السَّلَامُ مِنَ الْآفَاتِ للَّه، وَالْأَشْعَارُ نَاطِقَةٌ بِذَلِكَ. قَالَ عَنْتَرَةُ:

İkinci Mesele: Bil ki İslam'dan önce Arapların adeti, birbiriyle karşılaştıklarında hayyâkallâh (حَيَّاكَ اللَّه) demeleriydi; türetilişi de hayat (الْحَيَاة) kelimesindendir; sanki ona uzun ömür ve hayat için dua etmektedir. Dolayısıyla onlara göre tahiyye, birbirlerine hayyâkallâh demelerinden ibaretti. İslam gelince bu, selam ile değiştirildi ve tahiyyeyi selamın ismi kıldılar. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuştukları gün onların dirlik temennileri selamdır” [Ahzâb 44]. Namaz kılanın et-tahiyyâtü lillâh (التَّحِيَّاتُ للَّه) yani “afetlerden esenlik (selam) Allah'a aittir” sözü de bundandır. Şiirler de buna delalet etmektedir. Antere şöyle demiştir:

حَيْيَتُ مِنْ طَلَلٍ تَقَادَمَ عَهْدُهُ

“Eski bir yurt kalıntısına selam verdim/esenlik diledim...”

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

إِنَّا مُحَيُّوكِ يَا سَلْمَى فَحَيِّينَا

“Ey Selma! Biz sana esenlik diliyoruz, sen de bize esenlik dile!”

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ لِغَيْرِهِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَتَمُّ وَأَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: حَيَّاكَ اللَّه، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْحَيَّ إِذَا كَانَ سَلِيمًا كَانَ حَيًّا لَا مَحَالَةَ، وَلَيْسَ إِذَا كَانَ حَيًّا كَانَ سَلِيمًا، فَقَدْ تَكُونُ حَيَاتُهُ مَقْرُونَةً بِالْآفَاتِ وَالْبَلِيَّاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ أَتَمُّ وَأَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: حَيَّاكَ اللَّه. الثَّانِي: أَنَّ السَّلَامَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّه تَعَالَى، فَالِابْتِدَاءُ بِذِكْرِ اللَّه أَوْ بِصِفَةٍ مِنْ صِفَاتِهِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ يُرِيدُ إِبْقَاءَ السَّلَامَةِ عَلَى عِبَادِهِ أَكْمَلُ مِنْ قَوْلِهِ: حَيَّاكَ اللَّه. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَ الْإِنْسَانِ لِغَيْرِهِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ فِيهِ بِشَارَةٌ بِالسَّلَامَةِ، وَقَوْلَهُ: حَيَّاكَ اللَّه لَا يُفِيدُ ذَلِكَ، فَكَانَ هَذَا أَكْمَلُ. وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى فَضِيلَةِ السَّلَامِ الْقُرْآنُ وَالْأَحَادِيثُ وَالْمَعْقُولُ، أَمَّا الْقُرْآنُ فَمِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى سَلَّمَ عَلَى المؤمنين فِي اثْنَيْ عَشَرَ مَوْضِعًا: أَوَّلُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى كَأَنَّهُ سَلَّمَ عَلَيْكَ فِي الْأَزَلِ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ فِي وَصْفِ ذَاتِهِ: الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ [الحشر: ٢٣] ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ سَلَّمَ عَلَى نُوحٍ وَجَعَلَ لَكَ من ذلك السلام نصيبا، فقال: قِيلَ/ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ [هُودٍ: ٤٨] وَالْمُرَادُ

Bil ki bir kimsenin başkasına es-selâmü aleyk (السَّلَامُ عَلَيْكَ) demesi, hayyâkallâh (حَيَّاكَ اللَّه) demesinden daha tam ve daha mükemmeldir. Bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: Yaşayan kimse (hayy) şayet esenlikte (selîm) ise şüphesiz hayattadır; ancak yaşayan kimsenin mutlaka esenlikte olması gerekmez; zira onun hayatı afetler ve belalarla birlikte olabilir. Dolayısıyla kişinin es-selâmü aleyk demesinin, hayyâkallâh demesinden daha tam ve daha mükemmel olduğu sabit olmuştur. İkincisi: Selam, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir; dolayısıyla Allah'ın zikriyle veya kullarına esenliği devam ettirmeyi murat ettiğine delalet eden bir sıfatıyla başlamak, hayyâkallâh demesinden daha mükemmeldir. Üçüncüsü: İnsanın başkasına es-selâmü aleyk demesinde esenlik müjdesi vardır; hayyâkallâh sözü ise bunu ifade etmez. Bu yüzden bu daha mükemmeldir. Selamın faziletine delalet eden hususlar; Kur'an, hadisler ve akıldır. Kur'an'a gelince, bu birkaç yöndendir: Birincisi: Bil ki Allah Teâlâ müminlere on iki yerde selam vermiştir: Birincisi: Allah Teâlâ sanki sana ezelde selam vermiştir; görmez misin ki O kendi zatının vasfında: { الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلامُ } “O Melik'tir, Kuddûs'tür, Selâm'dır” [Haşr 23] buyurmuştur. İkincisi: Nûh'a selam vermiş ve bu selamdan sana da bir nasip kılmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { قِيلَ يَا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا وَبَرَكاتٍ عَلَيْكَ وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ } “Denildi ki: Ey Nûh! Bizden bir selam ve sana ve seninle birlikte olan topluluklara bereketlerle [gemiden] in” [Hûd 48]. Buradaki murat,

مِنْهُ أُمَّةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَثَالِثُهَا: سَلَّمَ عَلَيْكَ عَلَى لِسَانِ جِبْرِيلَ، فَقَالَ: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ [الْقَدْرِ: ٥] قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُ ﵊ خَافَ عَلَى أُمَّتِهِ أَنْ يَصِيرُوا مِثْلَ أُمَّةِ مُوسَى وَعِيسَى عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ، فَقَالَ اللَّه: لَا تَهْتَمَّ لِذَلِكَ فَإِنِّي وَإِنْ أَخْرَجْتُكَ مِنَ الدُّنْيَا، إِلَّا إِنِّي جَعَلْتُ جِبْرِيلَ خَلِيفَةً لَكَ، يَنْزِلُ إِلَى أُمَّتِكَ كُلَّ لَيْلَةِ قَدْرٍ وَيُبْلِغُهُمُ السَّلَامَ مِنِّي. وَرَابِعُهَا: سَلَّمَ عَلَيْكَ عَلَى لِسَانِ مُوسَى ﵇ حَيْثُ قَالَ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] فَإِذَا كُنْتَ مُتَّبِعَ الْهُدَى وَصَلَ سَلَامُ مُوسَى إِلَيْكَ. وَخَامِسُهَا: سَلَّمَ عَلَيْكَ عَلَى لِسَانِ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى [النَّمْلِ: ٥٩] وَكُلُّ مَنْ هَدَى اللَّه إِلَى الْإِيمَانِ فَقَدِ اصْطَفَاهُ، كَمَا قَالَ: ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا [فَاطِرٍ: ٣٢] وَسَادِسُهَا: أَمَرَ مُحَمَّدًا ﷺ بِالسَّلَامِ عَلَى سَبِيلِ الْمُشَافَهَةِ، فَقَالَ: وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الْأَنْعَامِ: ٥٤] وَسَابِعُهَا: أَمَرَ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ بِالتَّسْلِيمِ عَلَيْكَ قَالَ: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها وَثَامِنُهَا: سَلَّمَ عَلَيْكَ عَلَى لِسَانِ مَلَكِ الْمَوْتِ فَقَالَ: الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [النَّحْلِ: ٣٢] قِيلَ: إِنَّ مَلَكَ الْمَوْتِ يَقُولُ فِي أُذُنِ الْمُسْلِمِ: السَّلَامُ يُقْرِئُكَ السَّلَامَ، وَيَقُولُ: أَجِبْنِي فَإِنِّي مُشْتَاقٌ إِلَيْكَ، وَاشْتَاقَتِ الْجَنَّاتُ وَالْحُورُ الْعِينُ إِلَيْكَ، فَإِذَا سَمِعَ الْمُؤْمِنُ الْبِشَارَةَ، يَقُولُ لِمَلَكِ الْمَوْتِ: لِلْبَشِيرِ مِنِّي هَدِيَّةٌ، وَلَا هَدِيَّةَ أَعَزُّ مِنْ رُوحِي، فَاقْبِضْ رُوحِي هَدِيَّةً لَكَ، وَتَاسِعُهَا: السَّلَامُ مِنَ الْأَرْوَاحِ الطَّاهِرَةِ الْمُطَهَّرَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ [الْوَاقِعَةِ: ٩١] وَعَاشِرُهَا: سَلَّمَ اللَّه عَلَيْكَ عَلَى لِسَانِ رِضْوَانَ خَازِنِ الْجَنَّةِ فَقَالَ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً إِلَى قَوْلِهِ: وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ [الزُّمَرِ: ٧٣] وَالْحَادِيَ عَشَرَ: إِذَا دَخَلُوا الْجَنَّةَ فَالْمَلَائِكَةُ يَزُورُونَهُمْ وَيُسَلِّمُونَ عَلَيْهِمْ. قَالَ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَالثَّانِي عَشَرَ: السَّلَامُ مِنَ اللَّه مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَهُوَ قَوْلُهُ:

Muhammed'in ﷺ ümmetidir. Üçüncüsü: Cibrîl'in lisanıyla sana selam vermiştir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ (٤) سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ (٥) } “Melekler ve Rûh, o gecede Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner. O gece, fecrin doğuşuna kadar bir esenliktir.” [Kadr 4-5]. Müfessirler şöyle demiştir: Peygamber (aleyhisselâm) ümmetinin Mûsâ ve Îsâ'nın (ikisine de salât ve selâm olsun) ümmeti gibi olmasından endişe etti. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: “Buna kederlenme; çünkü Ben seni dünyadan çıkarsam da Cibrîl'i senin yerine halife kıldım; her Kadir gecesinde ümmetine iner ve onlara Benden selam ulaştırır.” Dördüncüsü: Mûsâ'nın (aleyhisselâm) lisanıyla sana selam vermiştir; nitekim: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selam doğru yola uyanların üzerine olsun” [Tâhâ 47] demiştir. Dolayısıyla sen doğru yola uyan biri olduğunda Mûsâ'nın selamı sana ulaşmış olur. Beşincisi: Muhammed'in ﷺ lisanıyla sana selam vermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى } “Hamd olsun Allah'a, selam olsun seçtiği kullarına” [Neml 59]. Allah'ın imana ilettiği herkesi O seçmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا } “Sonra Kitab'ı kullarımızdan seçtiklerimize miras bıraktık” [Fâtır 32]. Altıncısı: Muhammed'e ﷺ yüz yüze selam vermesini emretmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { وَإِذا جاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآياتِنا فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Ayetlerimize inananlar sana geldiklerinde: ‘Selam size’ de” [En'âm 54]. Yedincisi: Muhammed'in ﷺ ümmetine sana selam vermelerini emretmiştir; { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Bir selam ile selamlandığınız zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin yahut aynısıyla karşılık verin” buyurmuştur. Sekizincisi: Ölüm meleğinin lisanıyla sana selam vermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ تَتَوَفَّاهُمُ الْمَلائِكَةُ طَيِّبِينَ يَقُولُونَ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “O kimseler ki, melekler onların canlarını tertemiz olarak alırken: ‘Selam size’ derler” [Nahl 32]. Denildi ki: Ölüm meleği Müslümanın kulağına: “Selâm (olan Allah) sana selam söyler” der ve: “Bana icabet et, çünkü ben seni özledim; cennetler ve huriler de seni özledi” der. Mümin bu müjdeyi işitince ölüm meleğine şöyle der: “Müjdeciye benden bir hediye düşer; benim nezdimde ruhumdan daha değerli bir hediye yoktur, öyleyse sana bir hediye olarak ruhumu kabzet.” Dokuzuncusu: Tertemiz ve arınmış ruhlardan gelen selamdır; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَأَمَّا إِنْ كانَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩٠) فَسَلامٌ لَكَ مِنْ أَصْحابِ الْيَمِينِ (٩١) } “Eğer o amel defteri sağdan verilenlerden ise, sana sağdakilerden selam olsun!” [Vâkıa 90-91]. Onuncusu: Allah, cennetin bekçisi Rıdvân'ın lisanıyla sana selam vermiştir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً } “Rablerine karşı gelmekten sakınanlar bölük bölük cennete sevk edilirler...” ayetinden { وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها سَلامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ } “Bekçileri onlara: ‘Selam sizlere, tertemiz geldiniz!’ der” [Zümer 73] kavline kadar. On birincisi: Cennete girdiklerinde melekler onları ziyaret eder ve onlara selam verirler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ (٢٤) } “Melekler her kapıdan onların yanına girerler ve: ‘Sabrettiğinize karşılık size selam olsun! Ahiret yurdu ne güzeldir!’ derler” [Ra'd 23-24]. On ikincisi: Vasıtasız olarak bizzat Allah'tan gelen selamdır ki O'nun şu kavlidir:

تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ [الْأَحْزَابِ: ٤٤] وَقَوْلُهُ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وَعِنْدَ ذَلِكَ يَتَلَاشَى سَلَامُ الْكُلِّ لِأَنَّ الْمَخْلُوقَ لَا يَبْقَى عَلَى تَجَلِّي نُورِ الْخَالِقِ.

{ تَحِيَّتُهُمْ يَوْمَ يَلْقَوْنَهُ سَلامٌ } “O'na kavuştukları gün onların dirlik temennileri selamdır” [Ahzâb 44] ve { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selam vardır” [Yâsîn 58]. İşte o anda herkesin selamı yok olur; çünkü mahluk, Yaratıcı'nın nurunun tecellisi karşısında baki kalamaz.

الْوَجْهُ الثَّانِي: مِنَ الدَّلَائِلِ الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى فَضِيلَةِ السَّلَامِ أَنَّ أَشَدَّ الْأَوْقَاتِ حَاجَةً إِلَى السَّلَامَةِ وَالْكَرَامَةِ ثَلَاثَةُ أَوْقَاتٍ: وَقْتُ الِابْتِدَاءِ، وَوَقْتُ الْمَوْتِ، وَوَقْتُ الْبَعْثِ، واللَّه تَعَالَى لَمَّا أَكْرَمَ يَحْيَى ﵇ فَإِنَّمَا أَكْرَمَهُ بِأَنْ وَعَدَهُ السَّلَامَ فِي هَذِهِ الْأَوْقَاتِ الثَّلَاثَةِ فَقَالَ: وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا

İkinci vecih: Selamın faziletine delalet eden Kur'anî delillerdendir ki; selamete ve ikrama en çok ihtiyaç duyulan vakitler üç vakittir: Başlangıç vakti, ölüm vakti ve yeniden dirilme vakti. Allah Teâlâ, Yahyâ aleyhisselâm'a ikramda bulunduğunda, ona bu üç vakitte selam vaat ederek ikram etmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ يَوْمَ وُلِدَ وَيَوْمَ يَمُوتُ وَيَوْمَ يُبْعَثُ حَيًّا }

[مَرْيَمَ: ١٥] وَعِيسَى ﵇ ذَكَرَ أَيْضًا ذَلِكَ فَقَالَ: وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ/ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا [مَرْيَمَ: ٣٣] .

“Doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kabrinden kaldırılacağı gün ona selam olsun!” [Meryem 15]. İsa aleyhisselâm da bunu zikrederek şöyle demiştir: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا } “Doğduğum gün, öleceğim gün ve diri olarak kabirden kaldırılacağım gün bana selam olsun!” [Meryem 33].

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ تَعْظِيمَ مُحَمَّدٍ ﵊ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً [الْأَحْزَابِ: ٥٦]

Üçüncü vecih: O Teâlâ, Muhammed aleyhisselâm'ın yüceliğini zikrettiğinde şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin ve tam bir teslimiyetle selam verin” [Ahzâb 56].

يُرْوَى فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا إِذَا دَخَلُوا قَالُوا: السَّامُ عَلَيْكَ، فَحَزِنَ الرَّسُولُ ﵊ لِهَذَا الْمَعْنَى، فَبَعَثَ اللَّه جِبْرِيلَ ﵇ وَقَالَ: إِنْ كَانَ الْيَهُودُ يَقُولُونَ السَّامُ عَلَيْكَ، فَأَنَا أَقُولُ مِنْ سُرَادِقَاتِ الْجَلَالِ: السَّلَامُ عَلَيْكَ، وَأَنْزَلَ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ إلى قوله: وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً.

Tefsirde rivayet edildiğine göre Yahudiler [huzura] girdiklerinde: “es-Sâmu aleyke (Ölüm üzerine olsun)” derlerdi. Resûl aleyhisselâm bu anlama üzüldü. Bunun üzerine Allah, Cibrîl aleyhisselâm'ı gönderdi ve: “Yahudiler ‘es-Sâmu aleyke’ diyorlarsa, Ben de celal otağlarından ‘es-Selâmu aleyke’ diyorum” buyurdu ve { إِنَّ اللَّهَ وَمَلائِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ } “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber'e salât ederler...” ayetinden { وَسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “...ve tam bir teslimiyetle selam verin” kavline kadar olan kısmı indirdi.

وَأَمَّا مَا يَدُلُّ مِنَ الْأَخْبَارِ عَلَى فَضِيلَةِ السَّلَامِ فَمَا

Haberlerden (hadislerden) selamın faziletine delalet edenlere gelince, bunlar:

رُوِيَ أَنَّ عَبْدَ اللَّه بْنَ سَلَامٍ قَالَ: لَمَّا سَمِعْتُ بِقُدُومِ الرَّسُولِ

Abdullah b. Selâm'dan şöyle rivayet edilmesidir:

عَلَيْهِ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ دَخَلْتُ فِي غِمَارِ النَّاسِ، فَأَوَّلُ مَا سَمِعْتُ مِنْهُ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَفْشُوا السَّلَامَ وَأَطْعِمُوا الطَّعَامَ وَصِلُوا الْأَرْحَامَ وَصَلُّوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلَامٍ» .

“Resûl aleyhissalâtü vesselâm'ın gelişini işittiğimde insanların arasına girdim. Ondan ilk işittiğim söz şuydu: ‘Ey insanlar! Selamı yayınız, yemek yediriniz, akrabalık bağlarını gözetiniz ve insanlar uykudayken gece namaz kılınız ki selametle cennete giresiniz.’”

وَأَمَّا مَا يَدُلُّ عَلَى فَضْلِ السَّلَامِ مِنْ جِهَةِ الْمَعْقُولِ فَوُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالُوا: تَحِيَّةُ النَّصَارَى وَضْعُ الْيَدِ عَلَى الْفَمِ، وَتَحِيَّةُ الْيَهُودِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ الْإِشَارَةُ بِالْأَصَابِعِ، وَتَحِيَّةُ الْمَجُوسِ الِانْحِنَاءُ، وَتَحِيَّةُ الْعَرَبِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَنْ يَقُولُوا: حَيَّاكَ اللَّه، وَلِلْمُلُوكِ أَنْ يَقُولُوا: أَنْعِمْ صَبَاحًا، وَتَحِيَّةُ الْمُسْلِمِينَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ أَنْ يَقُولُوا: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذِهِ التَّحِيَّةَ أَشْرَفُ التَّحِيَّاتِ وَأَكْرَمُهَا. الثَّانِي: أَنَّ السَّلَامَ مُشْعِرٌ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الْآفَاتِ وَالْبَلِيَّاتِ. وَلَا شَكَّ أَنَّ السَّعْيَ فِي تَحْصِيلِ الصَّوْنِ عَنِ الضَّرَرِ أَوْلَى مِنَ السَّعْيِ فِي تَحْصِيلِ النَّفْعِ.

Akıl cihetinden selamın faziletine delalet eden hususlara gelince, bunlar birkaç yöndendir: Birincisi: Dediler ki: Hristiyanların selamlaşması ellerini ağızlarına koymaktır; Yahudilerin birbiriyle selamlaşması parmaklarıyla işaret etmektir; Mecusilerin selamlaşması eğilmektir; Arapların birbiriyle selamlaşması ‘Hayyâkellâh (Allah sana ömür versin)’ demeleri, krallara ise ‘En‘ım sabâhan (Sabahın mutlu olsun)’ demeleridir. Müslümanların birbiriyle selamlaşması ise: ‘es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh’ demeleridir. Hiç şüphe yok ki bu selamlaşma, selamlaşmaların en şereflisi ve en değerlisidir. İkincisi: Selam, afetlerden ve belalardan selamette olmayı bildirir. Şüphe yoktur ki zarardan korunmayı elde etmeye çalışmak, menfaat elde etmeye çalışmaktan daha önceliklidir.

الثَّالِثُ: أَنَّ الْوَعْدَ بِالنَّفْعِ يَقْدِرُ الْإِنْسَانُ عَلَى الْوَفَاءِ بِهِ وَقَدْ لَا يَقْدِرُ، أَمَّا الْوَعْدُ بِتَرْكِ الضَّرَرِ فَإِنَّهُ يَكُونُ قَادِرًا عَلَيْهِ لَا مَحَالَةَ، وَالسَّلَامُ يَدُلُّ عَلَيْهِ فَثَبَتَ أَنَّ السَّلَامَ أَفْضَلُ أَنْوَاعِ التَّحِيَّةِ.

Üçüncüsü: Menfaat vaadinde bulunulduğunda insan bunu yerine getirmeye güç yetirebilir de yetiremeyebilir de; fakat zararı terk etme vaadinde bulunulduğunda ise buna kesinlikle güç yetirir. Selam da buna delalet eder. Böylece selamın, selamlaşma türlerinin en faziletlisi olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مِنَ النَّاسِ مَنْ قَالَ: مَنْ دَخَلَ دَارًا وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يُسَلِّمَ عَلَى الْحَاضِرِينَ، وَاحْتَجَّ عَلَيْهِ بِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النُّورِ: ٢٧]

Üçüncü Mesele: İnsanlardan bazıları: “Bir eve giren kimsenin orada bulunanlara selam vermesi vaciptir” demiştir. Buna birtakım vecihlerle delil getirmiştir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip izin almadıkça ve ev halkına selam vermedikçe girmeyin” [Nûr 27].

وَقَالَ ﵊: «أَفْشُوا السَّلَامَ»

Peygamber aleyhisselâm da: “Selamı yayınız” buyurmuştur.

وَالْأَمْرُ لِلْوُجُوبِ. الثَّانِي: أَنَّ مَنْ دَخَلَ عَلَى إِنْسَانٍ كَانَ كَالطَّالِبِ لَهُ، ثُمَّ الْمَدْخُولُ عَلَيْهِ لَا يَعْلَمُ أَنَّهُ يَطْلُبُهُ لِخَيْرٍ أَوْ لِشَرٍّ، فَإِذَا قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ فَقَدْ بَشَّرَهُ بِالسَّلَامَةِ وَآمَنَهُ مِنَ الْخَوْفِ، وَإِزَالَةُ الضَّرَرِ عَنِ الْمُسْلِمِ وَاجِبَةٌ

Emir ise vücub (farz/vacip olma) ifade eder. İkincisi: Bir kimsenin yanına giren kişi, onu arayıp soran gibidir; sonra yanına girilen kişi, onun kendisini bir hayır için mi yoksa bir şer için mi aradığını bilemez. O kişi: “es-Selâmu aleyke” dediğinde, ona selamet müjdesi vermiş ve onu korkudan emin kılmış olur. Müslümandan zararı gidermek ise vaciptir.

قَالَ ﵊: «الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ يَدِهِ وَلِسَانِهِ»

Peygamber aleyhisselâm: “Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden selamette olduğu kimsedir” buyurmuştur.

فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ السَّلَامُ وَاجِبًا. الثَّالِثُ: أَنَّ السَّلَامَ مِنْ شَعَائِرَ أَهْلِ الْإِسْلَامِ، وَإِظْهَارُ شَعَائِرِ الْإِسْلَامِ وَاجِبٌ، وَأَمَّا الْمَشْهُورُ فَهُوَ أَنَّ السَّلَامَ سُنَّةٌ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالنَّخَعِيِّ.

Bu sebeple selamın vacip olması gerekmiştir. Üçüncüsü: Selam, İslam ehlinin şiarındandır; İslam'ın şiarlarını izhar etmek ise vaciptir. Meşhur olan görüşe göre ise selam sünnettir; bu da İbn Abbâs ve en-Nehaî'nin görüşüdür.

وَأَمَّا الْجَوَابُ عَلَى السَّلَامِ فَقَدْ أَجْمَعُوا عَلَى وُجُوبِهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى/ وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها الثَّانِي: أَنَّ تَرْكَ الْجَوَابِ إِهَانَةٌ، وَالْإِهَانَةُ ضَرَرٌ وَالضَّرَرُ حَرَامٌ.

Selama cevap vermeye gelince; bunun vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin”. İkincisi: Cevabı terk etmek bir tahkirdir; tahkir ise bir zarardır ve zarar vermek haramdır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: مُنْتَهَى الْأَمْرِ فِي السَّلَامِ أَنْ يُقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ، بِدَلِيلِ أَنَّ هَذَا الْقَدْرَ هُوَ الْوَارِدُ فِي التَّشَهُّدِ.

Dördüncü Mesele: Selamda varılacak en son sınır “es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh” denilmesidir. Bunun delili, teşehhütte bu miktarın varit olmasıdır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها فَقَالَ الْعُلَمَاءُ: الْأَحْسَنُ هُوَ أَنَّ الْمُسْلِمَ إِذَا قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكَ زِيدَ فِي جَوَابِهِ الرَّحْمَةُ، وَإِنْ ذَكَرَ السَّلَامَ وَالرَّحْمَةَ فِي الِابْتِدَاءِ زِيدَ فِي جَوَابِهِ الْبَرَكَةُ، وَإِنْ ذَكَرَ الثَّلَاثَةَ فِي الِابْتِدَاءِ أَعَادَهَا فِي الْجَوَابِ.

Bil ki Allah Teâlâ: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” buyurmuştur. Âlimler şöyle demiştir: Daha güzeli şudur: Selam veren kişi “es-Selâmu aleyke” dediğinde cevabında “er-rahmetu” eklenir. Eğer başlangıçta selamı ve rahmeti zikrederse cevabında “el-bereketü” eklenir. Eğer başlangıçta bu üçünü de zikrederse, cevapta da bunları aynen iade eder.

رُوِيَ أَنَّ رَجُلًا قَالَ لِلرَّسُولِ ﷺ: السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّه، فَقَالَ ﵊: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ. وَآخَرُ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّه، فَقَالَ: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ، وَجَاءَ ثَالِثٌ فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ، فَقَالَ ﵊: وَعَلَيْكَ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّه وَبَرَكَاتُهُ، فَقَالَ الرَّجُلُ: نَقَصْتَنِي، فَأَيْنَ قَوْلُ اللَّه: فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها فَقَالَ ﷺ: إِنَّكَ مَا تَرَكْتَ لِي فَضْلًا فَرَدَدْتُ عَلَيْكَ مَا ذَكَرْتَ.

Rivayet edildiğine göre bir adam Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “es-Selâmu aleyke yâ Resûlallâh” dedi. Resûlullah aleyhisselâm: “Ve aleyke's-selâmu ve rahmetullâhi ve berekâtüh” buyurdu. Bir başkası: “es-Selâmu aleyke ve rahmetullâh” dedi. Resûlullah: “Ve aleyke's-selâmu ve rahmetullâhi ve berekâtüh” buyurdu. Üçüncü bir kişi gelip: “es-Selâmu aleyke ve rahmetullâhi ve berekâtüh” dediğinde Resûlullah aleyhisselâm: “Ve aleyke's-selâmu ve rahmetullâhi ve berekâtüh” buyurdu. Bunun üzerine o adam: “Bana eksik bıraktın; Allah'ın: { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } ‘Ondan daha güzeliyle selam verin’ kavli nerede kaldı?” dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sen bana [ekleyecek] bir fazlalık bırakmadın ki, ben de senin zikrettiğini sana aynen iade ettim” buyurdu.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْمُبْتَدِئُ يَقُولُ: السَّلَامُ عَلَيْكَ وَالْمُجِيبُ، يَقُولُ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، هَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الْحَسَنُ، وَالَّذِي خَطَرَ بِبَالِي فِيهِ أَنَّهُ إِذَا قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ كَانَ الِابْتِدَاءُ وَاقِعًا بِذِكْرِ اللَّه، فَإِذَا قَالَ الْمُجِيبُ:

Beşinci Mesele: Selama başlayan kişi: “es-Selâmu aleyke”, cevap veren ise: “Ve aleykumu's-selâm” der. Güzel olan tertip budur. Bu konuda hatırıma gelen şudur: O kimse: “es-Selâmu aleyküm” dediğinde başlangıç Allah'ın zikriyle gerçekleşmiş olur. Cevap veren kişi de:

وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ كَانَ الِاخْتِتَامُ وَاقِعًا بِذِكْرِ اللَّه، وَهَذَا يُطَابِقُ قَوْلَهُ: هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ [الْحَدِيدِ: ٣] وَأَيْضًا لَمَّا

“Ve aleykumu's-selâm” dediğinde bitiş de Allah'ın zikriyle gerçekleşmiş olur. Bu da O'nun: { هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ } “O, Evvel'dir ve Âhir'dir” [Hadîd 3] kavline mutabık düşer. Ayrıca başlangıç

وَقَعَ الِابْتِدَاءُ وَالِاخْتِتَامُ بِذِكْرِ اللَّه فَإِنَّهُ يُرْجَى أَنْ يَكُونَ مَا وَقَعَ بَيْنَهُمَا يَصِيرُ مَقْبُولًا ببركته كما في قوله: أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هُودٍ: ١١٤] فَلَوْ خَالَفَ الْمُبْتَدِئُ فَقَالَ:

ve bitiş Allah'ın zikriyle gerçekleştiğinde, bu ikisi arasında vuku bulan şeylerin de O'nun bereketiyle makbul olması umulur; nitekim O'nun şu kavlinde olduğu gibi: { أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın vakitlerinde namaz kıl. Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd 114]. Eğer selama başlayan kişi [bu tertibe] muhalefet edip:

وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ فَقَدْ خَالَفَ السُّنَّةَ، فَالْأَوْلَى لِلْمُجِيبِ أَنْ يَقُولَ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، لِأَنَّ الْأَوَّلَ لَمَّا تَرَكَ الِافْتِتَاحَ بِذِكْرِ اللَّه، فَهَذَا لَا يَنْبَغِي أَنْ يَتْرُكَ الِاخْتِتَامَ بِذِكْرِ اللَّه.

“Ve aleykumu's-selâm” derse sünnete muhalefet etmiş olur. Bu durumda cevap verenin “Ve aleykumu's-selâm” demesi daha evladır; çünkü birinci kişi başlangıcı Allah'ın zikriyle yapmayı terk edince, bu ikincisinin bitişi Allah'ın zikriyle yapmayı terk etmemesi gerekir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنْ شَاءَ قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَإِنْ شَاءَ قَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ قَالَ تَعَالَى فِي حق نوح: يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا [هُودٍ: ٤٨] وَقَالَ عَنِ الْخَلِيلِ: قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي [مَرْيَمَ: ٤٧] وقال في قصة لوط: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [هود: ٦٩] وقال عن يحيى: وَسَلامٌ عَلَيْهِ

Altıncı Mesele: Kişi dilerse “Selâmun aleyküm”, dilerse “es-Selâmu aleyküm” der. Allah Teâlâ Nuh hakkında şöyle buyurmuştur: { يا نُوحُ اهْبِطْ بِسَلامٍ مِنَّا } “Ey Nuh! Bizden bir selametle in...” [Hûd 48]. Halîl [İbrahim] hakkında şöyle buyurmuştur: { قالَ سَلامٌ عَلَيْكَ سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي } “[İbrahim:] ‘Sana selam olsun, Rabbimden senin için bağışlanma dileyeceğim’ dedi” [Meryem 47]. Lût kıssasında şöyle buyurmuştur: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “‘Selam!’ dediler. O da: ‘Selam!’ dedi” [Hûd 69]. Yahyâ hakkında ise: { وَسَلامٌ عَلَيْهِ } “Ona selam olsun”

وَقَالَ عَنْ مُحَمَّدٍ ﷺ:

Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ise şöyle buyurmuştur:

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ [النَّمْلِ: ٥٩] وَقَالَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ [الرَّعْدِ: ٢٣، ٢٤] وَقَالَ عَنْ رَبِّ الْعِزَّةِ: سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ [يس: ٥٨] وقال:

{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ } “De ki: Hamd Allah'a mahsustur, selam olsun O'nun kullarına...” [Neml 59]. Melekler hakkında şöyle buyurmuştur: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ (٢٣) سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Melekler her kapıdan onların yanına girerler ve: ‘Size selam olsun!’ [derler]” [Ra'd 23-24]. İzzet Rabbi hakkında ise: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak selam vardır” [Yâsîn 58] ve şöyle buyurmuştur:

فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ وَأَمَّا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَقَوْلُهُ عَنْ مُوسَى ﵇: فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] وَقَالَ عَنْ عِيسَى ﵇: وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ/ أَمُوتُ [مَرْيَمَ: ٣٣] فَثَبَتَ أَنَّ الْكُلَّ جَائِزٌ، وَأَمَّا فِي التَّحْلِيلِ مِنَ الصَّلَاةِ فَلَا بُدَّ مِنَ الْأَلِفِ وَاللَّامِ بِالِاتِّفَاقِ، وَاخْتَلَفُوا فِي سَائِرِ الْمَوَاضِعِ أَنَّ التَّنْكِيرَ أَفْضَلُ أَمِ التَّعْرِيفُ؟ فَقِيلَ التَّنْكِيرُ أَفْضَلُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ السَّلَامِ عَلَى سَبِيلِ التَّنْكِيرِ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ فَكَانَ أَفْضَلَ. الثَّانِي: أَنَّ كُلَّ مَا وَرَدَ مِنَ اللَّه وَالْمَلَائِكَةِ وَالْمُؤْمِنِينَ فَقَدْ وَرَدَ بِلَفْظِ التَّنْكِيرِ عَلَى مَا عَدَدْنَاهُ فِي الْآيَاتِ، وَأَمَّا بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ فَإِنَّمَا وَرَدَ فِي تَسْلِيمِ الْإِنْسَانِ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ مُوسَى ﷺ: وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى [طه: ٤٧] وَقَالَ عِيسَى ﵊: وَالسَّلامُ عَلَيَّ [مريم: ٣٣] وَالثَّالِثُ: وَهُوَ الْمَعْنَى الْمَعْقُولُ أَنَّ لَفْظَ السَّلَامِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ يَدُلُّ عَلَى أَصْلِ الْمَاهِيَّةِ، وَالتَّنْكِيرُ يَدُلُّ عَلَى أَصْلِ الْمَاهِيَّةِ مَعَ وَصْفِ الْكَمَالِ، فَكَانَ هَذَا أَوْلَى.

{ فَقُلْ سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “De ki: Size selam olsun!”. Harf-i tarifli (el- takılı) olarak gelmesine gelince, Musa aleyhisselâm hakkında O'nun şu kavlidir: { فَأَرْسِلْ مَعَنا بَنِي إِسْرائِيلَ وَلا تُعَذِّبْهُمْ قَدْ جِئْناكَ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكَ وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “İsrailoğullarını bizimle beraber gönder, onlara azap etme. Biz sana Rabbinden bir ayet getirdik. Selam doğru yola uyanlaradır” [Tâhâ 47]. İsa aleyhisselâm hakkında da şöyle buyurmuştur: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ يَوْمَ وُلِدْتُ وَيَوْمَ أَمُوتُ } “Doğduğum gün ve öleceğim gün bana selam olsun” [Meryem 33]. Böylece hepsinin caiz olduğu sabit olmuştur. Namazdan çıkıştaki selamda ise ittifakla harf-i tarifin (el- takısının) bulunması şarttır. Diğer yerlerde ise nekire olmanın mı yoksa marife olmanın mı daha faziletli olduğu konusunda ihtilaf etmişlerdir. Nekire olmanın daha faziletli olduğu söylenmiştir; buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Selam lafzı Kur'an'da nekire olarak çokça geçmektedir; dolayısıyla daha faziletlidir. İkincisi: Ayetlerde saydığımız üzere Allah'tan, meleklerden ve müminlerden varit olanların hepsi nekire lafzıyla varit olmuştur. Harf-i tarifli olarak ise sadece insanın kendi nefsine selam vermesinde varit olmuştur; nitekim Musa aleyhisselâm: { وَالسَّلامُ عَلى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدى } “Selam doğru yola uyanlaradır” [Tâhâ 47] demiş, İsa aleyhisselâm da: { وَالسَّلامُ عَلَيَّ } “Bana selam olsun” [Meryem 33] demiştir. Üçüncüsü -ki bu akli anlamdır-: Harf-i tarifli selam lafzı mahiyetin aslına delalet eder; nekire olması ise kemal vasfıyla birlikte mahiyetin aslına delalet eder. Dolayısıyla bu daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ:

Yedinci Mesele:

قَالَ ﷺ: «السُّنَّةُ أَنْ يُسَلِّمَ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي، وَرَاكِبُ الْفَرَسِ عَلَى رَاكِبِ الْحِمَارِ، وَالصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ، وَالْأَقَلُّ عَلَى الْأَكْثَرِ، وَالْقَائِمُ عَلَى الْقَاعِدِ» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Sünnet olan; bineklinin yürüyene, ata binenin eşeğe binene, küçüğün büyüğe, az olanın çok olana ve ayakta olanın oturana selam vermesidir.”

وَأَقُولُ: أَمَّا الْأَوَّلُ فَلِوَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الرَّاكِبَ أَكْثَرُ هَيْبَةً فَسَلَامُهُ يُفِيدُ زَوَالَ الْخَوْفِ وَالثَّانِي: أَنَّ التَّكَبُّرَ بِهِ أَلْيَقُ، فَأُمِرَ بِالِابْتِدَاءِ بِالتَّسْلِيمِ كَسْرًا لِذَلِكَ التَّكَبُّرِ، وَأَمَّا أَنَّ الْقَائِمَ يُسَلِّمُ عَلَى الْقَاعِدِ فَلِأَنَّهُ هُوَ الَّذِي وَصَلَ إِلَيْهِ، فَلَا بُدَّ وَأَنَّ يَفْتَتِحَ هَذَا الْوَاصِلُ الْمَوْصُولَ بِالْخَيْرِ.

Derim ki: Birincisine gelince, bu iki vecihten dolayıdır: Birincisi: Binekli olan kimse daha heybetlidir; dolayısıyla onun selam vermesi korkunun gitmesini sağlar. İkincisi: Kibir ona daha uygundur (yakındır); bu sebeple o kibri kırmak için selama önce başlaması emredilmiştir. Ayaktakinin oturana selam vermesine gelince; çünkü onun yanına varan bizzat kendisidir, dolayısıyla bu varan kişinin vardığı kimseye hayırla başlaması gerekir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: السُّنَّةُ فِي السَّلَامِ الْجَهْرُ لِأَنَّهُ أَقْوَى فِي إِدْخَالِ السُّرُورِ فِي الْقَلْبِ.

Sekizinci Mesele: Selamda sünnet olan açıktan (sesli) vermektir; çünkü bu, kalbe sevinç girdirmede daha etkilidir.

الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: السُّنَّةُ فِي السَّلَامِ الْإِفْشَاءُ وَالتَّعْمِيمُ لِأَنَّ فِي التَّخْصِيصِ إِيحَاشًا.

Dokuzuncu Mesele: Selamda sünnet olan onu yaymak ve genele teşmil etmektir; çünkü [selamı belirli kimselere] tahsis etmekte bir yabancılaşma/soğukluk vardır.

الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: الْمُصَافَحَةُ عِنْدَ السَّلَامِ عَادَةُ الرَّسُولِ ﷺ،

Onuncu Mesele: Selamlaşma esnasında musafaha etmek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in adetiydi.

قَالَ ﵊: «إِذَا تَصَافَحَ الْمُسْلِمَانِ تَحَاتَّتْ ذُنُوبُهُمَا كَمَا يَتَحَاتُّ وَرَقُ الشَّجَرِ» .

Resûlullah aleyhisselâm: “İki Müslüman musafaha ettiği zaman, ağacın yapraklarının döküldüğü gibi günahları dökülür” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَالَ أَبُو يُوسُفَ: مَنْ قَالَ لِآخَرَ: أَقْرِئْ فُلَانًا عَنِّي السَّلَامَ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَفْعَلَ.

On Birinci Mesele: Ebû Yûsuf şöyle demiştir: Bir kimse diğerine: “Falancaya benden selam söyle” dediğinde, o kişinin bunu yapması vacip olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: إِذَا اسْتَقْبَلَكَ رَجُلٌ وَاحِدٌ فَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَاقْصِدِ الرَّجُلَ وَالْمَلَكَيْنِ فَإِنَّكَ إِذَا سَلَّمْتَ عَلَيْهِمَا رَدَّا السَّلَامَ عَلَيْكَ، وَمَنْ سَلَّمَ الْمَلَكُ عَلَيْهِ فَقَدْ سَلِمَ مِنْ عَذَابِ اللَّه.

On İkinci Mesele: Seni tek bir adam karşıladığında: “Selâmun aleyküm” de; o adamı ve iki meleği niyet et. Çünkü sen o ikisine selam verdiğinde onlar da sana selamı iade ederler. Meleğin kendisine selam verdiği kimse ise Allah'ın azabından selamete ermiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: إِذَا دَخَلْتَ بَيْتًا خَالِيًا فَسَلِّمْ، وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّكَ تُسَلِّمُ مِنَ اللَّه عَلَى نَفْسِكَ. وَالثَّانِي: أَنَّكَ تُسَلِّمُ عَلَى مَنْ فِيهِ مِنْ مُؤْمِنِي الْجِنِّ. وَالثَّالِثُ: أَنَّكَ تَطْلُبُ السَّلَامَةَ بِبَرَكَةِ السَّلَامِ مِمَّنْ فِي الْبَيْتِ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَالْمُؤْذِيَاتِ.

On Üçüncü Mesele: Boş bir eve girdiğin zaman selam ver. Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah tarafından kendi nefsine selam verirsin. İkincisi: Orada bulunan mümin cinlere selam verirsin. Üçüncüsü: Selamın bereketiyle evde bulunan şeytanlardan ve eziyet verici şeylerden selamet talep edersin.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: السُّنَّةُ أَنْ يَكُونَ الْمُبْتَدِئُ بِالسَّلَامِ عَلَى الطَّهَارَةِ، وَكَذَا الْمُجِيبُ.

On Dördüncü Mesele: Sünnet olan, selama başlayanın abdestli/taharet üzere olmasıdır; cevap veren de böyledir.

رُوِيَ أَنَّ وَاحِدًا سَلَّمَ عَلَى الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ كَانَ فِي قَضَاءِ الْحَاجَةِ، فَقَامَ وَتَيَمَّمَ ثُمَّ رَدَّ السَّلَامَ.

Rivayet edildiğine göre bir kişi kaza-i hacet halinde iken Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e selam verdi; bunun üzerine o kalktı, teyemmüm etti ve sonra selama karşılık verdi.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةَ عَشْرَةَ: السُّنَّةُ إِذَا الْتَقَى إِنَسَانَانِ أَنْ يَبْتَدِرَا بِالسَّلَامِ إِظْهَارًا لِلتَّوَاضُعِ.

On Beşinci Mesele: Sünnet olan, iki insan karşılaştığında tevazu göstermek amacıyla selama ilk başlayan olmak için acele etmeleridir.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةَ عَشْرَةَ: لِنَذْكُرِ الْمَوَاضِعَ الَّتِي لَا يُسَلَّمُ فِيهَا، وَهِيَ ثَمَانِيَةٌ: الْأَوَّلُ:

On Altıncı Mesele: Selam verilmeyen yerleri zikredelim ki bunlar sekiz tanedir: Birincisi:

رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: لَا يُبْدَأُ الْيَهُودِيُّ بِالسَّلَامِ،

Rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Yahudiye önce selam verilmez.”

وَعَنْ أَبِي حَنِيفَةَ أَنَّهُ قَالَ: لَا يُبْدَأُ بِالسَّلَامِ فِي كِتَابٍ وَلَا فِي غَيْرِهِ، وَعَنْ أَبِي يُوسُفَ: لَا تُسَلِّمْ عَلَيْهِمْ وَلَا تُصَافِحْهُمْ، وَإِذَا دَخَلْتَ فَقُلْ: السَّلَامُ عَلَى مَنِ اتبع الهدى. ورخص بعض العلماء فِي ابْتِدَاءِ السَّلَامِ عَلَيْهِمْ إِذَا دَعَتْ إِلَى ذَلِكَ حَاجَةٌ، وَأَمَّا إِذَا سَلَّمُوا عَلَيْنَا فَقَالَ أَكْثَرُ الْعُلَمَاءِ: يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ وَعَلَيْكَ، وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ عِنْدَ الدُّخُولِ عَلَى الرَّسُولِ: السَّامُ عَلَيْكَ، فَكَانَ النَّبِيُّ ﷺ يَقُولُ وَعَلَيْكُمْ، فَجَرَتِ السُّنَّةُ بِذَلِكَ، ثم هاهنا تَفْرِيعٌ وَهُوَ أَنَّا إِذَا قُلْنَا لَهُمْ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، فَهَلْ يَجُوزُ ذِكْرُ الرَّحْمَةِ فِيهِ؟ قَالَ الْحَسَنُ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لِلْكَافِرِ: وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ، لَكِنْ لَا يُقَالُ وَرَحْمَةُ اللَّه لِأَنَّهَا اسْتِغْفَارٌ. وَعَنِ الشَّعْبِيِّ أَنَّهُ قَالَ لِنَصْرَانِيٍّ:

Ebû Hanîfe'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Mektupta da mektup dışındaki şeylerde de [onlara] önce selam verilmez.” Ebû Yûsuf'tan da şöyle rivayet edilmiştir: “Onlara selam verme ve onlarla musafaha etme. [Onların yanına] girdiğin zaman: ‘es-Selâmu alâ meni'ttebea'l-hudâ (Selam doğru yola uyanlaradır)’ de.” Bazı âlimler, bir ihtiyaç gerektirdiğinde onlara önce selam verme hususunda ruhsat tanımışlardır. Onlar bize selam verdiklerinde ise âlimlerin çoğu: “Ve aleyke” denilmesi gerekir demişlerdir. Bunun aslı şudur: Onlar Resûlullah'ın huzuruna girdiklerinde: “es-Sâmu aleyke (Ölüm üzerine olsun)” derlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de: “Ve aleyküm” buyururdu; sünnet bu şekilde cereyan etmiştir. Burada bir ayrıntı vardır ki o da şudur: Biz onlara: “Ve aleykumu's-selâm” dediğimizde, bunun içinde rahmetin zikredilmesi caiz midir? Hasan [el-Basrî], kafire: “Ve aleykumu's-selâm” denilebileceğini, fakat “ve rahmetullâh” denilemeyeceğini söylemiştir; çünkü bu bir istiğfardır (bağışlanma dileğidir). Şa'bî'den ise bir Hristiyana:

وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ وَرَحْمَةُ اللَّه فَقِيلَ لَهُ فِيهِ، فَقَالَ: أَلَيْسَ فِي رَحْمَةِ اللَّه يَعِيشُ. الثَّانِي: إِذَا دَخَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالْإِمَامُ يَخْطُبُ، فَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُسَلِّمَ لِاشْتِغَالِ النَّاسِ بِالِاجْتِمَاعِ، فَإِنْ سَلَّمَ فَرَدَّ بَعْضُهُمْ فَلَا بَأْسَ، وَلَوِ اقْتَصَرُوا عَلَى الْإِشَارَةِ كَانَ أَحْسَنَ. الثَّالِثُ: إِذَا دَخَلَ الْحَمَّامَ فَرَأَى النَّاسَ مُتَّزِرِينَ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ، وَإِنْ لَمْ يَكُونُوا مُتَّزِرِينَ لَمْ يُسَلِّمْ عَلَيْهِمْ، الرَّابِعُ: الْأَوْلَى تَرْكُ السَّلَامِ عَلَى الْقَارِئِ، لِأَنَّهُ إِذَا اشْتَغَلَ بِالْجَوَابِ يَقْطَعُ عَلَيْهِ التِّلَاوَةَ وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِيمَنْ كَانَ مُشْتَغِلًا بِرِوَايَةِ الْحَدِيثِ وَمُذَاكَرَةِ الْعِلْمِ، الْخَامِسُ: لَا يُسَلِّمُ عَلَى الْمُشْتَغِلِ بِالْأَذَانِ وَالْإِقَامَةِ لِلْعِلَّةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا. السَّادِسُ: قَالَ أَبُو يُوسُفَ. لَا يُسَلِّمُ عَلَى لَاعِبِ النَّرْدِ، وَلَا عَلَى الْمُغَنِّي، وَمُطَيِّرِ الْحَمَامِ، وَفِي مَعْنَاهُ كُلُّ مَنْ كَانَ مُشْتَغِلًا بِنَوْعِ مَعْصِيَةٍ، السَّابِعُ: لَا يُسَلِّمُ عَلَى مَنْ كَانَ مُشْتَغِلًا بِقَضَاءِ الْحَاجَةِ،

“Ve aleykumu's-selâm ve rahmetullâh” dediği rivayet edilmiştir. Kendisine bu husus sorulunca: “O, Allah'ın rahmeti içinde yaşamıyor mu?” demiştir. İkincisi: Cuma günü imam hutbe okurken giren kişinin, insanlar [hutbeyi] dinlemekle meşgul oldukları için selam vermemesi gerekir. Eğer selam verirse ve bazısı da cevap verirse bir sakınca yoktur; sadece işaretle yetinselerdi daha güzel olurdu. Üçüncüsü: Hamama girdiğinde insanların örtülü olduğunu görürse onlara selam verir; eğer örtülü değillerse onlara selam vermez. Dördüncüsü: Kur'an okuyana selam vermeyi terk etmek daha evladır; çünkü o cevap vermekle meşgul olduğunda kıraati kesilir. Hadis rivayetiyle ve ilim müzakeresiyle meşgul olan kimse hakkındaki söz de böyledir. Beşincisi: Zikrettiğimiz illetten dolayı ezan ve kametle meşgul olana selam verilmez. Altıncısı: Ebû Yûsuf demiştir ki: Tavla oynayana, şarkıcıya ve güvercin uçurana selam verilmez. Bir nevi masiyetle meşgul olan herkes de bu anlamdadır. Yedincisi: Kaza-i hacetle meşgul olan kimseye selam verilmez.

مَرَّ عَلَى الرَّسُولِ ﵊ رَجُلٌ وَهُوَ يَقْضِي حَاجَتَهُ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ، فَقَامَ الرَّسُولُ ﵊ إِلَى الْجِدَارِ فَتَيَمَّمَ ثُمَّ رَدَّ الْجَوَابَ، وَقَالَ: «لَوْلَا أَنِّي خَشِيتُ أَنَّ تَقُولَ سَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَلَمْ يَرُدَّ الْجَوَابَ لَمَا أَجَبْتُكَ إِذَا رَأَيْتَنِي عَلَى مِثْلِ هَذِهِ الْحَالَةِ فَلَا تُسَلِّمْ عَلَيَّ فَإِنَّكَ إِنْ سَلَّمْتَ عَلَيَّ لَمْ أَرُدَّ عَلَيْكَ»

Resûl aleyhisselâm kaza-i hacet yaparken yanından bir adam geçti ve ona selam verdi. Resûl aleyhisselâm duvara yönelip teyemmüm etti, sonra cevabı verdi ve şöyle buyurdu: “Eğer senin ‘Ona selam verdim de cevap vermedi’ demenden korkmasaydım sana cevap vermezdim. Beni böyle bir halde gördüğün zaman bana selam verme; zira bana selam verirsen sana cevap vermem.”

الثَّامِنُ: إِذَا دَخَلَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ سَلَّمَ عَلَى امْرَأَتِهِ، فَإِنْ حَضَرَتْ أَجْنَبِيَّةٌ هُنَاكَ لَمْ يُسَلِّمْ عَلَيْهِمَا.

Sekizincisi: Kişi evine girdiği zaman hanımına selam verir; eğer orada yabancı bir kadın bulunuyorsa ikisine selam vermez.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةَ عَشْرَةَ: فِي أَحْكَامِ الْجَوَابِ وَهِيَ ثَمَانِيَةٌ: الْأَوَّلُ: رَدُّ الْجَوَابِ وَاجِبٌ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها وَلِأَنَّ تَرْكَ الْجَوَابِ إِهَانَةٌ وَضَرَرٌ وَحَرَامٌ، وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: مَا مِنْ رَجُلٍ يَمُرُّ عَلَى قَوْمٍ مُسْلِمِينَ فَيُسَلِّمْ عَلَيْهِمْ وَلَا يَرُدُّونَ عَلَيْهِ إِلَّا نَزَعَ عَنْهُمْ رُوحُ الْقُدُسِ وَرَدَّتْ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةُ.

On Yedinci Mesele: Cevabın hükümleri hakkındadır ve sekiz tanedir: Birincisi: Cevap vermek, Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” kavlinden dolayı vaciptir. Ayrıca cevabı terk etmek bir tahkirdir, zarardır ve haramdır. İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre: “Müslüman bir topluluğa uğrayıp onlara selam veren ve onların da kendisine cevap vermediği hiçbir kimse yoktur ki, Ruhu'l-Kudüs onlardan [rahmetini] çekip almasın ve melekler o adama selamı iade etmesin.”

الثَّانِي: رَدُّ الْجَوَابِ فَرْضٌ عَلَى الْكِفَايَةِ إِذَا قَامَ بِهِ الْبَعْضُ سَقَطَ عَنِ الْبَاقِينَ، وَالْأَوْلَى لِلْكُلِّ أَنْ يَذْكُرُوا الْجَوَابَ إِظْهَارًا لِلْإِكْرَامِ وَمُبَالَغَةً فِيهِ، الثَّالِثُ: أَنَّهُ وَاجِبٌ/ عَلَى الْفَوْرِ، فَإِنْ أَخَّرَ حَتَّى انْقَضَى الْوَقْتُ فَإِنْ أَجَابَ بَعْدَ فَوْتِ الْوَقْتِ كَانَ ذَلِكَ ابْتِدَاءَ سَلَامٍ وَلَا يَكُونُ جَوَابًا. الرَّابِعُ: إِذَا وَرَدَ عَلَيْهِ سَلَامٌ فِي كِتَابٍ فَجَوَابُهُ بِالْكَتَبَةِ أَيْضًا وَاجِبٌ، لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها الْخَامِسُ: إِذَا قَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، فَالْوَاجِبُ أَنْ يَقُولَ: وَعَلَيْكُمُ السلام. إلا أن السنة أن يزيد فيه الرحمة والبركة ليدخل تحت قوله (فحيوا بأحسن منها) أما إذا

İkincisi: Cevap vermek farz-ı kifayedir; bazısı bunu yerine getirdiğinde diğerlerinden düşer. İkramı izhar etmek ve bunda mübalağa yapmak için hepsinin cevap vermesi daha evladır. Üçüncüsü: [Cevap vermek] anında vaciptir; eğer vakit geçene kadar tehir eder de vakit geçtikten sonra cevap verirse, bu yeni bir selam başlangıcı olur, cevap olmaz. Dördüncüsü: Kendisine bir mektupta selam geldiğinde, ona yazıyla cevap vermek de vaciptir; çünkü Allah Teâlâ: { وَإِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها } “Size bir selam ile selam verildiği zaman, siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya aynısıyla karşılık verin” buyurmuştur. Beşincisi: [Karşıdaki kişi] “es-Selâmu aleyküm” dediğinde vacip olan “Ve aleykumu's-selâm” demektir. Ancak { فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها } (Ondan daha güzeliyle selam verin) kavlinin kapsamına girmesi için ona rahmet ve bereketi eklemesi sünnettir. Eğer o kimse

قال: السلام عليكم ورحمة اللَّه وبركاته، فظاهر الآية يقتضي أنه لا يجوز الاقتصار على قوله وَعَلَيْكُمُ السَّلَامُ.

“es-Selâmu aleyküm ve rahmetullâhi ve berekâtüh” derse, ayetin zahiri sadece “Ve aleykumu's-selâm” demekle yetinmenin caiz olmadığını gerektirir.

السَّادِسُ: رُوِيَ عَنْ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: لَا يَجْهَرُ بِالرَّدِّ يَعْنِي الْجَهْرَ الْكَثِيرَ. السَّابِعُ: إِنْ سَلَّمَتِ الْمَرْأَةُ الْأَجْنَبِيَّةُ عَلَيْهِ وَكَانَ يَخَافُ فِي رَدِّ الْجَوَابِ عَلَيْهَا تُهْمَةً أَوْ فِتْنَةً لَمْ يَجِبِ الرَّدُّ، بَلِ الْأَوْلَى أَنْ لَا يَفْعَلَ.

Altıncısı: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'tan, selamı iade ederken çok yüksek sesle cevap vermeyeceği rivayet edilmiştir. Yedincisi: Eğer yabancı bir kadın bir erkeğe selam verirse ve erkek ona cevap vermede bir töhmetten veya fitneden korkarsa cevap vermek vacip olmaz, bilakis [cevap] vermemesi daha evladır.

الثَّامِنُ: حَيْثُ قُلْنَا إِنَّهُ لَا يُسَلِّمُ، فَلَوْ سَلَّمَ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهَا الرَّدُّ، لِأَنَّهُ أَتَى بِفِعْلٍ مَنْهِيٍّ عَنْهُ فَكَانَ وَجُودُهُ كَعَدَمِهِ.

Sekizincisi: “Selam verilmez” dediğimiz durumlarda, eğer bir kimse selam verirse kadının ona cevap vermesi vacip olmaz; çünkü o yasaklanmış bir fiil işlemiştir, dolayısıyla onun [selamının] varlığı yokluğu gibidir.