Binûn

Nisâ Suresi — 23. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قُلْنَا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ قَالَ: الْإِيمَانُ مِنَ اللَّه قَالَ: الْكُفْرُ مِنَ اللَّه، فَالْقَوْلُ بِأَنَّ أَحَدَهُمَا مِنَ اللَّه دُونَ الْآخَرِ مخالف لا جماع الْأُمَّةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْعَبْدَ لَوْ قَدَرَ عَلَى تحصيل الكفر فالقدرة الصالحة لا يجاد الكفر إما أن تكون صالحة لا يجاد الْإِيمَانِ أَوْ لَا تَكُونَ، فَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لا يجاد الْإِيمَانِ فَحِينَئِذٍ يَعُودُ الْقَوْلُ فِي أَنَّ إِيمَانَ العبد منه، وإن لم تكن صالحة لا يجاد الْإِيمَانِ فَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْقَادِرُ عَلَى الشَّيْءِ غَيْرَ قَادِرٍ عَلَى ضِدِّهِ، وَذَلِكَ عِنْدَهُمْ مُحَالٌ، وَلِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الْقُدْرَةُ مُوجِبَةً لِلْمَقْدُورِ، وَذَلِكَ يَمْنَعُ مِنْ كَوْنِهِ قَادِرًا عَلَيْهِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْإِيمَانُ مِنْهُ وَجَبَ أَنْ لَا يَكُونَ الْكُفْرُ مِنْهُ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِلْإِيمَانِ فَبِأَنْ لَا يَكُونَ مُوجِدًا لِلْكُفْرِ أَوْلَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمُسْتَقِلَّ بِإِيجَادِ الشَّيْءِ هُوَ الَّذِي يُمْكِنُهُ تَحْصِيلُ مُرَادِهِ، وَلَا نَرَى فِي الدُّنْيَا عَاقِلًا إِلَّا وَيُرِيدُ أَنْ يَكُونَ الْحَاصِلُ فِي قَلْبِهِ هُوَ الْإِيمَانَ وَالْمَعْرِفَةَ وَالْحَقَّ، وَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الْعُقَلَاءِ لَا يُرِيدُ أَنْ يَكُونَ الْحَاصِلُ فِي قَلْبِهِ هُوَ/ الْجَهْلَ وَالضَّلَالَ وَالِاعْتِقَادَ الْخَطَأَ، فَإِذَا كَانَ الْعَبْدُ مُوجِدًا لِأَفْعَالِ نَفْسِهِ وَهُوَ لَا يَقْصِدُ إِلَّا تَحْصِيلَ الْعِلْمِ الْحَقِّ الْمُطَابِقِ، وَجَبَ أَنْ لَا يَحْصُلَ فِي قَلْبِهِ إِلَّا الْحَقُّ، فَإِذَا كَانَ الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ مَقْصُودُهُ وَمَطْلُوبُهُ وَمُرَادُهُ لَمْ يُقْطَعْ بِإِيجَادِهِ، فَبِأَنْ يَكُونَ الْجَهْلُ الَّذِي مَا أَرَادَهُ وَمَا قَصَدَ تَحْصِيلَهُ وَكَانَ فِي غَايَةِ النُّفْرَةِ عَنْهُ وَالْفِرَارِ مِنْهُ غَيْرَ وَاقِعٍ بِإِيجَادِهِ وَتَكْوِينِهِ كَانَ ذَلِكَ أَوْلَى. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الشُّبْهَةَ فِي أَنَّ الْإِيمَانَ وَاقِعٌ بِقُدْرَةِ الْعَبْدِ أَشَدُّ مِنَ الشُّبْهَةِ فِي وُقُوعِ الْكُفْرِ بِقُدْرَتِهِ، فَلَمَّا بَيَّنَ تَعَالَى فِي الْإِيمَانِ أَنَّهُ مِنَ اللَّه تَرَكَ ذِكْرَ الْكُفْرِ لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، فَهَذَا جُمْلَةُ الْكَلَامِ فِي بَيَانِ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى مَذْهَبِ إِمَامِنَا.

Deriz ki, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: «İman Allah'tandır» diyen herkes «Küfür de Allah'tandır» demiştir. Dolayısıyla ikisinden birinin Allah'tan olup diğerinin olmaması yönündeki söz, ümmetin icmaına aykırıdır. İkincisi: Şayet kul küfrü meydana getirmeye muktedir olsaydı, küfrü var etmeye elverişli olan kudret ya imanı var etmeye de elverişli olurdu yahut olmazdı. Şayet imanı var etmeye elverişli olsaydı, o takdirde kulun imanının kendisinden olduğu sözüne geri dönülmüş olurdu. Şayet imanı var etmeye elverişli olmasaydı, o vakit bir şeye kadir olan kimse onun zıddına gayrikadir olmuş olurdu ki bu da onlara göre muhaldir. Zira bu takdirde kudret, makdûrunu zorunlu kılıcı olurdu; bu da onun o şeye kadir olmasını engellerdi. Böylece kuldan iman hâsıl olmadığına göre, küfrün de ondan olmaması gerektiği sabit olmuştur. Üçüncüsü: Kul imanı var edici olmayınca, küfrü var edici olmaması evleviyetle gerekir. Zira bir şeyi var etmede müstakil olan kimse, muradını elde etmeye muktedir olandır. Biz dünyada hiçbir akıl sahibi görmeyiz ki kalbinde hâsıl olan şeyin iman, marifet ve hak olmasını istemesin; akıl sahiplerinden hiçbiri kalbinde hâsıl olan şeyin cehalet, dalalet ve yanlış inanç olmasını istemez. Kul kendi fiillerinin var edicisi olsa ve o sadece mutabık olan hak ilmi elde etmeyi kastetseydi, kalbinde haktan başkasının hâsıl olmaması gerekirdi. Kulun maksadı, talebi ve muradı olan iman bizzat onun var etmesiyle kesinlik kazanmadığına göre; istemediği, elde etmeyi kastetmediği, son derece nefret edip kaçtığı cehaletin onun var etmesi ve meydana getirmesiyle vuku bulmamış olması evleviyetle geçerlidir. Hâsılı, imanın kulun kudretiyle vuku bulduğu yönündeki şüphe, küfrün onun kudretiyle vuku bulduğu yönündeki şüpheden daha kuvvetlidir. Allah Teâlâ imanın Allah'tan olduğunu açıklayınca, zikrettiğimiz vecihten ötürü küfrü zikretmeyi bırakmıştır. İmamımızın mezhebinin doğruluğuna bu âyetin delaleti konusundaki sözün hülasası budur.

أَمَّا مَا احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهِ عَلَى مَذْهَبِهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ.

Cübbâî'nin kendi mezhebine delil getirdiği: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her kötülük de kendi nefsindendir” sözüne gelince,

فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ ﵇: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشُّعَرَاءِ: ٨٠] أَضَافَ الْمَرَضَ إِلَى نَفْسِهِ وَالشِّفَاءَ إِلَى اللَّه، فَلَمْ يَقْدَحْ ذَلِكَ فِي كَوْنِهِ تَعَالَى خَالِقًا لِلْمَرَضِ وَالشِّفَاءِ، بَلْ إِنَّمَا فَصَلَ بينهما رعاية الأدب، فكذا هاهنا، فانه يقال: يا مدبر السموات والأرض، ولا يقال يا مدبر القمل والصئبان والخنافس، فكذا هاهنا. الثَّانِي: أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ: هَذَا رَبِّي أَنَّهُ ذَكَرَ هَذَا اسْتِفْهَامًا عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، كَأَنَّهُ قَالَ: أَهَذَا رَبِّي، فكذا هاهنا، كَأَنَّهُ قِيلَ: الْإِيمَانُ الَّذِي وَقَعَ عَلَى وَفْقِ قَصْدِهِ قَدْ بَيَّنَّا أَنَّهُ لَيْسَ وَاقِعًا مِنْهُ، بَلْ مِنَ اللَّه، فَهَذَا الْكُفْرُ مَا قَصَدَهُ وَمَا أَرَادَهُ وَمَا رَضِيَ بِهِ الْبَتَّةَ، أَفَيَدْخُلُ فِي الْعَقْلِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ وَقَعَ بِهِ؟ فَإِنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الْحَسَنَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ يَدْخُلُ فِيهَا الْإِيمَانُ، وَالسَّيِّئَةَ يَدْخُلُ فِيهَا الْكُفْرُ، أَمَّا قِرَاءَةُ مَنْ قَرَأَ (فَمِنْ تَعْسِكَ) فَنَقُولُ: إِنْ صَحَّ أَنَّهُ قَرَأَ بِهَذِهِ الْآيَةِ وَاحِدٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ فَلَا طَعْنَ فِيهِ، وَإِنْ لَمْ يَصِحَّ ذَلِكَ فَالْمُرَادُ أَنَّ مَنْ حَمَلَ الْآيَةَ عَلَى أَنَّهَا وَرَدَتْ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى وَجْهِ الْإِنْكَارِ ذَكَرَ فِي تَفْسِيرِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ هَذَا الْكَلَامَ، لِأَنَّهُ لَمَّا أَضَافَ السَّيِّئَةَ إِلَيْهِمْ فِي مَعْرِضِ الِاسْتِفْهَامِ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ كَانَ الْمُرَادُ أَنَّهَا غَيْرُ مُضَافَةٍ إِلَيْهِمْ، فَذَكَرَ هَذَا الْقَائِلُ قَوْلَهُ: (فَمِنْ تَعْسِكَ) لَا عَلَى اعْتِقَادِ أَنَّهُ مِنَ الْقُرْآنِ، بَلْ لِأَجْلِ أَنَّهُ يَجْرِي مَجْرَى التَّفْسِيرِ لِقَوْلِنَا: إِنَّهُ اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْكَارِ، وَمِمَّا يَدُلُّ دَلَالَةً ظَاهِرَةً عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْآيَاتِ إِسْنَادُ جَمِيعِ الْأُمُورِ إِلَى اللَّه تَعَالَى، قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا يَعْنِي لَيْسَ لَكَ إِلَّا الرِّسَالَةُ وَالتَّبْلِيغُ، وَقَدْ فَعَلْتَ ذَلِكَ وَمَا قَصَّرْتَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً [النساء: ١٦٦]

buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ İbrahim [aleyhisselâm]'dan naklen şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [Şuarâ 80]. O, hastalığı nefsine, şifayı ise Allah'a nispet etmiştir; bu durum Allah Teâlâ'nın hastalığın ve şifanın yaratıcısı olmasına halel getirmemiştir, bilakis edebe riayet etmek için ikisini birbirinden ayırmıştır. İşte burada da böyledir; zira «Ey gökleri ve yeri çekip çeviren!» denilir de «Ey bitleri, sirkeyi ve kınkanatlı böcekleri çekip çeviren!» denilmez. Burada da durum böyledir. İkincisi: Müfessirlerin çoğu İbrahim'in «Bu benim Rabbimdir» sözünün tefsirinde, onun bunu inkâr yollu bir istifham (soru) olarak zikrettiğini, sanki «Bu mu benim Rabbim?!» demiş olduğunu söylemişlerdir. Burada da sanki şöyle denilmiştir: Kendi kastına uygun olarak vuku bulan imanın, kuldan meydana gelmeyip bilakis Allah'tan olduğunu açıkladık; peki asla kastetmediği, istemediği ve katiyen razı olmadığı bu küfrün ondan meydana geldiğinin söylenmesi akla sığar mı? Zira biz bu âyetteki hasene (iyilik) kapsamına imanın, seyyie (kötülük) kapsamına da küfrün girdiğini açıklamıştık. (فَمِنْ تَعْسِكَ) [kendi helakindendir] şeklinde okuyanın kıraatine gelince deriz ki: Şayet bu âyeti sahâbe ve tâbiînden birinin böyle okuduğu sahih ise buna bir itiraz olamaz. Şayet bu sahih değilse, murad şudur: Âyeti inkâr yollu istifhama hamleden kimse, inkâr yollu istifhamın tefsirinde bu sözü zikretmiştir. Çünkü kötülüğü inkâr yollu istifham kabilinden onlara nispet edince murad, onun onlara nispet edilmemesi olmuş olur. Dolayısıyla bu sözü söyleyen, (فَمِنْ تَعْسِكَ) ifadesini Kur'an'dan olduğuna inanarak değil, bilakis «Bunun inkâr yollu bir istifham olduğu» yönündeki sözümüzün bir tefsiri mesabesinde olduğu için zikretmiştir. Bu âyetlerden muradın bütün işlerin Allah Teâlâ'ya isnat edilmesi olduğuna açıkça delalet eden hususlardan biri de, Allah Teâlâ'nın bu âyetten sonra gelen şu buyruğudur: { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا } “Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik”. Yani senin görevin elçilik ve tebliğden başkası değildir; sen bunu yaptın ve kusur etmedin. { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” [Nisâ 166],

عَلَى جِدِّكَ وَعَدَمِ تَقْصِيرِكَ فِي أَدَاءِ الرِّسَالَةِ وَتَبْلِيغِ الْوَحْيِ، فَأَمَّا حُصُولُ الْهِدَايَةِ فَلَيْسَ إِلَيْكَ بَلْ إِلَى اللَّه، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ [آلِ عِمْرَانَ: ١٢٨] وَقَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ [الْقَصَصِ: ٥٦] فَهَذَا جُمْلَةُ مَا خَطَرَ بِالْبَالِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، واللَّه أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ.

senin gayretine, risaleti eda etmede ve vahyi tebliğ etmede kusur etmediğine [şahit olarak]. Hidayetin hâsıl olmasına gelince, bu sana değil Allah'a aittir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { لَيْسَ لَكَ مِنَ الْأَمْرِ شَيْءٌ } “Bu işten sana hiçbir pay yoktur” [Âl-i İmrân 128] ve: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; fakat Allah dilediğine hidayet verir” [Kasas 56] kavlidir. Bu âyet hakkında akla gelenlerin hülasası budur; kelamının sırlarını en iyi Allah bilir.

ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَّدَ هَذَا الذي قلناه فقال تعالى:

Sonra Allah Teâlâ söylediğimiz bu hususu pekiştirerek şöyle buyurdu:

[سورة النساء (٤) : آية ٨٠]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 80]

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً (٨٠)

{ مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur. Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik.” (80)

وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ أَطَاعَ الرَّسُولَ لِكَوْنِهِ رَسُولًا مُبَلِّغًا إِلَى الْخَلْقِ أَحْكَامَ اللَّه فَهُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مَا أَطَاعَ إِلَّا اللَّه، وَذَلِكَ فِي الْحَقِيقَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّه، وَمَنْ تَوَلَّى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظًا، فَإِنَّ مَنْ أَعْمَاهُ اللَّه عَنِ الرُّشْدِ وَأَضَلَّهُ عَنِ الطَّرِيقِ، فَإِنَّ أَحَدًا مِنَ الْخَلْقِ لَا يَقْدِرُ عَلَى إِرْشَادِهِ.

Manası şudur: Kim Resûl'e, Allah'ın hükümlerini yaratılmışlara tebliğ eden bir elçi olması hasebiyle itaat ederse, o hakikatte ancak Allah'a itaat etmiştir. Bu da hakikatte ancak Allah'ın tevfikiyle olur. «Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik»; zira Allah'ın doğru yoldan kör ettiği ve yoldan saptırdığı kimseyi yaratılmışlardan hiçbiri irşad etmeye muktedir olamaz.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ أَنَارَ اللَّه قَلْبَهُ بِنُورِ الْهِدَايَةِ قَطَعَ بِأَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَا، فَإِنَّكَ تَرَى الدَّلِيلَ الْوَاحِدَ تَعْرِضُهُ عَلَى شَخْصَيْنِ فِي مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ إِنَّ أَحَدَهُمَا يَزْدَادُ إِيمَانًا عَلَى إِيمَانٍ عِنْدَ سَمَاعِهِ، وَالْآخَرُ يَزْدَادُ كُفْرًا عَلَى كُفْرٍ عِنْدَ سَمَاعِهِ، وَلَوْ أَنَّ الْمُحِبَّ لِذَلِكَ الْكَلَامِ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ عَنْ قَلْبِهِ حُبَّ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَاعْتِقَادَ صِحَّتِهِ لَمْ يَقْدِرْ عَلَيْهِ، وَلَوْ أَنَّ الْمُبْغِضَ لَهُ أَرَادَ أَنْ يُخْرِجَ عَنْ قَلْبِهِ بُغْضَ ذَلِكَ الْكَلَامِ وَاعْتِقَادَ فَسَادِهِ لَمْ يَقْدِرْ، ثُمَّ بَعْدَ أَيَّامٍ رُبَّمَا انْقَلَبَ الْمُحِبُّ مُبْغِضًا وَالْمُبْغِضُ مُحِبًّا، فَمَنْ تَأَمَّلَ لِلْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ فِي أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ إِسْنَادِ جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ إِلَى وَاجِبِ الْوُجُودِ، ثُمَّ اعْتَبَرَ مِنْ نَفْسِهِ الِاسْتِقْرَاءَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ، ثُمَّ لَمْ يَقْطَعْ بِأَنَّ الْكُلَّ بِقَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ، فَلْيَجْعَلْ وَاقِعَتَهُ مِنْ أَدَلِّ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَا تَحْصُلُ الْهِدَايَةُ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه مِنْ جِهَةِ أَنَّ مَعَ الْعِلْمِ بِمِثْلِ هَذَا الدَّلِيلِ، وَمَعَ الْعِلْمِ بِمِثْلِ هَذَا الِاسْتِقْرَاءِ لَمَّا لَمْ يَحْصُلْ فِي قَلْبِهِ هَذَا الِاعْتِقَادُ، عَرَفَ أَنَّهُ لَيْسَ ذَلِكَ إِلَّا بِأَنَّ اللَّه صَدَّهُ عَنْهُ وَمَنَعَهُ مِنْهُ.

Bil ki, Allah'ın kalbini hidayet nuruyla aydınlattığı kimse, işin zikrettiğimiz gibi olduğunu kesin olarak bilir. Zira sen tek bir delili aynı mecliste iki kişiye arz ettiğini görürsün; sonra onlardan biri onu işittiğinde imanı katbekat artar, diğeri ise onu işittiğinde küfrü katbekat artar. Şayet o söze muhabbet besleyen kimse kalbinden o sözün sevgisini ve onun doğruluğuna olan inancını çıkarmak istese buna güç yetiremez; şayet o söze buğzeden kimse de kalbinden o sözün buğzunu ve onun bozuk olduğuna olan inancını çıkarmak istese güç yetiremez. Sonra birkaç gün sonra belki de seven kimse buğzedene, buğzeden kimse de sevene dönüşür. Bütün mümkün varlıkların Vâcibü'l-Vücûd'a isnat edilmesinin zorunlu olduğuna dair zikrettiğimiz kesin bürhanı düşünüp ardından kendisinde zikrettiğimiz bu tümevarımı tecrübe eden ve sonra da her şeyin Allah'ın kaza ve kaderiyle olduğuna kesin kanaat getirmeyen kimse, kendi durumunu hidayetin ancak Allah'ın yaratmasıyla hâsıl olacağına dair en açık delillerden saysın. Zira böyle bir delili bilmekle ve böyle bir tümevarımı bilmekle birlikte kalbinde bu inanç hâsıl olmadığına göre, bunun ancak Allah'ın kendisini ondan alıkoyması ve men etmesi sebebiyle olduğunu anlar.

بَقِيَ فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Âyette geriye birkaç mesele kalmaktadır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ مَعْصُومٌ فِي جَمِيعِ الْأَوَامِرِ وَالنَّوَاهِي وَفِي كُلِّ مَا يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّه، لِأَنَّهُ لَوْ أَخْطَأَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا لَمْ تَكُنْ طَاعَتُهُ طَاعَةَ اللَّه وَأَيْضًا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْصُومًا فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِمُتَابَعَتِهِ فِي قوله: وَاتَّبِعُوهُ [الأعراف: ١٥٨] وَالْمُتَابَعَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِ الْغَيْرِ لِأَجْلِ أَنَّهُ فِعْلُ ذَلِكَ الْغَيْرِ، فَكَانَ الْآتِي بِمِثْلِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مُطِيعًا للَّه فِي قَوْلِهِ:

Birinci Mesele: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” kavli, onun bütün emir ve yasaklarda ve Allah'tan tebliğ ettiği her şeyde masum olduğuna dair en güçlü delillerdendir. Çünkü şayet bunlardan birinde hata etmiş olsaydı, ona itaat Allah'a itaat olmazdı. Ayrıca bütün fiillerinde de masum olması vaciptir; zira Allah Teâlâ: { وَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” [A'râf 158] kavlinde ona tâbi olmayı emretmiştir. Tâbi olmak (mütâbaa), başkasının fiili olması hasebiyle o fiilin benzerini işlemekten ibarettir. Dolayısıyla o fiilin benzerini işleyen kimse Allah'ın:

وَاتَّبِعُوهُ فَثَبَتَ أَنَّ الِانْقِيَادَ لَهُ فِي جَمِيعِ أَقْوَالِهِ وَفِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ، إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ، طَاعَةٌ للَّه وَانْقِيَادٌ لِحُكْمِ اللَّه.

{ وَاتَّبِعُوهُ } “Ona uyun” kavlinde Allah'a itaat etmiş olur. Böylece delilin tahsis ettiği durumlar müstesna, bütün sözlerinde ve bütün fiillerinde ona boyun eğmenin Allah'a bir itaat ve Allah'ın hükmüne bir boyun eğiş olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁ فِي كِتَابِ الرِّسَالَةِ فِي بَابِ فَرْضِ الطَّاعَةِ لِلرَّسُولِ: إِنَّ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُلَّ تَكْلِيفٍ كَلَّفَ اللَّه بِهِ عِبَادَهُ فِي بَابِ الْوُضُوءِ وَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ وَالْحَجِّ وَسَائِرِ الْأَبْوَابِ فِي الْقُرْآنِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ التَّكْلِيفُ مُبَيَّنًا فِي الْقُرْآنِ، فَحِينَئِذٍ لَا سَبِيلَ لَنَا إِلَى الْقِيَامِ بِتِلْكَ التَّكَالِيفِ إِلَّا بِبَيَانِ الرَّسُولِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ/ لَزِمَ الْقَوْلُ بِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ عَيْنُ طَاعَةِ اللَّه، هَذَا مَعْنَى كَلَامِ الشَّافِعِيِّ.

İkinci Mesele: Şâfiî [radıyallâhu anh] er-Risâle adlı kitabında Resûl'e itaatin farziyeti babında şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” kavli; Allah'ın Kur'an'da abdest, namaz, zekât, oruç, hac ve diğer konularda kullarını mükellef kıldığı ve bu mükellefiyetin Kur'an'da açıklanmadığı her hususta, Resûl'ün açıklaması olmaksızın o mükellefiyetleri yerine getirmeye hiçbir yolumuz olmadığına delalet eder. Durum böyle olunca, Resûl'e itaatin bizzat Allah'a itaat olduğunu söylemek lazım gelir. Şâfiî'nin sözünün anlamı budur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا طَاعَةَ إِلَّا للَّه الْبَتَّةَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ لِكَوْنِهِ رَسُولًا فِيمَا هُوَ فِيهِ رَسُولٌ لَا تَكُونُ إلا طاعة اللَّه، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّهُ لَا طَاعَةَ لأحد إلا

Üçüncü Mesele: { مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ } “Kim Peygamber'e itaat ederse Allah'a itaat etmiş olur” kavli, hakikatte Allah'tan başkasına asla itaat olmayacağına delalet eder. Çünkü Resûl'e, elçi olduğu hususlarda elçi olması hasebiyle itaat etmek ancak Allah'a itaat olur. Dolayısıyla âyet, hiç kimseye itaatin olmadığını, [itaatin] ancak

للَّه.

Allah'a mahsus olduğunu göstermektedir.

قَالَ مُقَاتِلٌ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَقُولُ: «مَنْ أَحَبَّنِي فَقَدْ أَحَبَّ اللَّه وَمَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّه» ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: لَقَدْ قَارَبَ هَذَا الرَّجُلُ الشِّرْكَ وَهُوَ أَنْ يَنْهَى أَنْ نَعْبُدَ غَيْرَ اللَّه، وَيُرِيدُ أَنْ نَتَّخِذَهُ رَبًّا كَمَا اتَّخَذَتِ النَّصَارَى عِيسَى، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ.

Mukâtil bu âyet hakkında şöyle demiştir: Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyururdu: «Beni seven Allah'ı sevmiştir; bana itaat eden Allah'a itaat etmiştir». Bunun üzerine münafıklar: «Bu adam şirke yaklaştı; zira o Allah'tan başkasına kulluk etmemizi yasaklıyor, fakat Hristiyanların İsa'yı rab edindikleri gibi kendisini rab edinmemizi istiyor» dediler. Bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi.

وَاعْلَمْ أَنَّا بَيَّنَّا كَيْفِيَّةَ دَلَالَةِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّهُ لَا طَاعَةَ الْبَتَّةَ لِلرَّسُولِ، وَإِنَّمَا الطَّاعَةُ للَّه. أَمَّا قَوْلُهُ: وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً فَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ التَّوَلِّي هُوَ التَّوَلِّي بِالْقَلْبِ، يَعْنِي يَا مُحَمَّدُ حُكْمُكَ عَلَى الظَّوَاهِرِ، أَمَّا الْبَوَاطِنُ فَلَا تَتَعَرَّضْ لَهَا. وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ التولي بالظاهر، ثم هاهنا فَفِي قَوْلِهِ: فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ فَلَا يَنْبَغِي أَنْ تَغْتَمَّ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّوَلِّي وَأَنْ تَحْزَنَ، فَمَا أَرْسَلْنَاكَ لِتَحْفَظَ النَّاسَ عَنِ الْمَعَاصِي، وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ ﵊ كَانَ يَشْتَدُّ حُزْنُهُ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ، فاللَّه تَعَالَى ذَكَرَ هَذَا الْكَلَامَ تَسْلِيَةً لَهُ ﵊ عَنْ ذَلِكَ الْحُزْنِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمَعْنَى فَمَا أَرْسَلْنَاكَ لِتَشْتَغِلَ بِزَجْرِهِمْ عَنْ ذَلِكَ التَّوَلِّي وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٦] ثُمَّ نُسِخَ هَذَا بعده بآية الجهاد.

Bil ki biz, âyetin Resûl'e müstakil bir itaatin asla olmayıp itaatin ancak Allah'a mahsus olduğuna dair delalet vechini açıklamıştık. { وَمَنْ تَوَلَّى فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Kim de yüz çevirirse, biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik” kavline gelince, bunda iki görüş vardır: Birincisi: Yüz çevirmekten (tevellî) muradın kalple yüz çevirmek olduğudur. Yani: Ey Muhammed, senin hükmün zahire göredir; batınlara gelince onlara karışma. İkincisi: Bundan muradın zahirle yüz çevirmek olduğudur. Sonra burada { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi: Manası, bu yüz çevirme sebebiyle kederlenip üzülmemen gerekir; zira biz seni insanları günahlardan koruyasın diye göndermedik. Bunun sebebi şudur: O [aleyhisselâm] onların küfrü ve yüz çevirmesi sebebiyle çok üzülürdü; Allah Teâlâ da bu sözü o [aleyhisselâm]'ı bu üzüntüden teselli etmek için zikretmiştir. İkincisi: Manası, biz seni onları bu yüz çevirmeden vazgeçirmekle meşgul olasın diye göndermedik demektir; bu da O'nun: { لَا إِكْراهَ فِي الدِّينِ } “Dinde zorlama yoktur” [Bakara 256] kavli gibidir. Sonra bu [hüküm], daha sonra cihat âyetiyle neshedilmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ٨١]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 81]

وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً (٨١)

{ وَيَقُولُونَ طاعَةٌ فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “«İtaat [üstümüze borçtur]» derler. Fakat senin yanından çıktıkları zaman, içlerinden bir grup, senin söylediğinin aksini kurup tezgâhlar. Allah da onların kurup tezgâhladıklarını yazmaktadır. Artık onlardan yüz çevir ve Allah'a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.” (81)

أَيْ وَيَقُولُونَ إِذَا أَمَرْتَهُمْ بِشَيْءٍ طاعَةٌ بِالرَّفْعِ، أَيْ أَمْرُنَا وَشَأْنُنَا طَاعَةٌ، وَيَجُوزُ النَّصْبُ بِمَعْنَى أَطَعْنَاكَ طَاعَةً، وَهَذَا كَمَا إِذَا قَالَ الرَّجُلُ الْمُطِيعُ الْمُنْقَادُ: سَمْعًا وَطَاعَةً، وَسَمْعٌ وَطَاعَةٌ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: سَمِعْنَا بَعْضَ الْعَرَبِ الْمَوْثُوقِ بِهِمْ يُقَالُ لَهُمْ كَيْفَ أَصْبَحْتَ؟ فَيَقُولُ: حمدا للَّه وثناء عليه، كأنه قال: أمرى وشأني حمدا للَّه.

Yani sen onlara bir şey emrettiğinde merfu (ötreli) olarak { طاعَةٌ } derler; yani «Bizim işimiz ve vazifemiz itaattir» [derler]. Mansub (üstünlü) olarak «Sana tam bir itaatle itaat ettik» anlamında [tâaten şeklinde] okunması da caizdir. Bu, itaatkâr ve boyun eğmiş bir adamın: «Sem'an ve tâaten» (işittik ve itaat ettik) veya «Sem'un ve tâatün» (işimiz işitmek ve itaattir) demesi gibidir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: Kendilerine güvenilen bazı Arapların, kendilerine «Nasıl sabahladın?» denildiğinde «Hamden lillâhi ve senâen aleyh» (Allah'a hamd ve O'na sena olsun) dediklerini işittik; sanki «Benim işim ve hâlim Allah'a hamd etmektir» demiş gibidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ النَّصْبَ يَدُلُّ عَلَى مُجَرَّدِ الْفِعْلِ. وَأَمَّا الرَّفْعُ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى ثَبَاتِ الطَّاعَةِ وَاسْتِقْرَارِهَا فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ أَيْ خَرَجُوا مِنْ عِنْدِكَ بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki nasb (üstün) sadece fiile delalet eder. Ref (ötre) ise itaatin sebatına ve yerleşikliğine delalet eder. { فَإِذا بَرَزُوا مِنْ عِنْدِكَ } yani senin yanından çıktıklarında { بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “içlerinden bir grup, senin söylediğinin aksini kurup tezgâhlar”. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ أَمْرٍ تَفَكَّرُوا فِيهِ كَثِيرًا وَتَأَمَّلُوا فِي مَصَالِحِهِ وَمَفَاسِدِهِ كَثِيرًا قِيلَ هَذَا أَمْرٌ مُبَيَّتٌ، قَالَ تَعَالَى: إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ

Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: İyice düşünüp taşındıkları, maslahatlarını ve mefsedetlerini etraflıca mülahaza ettikleri her işe «Bu, kurup tezgâhlanmış (mübeyyet) bir iştir» denilir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِذْ يُبَيِّتُونَ مَا لَا يَرْضى مِنَ الْقَوْلِ } “O'nun razı olmayacağı sözü kurup tezgâhlarlarken”

[النِّسَاءِ: ١٠٨] وَفِي اشْتِقَاقِهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: اشْتِقَاقُهُ مِنَ الْبَيْتُوتَةِ، لِأَنَّ أَصْلَحَ الْأَوْقَاتِ لِلْفِكْرِ أَنْ يَجْلِسَ الْإِنْسَانُ فِي بَيْتِهِ بِاللَّيْلِ، فَهُنَاكَ تَكُونُ الْخَوَاطِرُ أَخْلَى وَالشَّوَاغِلُ أَقَلَّ، فَلَمَّا كَانَ الْغَالِبُ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَقْتَ اللَّيْلِ يَكُونُ فِي الْبَيْتِ، وَالْغَالِبُ لَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَسْتَقْصِي فِي الْأَفْكَارِ فِي اللَّيْلِ، لَا جَرَمَ سُمِّيَ الْفِكْرُ الْمُسْتَقْصَى مُبَيَّتًا. الثَّانِي: اشْتِقَاقُهُ مِنْ بَيْتِ الشِّعْرِ قَالَ الْأَخْفَشُ: الْعَرَبُ إِذَا أَرَادُوا قَرْضَ الشِّعْرِ بَالَغُوا فِي التَّفَكُّرِ فِيهِ فَسَمَّوُا الْمُتَفَكَّرَ فِيهِ الْمُسْتَقْصَى مُبَيَّتًا، تَشْبِيهًا لَهُ بِبَيْتِ الشِّعْرِ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ يُسَوَّى وَيُدَبَّرُ.

[Nisâ 108]. Bu kelimenin iştikakında (türeyişinde) iki vecih vardır: Birincisi: Beytûtet (gecelemek) kökünden türemiş olmasıdır. Çünkü düşünce için en elverişli vakit, insanın geceleyin evinde oturmasıdır; zira orada zihin daha duru, meşguliyetler daha az olur. İnsanın gece vakti çoğunlukla evde bulunması ve fikirlerini etraflıca tetkik etmesinin de çoğunlukla gece olması sebebiyle, etraflıca düşünülen fikre «mübeyyet» (gece tezgâhlanmış) adı verilmiştir. İkincisi: Şiir beyti (beytü'ş-şi'r) kelimesinden türemiş olmasıdır. Ahfeş şöyle demiştir: Araplar şiir nazmetmek istediklerinde onun üzerinde etraflıca düşünürlerdi; bu yüzden üzerinde etraflıca düşünülüp tetkik edilen şeye, düzene konulup tanzim edilmesi bakımından şiir beytine benzeterek «mübeyyet» demişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى خَصَّ طَائِفَةً مِنْ جُمْلَةِ الْمُنَافِقِينَ بِالتَّبْيِيتِ، وَفِي هَذَا التَّخْصِيصِ وَجْهَانِ:

İkinci Mesele: Allah Teâlâ tebyît (gece gizlice kurup tezgâhlamak) fiilini münafıkların arasından bir gruba tahsis etmiştir. Bu tahsiste iki vecih vardır:

أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ يَبْقَى عَلَى كُفْرِهِ وَنِفَاقِهِ، فَأَمَّا مَنْ عَلِمَ أَنَّهُ يَرْجِعُ عَنْ ذَلِكَ فَإِنَّهُ لَمْ يَذْكُرْهُمْ.

Birincisi: Allah Teâlâ küfrü ve nifakı üzere kalacağını bildiği kimseleri zikretmiştir; bundan vazgeçeceğini bildiği kimseleri ise zikretmemiştir.

وَالثَّانِي: أَنَّ هَذِهِ الطَّائِفَةَ كَانُوا قَدْ أَسْهَرُوا لَيْلَهُمْ فِي التَّبْيِيتِ، وَغَيْرَهُمْ سَمِعُوا وَسَكَتُوا وَلَمْ يُبَيِّتُوا، فَلَا جَرَمَ لَمْ يُذْكَرُوا.

İkincisi: Bu grup gecelerini [gizli planlar] kurup tezgâhlamakla uykusuz geçirmişlerdi; diğerleri ise dinleyip susmuş, [plan] kurup tezgâhlamamışlardı. Bundan ötürü onlar zikredilmemiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ بَيَّتَ طائِفَةٌ بِإِدْغَامِ التَّاءِ فِي الطَّاءِ، وَالْبَاقُونَ بِالْإِظْهَارِ أَمَّا مَنْ أَدْغَمَ

Üçüncü Mesele: Ebû Amr ve Hamza, tâ harfini tı harfine idğam ederek { بَيَّتَ طائِفَةٌ } şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise izhar ile okumuşlardır. İdğam eden kimseye gelince,

فَلَهُ فِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ: جَزَمُوا لِكَثْرَةِ الْحَرَكَاتِ، فَلَمَّا سَكَنَتِ التَّاءُ أُدْغِمَتْ فِي الطَّاءِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الطَّاءَ وَالدَّالَ وَالتَّاءَ مِنْ حَيِّزٍ وَاحِدٍ، فَالتَّقَارُبُ الَّذِي بَيْنَهَا يُجْرِيهَا مَجْرَى الْأَمْثَالِ فِي الْإِدْغَامِ، وَمِمَّا يُحَسِّنُ هَذَا الْإِدْغَامَ أَنَّ الطَّاءَ تَزِيدُ عَلَى التَّاءِ بِالْإِطْبَاقِ، فَحَسُنَ إِدْغَامُ الْأَنْقَصِ صَوْتًا فِي الْأَزْيَدِ صَوْتًا. أَمَّا مَنْ لَمْ يُدْغِمْ فَعِلَّتُهُ أَنَّهُمَا حَرْفَانِ مِنْ مَخْرَجَيْنِ فِي كَلِمَتَيْنِ مُتَفَاصِلَتَيْنِ، فَوَجَبَ إِبْقَاءُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِحَالِهِ.

onun için iki vecih vardır: Birincisi: Ferrâ şöyle demiştir: Harekelerin çokluğundan dolayı cezm yaptılar; tâ harfi sakin olunca da tı harfine idğam edildi. İkincisi: Tı, dâl ve tâ harfleri aynı mahreçtendir; aralarındaki bu yakınlık idğamda onları misil (aynı) harfler mesabesine koyar. Tı harfinin ıtbak sıfatıyla tâ harfinden fazla olması da bu idğamı güzelleştiren hususlardandır; dolayısıyla sesi daha zayıf olanın sesi daha kuvvetli olana idğam edilmesi güzel olmuştur. İdğam yapmayan kimsenin gerekçesi ise, bunların birbirinden ayrı iki kelimede iki farklı mahreçten harfler olmasıdır; dolayısıyla her birinin kendi hali üzere bırakılması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ: بَيَّتَ بِالتَّذْكِيرِ وَلَمْ يَقُلْ: بَيَّتَتْ بِالتَّأْنِيثِ، لِأَنَّ تَأْنِيثَ الطَّائِفَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ، وَلِأَنَّهَا فِي مَعْنَى الْفَرِيقِ وَالْفَوْجِ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : بَيَّتَ طائِفَةٌ أَيْ زورت وزينت خلاف ما قلت وَمَا أُمِرَتْ بِهِ، أَوْ خِلَافَ مَا قَالَتْ وَمَا ضَمِنَتْ مِنَ الطَّاعَةِ، لِأَنَّهُمْ أَبْطَنُوا الرَّدَّ لَا الْقَبُولَ وَالْعِصْيَانَ لَا الطَّاعَةَ.

Dördüncü Mesele: Müennes (dişil) olarak «beyyetet» demeyip müzekker (eril) olarak { بَيَّتَ } demiştir; çünkü «tâife» kelimesinin müennesliği hakiki değildir ve zira o, «ferîk» ve «fevc» (grup, topluluk) manasındadır. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: { بَيَّتَ طائِفَةٌ } yani senin söylediğinin ve emrolundukları şeyin aksini uydurup süslediler yahut kendi söyledikleri ve taahhüt ettikleri itaatin aksini süsleyip tezgâhladılar; zira onlar kabulü değil reddi, itaati değil isyanı gizlemişlerdi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ ذَكَرَ الزَّجَّاجُ فِيهِ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ مَعْنَاهُ يُنَزِّلُ إِلَيْكَ فِي كِتَابِهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { وَاللَّهُ يَكْتُبُ مَا يُبَيِّتُونَ } “Allah da onların kurup tezgâhladıklarını yazmaktadır” buyurdu. Zeccâc bunda iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Manası, Kitabında sana indirir [demektir].

وَالثَّانِي: يَكْتُبُ ذَلِكَ فِي صَحَائِفِ أَعْمَالِهِمْ لِيُجَازُوا بِهِ.

İkincisi: Cezalandırılsınlar diye bunu amel defterlerine yazar [demektir].

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَالْمَعْنَى لَا تَهْتِكْ سِتْرَهُمْ وَلَا تَفْضَحْهُمْ وَلَا تَذْكُرْهُمْ بِأَسْمَائِهِمْ، وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّه بِسَتْرِ أَمْرِ الْمُنَافِقِينَ إِلَى أَنْ يَسْتَقِيمَ أَمْرُ الْإِسْلَامِ. ثُمَّ قَالَ: وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي شَأْنِهِمْ، فَإِنَّ اللَّه يَكْفِيكَ شَرَّهُمْ وَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا لِمَنْ تَوَكَّلَ عَلَيْهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَ الْأَمْرُ بِالْإِعْرَاضِ عَنِ/ الْمُنَافِقِينَ فِي ابْتِدَاءِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ [التوبة: ٧٣، التحريم: ٩] وَهَذَا الْكَلَامُ فِيهِ نَظَرٌ، لِأَنَّ الْأَمْرَ بِالصَّفْحِ مُطْلَقٌ فَلَا يُفِيدُ إِلَّا الْمَرَّةَ الْوَاحِدَةَ، فَوُرُودُ الْأَمْرِ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْجِهَادِ لَا يَكُونُ نَاسِخًا له.

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Artık onlardan yüz çevir” buyurdu. Manası: Onların örtüsünü açma, onları rezil etme ve isimleriyle zikretme demektir. Allah, İslam'ın durumu rayına oturuncaya kadar münafıkların durumunun gizlenmesini emretmiştir. Sonra da: { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } “Allah'a tevekkül et” buyurdu; onların hakkında [Allah'a tevekkül et], zira Allah seni onların şerrinden korur ve onlardan intikam alır. { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلاً } “Vekil olarak Allah yeter”, O'na tevekkül eden kimse için. Müfessirler şöyle demişlerdir: Münafıklardan yüz çevirme emri İslam'ın başlangıcındaydı; sonra bu, { جاهِدِ الْكُفَّارَ وَالْمُنافِقِينَ } “Kâfirlerle ve münafıklarla cihad et” [Tevbe 73, Tahrîm 9] kavliyle neshedildi. Bu sözde ise incelenmesi gereken bir yön vardır; zira affetme emri mutlaktır, dolayısıyla sadece bir defayı ifade eder. Bundan sonra cihad emrinin gelmesi onun için bir nâsih (hükmü kaldıran) olmaz.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٢]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 82]

أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً (٨٢)

{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Onlar Kur'an'ı etraflıca düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı.” (82)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنْوَاعَ مَكْرِهِمْ وَكَيْدِهِمْ، وَكَانَ كُلُّ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْتَقِدُونَ كَوْنَهُ مُحِقًّا فِي ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ صَادِقًا فِيهِ، بَلْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّهُ مُفْتَرٍ مُتَخَرِّصٌ، فَلَا جَرَمَ أَمَرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِأَنْ يَنْظُرُوا وَيَتَفَكَّرُوا فِي الدَّلَائِلَ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ. فَقَالَ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً فَاحْتَجَّ تَعَالَى بِالْقُرْآنِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ münafıklardan çeşitli hile ve tuzaklarını nakledince -ki bunların tamamı, onun risalet iddiasında haklı ve bu konuda doğru sözlü olduğuna inanmamalarından, bilakis onun bir müfteri ve uydurmacı olduğuna inanmalarından kaynaklanıyordu- Allah Teâlâ da onlara nübüvvetinin sıhhatine delalet eden delillere bakıp düşünmelerini emretti ve: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Onlar Kur'an'ı etraflıca düşünmüyorlar mı? Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” buyurdu. Böylece Allah Teâlâ onun nübüvvetinin sıhhatine Kur'an ile delil getirdi. Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّدْبِيرُ وَالتَّدَبُّرُ عِبَارَةٌ عَنِ النَّظَرِ فِي عَوَاقِبِ الْأُمُورِ وَأَدْبَارِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ: إِلَامَ تَدَبَّرُوا أَعْجَازَ أُمُورٍ قَدْ وَلَّتْ صُدُورُهَا، وَيُقَالُ فِي فَصِيحِ الْكَلَامِ: لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ، أَيْ لَوْ عَرَفْتُ فِي صَدْرِ أَمْرِي مَا عَرَفْتُ مِنْ عَاقِبَتِهِ.

Birinci Mesele: Tedbîr ve tedebbür, işlerin akıbetlerine ve arkalarına bakmaktan ibarettir. Şu söz bundandır: «Başlangıcı geçip gitmiş işlerin sonlarını nereye kadar düşüneceksiniz?». Fasih kelamda şöyle denilir: «İşimin arkasında (sonunda) anladığımı önünde (başında) anlamış olsaydım», yani işimin başında onun akıbetinden bildiklerimi bilmiş olsaydım.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى احْتَجَّ بِالْقُرْآنِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، إذ لو تُحْمَلِ الْآيَةُ عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ لَهَا تَعَلُّقٌ بِمَا قَبْلَهَا الْبَتَّةَ، وَالْعُلَمَاءُ قَالُوا: دَلَالَةُ الْقُرْآنِ عَلَى صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ من ثلاثة أوجه: أحدها: فَصَاحَتُهُ. وَثَانِيهَا: اشْتِمَالُهُ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنِ الْغُيُوبِ. وَالثَّالِثُ: سَلَامَتُهُ عَنِ الِاخْتِلَافِ، وَهَذَا هُوَ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ الْقَائِلُونَ بِهَذَا الْقَوْلِ ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ سَلَامَتِهِ عَنِ الِاخْتِلَافِ ثَلَاثَةَ أَوْجُهٍ:

İkinci Mesele: Bil ki âyetin zahiri, Allah Teâlâ'nın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in nübüvvetinin sıhhatine Kur'an ile delil getirdiğine delalet eder. Zira âyet buna hamledilmeseydi, kendisinden öncekiyle hiçbir irtibatı kalmazdı. Âlimler şöyle demişlerdir: Kur'an'ın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in doğruluğuna delaleti üç vecihtendir: Birincisi: Fasahati. İkincisi: Gayb haberlerini içermesi. Üçüncüsü: Çelişkiden uzak ve selim olmasıdır. İşte bu âyette zikredilen de budur. Sonra bu görüşü savunanlar, onun çelişkiden selim olmasının tefsirinde üç vecih zikretmişlerdir:

الْأَوَّلُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: مَعْنَاهُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَتَوَاطَئُونَ فِي السِّرِّ عَلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْمَكْرِ وَالْكَيْدِ، واللَّه تَعَالَى كَانَ يُطْلِعُ الرَّسُولَ ﵊ عَلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ حَالًا فَحَالًا وَيُخْبِرُهُ عَنْهَا عَلَى سَبِيلِ التَّفْصِيلِ، وَمَا كَانُوا يَجِدُونَ فِي كُلِّ ذَلِكَ إِلَّا الصِّدْقَ، فَقِيلَ لَهُمْ: إِنَّ ذَلِكَ لَوْ لَمْ يَحْصُلْ بِإِخْبَارِ اللَّه تَعَالَى وَإِلَّا لَمَا اطَّرَدَ الصِّدْقُ فِيهِ، وَلَظَهَرَ فِي قَوْلِ مُحَمَّدٍ أَنْوَاعُ الِاخْتِلَافِ وَالتَّفَاوُتِ، فَلَمَّا لَمْ يَظْهَرْ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ ذَلِكَ

Birincisi: Ebû Bekir el-Asam şöyle demiştir: Bunun manası şudur: Bu münafıklar gizlice birçok hile ve tuzak türü üzerinde uzlaşıp anlaşıyorlardı. Allah Teâlâ ise Resûl [aleyhisselâm]'ı bu durumlardan anbean haberdar ediyor ve bunları ona ayrıntılı olarak bildiriyordu; onlar da bütün bunlarda sadece doğruluğu görüyorlardı. Bunun üzerine onlara şöyle denildi: Şayet bu, Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle gerçekleşmiş olmasaydı bundaki doğruluk kesintisiz devam etmezdi ve Muhammed'in sözünde türlü çelişkiler ve tutarsızlıklar ortaya çıkardı. Böyle bir şey ortaya çıkmadığına göre bildik ki bu,

لَيْسَ إِلَّا بِإِعْلَامِ اللَّه تَعَالَى، وَالثَّانِي: وَهُوَ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ أَكْثَرُ/ الْمُتَكَلِّمِينَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ أَنَّ الْقُرْآنَ كِتَابٌ كَبِيرٌ، وَهُوَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَنْوَاعٍ كَثِيرَةٍ مِنَ الْعُلُومِ، فَلَوْ كَانَ ذَلِكَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّه لَوَقَعَ فِيهِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْكَلِمَاتِ الْمُتَنَاقِضَةِ، لِأَنَّ الْكِتَابَ الْكَبِيرَ الطَّوِيلَ لَا يَنْفَكُّ عَنْ ذَلِكَ، وَلَمَّا لَمْ يُوجَدْ فِيهِ ذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّه.

ancak Allah Teâlâ'nın bildirmesiyle olmuştur. İkincisi -ki kelamcıların çoğunun benimsediği görüş budur-: Bundan muradın şudur: Kur'an büyük bir kitaptır ve pek çok ilim türünü içermektedir. Şayet bu, Allah'tan başkasının katından olsaydı, içinde birbiriyle çelişen çeşitli sözler vuku bulurdu; zira büyük ve hacimli bir kitap bundan ari olamaz. Onda böyle bir şey bulunmadığına göre bildik ki o, Allah'tan başkasının katından değildir.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ قوله: وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَةِ: ٢٣] كَالْمُنَاقِضِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Şayet: «O'nun: { وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “O gün birtakım yüzler ışıl ışıldır; Rablerine bakarlar” [Kıyâme 23] kavli, Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla çelişir gibi değil midir:

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ [الْأَنْعَامِ: ١٠٣] وَآيَاتُ الْجَبْرِ كَالْمُنَاقِضَةِ لِآيَاتِ الْقَدَرِ، وَقَوْلُهُ: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الحجر: ٩٢] كالمناقض لقوله: فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ [الرَّحْمَنِ: ٣٩] .

{ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصارُ } “Gözler O'nu idrak edemez” [En'âm 103]? Cebr âyetleri kader âyetleriyle çelişir gibi değil midir? O'nun: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsini mutlaka sorguya çekeceğiz” [Hicr 92] kavli, { فَيَوْمَئِذٍ لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ إِنْسٌ وَلا جَانٌّ } “İşte o gün ne insana ne de cine günahı sorulmaz” [Rahmân 39] kavliyle çelişir gibi değil midir?» denilirse,

قُلْنَا: قَدْ شَرَحْنَا فِي هَذَا التَّفْسِيرِ أَنَّهُ لَا مُنَافَاةَ وَلَا مُنَاقَضَةَ بَيْنَ شَيْءٍ مِنْهَا الْبَتَّةَ.

deriz ki: Bu tefsirde bunlardan hiçbirinin arasında asla bir tezat ve çelişkinin bulunmadığını açıklamış bulunmaktayız.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: فِي تَفْسِيرِ قَوْلِنَا: الْقُرْآنُ سَلِيمٌ عَنِ الِاخْتِلَافِ مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ الِاخْتِلَافُ فِي رُتْبَةِ الْفَصَاحَةِ، حَتَّى لَا يَكُونَ فِي جُمْلَتِهِ مَا يُعَدُّ فِي الْكَلَامِ الرَّكِيكِ، بَلْ بَقِيَتِ الْفَصَاحَةُ فِيهِ مِنْ أَوَّلِهِ إِلَى آخِرِهِ عَلَى نَهْجٍ وَاحِدٍ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْإِنْسَانَ وَإِنْ كَانَ فِي غَايَةِ الْبَلَاغَةِ وَنِهَايَةِ الْفَصَاحَةِ، فَإِذَا كَتَبَ كِتَابًا طَوِيلًا مُشْتَمِلًا عَلَى الْمَعَانِي الْكَبِيرَةِ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَظْهَرَ التَّفَاوُتُ فِي كَلَامِهِ بِحَيْثُ يَكُونُ بَعْضُهُ قَوِيًّا مَتِينًا وَبَعْضُهُ سَخِيفًا نَازِلًا، وَلَمَّا لَمْ يَكُنِ الْقُرْآنُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّهُ المعجز مِنْ عِنْدِ اللَّه تَعَالَى، وَضَرَبَ الْقَاضِي لِهَذَا مَثَلًا فَقَالَ: إِنَّ الْوَاحِدَ مِنَّا لَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَكْتُبَ الطَّوَامِيرَ الطَّوِيلَةَ بِحَيْثُ لَا يَقَعُ في شيء من تلك الحروف خل وَنُقْصَانٌ، حَتَّى لَوْ رَأَيْنَا الطَّوَامِيرَ الطَّوِيلَةَ مَصُونَةً عَنْ مِثْلِ هَذَا الْخَلَلِ وَالنُّقْصَانِ لَكَانَ ذَلِكَ معدودا في الاعجاز فكذا هاهنا.

«Kur'an çelişkiden uzaktır» sözümüzün tefsirindeki üçüncü vecih, Ebû Müslim el-İsfahânî'nin zikrettiği görüştür. O da şudur: Bundan murat fasahat derecesindeki farklılıktır; öyle ki tamamı içinde kusurlu ve zayıf kelamdan sayılacak hiçbir şey bulunmaz, bilakis onda fasahat başından sonuna kadar tek bir minval üzere kalır. Malumdur ki bir insan nihai derecede beliğ ve son derece fasih olsa bile, yüce manaları içeren uzun bir kitap yazdığında kelamında mutlaka bir farklılık ortaya çıkar; öyle ki bir kısmı kuvvetli ve metin olurken bir kısmı da zayıf ve düşük kalır. Kur'an böyle olmayınca bildik ki o, Allah Teâlâ katından gelen bir mucizedir. Kadı buna bir misal vererek şöyle demiştir: Bizden biri, o harflerden hiçbirinde bir kusur ve eksiklik vuku bulmayacak şekilde uzun tomarlar yazamaz; hatta uzun tomarları böyle bir kusur ve eksiklikten korunmuş görseydik, bu bir mucize sayılırdı. İşte burada da durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مَعْلُومُ الْمَعْنَى خِلَافَ مَا يَقُولُهُ مَنْ يَذْهَبُ إِلَى أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مَعْنَاهُ إِلَّا النَّبِيُّ وَالْإِمَامُ الْمَعْصُومُ، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا تَهَيَّأَ لِلْمُنَافِقِينَ مَعْرِفَةُ ذَلِكَ بِالتَّدَبُّرِ، وَلَمَا جَازَ أَنْ يَأْمُرَهُمُ اللَّه تَعَالَى بِهِ وَأَنْ يَجْعَلَ الْقُرْآنَ حُجَّةً فِي صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، وَلَا أَنْ يَجْعَلَ عَجْزَهُمْ عَنْ مِثْلِهِ حُجَّةً عَلَيْهِمْ، كَمَا لَا يَجُوزُ أَنْ يَحْتَجَّ عَلَى كُفَّارِ الزَّنْجِ بِمِثْلِ ذَلِكَ.

Üçüncü Mesele: Âyet, «Kur'an'ın manasını ancak Peygamber ve masum İmam bilir» görüşüne giden kimsenin hilafına, Kur'an'ın manasının bilinebilir olduğuna delalet etmiştir. Zira durum öyle olsaydı, münafıkların bunu tedebbür yoluyla bilmesi mümkün olmazdı; Allah Teâlâ'nın bunu onlara emretmesi, Kur'an'ı nübüvvetin sıhhatine delil kılması ve bir benzerini getirmekten aciz kalmalarını onların aleyhine hüccet yapması caiz olmazdı; nitekim Zenci kâfirlere böyle bir delil getirilmesi caiz değildir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِفَسَادِ التَّقْلِيدِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُنَافِقِينَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِهَذَا الدَّلِيلِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، وَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ فِي صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ، فَبِأَنْ يُحْتَاجَ فِي مَعْرِفَةِ ذَاتِ اللَّه وَصِفَاتِهِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ كَانَ أَوْلَى.

Dördüncü Mesele: Âyet akıl yürütmenin (nazar) ve delil getirmenin (istidlal) vücubuna, taklidin ise fasit olduğuna delalet etmiştir. Zira Allah Teâlâ münafıklara, onun nübüvvetinin sıhhati hakkında bu delil ile istidlalde bulunmalarını emretmiştir. Nübüvvetinin sıhhati hususunda istidlal şart olduğuna göre, Allah'ın zatı ve sıfatlarını bilme hususunda istidlale ihtiyaç duyulması evleviyetle geçerlidir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ أَفْعَالَ الْعِبَادِ غَيْرُ مَخْلُوقَةٍ للَّه تَعَالَى لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً يَقْتَضِي أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الِاخْتِلَافِ، وَالِاخْتِلَافُ وَالتَّفَاوُتُ شَيْءٌ وَاحِدٌ، فَإِذَا كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الِاخْتِلَافِ وَالتَّفَاوُتِ، وَفِعْلُ اللَّه لَا يُوجَدُ فِيهِ التَّفَاوُتُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ [الْمُلْكِ: ٣] فَهَذَا/ يَقْتَضِي أَنَّ فِعْلَ الْعَبْدِ لَا يَكُونُ فِعْلًا للَّه.

Beşinci Mesele: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Âyet, kulların fiillerinin Allah Teâlâ tarafından yaratılmış olmadığına delalet etmiştir. Zira Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ كانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً كَثِيراً } “Eğer o, Allah'tan başkası katından olsaydı, elbette içinde birçok çelişki bulurlardı” kavli, kulun fiilinin ihtilaftan (tutarsızlıktan) ari olamayacağını iktiza eder. İhtilaf ile tefâvüt (tutarsızlık/düzensizlik) ise aynı şeydir. Kulun fiili ihtilaf ve tefâvütten ari olamayıp Allah Teâlâ'nın: { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin” [Mülk 3] kavli gereğince Allah'ın fiilinde tefâvüt bulunmadığına göre; bu durum, kulun fiilinin Allah'ın fiili olmamasını iktiza eder.

وَالْجَوَابُ أَنَّ قَوْلَهُ: مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ مَعْنَاهُ نَفِيُ التَّفَاوُتِ فِي أَنَّهُ يَقَعُ عَلَى وَفْقِ مَشِيئَتِهِ بِخِلَافِ غَيْرِهِ، فَإِنَّ فِعْلَ غَيْرِهِ لَا يَقَعُ عَلَى وَفْقِ مَشِيئَتِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ.

Cevap şudur: O'nun: { مَا تَرى فِي خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ } “Rahmân'ın yaratışında hiçbir düzensizlik göremezsin” kavlinin manası, başkasının aksine, O'nun fiilinin kendi meşietine (dilemesine) uygun olarak vuku bulması bakımından tefâvütün nefyedilmesidir; zira başkasının fiili mutlak surette kendi meşietine uygun olarak vuku bulmaz.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 83]

وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً (٨٣)

{ وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayıverirler. Hâlbuki onu Peygamber'e ve içlerinden emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirdi. Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız.” (83)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْمُنَافِقِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْأَعْمَالِ الْفَاسِدَةِ، وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا جَاءَهُمُ الْخَبَرُ بِأَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ الْأَمْرُ مِنْ بَابِ الْأَمْنِ أَوْ مِنْ بَابِ الْخَوْفِ أَذَاعُوهُ وَأَفْشُوهُ، وَكَانَ ذَلِكَ سَبَبَ الضَّرَرِ مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki Allah Teâlâ bu âyette münafıklardan bozuk amellerinin bir başka türünü nakletmiştir. O da şudur: Onlara işlerden bir işe dair haber geldiğinde, o iş ister emniyet kabilinden olsun ister korku kabilinden olsun, onu hemen yayar ve ifşa ederlerdi. Bu ise birkaç vecihten zarara sebep olmaktaydı:

الْأَوَّلُ: أَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الْإِرْجَافَاتِ لَا تَنْفَكُّ عَنِ الْكَذِبِ الْكَثِيرِ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ إِنْ كَانَ ذَلِكَ الْخَبَرُ فِي جَانِبِ الْأَمْنِ زَادُوا فِيهِ زِيَادَاتٍ كَثِيرَةً، فَإِذَا لَمْ تُوجَدْ تِلْكَ الزِّيَادَاتُ أَوْرَثَ ذَلِكَ شُبْهَةً لِلضُّعَفَاءِ فِي صِدْقِ الرَّسُولِ ﵇، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يَرْوُونَ تِلْكَ الْإِرْجَافَاتِ عَنِ الرَّسُولِ، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ فِي جَانِبِ الْخَوْفِ تُشُوِّشَ الْأَمْرُ بِسَبَبِهِ عَلَى ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ، وَوَقَعُوا عِنْدَهُ فِي الْحَيْرَةِ وَالِاضْطِرَابِ، فَكَانَتْ تِلْكَ الْإِرْجَافَاتُ سَبَبًا لِلْفِتْنَةِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ.

Birincisi: Bu tür asılsız haber yaymalar (irfâcât) pek çok yalandan uzak kalmaz. İkincisi: Eğer bu haber güvenlik lehine ise içine pek çok ilaveler katarlardı; bu ilaveler gerçekleşmeyince de bu durum, [imanı] zayıf kimselerde Resûl'ün (aleyhisselâm) doğruluğu hakkında bir şüphe doğururdu. Çünkü münafıklar bu asılsız haberleri Resûl'den rivayet ediyorlardı. Şayet korku yönünde ise bu sebeple zayıf Müslümanların kafası karışır, bu durumda onlar şaşkınlık ve telaşa düşerlerdi. Dolayısıyla bu asılsız haberler bu açıdan da fitne sebebi olmaktaydı.

الْوَجْهُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَنَّ الْإِرْجَافَ سَبَبٌ لِتَوْفِيرِ الدَّوَاعِي عَلَى الْبَحْثِ الشَّدِيدِ وَالِاسْتِقْصَاءِ التَّامِّ، وَذَلِكَ سَبَبٌ لِظُهُورِ الْأَسْرَارِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَا يُوَافِقُ مَصْلَحَةَ الْمَدِينَةِ. الرَّابِعُ: أَنَّ الْعَدَاوَةَ الشَّدِيدَةَ كَانَتْ قَائِمَةً بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَبَيْنَ الْكُفَّارِ، وَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي إِعْدَادِ آلَاتِ الْحَرْبِ وَفِي انْتِهَازِ الْفُرْصَةِ فِيهِ، فَكُلُّ مَا كَانَ أَمْنًا لِأَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ كَانَ خَوْفًا لِلْفَرِيقِ الثَّانِي، فَإِنْ وَقَعَ خَبَرُ الْأَمْنِ لِلْمُسْلِمِينَ وَحُصُولُ الْعَسْكَرِ وَآلَاتِ الْحَرْبِ لَهُمْ أَرْجَفَ الْمُنَافِقُونَ بِذَلِكَ فَوَصَلَ الْخَبَرُ فِي أَسْرَعِ مُدَّةٍ إِلَى الْكُفَّارِ، فَأَخَذُوا فِي التَّحَصُّنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، وَفِي الِاحْتِرَازِ عَنِ اسْتِيلَائِهِمْ عَلَيْهِمْ، / وَإِنْ وَقَعَ خَبَرُ الْخَوْفِ لِلْمُسْلِمِينَ بَالَغُوا فِي ذَلِكَ، وَزَادُوا فِيهِ وَأَلْقَوُا الرُّعْبَ فِي قُلُوبِ الضَّعَفَةِ وَالْمَسَاكِينِ، فَظَهَرَ مِنْ هَذَا أَنَّ ذَلِكَ الْإِرْجَافَ كَانَ مَنْشَأً لِلْفِتَنِ وَالْآفَاتِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، وَلَمَّا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ ذَمَّ اللَّه تِلْكَ الْإِذَاعَةَ وَذَلِكَ التَّشْهِيرَ، وَمَنَعَهُمْ مِنْهُ.

Üçüncü vecih: Asılsız haber yaymak, derinlemesine araştırmaya ve tam bir tahkike yönelik sebepleri artırır; bu da sırların açığa çıkmasına yol açar ki bu, şehrin (toplumun) maslahatına uygun düşmeyen bir durumdur. Dördüncüsü: Müslümanlar ile kâfirler arasında şiddetli bir düşmanlık mevcuttu; iki gruptan her biri savaş aletlerini hazırlamakta ve bu hususta fırsat kollamaktaydı. Dolayısıyla iki gruptan biri için güvenlik olan her şey, diğer grup için korkuydu. Şayet Müslümanlar için güvenlik, asker ve savaş aletlerinin temini haberi vâki olursa, münafıklar bunu hemen asılsız şekilde yayar, haber en kısa sürede kâfirlere ulaşır, onlar da Müslümanlara karşı tahkimata girişir ve onların kendilerine üstünlük sağlamasından sakınırlardı. Müslümanlar için korku haberi vâki olduğunda ise bunu abartır, üzerine ekler ve zayıf ile miskin kimselerin kalplerine korku salarlardı. Buradan açıkça anlaşılmıştır ki bu asılsız haber yayma işi, her bakımdan fitne ve felaketlerin kaynağı idi. Durum böyle olunca, Allah bu yaymayı ve bu teşhiri yermiş ve onları bundan menetmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: أَذَاعَهُ وَأَذَاعَ بِهِ لُغَتَانِ.

Bil ki ezâahu (أَذَاعَهُ) ve ezâa bihî (أَذَاعَ بِهِ) iki farklı lügat [kullanımı]dır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “Hâlbuki onu Peygamber'e ve içlerinden emir sahiplerine götürselerdi, elbette onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirdi.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي أُولِي الْأَمْرِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: إِلَى ذَوِي الْعِلْمِ وَالرَّأْيِ مِنْهُمْ. وَالثَّانِي: إِلَى أُمَرَاءِ السَّرَايَا، وَهَؤُلَاءِ رَجَّحُوا هَذَا الْقَوْلَ عَلَى الْأَوَّلِ، قَالُوا لِأَنَّ أُولِي الْأَمْرِ الَّذِينَ لَهُمْ أَمْرٌ عَلَى الناس، وأهل العلم ليسوا كذلك، إنما الْأُمَرَاءُ هُمُ الْمَوْصُوفُونَ بِأَنَّ لَهُمْ أَمْرًا عَلَى النَّاسِ.

Birinci Mesele: "Emir sahipleri" (ülü'l-emr) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İçlerinden ilim ve rey (isabetli görüş) sahiplerine [götürselerdi]. İkincisi: Seriyye komutanlarına [götürselerdi]. Bu görüşü savunanlar, onu birinci görüşe tercih etmişler ve şöyle demişlerdir: Çünkü emir sahipleri, insanlar üzerinde yetki ve tasarruf (emir) sahibi olanlardır; ilim ehli ise böyle değildir. İnsanlar üzerinde buyurma yetkisine sahip olmakla nitelenenler ancak komutanlardır.

وَأُجِيبَ عَنْهُ: بِأَنَّ الْعُلَمَاءَ إِذَا كَانُوا عَالِمِينَ بِأَوَامِرِ اللَّه وَنَوَاهِيهِ، وَكَانَ يَجِبُ عَلَى غَيْرِهِمْ قَبُولُ قَوْلِهِمْ لَمْ يَبْعُدْ أَنْ يُسَمَّوْا أُولِي الْأَمْرِ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ [التَّوْبَةِ: ١٢٢] فَأَوْجَبَ الْحَذَرَ بِإِنْذَارِهِمْ وَأَلْزَمَ الْمُنْذَرِينَ قَبُولَ قَوْلِهِمْ، فَجَازَ لِهَذَا الْمَعْنَى إِطْلَاقُ اسْمِ أُولِي الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ.

Buna şöyle cevap verilmiştir: Âlimler, Allah'ın emir ve yasaklarını bildikleri ve başkalarının da onların sözünü kabul etmesi vacip olduğu takdirde, bu açıdan "emir sahipleri" olarak isimlendirilmeleri uzak bir ihtimal değildir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ } “Dinde derinleşsinler ve [kavimleri] kendilerine döndüklerinde onları uyarsınlar; umulur ki sakınırlar” [Tevbe 122] kavli de buna delalet etmektedir. Zira Allah onların uyarmasıyla sakınmayı vacip kılmış ve uyarılanlara onların sözünü kabul etmeyi zorunlu tutmuştur. Bu manadan ötürü onlar hakkında "emir sahipleri" isminin kullanılması caiz olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الِاسْتِنْبَاطُ فِي اللُّغَةِ الِاسْتِخْرَاجُ يُقَالُ: اسْتَنْبَطَ الْفَقِيهُ إِذَا اسْتَخْرَجَ الْفِقْهَ الْبَاطِنَ بِاجْتِهَادِهِ وَفَهْمِهِ، وَأَصْلُهُ مِنَ النَّبْطِ وَهُوَ الْمَاءُ الَّذِي يَخْرُجُ مِنَ الْبِئْرِ أَوَّلَ مَا تُحْفَرُ، والنبط إنما سموا نبطا لا لِاسْتِنْبَاطِهِمُ الْمَاءَ مِنَ الْأَرْضِ.

İkinci Mesele: İstinbât (الِاسْتِنْبَاط), lügatte çıkarmak (istihrac) demektir. Fakih, içtihadı ve anlayışıyla kapalı (bâtın) fıkhî hükmü çıkardığı zaman "istinbât etti" denir. Kelimenin aslı nebat (النَّبْط)'tan gelir; bu da bir kuyu ilk kazıldığında çıkan sudur. Nabat kavmi de yeryüzünden suyu çıkarmaları (istinbât etmeleri) sebebiyle böyle isimlendirilmişlerdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ هُمْ أُولَئِكَ الْمُنَافِقُونَ الْمُذِيعُونَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ الْمُذِيعِينَ رَدُّوا أمر الْأَمْنَ وَالْخَوْفَ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ، وَطَلَبُوا مَعْرِفَةَ الْحَالِ فِيهِ مِنْ جِهَتِهِمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ، وَهُمْ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقُونَ الْمُذِيعُونَ مِنْهُمْ، أَيْ مِنْ جَانِبِ الرَّسُولِ وَمِنْ جَانِبِ أُولِي الْأَمْرِ.

Üçüncü Mesele: Âyetteki: { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler” kavli hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bunlar [haberi] yayan o münafıkların ta kendileridir. Takdiri şöyledir: Eğer bu yayan münafıklar, güvenlik ve korku işini Resûl'e ve emir sahiplerine götürüp bu konudaki durumu onların tarafından öğrenmek isteselerdi, onlardan hüküm çıkarabilenler —ki onlar da bu yayan münafıklardır— onu onlardan, yani Resûl tarafından ve emir sahipleri tarafından bilirlerdi.

الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ طَائِفَةٌ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ، وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ لَكَانَ عِلْمُهُ حَاصِلًا عِنْدَ مَنْ يَسْتَنْبِطُ هَذِهِ الْوَقَائِعَ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أُولِي الْأَمْرِ فَرِيقَانِ، بَعْضُهُمْ مَنْ يَكُونُ مُسْتَنْبِطًا، وَبَعْضُهُمْ مَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، فَقَوْلُهُ: مِنْهُمْ يَعْنِي لِعِلْمِهِ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَ الْمَخْفِيَّاتِ مِنْ طَوَائِفِ أُولِي الْأَمْرِ.

İkinci Görüş: Onlar emir sahiplerinden bir gruptur. Takdiri şöyledir: Eğer münafıklar onu Resûl'e ve emir sahiplerine götürselerdi, onun bilgisi emir sahiplerinden bu olaylardan hüküm çıkaranların nezdinde hasıl olurdu. Bu böyledir, çünkü emir sahipleri iki gruptur: Bir kısmı hüküm çıkaran (müstenbit) kimselerdir, bir kısmı ise böyle değildir. Dolayısıyla: { مِنْهُمْ } “onlardan” kavli, yani gizli durumları ortaya çıkaranlar bunu emir sahipleri zümrelerinden bilirdi [demektir].

فَإِنْ قِيلَ: إِذَا كَانَ الَّذِينَ أَمَرَهُمُ اللَّه بَرَدِّ هَذِهِ الْأَخْبَارِ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ، فَكَيْفَ جَعَلَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ.

Eğer: “Bu haberleri Resûl'e ve emir sahiplerine götürmeleri Allah tarafından emredilen kimseler münafıklar olduğuna göre, Allah Teâlâ: { وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ } “içlerinden emir sahiplerine” kavlinde emir sahiplerini nasıl onlardan saymıştır?” denilirse,

قُلْنَا: إِنَّمَا جَعَلَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ عَلَى حَسَبِ الظَّاهِرِ، لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ يُظْهِرُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ [النساء: ٧٢] وَقَوْلُهُ: مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ [النِّسَاءِ: ٦٦] واللَّه أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Emir sahiplerini zâhire göre onlardan kılmıştır; çünkü münafıklar kendilerinin iman ettiklerini izhar etmektedirler. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } “İçinizden öyleleri vardır ki elbette ağırdan alır” [Nisâ 72] kavli ile: { مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “bunu onlardan pek azı müstesna yapmazlardı” [Nisâ 66] kavlidir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ فِي الشَّرْعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ: الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ صِفَةٌ لِأُولِي الْأَمْرِ، وَقَدْ أَوْجَبَ اللَّه تَعَالَى عَلَى الَّذِينَ يَجِيئُهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَنْ يرجعوا في معرفته إليهم، ولا يخلو إِمَّا أَنْ يَرْجِعُوا إِلَيْهِمْ فِي مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْوَقَائِعِ مَعَ حُصُولِ النَّصِّ فِيهَا، أَوْ لَا مَعَ حُصُولِ النَّصِّ فِيهَا، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ لَا يَبْقَى الِاسْتِنْبَاطُ لِأَنَّ مَنْ رَوَى النَّصَّ فِي وَاقِعَةٍ لَا يُقَالُ: أَنَّهُ اسْتَنْبَطَ الْحُكْمَ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّه أَمَرَ الْمُكَلَّفَ بِرَدِّ الْوَاقِعَةِ إِلَى مَنْ يَسْتَنْبِطُ الْحُكْمَ فِيهَا، وَلَوْلَا أَنَّ الِاسْتِنْبَاطَ حُجَّةٌ لَمَا أَمَرَ الْمُكَلَّفَ بِذَلِكَ، فَثَبَتَ أَنَّ الِاسْتِنْبَاطَ حُجَّةٌ، وَالْقِيَاسُ إِمَّا اسْتِنْبَاطٌ أَوْ دَاخِلٌ فِيهِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حُجَّةً. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أُمُورٍ: أَحَدُهَا: أَنَّ فِي أَحْكَامِ الْحَوَادِثِ مَا لَا يُعْرَفُ بِالنَّصِّ بَلْ بِالِاسْتِنْبَاطِ.

Dördüncü Mesele: Bu âyet kıyasın şer‘de bir hüccet olduğuna delalet etmiştir. Zira: { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler” kavli emir sahiplerinin bir sıfatıdır. Allah Teâlâ kendilerine güvenlik veya korkuya dair bir iş gelenlerin, onu bilme hususunda onlara başvurmalarını vacip kılmıştır. Onların bu olayları bilmek için bu zatlara başvurmaları ya haklarında nass bulunduğu hâlde olur ya da haklarında nass bulunmadığı hâlde olur. Birincisi bâtıldır; zira bu takdirde istinbât ortadan kalkar; çünkü bir olay hakkındaki nassı rivayet eden kimse için "hükmü istinbât etti (çıkardı)" denilmez. Böylece sabit oldu ki Allah, mükellefe olayı o hususta hüküm çıkaran kimseye götürmesini emretmiştir. İstinbât bir delil olmasaydı Allah mükellefe bunu emretmezdi. Böylece istinbâtın hüccet olduğu sabit olmuştur. Kıyas ise ya bizzat istinbattır veya onun kapsamına dahildir; öyleyse onun da hüccet olması vaciptir. Bu durum sabit olunca deriz ki: Âyet şu hususlara delalet etmektedir: Birincisi: Yeni ortaya çıkan meselelerin (havâdis) hükümlerinde nass ile değil, istinbât ile bilinen şeyler vardır.

وَثَانِيهَا: أَنَّ الِاسْتِنْبَاطَ حُجَّةٌ. وَثَالِثُهَا: أَنَّ الْعَامِّيَّ يَجِبُ عَلَيْهِ تَقْلِيدُ الْعُلَمَاءِ فِي أَحْكَامِ الْحَوَادِثِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ مُكَلَّفًا بِاسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالرَّدِّ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ.

İkincisi: İstinbât bir hüccettir. Üçüncüsü: Avam tabakasının yeni ortaya çıkan olayların hükümlerinde âlimleri taklit etmesi vaciptir. Dördüncüsü: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) hükümleri istinbât etmekle mükellefti; çünkü Allah Teâlâ [olayı] Resûl'e ve emir sahiplerine götürmeyi emretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ وَلَمْ يُخَصِّصْ أُولِي الْأَمْرِ بِذَلِكَ دُونَ الرَّسُولِ وَذَلِكَ يُوجِبُ أَنَّ الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ كُلُّهُمْ مُكَلَّفُونَ بِالِاسْتِنْبَاطِ.

Sonra Allah Teâlâ: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirdi” buyurmuş ve bunu Resûl hariç sadece emir sahiplerine tahsis etmemiştir. Bu da hem Resûl'ün hem de emir sahiplerinin hepsinin istinbât ile mükellef olduğunu iktiza eder.

فَإِنْ قِيلَ: لَا نُسَلِّمُ أَنَّ الْمُرَادَ بقوله: الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ هم أولوا الْأَمْرِ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُمُ الْمُنَافِقُونَ الْمُذِيعُونَ عَلَى مَا رَوَيْتُمْ هَذَا الْقَوْلَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْمُرَادَ بِالَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ أُولُو الْأَمْرِ لَكِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي شَأْنِ الْوَقَائِعِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِالْحُرُوبِ وَالْجِهَادِ، فَهَبْ أَنَّ الرُّجُوعَ إِلَى الِاسْتِنْبَاطِ جَائِزٌ فِيهَا، فَلِمَ قُلْتُمْ إِنَّهُ يَلْزَمُ جَوَازُهُ فِي الْوَقَائِعِ الشَّرْعِيَّةِ؟ فَإِنْ قِيسَ أَحَدُ الْبَابَيْنِ عَلَى الْآخَرِ كَانَ ذَلِكَ إِثْبَاتًا لِلْقِيَاسِ الشَّرْعِيِّ بِالْقِيَاسِ الشَّرْعِيِّ وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ، سَلَّمْنَا أَنَّ الِاسْتِنْبَاطَ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ دَاخِلٌ تَحْتَ الْآيَةِ فَلِمَ قُلْتُمْ: إِنَّهُ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْقِيَاسُ حُجَّةً؟ بَيَانُهُ أَنَّهُ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الِاسْتِنْبَاطِ اسْتِخْرَاجَ الْأَحْكَامِ مِنَ النُّصُوصِ الْخَفِيَّةِ أَوْ مِنْ تَرْكِيبَاتِ النُّصُوصِ، أَوِ الْمُرَادُ مِنِ اسْتِخْرَاجِ الْأَحْكَامِ مِنَ الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ، أَوْ مِمَّا ثَبَتَ بِحُكْمِ الْعَقْلِ كَمَا يقول

Eğer şöyle denilirse: { الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler” sözüyle kastedilenlerin emir sahipleri olduğunu kabul etmiyoruz; aksine âyetin tefsirinde naklettiğiniz şu görüş uyarınca kastedilenler haberi yayan münafıklardır. Onlardan hüküm çıkaranlarla kastedilenlerin emir sahipleri olduğunu kabul etsek bile, bu âyet savaşlar ve cihat ile ilgili olaylar hakkında inmiştir; bu hususlarda istinbâta başvurmanın caiz olduğunu varsayalım, peki şer‘î olaylarda da bunun caiz olmasının gerekeceğini nereden söylediniz? Şayet bu iki konudan biri diğerine kıyas edilirse bu, şer‘î kıyası şer‘î kıyasla ispat etmek olur ki bu caiz değildir. Şer‘î hükümlerde istinbâtın bu âyetin kapsamına girdiğini kabul etsek bile, kıyasın hüccet olmasının gerekeceğini nereden söylediniz? Bunun açıklaması şudur: İstinbâttan maksadın kapalı nasslardan veya nassların terkiplerinden hüküm çıkarmak olması mümkündür; ya da maksat beraet-i asliyyeden (aslî hükümsüzlük) yahut çoğunluğun söylediği gibi akıl yoluyla sabit olan şeylerden hüküm çıkarmaktır;

الْأَكْثَرُونَ: إِنَّ الْأَصْلَ فِي الْمَنَافِعِ الْإِبَاحَةُ، وَفِي الْمَضَارِّ الْحُرْمَةُ، سَلَّمْنَا أَنَّ الْقِيَاسَ مِنَ الشَّرْعِيِّ دَاخِلٌ فِي الْآيَةِ، لَكِنْ بِشَرْطِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْقِيَاسُ مُفِيدًا لِلْعِلْمِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ فَأَخْبَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ يَحْصُلُ الْعِلْمُ/ مِنْ هَذَا الِاسْتِنْبَاطِ، وَلَا نِزَاعَ فِي مِثْلِ هَذَا الْقِيَاسِ، إِنَّمَا النِّزَاعُ فِي أَنَّ الْقِيَاسَ الَّذِي يُفِيدُ الظَّنَّ هَلْ هُوَ حُجَّةٌ فِي الشَّرْعِ أَمْ لا؟ والجواب:

zira onlara göre yararlı şeylerde asıl olan mubahlık, zararlı şeylerde ise haramlıktır. Şer‘î kıyasın âyete dahil olduğunu kabul etsek bile, bu ancak söz konusu kıyasın ilim (kesin bilgi) ifade etmesi şartıyla olur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirdi” kavli buna delildir. Allah Teâlâ bu âyette bu istinbattan ilmin hasıl olduğunu bildirmiştir. Böyle bir kıyasta ise ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak zann ifade eden kıyasın şer‘de bir hüccet olup olmadığı hususundadır. Cevap:

أما في السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: فَمَدْفُوعٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بالذين يستنبطونه المنافقين لكان الأولى أَنْ يُقَالَ: وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمُوهُ، لِأَنَّ عَطْفَ الْمُظْهَرِ عَلَى الْمُضْمَرِ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَلَوْ رَدُّوهُ قَبِيحٌ مُسْتَكْرَهٌ.

Birinci soruya gelince: Bu soru geçersizdir; çünkü hüküm çıkaranlarla münafıklar kastedilmiş olsaydı, { وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمُوهُ } “Onu Resûl'e ve içlerinden emir sahiplerine götürselerdi elbette onu bilirlerdi” denilmesi daha evla olurdu. Zira { وَلَوْ رَدُّوهُ } “onu götürselerdi” kavlindeki zamire açık ismin (muzhâr) atfedilmesi çirkin ve hoş karşılanmayan bir kullanımdır.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَمَدْفُوعٌ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ عَامٌّ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِالْحُرُوبِ وَفِيمَا يَتَعَلَّقُ بِسَائِرِ الْوَقَائِعِ الشَّرْعِيَّةِ، لِأَنَّ الْأَمْنَ وَالْخَوْفَ حَاصِلٌ فِي كُلِّ مَا يَتَعَلَّقُ بِبَابِ التَّكْلِيفِ، فَثَبَتَ أَنَّهُ لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يُوجِبُ تَخْصِيصَهَا بِأَمْرِ الْحُرُوبِ. الثَّانِي: هَبْ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لَكِنْ تُعْرَفُ أَحْكَامُ الْحُرُوبِ بِالْقِيَاسِ الشَّرْعِيِّ، وَلَمَّا ثَبَتَ جَوَازُهُ وَجَبَ أَنْ يَجُوزَ التَّمَسُّكُ بِالْقِيَاسِ الشَّرْعِيِّ فِي سَائِرِ الْوَقَائِعِ لِأَنَّهُ لَا قَائِلَ بِالْفَرْقِ، أَلَا تَرَى أَنَّ مَنْ قَالَ: الْقِيَاسُ حُجَّةٌ فِي بَابِ الْبَيْعِ لَا فِي بَابِ النِّكَاحِ لَمْ يُلْتَفَتْ اليه، فكذا هاهنا.

İkinci soruya gelince: Bu da iki vecihten dolayı geçersizdir: Birincisi: O'nun: { وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ } “Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde” kavli, savaşlarla ilgili her şeyi ve diğer bütün şer‘î olaylarla ilgili durumları içine alacak şekilde umumidir; çünkü güvenlik ve korku, mükellefiyet alanına giren her şeyde mevcuttur. Böylece âyette onu savaş işine tahsis etmeyi gerektiren bir durumun bulunmadığı sabit olmuştur. İkincisi: Durumun belirttiğiniz gibi olduğunu varsayalım; fakat savaş hükümleri şer‘î kıyasla bilinir. Bunun caiz olduğu sabit olunca, aradaki farkı iddia eden kimse bulunmadığı için diğer bütün olaylarda da şer‘î kıyasa tutunmanın caiz olması vacip olur. Görmez misin ki: “Kıyas alışveriş babında hüccettir, nikâh babında hüccet değildir” diyen kimsenin sözüne itibar edilmez; burada da durum böyledir.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّالِثُ: وَهُوَ حَمْلُ الِاسْتِنْبَاطِ: عَلَى النُّصُوصِ الْخَفِيَّةِ أَوْ عَلَى تَرْكِيبَاتِ النُّصُوصِ فَجَوَابُهُ: أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ لَا يَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهِ مَنْصُوصًا، وَالتَّمَسُّكُ بِالنَّصِّ لَا يُسَمَّى اسْتِنْبَاطًا. قَوْلُهُ: لِمَ لَا يَجُوزُ حَمْلُهُ عَلَى التَّمَسُّكِ بِالْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ؟ قُلْنَا لَيْسَ هَذَا اسْتِنْبَاطًا بَلْ هُوَ إِبْقَاءٌ لِمَا كَانَ عَلَى مَا كَانَ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يُسَمَّى اسْتِنْبَاطًا الْبَتَّةَ.

Üçüncü soruya, yani istinbâtın kapalı nasslara veya nassların terkiplerine hamledilmesine gelince, bunun cevabı şudur: Bütün bunlar mansus (nassla belirlenmiş) olmaktan çıkmaz; nassa tutunmak ise istinbât olarak isimlendirilmez. “Bunun beraet-i asliyyeye tutunmaya hamledilmesi niçin caiz olmasın?” sözüne gelince; biz deriz ki bu bir istinbât değildir, bilakis mevcut olanı olduğu gibi bırakmaktır. Bunun gibi bir şey asla istinbât diye isimlendirilmez.

وَأَمَّا السُّؤَالُ الرَّابِعُ: وَهُوَ قَوْلُهُ إِنَّ هَذَا الِاسْتِنْبَاطَ إِنَّمَا يَجُوزُ عِنْدَ حُصُولِ الْعِلْمِ، وَالْقِيَاسُ الشَّرْعِيُّ لَا يُفِيدُ الْعِلْمَ.

Dördüncü soruya, yani bu istinbâtın ancak ilim hasıl olduğunda caiz olduğu, şer‘î kıyasın ise ilim ifade etmediği yönündeki sözüne gelince,

قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقِيَاسَ الشَّرْعِيَّ عِنْدَنَا يُفِيدُ الْعِلْمَ، وذلك لا ن بَعْدَ ثُبُوتِ أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ نَقْطَعُ بِأَنَّهُ مَهْمَا غَلَبَ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ حُكْمَ اللَّه فِي الْأَصْلِ مُعَلَّلٌ بِكَذَا، ثُمَّ غَلَبَ عَلَى الظَّنِّ أَنَّ ذَلِكَ الْمَعْنَى قَائِمٌ فِي الْفَرْعِ، فَهَهُنَا يَحْصُلُ ظَنٌّ أَنَّ حُكْمَ اللَّه فِي الْفَرْعِ مُسَاوٍ لِحُكْمِهِ فِي الْأَصْلِ، وَعِنْدَ هَذَا الظَّنِّ نَقْطَعُ بِأَنَّهُ مُكَلَّفٌ بِأَنْ يَعْمَلَ عَلَى وَفْقِ هَذَا الظَّنِّ، فَالْحَاصِلُ أَنَّ الظَّنَّ وَاقِعٌ فِي طَرِيقِ الْحُكْمِ، وَأَمَّا الْحُكْمُ فَمَقْطُوعٌ بِهِ، وَهُوَ يَجْرِي مَجْرَى مَا إِذَا قَالَ اللَّه: مَهْمَا غَلَبَ عَلَى ظَنِّكَ كَذَا فَاعْلَمْ أَنَّ فِي الْوَاقِعَةِ الْفُلَانِيَّةِ حُكْمِي كَذَا فَإِذَا حَصَلَ الظَّنُّ قَطَعْنَا بِثُبُوتِ ذَلِكَ الْحُكْمِ. وَالثَّانِي: وَهُوَ أَنَّ الْعِلْمَ قَدْ يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الظَّنُّ،

Biz deriz ki: Buna iki vecihten cevap verilir: Birincisi: Şer‘î kıyas bize göre ilim ifade eder. Bu şöyledir: Kıyasın hüccet olduğu sabit olduktan sonra kesin olarak biliriz ki, Allah'ın asıldaki hükmünün şu illetle muallel olduğu zanna galip geldiğinde ve ardından bu mananın fer‘de de bulunduğu zanna galip geldiğinde, burada Allah'ın fer‘deki hükmünün asıldaki hükmüne eşit olduğuna dair bir zan meydana gelir. Bu zan oluştuğunda ise mükellefin bu zanna uygun olarak amel etmekle yükümlü olduğunu kesin olarak biliriz. Netice itibarıyla zan, hükmün yolunda vâki olmuştur; hüküm ise kesindir. Bu, Allah'ın: “Şu husus zannına galip geldiğinde bil ki falan olayda benim hükmüm şöyledir” buyurması gibidir; binaenaleyh zan hâsıl olduğunda o hükmün sübutunu kesin olarak biliriz. İkincisi: İlim kelimesi bazen mutlak olarak kullanılır ve bununla zan kastedilir;

قَالَ ﵊: «إِذَا عَلِمْتَ مِثْلَ الشَّمْسِ فَاشْهَدْ»

Nitekim Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: “Güneş gibi [açıkça] bildiğin zaman şahitlik et.”

شَرَطَ الْعِلْمَ فِي جَوَازِ الشَّهَادَةِ، وَأَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ عِنْدَ الظَّنِّ تَجُوزُ الشَّهَادَةُ، فَثَبَتَ أَنَّ الظَّنَّ قَدْ يُسَمَّى بِالْعِلْمِ واللَّه أَعْلَمُ.

Şahitliğin caiz olmasında ilmi şart koşmuştur; oysa biz zannın varlığında şahitliğin caiz olduğu hususunda icmâ etmişizdir. Böylece zannın bazen ilim olarak isimlendirildiği sabit olmuştur. En doğrusunu Allah bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلَّا قَلِيلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ لاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطانَ إِلاَّ قَلِيلاً } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı, pek azınız müstesna, mutlaka şeytana uyardınız.” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّ ظَاهِرَ هَذَا الاستنثاء يُوهِمُ أَنَّ ذَلِكَ الْقَلِيلَ وَقَعَ لَا بِفَضْلِ اللَّه وَلَا بِرَحْمَتِهِ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ مُحَالٌ. فَعِنْدَ هَذَا اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ وَذَكَرُوا وُجُوهًا، قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: أَذاعُوا

Birinci Mesele: Bu istisnanın zâhiri, o az kimsenin [şeytana uymamasının] Allah'ın lütfu ve rahmeti olmaksızın vuku bulduğu vehmini doğurur; oysa bunun imkânsız olduğu bilinmektedir. İşte bu noktada müfessirler ihtilaf etmiş ve birtakım görüşler zikretmişlerdir. Bazıları: “Bu istisna O'nun: { أَذاعُوا } 'yaydılar' kavline râcidir” demiştir.

وَقَالَ قَوْمٌ: رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ وَقَالَ آخَرُونَ: إِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ.

Bir topluluk da: “O'nun: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ } 'hüküm çıkaranlar onu bilirdi' kavline râcidir” demiştir. Diğerleri ise: “O, O'nun: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } 'Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı' kavline râcidir” demişlerdir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْوُجُوهَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَزِيدَ عَلَى هَذِهِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّ الْآيَةَ مُتَضَمِّنَةٌ لِلْإِخْبَارِ عَنْ هَذِهِ الْأَحْكَامِ الثَّلَاثَةِ، وَيَصِحُّ صَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ إِلَى كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْوَالِ مُحْتَمَلٌ.

Bil ki vecihlerin bu üçten fazla olması mümkün değildir; çünkü âyet bu üç hükmü haber vermeyi içermektedir ve istisnanın bunların her birine yönlendirilmesi sahihtir. Dolayısıyla bu görüşlerin her birinin muhtemel olduğu sabit olmuştur.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَالتَّقْدِيرُ: وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ إِلَّا قَلِيلًا، فَأَخْرَجَ تَعَالَى بَعْضَ المنافقين عن هذه الْإِذَاعَةِ كَمَا أَخْرَجَهُمْ فِي قَوْلِهِ: بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ [النساء: ٨١] .

Birinci görüşe gelince: Takdiri şöyledir: Onlara güven veya korkuya dair bir iş geldiğinde pek azı müstesna onu yayıverirlerdi. Böylece Allah Teâlâ, { بَيَّتَ طائِفَةٌ مِنْهُمْ غَيْرَ الَّذِي تَقُولُ } “Onlardan bir kısmı senin söylediğinin aksini kurup planladı” [Nisâ 81] kavlinde onları dışarıda bıraktığı gibi, bu yayma işinden de münafıkların bir kısmını istisna etmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: الِاسْتِثْنَاءُ عَائِدٌ إِلَى قَوْلِهِ: لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ يَعْنِي لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ إِلَّا الْقَلِيلَ: قَالَ الْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ مَا يُعْلَمُ بِالِاسْتِنْبَاطِ فَالْأَقَلُّ يَعْلَمُهُ، وَالْأَكْثَرُ يَجْهَلُهُ، وَصَرْفُ الِاسْتِثْنَاءِ إِلَى مَا ذكره يَقْتَضِي ضِدَّ ذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذَا غَلَطٌ لِأَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ شَيْئًا يَسْتَخْرِجُهُ بِنَظَرٍ دَقِيقٍ وَفِكْرٍ غَامِضٍ، إِنَّمَا هُوَ اسْتِنْبَاطُ خَبَرٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَالْأَكْثَرُونَ يَعْرِفُونَهُ، إِنَّمَا الْبَالِغُ فِي الْبَلَادَةِ وَالْجَهَالَةِ هُوَ الَّذِي لَا يَعْرِفُهُ وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: كَلَامُ الزَّجَّاجِ إِنَّمَا يَصِحُّ لَوْ حَمَلْنَا الِاسْتِنْبَاطَ عَلَى مُجَرَّدِ تَعَرُّفِ الْأَخْبَارِ وَالْأَرَاجِيفِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الِاسْتِنْبَاطِ فِي جَمِيعِ الْأَحْكَامِ كَمَا صَحَّحْنَا ذَلِكَ بِالدَّلِيلِ كَانَ الْحَقُّ كَمَا ذَكَرَهُ الْفَرَّاءُ وَالْمُبَرِّدُ.

İkinci Görüş: İstisna, O'nun: { لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ } “onlardan hüküm çıkarabilenler onu bilirdi” kavline râcidir; yani pek azı müstesna onlardan hüküm çıkaranlar onu bilirdi demektir. Ferrâ ve Müberred şöyle demişlerdir: Birinci görüş daha evladır; çünkü istinbât ile bilinen şeyleri azınlık bilir, çoğunluk ise bilmez. İstisnanın onun zikrettiğine yönlendirilmesi ise bunun zıddını iktiza eder. Zeccâc ise şöyle demiştir: Bu bir hatadır; zira bu istisnadan maksat, ince bir nazar ve kapalı bir fikirle çıkarılan bir şey değildir; bu ancak bir haberin istinbât edilmesidir (tahkik edilip çıkarılmasıdır). Durum böyle olunca onu çoğunluk bilir; onu bilmeyen ise ancak ahmaklıkta ve bilgisizlikte ileri gitmiş kimsedir. Şöyle de denilebilir: Zeccâc'ın sözü, ancak istinbâtı sırf haberleri ve asılsız dedikoduları öğrenmeye hamletmemiz hâlinde sahih olur. Fakat delille doğruladığımız üzere onu bütün hükümlerdeki istinbâta hamledersek, hakikat Ferrâ ve Müberred'in zikrettiği gibi olur.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ وَمَعْلُومٌ أَنَّ صَرْفَ الِاسْتِثْنَاءِ إِلَى مَا يَلِيهِ وَيَتَّصِلُ بِهِ أَوْلَى مِنْ صَرْفِهِ إِلَى الشَّيْءِ الْبَعِيدِ عَنْهُ.

Üçüncü Görüş: Bu istisnanın O'nun: { وَلَوْلا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُهُ } “Eğer üzerinizde Allah'ın lütfu ve rahmeti olmasaydı” kavliyle irtibatlı olmasıdır. Malumdur ki istisnanın hemen bitişiğindeki ve peşindeki kısma yönlendirilmesi, ondan uzak olan şeye yönlendirilmesinden daha evladır.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ لَا يَتَمَشَّى إِلَّا إِذَا فَسَّرْنَا الْفَضْلَ وَالرَّحْمَةَ بِشَيْءٍ خَاصٍّ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، أَنَّ الْمُرَادَ بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِنْزَالُ الْقُرْآنِ وَبِعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالتَّقْدِيرُ:

Bil ki bu görüş, ancak lütuf ve rahmeti özel bir şeyle tefsir ettiğimiz takdirde tutarlı olur. Bunda da iki vecih vardır: Birincisi: Müfessirlerden bir cemaatin görüşü olup bu âyetteki Allah'ın lütfu ve rahmetinden maksat, Kur'an'ın indirilmesi ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamber olarak gönderilmesidir. Takdiri şöyledir:

وَلَوْلَا بِعْثَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ وإنزال القرآن لا تبعتم الشَّيْطَانَ وَكَفَرْتُمْ باللَّه إِلَّا قَلِيلًا مِنْكُمْ، فَإِنَّ ذَلِكَ الْقَلِيلَ بِتَقْدِيرِ عَدَمِ بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَدَمِ إِنْزَالِ الْقُرْآنِ مَا كَانَ يَتَّبِعُ الشَّيْطَانَ، وَمَا كَانَ يَكْفُرُ باللَّه، وَهُمْ مِثْلُ قُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ وَوَرَقَةَ بْنِ نَوْفَلٍ، وَزَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا مُؤْمِنِينَ باللَّه قَبْلَ بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmesi ve Kur'an'ın indirilmesi olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyar ve Allah'ı inkâr ederdiniz. Çünkü o pek az kimse, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmediği ve Kur'an'ın indirilmediği varsayılsa bile şeytana uymaz ve Allah'ı inkâr etmezdi. Bunlar Kuss b. Sâide, Varaka b. Nevfel ve Zeyd b. Amr b. Nüfeyl gibi kimselerdir; onlar Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) gönderilmeden önce de Allah'a iman eden kimselerdi.

الْوَجْهُ الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ أَبُو مُسْلِمٍ، وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ بِفَضْلِ اللَّه وَبِرَحْمَتِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ نُصْرَتُهُ تَعَالَى وَمَعُونَتُهُ اللَّذَانِ عَنَاهُمَا الْمُنَافِقُونَ بِقَوْلِهِمْ: فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٧٣] فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَوْلَا حُصُولُ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ عَلَى سَبِيلِ التَّتَابُعِ لَاتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ وَتَرَكْتُمُ الدِّينَ إِلَّا الْقَلِيلَ مِنْكُمْ، وَهُمْ أَهْلُ الْبَصَائِرِ النَّاقِدَةِ وَالنِّيَّاتِ الْقَوِيَّةِ وَالْعَزَائِمِ الْمُتَمَكِّنَةِ مِنْ أَفَاضِلِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَيْسَ مِنْ شَرْطِ كَوْنِهِ حَقًّا حُصُولُ الدَّوْلَةِ فِي الدُّنْيَا، فَلِأَجْلِ تَوَاتُرِ الْفَتْحِ وَالظَّفَرِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ حَقًّا، وَلِأَجْلِ تَوَاتُرِ الِانْهِزَامِ وَالِانْكِسَارِ يَدُلُّ عَلَى كَوْنِهِ بَاطِلًا، بَلِ الْأَمْرُ فِي كَوْنِهِ حَقًّا وَبَاطِلًا عَلَى الدَّلِيلِ، وَهَذَا أَصَحُّ الْوُجُوهِ وَأَقْرَبُهَا إِلَى التَّحْقِيقِ.

İkinci Vecih: Ebû Müslim'in zikrettiğidir; o da bu âyette Allah'ın lütfu ve rahmetinden maksadın, münafıkların: { فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “Büyük bir kazanç elde edeyim” [Nisâ 73] sözleriyle kastettikleri Allah Teâlâ'nın yardımı ve desteği olmasıdır. Allah Teâlâ, birbirini takip eden zafer ve fetihlerin gerçekleşmesi olmasaydı, pek azınız müstesna şeytana uyup dini terk ederdiniz diye açıklamıştır. O pek az kimse ise, dinin hak olmasının şartının dünyada devlet (hâkimiyet) elde etmek olmadığını bilen, müminlerin faziletlilerinden keskin basiret, güçlü niyet ve sağlam azim sahibi olan kimselerdir. Zira fethin ve zaferin ardı ardına gelmesi onun hak olduğuna delalet ettiği gibi, hezimet ve kırılmanın ardı ardına gelmesi de bâtıl olduğuna delalet etmez; aksine bir şeyin hak veya bâtıl olması delile dayanır. Bu, vecihlerin en sahihi ve tahkike en yakın olanıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الشَّيْطَانَ فَقَدْ مَنَعَهُمُ اللَّه فَضْلَهُ وَرَحْمَتَهُ، وَإِلَّا مَا كَانَ يُتَّبَعُ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى فَسَادِ قَوْلِ الْمُعْتَزِلَةِ فِي أَنَّهُ يَجِبُ عَلَى اللَّه رِعَايَةُ الْأَصْلَحِ فِي الدِّينِ. أَجَابَ الْكَعْبِيُّ عَنْهُ بِأَنَّ فَضْلَ اللَّه وَرَحْمَتَهُ عَامَّانِ فِي حَقِّ الْكُلِّ، لَكِنَّ الْمُؤْمِنِينَ انْتَفَعُوا بِهِ، وَالْكَافِرِينَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِهِ، فَصَحَّ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ أَنَّهُ لَمْ يَحْصُلْ لِلْكَافِرِ مِنَ اللَّه فَضْلٌ وَرَحْمَةٌ فِي الدِّينِ.

İkinci Mesele: Âyet, şeytana uyanlardan Allah'ın lütuf ve rahmetini menettiğine delalet etmiştir; aksi takdirde [şeytana] uyulmazdı. Bu da Mu'tezile'nin "dinde en uygun olanı (aslah) gözetmek Allah'a vaciptir" şeklindeki görüşünün bozukluğuna delalet eder. El-Ka'bî buna, Allah'ın lütuf ve rahmetinin herkes hakkında umumi olduğu, ancak müminlerin bundan faydalandığı, kâfirlerin ise faydalanmadığı, dolayısıyla dinde kâfir için Allah'tan bir lütuf ve rahmetin hasıl olmadığının mecaz yoluyla söylenmesinin sahih olduğu şeklinde cevap vermiştir.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ حَمْلَ اللَّفْظِ عَلَى الْمَجَازِ خِلَافُ الأصل.

Cevap şudur: Lafzı mecaza hamletmek aslolanın hilafınadır.

[سورة النساء (٤) : آية ٨٤]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 84]

فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً (٨٤)

{ فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا تُكَلَّفُ إِلاَّ نَفْسَكَ وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَاللَّهُ أَشَدُّ بَأْساً وَأَشَدُّ تَنْكِيلاً } “Öyleyse Allah yolunda savaş! Sen ancak kendinden sorumlusun. Müminleri de teşvik et. Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini engeller. Allah’ın baskısı daha zorlu, cezası daha çetindir.” (84)

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِالْجِهَادِ وَرَغَّبَ فِيهِ أَشَدَّ التَّرْغِيبِ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَذَكَرَ فِي الْمُنَافِقِينَ قِلَّةَ رَغْبَتِهِمْ فِي الْجِهَادِ، بَلْ ذَكَرَ عَنْهُمْ شِدَّةَ سَعْيِهِمْ فِي تَثْبِيطِ الْمُسْلِمِينَ عَنِ الْجِهَادِ، عَادَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ فَقَالَ: فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ önceki âyetlerde cihat etmeyi emredip ona en kuvvetli şekilde teşvik ettikten ve münafıkların cihada karşı isteksizliklerini, dahası Müslümanları cihattan alıkoyma yolundaki yoğun gayretlerini zikrettikten sonra, bu âyette tekrar cihat emrine dönerek: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Öyleyse Allah yolunda savaş!” buyurmuştur. Âyette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَقاتِلْ بِمَاذَا تَتَعَلَّقُ؟ فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهَا جَوَابٌ لِقَوْلِهِ: وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ [النِّسَاءِ: ٧٤] مِنْ طَرِيقِ الْمَعْنَى لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى إِنْ أَرَدْتَ الْفَوْزَ فَقَاتِلْ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِقَوْلِهِ: وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النساء: ٧٥] فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ [النساء: ٨٤] وَالثَّالِثُ:

Birinci Mesele: { فَقاتِلْ } “Öyleyse savaş!” kavlindeki "fâ" (فَ) harfi nereye taalluk etmektedir? Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Anlam bakımından { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülürse” [Nisâ 74] kavlinin cevabıdır; çünkü bu, “şayet kurtuluşu istiyorsan savaş” manasına delalet eder. İkincisi: { وَما لَكُمْ لا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Size ne oluyor da Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” [Nisâ 75] kavline bağlı olarak: { فَقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } “Öyleyse Allah yolunda savaş!” [Nisâ 84] demektir. Üçüncüsü:

أَنْ يَكُونَ مُتَّصِلًا بِمَعْنَى مَا ذَكَرَ مِنْ قَصَصِ الْمُنَافِقِينَ، وَالْمَعْنَى أَنَّ مِنْ أَخْلَاقِ هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ كَذَا وَكَذَا، فَلَا تَعْتَدَّ بِهِمْ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَى أَفْعَالِهِمْ، بَلْ قَاتِلْ.

Münafıkların kıssalarından zikredilenlerin anlamına bağlı olmasıdır. Manası: “Bu münafıkların ahlakı şöyledir böyledir; o hâlde onlara aldırma, onların yaptıklarına iltifat etme, bilakis savaş!” demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَهُ بِالْجِهَادِ وَلَوْ وَحْدَهُ قَبْلَ دُعَاءِ النَّاسِ فِي بَدْرٍ الصُّغْرَى إِلَى الْخُرُوجِ، وَكَانَ أَبُو سُفْيَانَ وَاعَدَ الرَّسُولَ ﷺ اللِّقَاءَ فِيهَا، فَكَرِهَ بَعْضُ النَّاسِ أَنْ يَخْرُجُوا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَخَرَجَ وَمَا مَعَهُ إِلَّا سَبْعُونَ رَجُلًا وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى أَحَدٍ، وَلَوْ لَمْ يَتَّبِعُوهُ لَخَرَجَ وَحْدَهُ.

İkinci Mesele: Âyet, Küçük Bedir'de insanları [sefere] çıkmaya davet etmeden önce, Allah Teâlâ'nın tek başına da olsa ona cihat etmeyi emrettiğine delalet etmiştir. Ebû Süfyân, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile orada karşılaşmak üzere sözleşmişti; insanların bir kısmı çıkmaktan hoşlanmadı, bunun üzerine bu âyet indi. O da yanında sadece yetmiş kişi olduğu hâlde hiç kimseye aldırmadan çıktı; onlar peşinden gitmeselerdi tek başına çıkacaktı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ ﷺ كَانَ أَشْجَعَ الْخَلْقِ وَأَعْرَفَهُمْ بِكَيْفِيَّةِ الْقِتَالِ لِأَنَّهُ تَعَالَى مَا كَانَ يَأْمُرُهُ بِذَلِكَ إِلَّا وَهُوَ ﷺ مَوْصُوفٌ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، وَلَقَدِ اقْتَدَى بِهِ أَبُو بَكْرٍ ﵁ حَيْثُ حَاوَلَ الْخُرُوجَ وَحْدَهُ إِلَى قِتَالِ مَانِعِي الزَّكَاةِ، وَمَنْ عَلِمَ أَنَّ الْأَمْرَ كُلَّهُ بِيَدِ اللَّه وَأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ أَمْرٌ مِنَ الْأُمُورِ إِلَّا بِقَضَاءِ اللَّه سَهُلَ ذَلِكَ عَلَيْهِ.

Üçüncü Mesele: Âyet, onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaratılmışların en cesuru ve savaş usulünü en iyi bileni olduğuna delalet etmiştir; zira Allah Teâlâ, o (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu sıfatlarla mevsuf olmasaydı ona bunu emretmezdi. Nitekim zekât vermeyenlerle tek başına savaşmaya kalkıştığında Ebû Bekir (radıyallâhu anh) de ona uymuştur. Bütün işin Allah'ın elinde olduğunu ve hiçbir şeyin Allah'ın kazası olmaksızın gerçekleşmeyeceğini bilen kimseye bu durum kolay gelir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Allah Teâlâ: { لَا تُكَلَّفُ إِلَّا نَفْسَكَ } “Sen ancak kendinden sorumlusun” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قرئ لا تكلف بالجزم على النهي. ولا نُكَلِّفُ بِالنُّونِ وَكَسْرِ اللَّامِ، أَيْ لَا نُكَلِّفُ نَحْنُ إِلَّا نَفْسَكَ وَحْدَهَا.

Birinci Mesele: Keşşâf sahibi şöyle demiştir: [Bu kısım] nehiy üzere cezim ile lâ tükellef (لَا تُكَلَّفْ) şeklinde okunmuştur. Ayrıca "nûn" harfi ile ve lâm'ın kesresiyle lâ nükellifü (لَا نُكَلِّفُ) şeklinde de okunmuştur; yani "Biz yalnız senin nefsinden başkasını sorumlu tutmayız" demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ انْتِصَابُ قَوْلِهِ: نَفْسَكَ عَلَى مَفْعُولِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ.

İkinci Mesele: Vâhidî (rahimehullâh) şöyle demiştir: { نَفْسَكَ } kavlinin mansub oluşu mef'ûl-i mâ lem yüsemme fâiluh (nâib-i fâil almayan ikinci nesne) olmasındandır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُسَاعِدْهُ عَلَى الْقِتَالِ غَيْرُهُ لَمْ يَجُزْ لَهُ التَّخَلُّفُ عَنِ الْجِهَادِ الْبَتَّةَ، وَالْمَعْنَى لَا تُؤَاخَذُ إِلَّا بِفِعْلِكَ دُونَ فِعْلِ غَيْرِكَ، فَإِذَا أَدَّيْتَ فِعْلَكَ لَا تُكَلَّفُ بِفَرْضِ غَيْرِكَ.

Üçüncü Mesele: Âyet delalet etmiştir ki, savaş hususunda başkası ona yardım etmese bile onun cihattan geri kalması asla caiz olmazdı. Manası: “Başkalarının fiilinden değil, sadece kendi fiilinden muaheze olunursun (sorumlu tutulursun). Sen kendi fiilini yerine getirdiğinde başkasının farzıyla mükellef olmazsın” demektir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْجِهَادَ فِي حَقِّ غَيْرِ الرَّسُولِ ﵇ مِنْ فُرُوضِ الْكِفَايَاتِ، فَمَا لَمْ يَغْلِبْ عَلَى الظَّنِّ أَنَّهُ يُفِيدُ لَمْ يَجِبْ، بِخِلَافِ الرَّسُولِ ﵊ فَإِنَّهُ عَلَى ثِقَةٍ مِنَ النَّصْرِ وَالظَّفَرِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ [المائدة: ٦٧] وبدليل قوله هاهنا: عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَ «عَسَى» مِنَ اللَّه جَزْمٌ، فَلَزِمَهُ الْجِهَادُ وَإِنْ كَانَ وَحْدَهُ.

Bil ki cihat, Resûl'ün (aleyhisselâm) dışındakiler hakkında farz-ı kifâyedir; dolayısıyla fayda vereceği zannı galip olmadıkça vacip olmaz. Resûl (aleyhisselâm) ise böyle değildir; çünkü o, Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ } “Allah seni insanlardan koruyacaktır” [Mâide 67] kavlinin ve buradaki: { عَسَى اللَّهُ أَنْ يَكُفَّ بَأْسَ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Umulur ki Allah kâfirlerin baskı ve şiddetini engeller” kavlinin delaletiyle zafer ve muzafferiyetten emindir. Allah'tan gelen asâ (عَسَى) ise kesinlik ifade eder. Dolayısıyla tek başına da olsa cihat ona gerekli kılınmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمَعْنَى أَنَّ الْوَاجِبَ عَلَى الرَّسُولِ ﵊ إِنَّمَا هُوَ

Sonra Allah Teâlâ: { وَحَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminleri de teşvik et” buyurmuştur. Manası şudur: Resûl'e (aleyhisselâm) vacip olan ancak

الْجِهَادُ وَتَحْرِيضُ النَّاسِ فِي الْجِهَادِ، فَإِنْ أَتَى بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ خَرَجَ عَنْ عُهْدَةِ التَّكْلِيفِ وَلَيْسَ عَلَيْهِ مِنْ كَوْنِ غَيْرِهِ تَارِكًا لِلْجِهَادِ شَيْءٌ.

cihat etmek ve insanları cihada teşvik etmektir. Şayet bu iki emri yerine getirirse mükellefiyet sorumluluğundan çıkmış olur; başkasının cihatı terk etmesinden dolayı onun üzerine hiçbir sorumluluk yoktur.