الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِحَسَبِ الظَّاهِرِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الظَّاهِرِ مُتَشَبِّهِينَ بِأَهْلِ الْإِيمَانِ. الثَّالِثُ:
İkincisi: Allah Teâlâ, zâhiren iman ehline benzedikleri için zâhire göre onları müminlerden saymıştır. Üçüncüsü:
كَأَنَّهُ قِيلَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا فِي زَعْمِكُمْ ودعواكم كقوله: يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ [الْحِجْرِ: ٦] .
Sanki Yüce Allah'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ } “Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kimse!” [Hicr 6] buyruğundaki gibi: «Ey kendi zannınız ve iddianıza göre iman etmiş olanlar!» denilmiş gibidir.
الْقَوْلُ الثَّانِي: إِنَّ هَؤُلَاءِ الْمُبْطِئِينَ كَانُوا ضَعَفَةَ الْمُؤْمِنِينَ وَهُوَ اخْتِيَارُ جَمَاعَةٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ قَالُوا: وَالتَّبْطِئَةُ بِمَعْنَى الْإِبْطَاءِ أَيْضًا، وَفَائِدَةُ هَذَا التَّشْدِيدِ تَكَرُّرُ الْفِعْلِ مِنْهُ. وَحَكَى أَهْلُ اللُّغَةِ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ: مَا أَبْطَأَ بِكَ يَا فُلَانُ عَنَّا، وَإِدْخَالُهُمُ الْبَاءَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ غَيْرُ مُتَعَدٍّ، فَعَلَى هَذَا مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّ فِيهِمْ مَنْ يُبَطِّئُ عَنْ هَذَا الْغَرَضِ وَيَتَثَاقَلُ عَنْ هَذَا الْجِهَادِ، فَإِذَا ظَفِرَ الْمُسْلِمُونَ تَمَنَّوْا أَنْ يَكُونُوا مَعَهُمْ لِيَأْخُذُوا الْغَنِيمَةَ، وَإِنْ أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ سَرَّهُمْ أَنْ كَانُوا مُتَخَلِّفِينَ. قَالَ: وَهَؤُلَاءِ هُمُ الذين أرادهم اللَّه بقوله: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ [التَّوْبَةِ: ٣٨] قَالَ: وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: لَيُبَطِّئَنَّ الْإِبْطَاءُ مِنْهُمْ لَا تَثْبِيطُ غَيْرِهِمْ، ما حكاه تعالى من قولهم: يا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ عِنْدَ الْغَنِيمَةِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنْهُ تَثْبِيطُ الْغَيْرِ لَمْ يَكُنْ لِهَذَا الْكَلَامِ مَعْنًى. وَطَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذَا الْقَوْلِ وَقَالَ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُبْطِئِينَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ عِنْدَ مُصِيبَةِ الْمُؤْمِنِينَ: قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً فَيُعِدُّ قُعُودَهُ عَنِ الْقِتَالِ نِعْمَةً مِنَ اللَّه تَعَالَى، وَمِثْلُ هَذَا الْكَلَامِ/ إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْمُنَافِقِينَ لَا بِالْمُؤْمِنِينَ، وَأَيْضًا لَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِينَ أَنْ يُقَالَ لَهُمْ: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ
İkinci görüş: Bu ağırdan alan kimseler zayıf müminlerdi. Bu, bir grup müfessirin tercihidir. Onlar şöyle demişlerdir: Tebti’e (ağırdan alma/aldırma), ibtâ (ağırdan alma) anlamındadır; bu şeddenin sağladığı fayda ise fiilin o kimseden mükerrer olarak meydana gelmesidir. Dil ehli, Arapların: «Ey filanca, bizi ne geciktirdi senden? (seni bizden ne alıkoydu?)» dediğini nakletmiştir; buraya bâ harf-i cerrini dâhil etmeleri, fiilin aslında geçişsiz (lâzım) olduğuna delalet eder. Buna göre âyetin anlamı şöyledir: İçlerinde bu hedeften geri duran ve bu cihattan ağır davranıp tembellik gösteren kimseler vardır; Müslümanlar zafer kazanınca ganimet almak için onlarla beraber olmayı temenni ederler, başlarına bir musibet geldiğinde ise geride kalmış olduklarına sevinirler. [Müfessir] dedi ki: Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ } “Ey iman edenler! Size ne oldu ki, «Allah yolunda sefere çıkın» denilince yere çakılıp kaldınız?” [Tevbe 38] buyruğuyla kastettiği kimseler bunlardır. Yine dedi ki: O'nun: «Leyübettienne» buyruğundan kastın başkalarını vazgeçirmek değil bizzat kendilerinin ağırdan alması olduğuna delalet eden husus, ganimet ânında onların: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım» dediklerini Yüce Allah'ın nakletmesidir; şayet bundan maksat başkasını vazgeçirmek olsaydı bu sözün bir anlamı kalmazdı. Kadı [Abdülcebbâr] bu görüşe itiraz edip şöyle demiştir: Yüce Allah bu ağırdan alan kimselerden, müminlerin başına bir musibet geldiğinde: «Doğrusu Allah bana lütufta bulundu da onlarla beraber bulunmadım» dediklerini nakletmektedir; böylece o, savaştan geri kalışını Allah Teâlâ'dan bir nimet saymaktadır. Bu kabil bir söz / ancak münafıklara yakışır, müminlere değil. Ayrıca müminlere hitaben:
بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ
«Sizinle onun arasında...»
يَعْنِي الرَّسُولَ: مَوَدَّةٌ فَثَبَتَ أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّمَا يُمْكِنُ حَمْلُهُ عَلَى الْمُنَافِقِينَ، ثُمَّ قَالَ: فَإِنْ حُمِلَ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْإِبْطَاءِ وَالتَّثَاقُلِ صَحَّ فِي الْمُنَافِقِينَ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَأَخَّرُونَ عَنِ الْجِهَادِ وَيَتَثَاقَلُونَ وَلَا يُسْرِعُونَ إِلَيْهِ، وَإِنْ حُمِلَ عَلَى تَثْبِيطِ الْغَيْرِ صَحَّ أَيْضًا فِيهِمْ، فَقَدْ كَانُوا يُثَبِّطُونَ كَثِيرًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا يُورِدُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنْوَاعِ التَّلْبِيسِ، فَكِلَا الْوَصْفَيْنِ مَوْجُودٌ فِي الْمُنَافِقِينَ، وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ حَمَلَهُ عَلَى تَثْبِيطِ الْغَيْرِ، فَكَأَنَّهُمْ فَصَلُوا بَيْنَ أَبْطَأَ وَبَطَّأَ، فَجَعَلُوا الْأَوَّلَ لَازِمًا، وَالثَّانِي مُتَعَدِّيًا، كَمَا يُقَالُ فِي أَحَبَّ وَحَبَّ، فان الأول لا زم وَالثَّانِي مُتَعَدٍّ.
—yani Resûl ile [onun arasında]— «...hiçbir sevgi yokmuş gibi» denilmesi uygun düşmez. Böylece bu ifadenin müminlere hamledilmesinin mümkün olmadığı, ancak münafıklara hamledilebileceği sabit olmuştur. Sonra [Kadı] dedi ki: Şayet bu, [bizzat] ağırdan alma ve tembellik gösterme anlamına hamledilirse münafıklar hakkında geçerli ve doğru olur; çünkü onlar cihattan geri kalıyor, tembellik gösteriyor ve ona koşmuyorlardı. Şayet başkalarını alıkoyma/vazgeçirme anlamına hamledilirse yine onlar hakkında geçerli ve doğru olur; çünkü onlar ortaya attıkları türlü kafa karıştırıcı vesveselerle müminlerden birçoğunu geri tutuyorlardı. Dolayısıyla her iki nitelik de münafıklarda mevcuttur. Müfessirlerin çoğu ise bunu başkasını alıkoymak/vazgeçirmek anlamına hamletmişlerdir; sanki onlar ebtâ'a (ağırdan aldı) ile battâ'a (ağırdan aldırdı/alıkoydu) arasını ayırarak, tıpkı ehabbe ve habbe fiillerinde birincisinin lâzım (geçişsiz) ikincisinin müteaddî (geçişli) olduğu söylenmesi gibi, birincisini lâzım ikincisini müteaddî kılmışlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: «مَنْ» فِي قَوْلِهِ: لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ مَوْصُولَةٌ بِالْحَالِ لِلْقَسَمِ كَأَنَّ هَذَا لَوْ كَانَ كَلَامًا لَكَ لَقُلْتَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ حَلَفَ باللَّه لَيُبَطِّئَنَّ.
İKİNCİ MESELE: Zeccâc şöyle demiştir: O'nun: «Lemen leyübetti'enne» buyruğundaki «men» lafzı, yemin mânası taşıyan hâle bitiştirilmiştir; sanki bu söz sana ait olsaydı: «İçinizden, Allah'a yemin olsun ki kesinlikle ağırdan alacak kimseler vardır» derdin.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ يَعْنِي مِنَ الْقَتْلِ وَالِانْهِزَامِ وَجَهْدٍ مِنَ الْعَيْشِ. يَعْنِي لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيدًا حَاضِرًا حَتَّى يُصِيبَنِي مَا أَصَابَهُمْ مِنَ الْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ مِنْ ظَفَرٍ وَغَنِيمَةٍ لَيَقُولَنَّ:
Sonra Allah Teâlâ: «Fe in esâbetküm musîbetün» buyurmuştur; yani öldürülme, hezimet ve geçim darlığı gibi. «Onlarla beraber şahit (hazır) bulunmadım» yani onlara isabet eden bela ve sıkıntılar bana isabet edecek şekilde orada hazır bulunmadım demektir. «Veğer size Allah'tan bir lütuf erişirse» yani zafer ve ganimet gibi; mutlaka şöyle der:
كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
{ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!» der.” Ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بِالتَّاءِ الْمُنَقَّطَةِ مِنْ فَوْقٍ يَعْنِي الْمَوَدَّةَ، وَالْبَاقُونَ بِالْيَاءِ لِتَقَدُّمِ الْفِعْلِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَكِلَا الْقِرَاءَتَيْنِ قَدْ جَاءَ بِهِ التَّنْزِيلُ. قَالَ: قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ [يُونُسَ: ٥٧] وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ [الْبَقَرَةِ: ٢٧٥] فَالتَّأْنِيثُ هُوَ الْأَصْلُ وَالتَّذْكِيرُ يَحْسُنُ إِذَا كَانَ التَّأْنِيثُ غَيْرَ حَقِيقِيٍّ، سِيَّمَا إِذَا وَقَعَ فَاصْلَ بَيْنَ الْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ.
BİRİNCİ MESELE: İbn Kesîr ve Âsım'dan rivayetle Hafs, «meveddet» kelimesini kastederek { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ } kısmını üstten iki noktalı tâ ile (tekün şeklinde) okumuşlardır; diğerleri ise fiil öne geçtiği için yâ ile (yekün şeklinde) okumuşlardır. Vâhidî şöyle demiştir: Her iki kıraat de Kur'an'da yer almıştır; nitekim O: { قَدْ جاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ } “Rabbinizden size bir öğüt geldi” [Yûnus 57] buyurmuş, başka bir âyette de: { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Kime Rabbinden bir öğüt gelirse” [Bakara 275] buyurmuştur. Dolayısıyla asıl olan müennes kılmaktır; müzekker kılmak ise, özellikle fiil ile fâil arasına bir fâsıla (ayıran kelime) girdiğinde, mecazî müenneste güzel düşer.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ الْحَسَنُ لَيَقُولَنَّ بِضَمِّ اللَّامِ أَعَادَ الضَّمِيرَ إِلَى مَعْنَى «مَنْ» لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فِي مَعْنَى الْجَمَاعَةِ، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ ضَعِيفَةٌ لِأَنَّ «مَنْ» وَإِنْ كَانَ جَمَاعَةٌ فِي الْمَعْنَى لَكِنَّهُ مُفْرَدٌ فِي اللَّفْظِ، وَجَانِبُ الْإِفْرَادِ قَدْ تَرَجَّحَ فِي قَوْلِهِ: قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ [النساء: ٧٢] وفي قوله: يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً.
İKİNCİ MESELE: Hasan[-ı Basrî], «leyekûlenne» lafzını lâm'ın zammesiyle (leyekûlünne şeklinde) okumuştur; zamiri «men» lafzının anlamına döndürmüştür, çünkü O'nun: «Lemen leyübetti'enne» buyruğu topluluk (cemaat) anlamındadır. Ne var ki bu kıraat zayıftır; zira «men» mânası bakımından çoğul olsa da lafzı bakımından tekildir; teklik yönü ise O'nun: { قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ } “«Doğrusu Allah bana lütufta bulundu» der” [Nisâ 72] buyruğunda ve { يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً } “«Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!»” buyruğunda tercih edilip baskın çıkmıştır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: لَوْ كَانَ التَّنْزِيلُ هَكَذَا: وَلَئِنْ أَصَابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّه لَيَقُولَنَّ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزًا عَظِيمًا كَانَ النَّظْمُ مُسْتَقِيمًا حَسَنًا، فَكَيْفَ وَقَعَ قوله: كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ فِي الْبَيْنِ؟
ÜÇÜNCÜ MESELE: Birisi şöyle diyebilir: Şayet Kur'an'ın indirilişi: «Veğer size Allah'tan bir lütuf erişirse mutlaka: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!» der» şeklinde olsaydı nazım düzgün ve güzel olurdu; peki O'nun: { كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi” buyruğu araya nasıl girdi?
وَجَوَابُهُ: أَنَّهُ اعْتِرَاضٌ وَقَعَ فِي الْبَيْنِ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، بَيَانُهُ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَذَا الْمُنَافِقِ أَنَّهُ إِذَا وَقَعَتْ لِلْمُسْلِمِينَ نَكْبَةٌ أَظْهَرَ السُّرُورَ الشَّدِيدَ بِسَبَبِ أَنَّهُ كَانَ مُتَخَلِّفًا عَنْهُمْ، وَلَوْ فَازُوا بِغَنِيمَةٍ/ وَدَوْلَةٍ أَظْهَرَ الْغَمَّ الشَّدِيدَ بِسَبَبِ فَوَاتِ تِلْكَ الْغَنِيمَةِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْمُعَامَلَةِ لَا يَقْدُمُ عَلَيْهَا الْإِنْسَانُ إِلَّا فِي حَقِّ الْأَجْنَبِيِّ الْعَدُوِّ، لِأَنَّ مَنْ أَحَبِّ إِنْسَانًا فَرِحَ عِنْدَ فَرَحِهِ وَحَزِنَ عِنْدَ حُزْنِهِ، فَأَمَّا إِذَا قُلِبَتْ هَذِهِ الْقَضِيَّةُ فَذَاكَ إِظْهَارٌ لِلْعَدَاوَةِ.
Bunun cevabı şudur: O, araya girmiş bir itiraz (ara cümle)dir ve son derece güzeldir. Açıklaması şöyledir: Allah Teâlâ bu münafıktan nakletmiştir ki; Müslümanların başına bir felaket geldiğinde onlardan geri kalmış olmasından ötürü aşırı bir sevinç izhar eder, şayet bir ganimet ve devlete / [nimet ve zafere] kavuşurlarsa o ganimeti kaçırmasından dolayı aşırı bir keder izhar eder. Böyle bir muameleye insan ancak yabancı bir düşman hakkında cüret eder; çünkü bir kimseyi seven kişi onun sevinciyle sevinir, onun hüznüyle hüzünlenir. Bu durum tersine döndüğünde ise o, düşmanlığın izharıdır.
إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَنَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْ هَذَا الْمُنَافِقِ سُرُورَهُ وَقْتَ نَكْبَةِ الْمُسْلِمِينَ، ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يَحْكِيَ حُزْنَهُ عِنْدَ دَوْلَةِ الْمُسْلِمِينَ بِسَبَبِ أَنَّهُ فَاتَهُ الْغَنِيمَةُ، فَقَبْلَ أَنْ يَذْكُرَ هَذَا الْكَلَامَ بِتَمَامِهِ أَلْقَى فِي الْبَيْنِ قَوْلَهُ:
Bu mukaddimeyi bildiğine göre deriz ki: Allah Teâlâ bu münafıktan, Müslümanların felaketi anındaki sevincini nakletmiş, ardından Müslümanların zaferinde ganimeti kaçırması sebebiyle duyduğu hüznü nakletmek istemiştir; işte bu sözü bütünüyle zikretmeden önce araya şu buyruğunu yerleştirmiştir:
كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ وَالْمُرَادُ التَّعَجُّبُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: انْظُرُوا إِلَى مَا يَقُولُ هَذَا الْمُنَافِقُ كَأَنَّهُ لَيْسَ بَيْنَكُمْ أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ وَلَا مُخَالَطَةٌ أَصْلًا، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ، وَهُوَ وَإِنْ كَانَ كَلَامًا وَاقِعًا فِي الْبَيْنِ عَلَى سَبِيلِ الِاعْتِرَاضِ إِلَّا أَنَّهُ في غاية الحسن.
{ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ } “Sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi”. Maksat hayret bildirmektir; sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: «Bakın şu münafığın söylediğine; ey müminler, sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi ve hiçbir kaynaşma yokmuş gibi!» İşte bu sözden kastedilen budur; her ne kadar itiraz (ara cümle) yoluyla araya girmiş bir söz olsa da son derece güzeldir.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٤]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 74]
فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤)
{ فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً (٧٤) } “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar. Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz. (74)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَمَّ الْمُبْطِئِينَ فِي الْجِهَادِ عَادَ إِلَى التَّرْغِيبِ فِيهِ فَقَالَ: فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلِلْمُفَسِّرِينَ فِي قَوْلِهِ: يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ يَشْرُونَ مَعْنَاهُ يَبِيعُونَ قَالَ ابْنُ مُفَرِّغٍ:
[Yüce Allah'ın: { فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَياةَ الدُّنْيا بِالْآخِرَةِ } “O halde dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar” buyruğu hakkında] Bil ki Allah Teâlâ cihatta ağırdan alanları yerince yeniden ona teşvik etmeye dönmüş ve: «O halde Allah yolunda savaşsınlar» buyurmuştur. Müfessirlerin O'nun: «Yeşrûne'l-hayâte'd-dünyâ» buyruğu hakkında iki vechi vardır: Birincisi: «Yeşrûne» lafzının anlamı «satarlar» demektir. İbn Müferriğ şöyle demiştir:
وَشَرَيْتُ بُرْدًا لَيْتَنِي ... مِنْ بَعْدِ بُرْدٍ كُنْتُ هَامَهْ
«Ve Bürd'ü sattım; keşke ben... / Bürd'den sonra bir baykuş/öşür kuşu olsaydım.»
قَالَ: وَبُرْدٌ هو غلامه، وشربته بِمَعْنَى بِعْتُهُ، وَتَمَنَّى الْمَوْتَ بَعْدَ بَيْعِهِ، فَكَانَ مَعْنَى الْآيَةِ: فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه الَّذِينَ يَبِيعُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ:
Dedi ki: Bürd onun kölesidir; «şereytühû» ise «onu sattım» anlamındadır ve onu sattıktan sonra ölmeyi temenni etmiştir. Buna göre âyetin anlamı: «Dünya hayatını ahiret karşılığında satanlar Allah yolunda savaşsınlar» şeklinde olur; bu da O'nun: { إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوالَهُمْ } “Şüphesiz Allah, müminlerden canlarını ve mallarını satın almıştır” buyruğundan şu buyruğuna kadarki kısmın benzeridir:
فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ [التَّوْبَةِ: ١١١] .
{ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بايَعْتُمْ بِهِ } “O halde yaptığınız bu alışverişten dolayı sevinin” [Tevbe 111].
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: مَعْنَى قَوْلِهِ: يَشْرُونَ أَيْ يَشْتَرُونَ قَالُوا: وَالْمُخَاطَبُونَ بِهَذَا الْخِطَابِ هُمُ الْمُنَافِقُونَ الَّذِينَ تَخَلَّفُوا عَنْ أُحُدٍ، وَتَقْرِيرُ الْكَلَامِ: فَلْيُقَاتِلِ الَّذِينَ يَخْتَارُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَلَا بُدَّ مِنْ حَذْفٍ تَقْدِيرُهُ: آمَنُوا ثُمَّ قَاتَلُوا لِاسْتِحَالَةِ حُصُولِ الْأَمْرِ بِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ حُصُولِ الْإِسْلَامِ. وَعِنْدِي فِي الْآيَةِ احْتِمَالَاتٌ أُخْرَى: أَحَدُهَا: أَنَّ الْإِنْسَانَ لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَبْذُلَ هَذِهِ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا فِي سَبِيلِ اللَّه بَخِلَتْ نَفْسُهُ بِهَا، فَاشْتَرَاهَا مِنْ نَفْسِهِ بِسَعَادَةِ الْآخِرَةِ لِيَقْدِرَ عَلَى بَذْلِهَا فِي سَبِيلِ اللَّه بِطِيبَةِ النَّفْسِ. وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالْقِتَالِ مَقْرُونًا بِبَيَانِ فَسَادِ مَا لِأَجْلِهِ يَتْرُكُ الْإِنْسَانُ/ الْقِتَالَ، فَإِنَّ مَنْ تَرَكَ الْقِتَالَ فَإِنَّمَا يَتْرُكُهُ رَغْبَةً فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يُوجِبُ فَوَاتَ سَعَادَةِ الْآخِرَةِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ: اشْتَغِلْ بِالْقِتَالِ وَاتْرُكْ تَرْجِيحَ الْفَانِي عَلَى الْبَاقِي. وَثَالِثُهَا: كَأَنَّهُ قِيلَ: الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ إِنَّمَا رَجَّحُوا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ إِذَا كَانَتْ مَقْرُونَةً بِالسَّعَادَةِ وَالْغِبْطَةِ وَالْكَرَامَةِ وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ فَلْيُقَاتِلُوا، فَإِنَّهُمْ بِالْمُقَاتَلَةِ يَفُوزُونَ بِالْغِبْطَةِ وَالْكَرَامَةِ فِي الدُّنْيَا، لِأَنَّهُمْ بِالْمُقَاتَلَةِ يَسْتَوْلُونَ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَيَفُوزُونَ بِالْأَمْوَالِ، فَهَذِهِ وُجُوهٌ خَطَرَتْ بِالْبَالِ واللَّه أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ.
İkinci görüş: O'nun: «Yeşrûne» buyruğunun mânası «satın alırlar» demektir. Dediler ki: Bu hitap ile muhatap olanlar, Uhud'dan geri kalan münafıklardır. Sözün takdiri: «Dünya hayatını ahirete tercih edenler savaşsınlar» şeklindedir; bu takdire göre ise mutlaka bir hazif (gizli kelime) bulunmalıdır ki onun takdiri şudur: «İman etsinler sonra savaşsınlar»; zira İslam gerçekleşmeden önce İslam'ın şeriat hükümleriyle emrolunmanın vuku bulması imkânsızdır. Âyet hakkında bence başka ihtimaller de vardır: Birincisi: İnsan bu dünya hayatını Allah yolunda feda etmek istediğinde nefsi onda cimrilik etti; bunun üzerine onu gönül hoşluğuyla Allah yolunda feda edebilmek için ahiret saadeti karşılığında nefsinden satın aldı. İkincisi: Allah Teâlâ savaşı, insanın savaşı terk etmesine sebep olan şeyin fesadını / bozukluğunu açıklamakla birlikte emretmiştir; nitekim savaşı terk eden kimse onu ancak dünya hayatına olan rağbeti yüzünden terk eder, bu da ahiret saadetinin elden çıkmasını gerektirir. Sanki ona: «Savaşla meşgul ol ve fâni olanı bâki olana tercih etmeyi bırak» denilmiştir. Üçüncüsü: Sanki şöyle denilmiştir: «Dünya hayatını ahiret karşılığında satın alanlar, dünya hayatını ancak saadet, gıpta ve ikramla birlikte olduğu zaman ahirete tercih etmişlerdir; mademki durum böyledir o halde savaşsınlar; zira onlar savaşmakla dünyada gıpta ve ikrama nâil olurlar, çünkü savaşarak düşmanlara galebe çalarlar ve mallara kavuşurlar.» İşte bunlar akla gelen vecihlerdir; Allah muradını en iyi bilendir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً وَالْمَعْنَى مَنْ يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه فَسَوَاءٌ صَارَ مَقْتُولًا لِلْكُفَّارِ أَوْ صَارَ غَالِبًا لِلْكُفَّارِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا، وَهُوَ الْمَنْفَعَةُ الْخَالِصَةُ الدَّائِمَةُ الْمَقْرُونَةُ بِالتَّعْظِيمِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا وَاسِطَةَ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ، فَإِذَا كَانَ الْأَجْرُ حَاصِلًا عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ لَمْ يَكُنْ عَمَلٌ أَشْرَفَ مِنَ الْجِهَادِ. وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُجَاهِدَ لَا بُدَّ وَأَنْ يُوَطِّنَ نَفْسَهُ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ أَحَدِ أَمْرَيْنِ، إِمَّا أَنْ يَقْتُلَهُ الْعَدُوُّ، وَإِمَّا أَنْ يَغْلِبَ الْعَدُوَّ وَيَقْهَرَهُ، فَإِنَّهُ إِذَا عَزَمَ عَلَى ذَلِكَ لَمْ يَفِرَّ عَنِ الْخَصْمِ وَلَمْ يُحْجِمْ عَنِ الْمُحَارَبَةِ، فَأَمَّا إِذَا دَخَلَ لَا عَلَى هَذَا الْعَزْمِ فَمَا أَسْرَعَ مَا يَقَعُ فِي الْفِرَارِ، فَهَذَا مَعْنَى مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى مِنَ التَّقْسِيمِ فِي قَوْلِهِ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَمَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً } “Kim Allah yolunda savaşır da öldürülür veya galip gelirse, Biz ona pek yakında büyük bir mükâfat vereceğiz” buyurmuştur. Mânası: Kim Allah yolunda savaşırsa, ister kâfirler tarafından öldürülmüş olsun ister kâfirlere galip gelmiş olsun, Biz ona büyük bir ecir vereceğiz; o da tâzim ile birlikte olan katıksız ve ebedî menfaattir (cennettir). Bilinmektedir ki bu iki durum arasında bir üçüncü hâl yoktur; ecir her iki ihtimalde de hâsıl olduğuna göre cihattan daha şerefli bir amel olamaz. Bu da göstermektedir ki mücahidin kendisini mutlaka şu iki şeyden birine hazırlaması gerekir: Ya düşman onu öldürecektir ya da o düşmana galip gelip onu kahredecektir. Şayet buna azmederse hasımdan kaçmaz ve savaştan geri durmaz; fakat bu azim olmaksızın [savaşa] girerse kaçışa düşmesi pek hızlı olur. İşte Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda zikrettiği taksimatın anlamı budur:
فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ.
{ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ } “...öldürülür veya galip gelirse”.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٥]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 75]
وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥)
{ وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً (٧٥) } “Size ne oluyor da: «Ey Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan şu şehirden çıkar, katından bize bir sahip/koruyucu ver ve katından bize bir yardımcı kıl» diyen zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda ve Allah yolunda savaşmıyorsunuz? (75)”
[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ] اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ إِنْكَارُهُ تَعَالَى لِتَرْكِهِمُ الْقِتَالِ، فَصَارَ ذَلِكَ تَوْكِيدًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَمْرِ بِالْجِهَادِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ } “Size ne oluyor da: «...» diyen zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda ve Allah yolunda savaşmıyorsunuz?” buyruğu hakkında] Bil ki bundan murat, Allah Teâlâ'nın onların savaşı terk edişlerini inkâr ve kınamasıdır; bu da daha önce geçen cihat emrine bir tekit olmuştur. Ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْجِهَادَ وَاجِبٌ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ لَا عُذْرَ لَكُمْ فِي تَرْكِ الْمُقَاتَلَةِ وَقَدْ بَلَغَ حَالُ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى مَا بَلَغَ فِي الضَّعْفِ، فَهَذَا حَثٌّ شَدِيدٌ عَلَى الْقِتَالِ، وَبَيَانُ الْعِلَّةِ الَّتِي لَهَا صَارَ الْقِتَالُ وَاجِبًا، وَهُوَ مَا فِي الْقِتَالِ مِنْ/ تَخْلِيصِ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَيْدِي الْكَفَرَةِ، لِأَنَّ هَذَا الْجَمْعَ إِلَى الْجِهَادِ يَجْرِي مَجْرَى فِكَاكِ الْأَسِيرِ.
BİRİNCİ MESELE: O'nun: { وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ } “Size ne oluyor da savaşmıyorsunuz?” buyruğu cihadın farz olduğuna delalet eder. Mânası şudur: Müslümanlardan zayıf düşürülmüş erkek, kadın ve çocukların durumu zayıflıkta varacağı son noktaya varmışken savaşı terk etmeniz hususunda sizin için hiçbir mazeret yoktur. Bu, savaşa yönelik kuvvetli bir teşviktir ve savaşın farz kılınış illetinin beyanıdır; o da savaşta / bu müminleri kâfirlerin ellerinden kurtarma maslahatının bulunmasıdır, zira bu maksatla cihada yönelmek esiri esaretten kurtarmak mesabesindedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ قَوْلُهُ: وَما لَكُمْ لَا تُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ فِي تَرْكِ الْقِتَالِ وَبَيَانُ أَنَّهُ لَا عُذْرَ لَهُمُ الْبَتَّةَ فِي تَرْكِهِ، وَلَوْ كَانَ فِعْلُ الْعَبْدِ بِخَلْقِ اللَّه لَبَطَلَ هَذَا الْكَلَامُ لِأَنَّ مِنْ أَعْظَمِ الْعُذْرِ أَنَّ اللَّه مَا خَلَقَهُ وَمَا أَرَادَهُ وَمَا قَضَى بِهِ، وَجَوَابُهُ مَذْكُورٌ.
İKİNCİ MESELE: Mutezile şöyle demiştir: O'nun: «Ve mâ leküm lâ tukâtilûne fî sebîlillâh» buyruğu, savaşı terk etmeleri hususunda onlara bir inkâr/kınama ve onu terk etmede kesinlikle hiçbir mazeretleri bulunmadığının beyanıdır. Şayet kulun fiili Allah'ın yaratmasıyla olsaydı bu söz bâtıl olurdu; çünkü mazeretlerin en büyüğü, Allah'ın onu yaratmamış, dilememiş ve takdir etmemiş olmasıdır. Bunun cevabı ise [daha önce] zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَفِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أن يكون عطفا على السبيل، والمعنى: مالكم لَا تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه وَفِي الْمُسْتَضْعَفِينَ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun: «Ve'l-müstadafîne mine'r-ricâli ve'n-nisâi ve'l-vildân» buyruğunun kendisinden öncekine bağlı olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: «Sebîl» kelimesine matuf olmasıdır; buna göre mânası: «Size ne oluyor da Allah yolunda ve müstazaflar uğrunda savaşmıyorsunuz?» şeklindedir.
وَالثَّانِي: أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى اسْمِ اللَّه ﷿، أَيْ فِي سَبِيلِ اللَّه وَفِي سَبِيلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ.
İkincisi ise: Yüce Allah'ın ismine matuf olmasıdır; yani «Allah yolunda ve müstazafların kurtuluş yolunda» demektir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْمُرَادُ بِالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ قَوْمٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بَقُوا بِمَكَّةَ وَعَجَزُوا عَنِ الْهِجْرَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَكَانُوا يَلْقَوْنَ مِنْ كُفَّارِ مَكَّةَ أَذًى شَدِيدًا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ النِّسَاءِ وَالْوِلْدَانِ.
DÖRDÜNCÜ MESELE: Zayıf düşürülmüş erkekler, kadınlar ve çocuklardan kastedilenler; Mekke'de kalıp Medine'ye hicret etmeye güç yetiremeyen ve Mekke kâfirlerinden şiddetli eziyetler gören bir grup Müslümandır. İbn Abbâs: «Ben ve annem zayıf düşürülmüş kadınlar ve çocuklardandık» demiştir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْوِلْدَانُ: جَمْعُ الْوَلَدِ، وَنَظِيرُهُ مِمَّا جَاءَ عَلَى فِعْلٍ وَفِعْلَانِ، نَحْوَ حِزْبٍ وَحِزْبَانِ، وَوِرْكٍ وَوِرْكَانِ، كَذَلِكَ وِلْدٌ وَوِلْدَانٌ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ الْأَحْرَارُ وَالْحَرَائِرُ، وَبِالْوِلْدَانِ الْعَبِيدُ وَالْإِمَاءُ، لِأَنَّ الْعَبْدَ وَالْأَمَةَ يُقَالُ لَهُمَا الْوَلِيدُ وَالْوَلِيدَةُ، وجمعهما الولدان والولائد، إلا أنه جعل هاهنا الْوِلْدَانَ جَمْعًا لِلذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ تَغْلِيبًا لِلذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ، كَمَا يُقَالُ آبَاءٌ وَإِخْوَةٌ واللَّه أَعْلَمُ.
BEŞİNCİ MESELE: «Vildân», «veled» kelimesinin çoğuludur; fi'l ve fi'lân vezninde gelen benzerleri gibidir, nitekim hızb-hızbân ve virk-virkân dendiği gibi vild-vildân da denir. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Erkekler ve kadınlar ile hür erkekler ve hür kadınların; vildân ile de köleler ve cariyelerin kastedilmiş olması caizdir; zira erkek köleye velîd, cariyeye de velîde denir, çoğulları ise vildân ve velâiddir. Ancak burada müzekkeri müennese tağlîb yoluyla (baskın kılarak), tıpkı «âbâ» (babalar denip ana-babanın) ve «ihve» (kardeşler denip kız-erkek kardeşlerin) kastedilmesi gibi, «vildân» lafzını hem erkekler hem kadınlar için çoğul kılmıştır. Doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: إِنَّمَا ذَكَرَ اللَّه الْوِلْدَانَ مُبَالَغَةً فِي شَرْحِ ظُلْمِهِمْ حَيْثُ بَلَغَ أَذَاهُمُ الْوِلْدَانَ غَيْرَ الْمُكَلَّفِينَ إِرْغَامًا لِآبَائِهِمْ وَأُمَّهَاتِهِمْ، وَمَبْغَضَةً لَهُمْ بِمَكَانِهِمْ، وَلِأَنَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ كَانُوا يُشْرِكُونَ صِبْيَانَهُمْ فِي دُعَائِهِمِ اسْتِنْزَالًا لِرَحْمَةِ اللَّه بِدُعَاءِ صِغَارِهِمُ الَّذِينَ لَمْ يُذْنِبُوا، كَمَا وَرَدَتِ السُّنَّةُ بِإِخْرَاجِهِمْ فِي الِاسْتِسْقَاءِ، ثُمَّ حَكَى تَعَالَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَضْعَفِينَ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
ALTINCI MESELE: Allah Teâlâ, eziyetleri mükellef olmayan çocuklara dahi ana ve babalarını kahretmek ve onların mevkileri sebebiyle onlara duydukları kin ve nefret yüzünden ulaşmış olduğu için, onların zulümlerini açıklamada mübalağa kastederek çocukları zikretmiştir; ayrıca müstazaflar, günah işlememiş küçüklerinin duasıyla Allah'ın rahmetini celbetmek için -tıpkı yağmur duasında çocukların çıkarılması hususunda sünnetin varid olduğu gibi- çocuklarını da dualarına ortak ediyorlardı. Sonra Allah Teâlâ bu müstazafların şöyle dediklerini nakletmiştir: { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “«Ey Rabbimiz! Bizi halkı zalim olan şu şehirden çıkar, katından bize bir sahip/koruyucu ver ve katından bize bir yardımcı kıl»”. Ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا مَكَّةُ، وَكَوْنُ أَهْلُهَا مَوْصُوفِينَ بِالظُّلْمِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُشْرِكِينَ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَانَ: ١٣] وَأَنْ يَكُونَ لِأَجْلِ أَنَّهُمْ كَانُوا يُؤْذُونَ الْمُسْلِمِينَ وَيُوصِلُونَ إِلَيْهِمْ أَنْوَاعَ الْمَكَارِهِ.
BİRİNCİ MESELE: Halkı zalim olan bu şehirden (karye) maksadın Mekke olduğu hususunda icma etmişlerdir. Halkının zulümle nitelenmesi, ya müşrik olduklarından dolayıdır —nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür” [Lokmân 13] buyurmuştur— ya da Müslümanlara eziyet edip onlara türlü sıkıntılar ulaştırdıklarından ötürüdür.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: الْقَرْيَةُ مُؤَنَّثَةٌ، وَقَوْلُهُ: الظَّالِمِ أَهْلُها صِفَةٌ لِلْقَرْيَةِ وَلِذَلِكَ خَفَضَ، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: الظَّالِمَةُ أَهْلُهَا، وَجَوَابُهُ أَنَّ النَّحْوِيِّينَ يُسَمُّونَ مِثْلَ هَذِهِ الصِّفَةِ الصِّفَةَ الْمُشَبَّهَةَ بِاسْمِ الْفَاعِلِ، وَالْأَصْلُ فِي هَذَا الْبَابِ: أَنَّكَ إِذَا أَدْخَلْتَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي الْأَخِيرِ أَجْرَيْتَهُ عَلَى الْأَوَّلِ فِي تَذْكِيرِهِ وَتَأْنِيثِهِ، نَحْوُ قَوْلِكَ: مَرَرْتُ بِامْرَأَةٍ حَسَنَةِ الزَّوْجِ كَرِيمَةِ الْأَبِ، وَمَرَرْتُ بِرَجُلٍ جَمِيلِ الْجَارِيَةِ، وَإِذَا لَمْ تُدْخِلِ الْأَلِفَ وَاللَّامَ فِي الْأَخِيرِ حَمَلْتَهُ عَلَى الثَّانِي فِي تَذْكِيرِهِ وَتَأْنِيثِهِ كَقَوْلِكَ: مَرَرْتُ بِامْرَأَةٍ كَرِيمٍ أَبُوهَا، وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
İKİNCİ MESELE: Birisi şöyle diyebilir: «Karye» (şehir/köy) kelimesi müennestir, O'nun: «Ez-Zâlimi ehlühâ» buyruğu ise karyenin sıfatıdır ve bu sebeple mecrur olmuştur; öyleyse «ez-zâlimetü ehlühâ» denilmesi gerekmez miydi? Bunun cevabı şudur: Nahivciler bu tür sıfata «sıfat-ı müşebbehe bi ismi'l-fâil» adını verirler. Bu babda asıl kural şudur: Şayet sonrakine elif-lâm dâhil edersen, müzekkerlik ve müenneslik bakımından onu birinciye uydurursun; tıpkı: «Kocası güzel, babası cömert bir kadına uğradım» (merartü bi-imraetin haseneti'z-zevci kerîmeti'l-ebi) ve «Cariyesi güzel bir adama uğradım» (merartü bi-raculin cemîli'l-câriyeti) demen gibi. Şayet sonrakine elif-lâm dâhil etmezsen, müzekkerlik ve müenneslik bakımından onu ikinciye hamledersin; tıpkı: «Babası cömert bir kadına uğradım» (merartü bi-imraetin kerîmin ebûhâ) demen gibi. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:
أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها وَلَوْ أَدْخَلْتَ الْأَلِفَ وَاللَّامَ عَلَى الْأَهْلِ لَقُلْتَ مِنْ هَذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمَةِ الْأَهْلِ، وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يَكُونَ الظَّالِمُ نَعْتًا لِلْقَرْيَةِ لِأَنَّهُ صِفَةٌ لِلْأَهْلِ، وَالْأَهْلُ مُنْتَسِبُونَ إِلَى الْقَرْيَةِ، وَهَذَا الْقَدْرُ كَافٍ فِي صِحَّةِ الْوَصْفِ كَقَوْلِكَ مَرَرْتُ بِرَجُلٍ قَائِمٍ أَبُوهُ، فَالْقِيَامُ لِلْأَبِ وَقَدْ جَعَلْتَهُ وَصْفًا لِلرَّجُلِ، وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا الْقَدْرُ كَافِيًا فِي صِحَّةِ الْوَصْفِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْوَصْفِ التَّخْصِيصُ وَالتَّمْيِيزُ، وَهَذَا الْمَقْصُودُ حَاصِلٌ مِنْ مِثْلِ هَذَا الْوَصْفِ واللَّه أعلم.
{ أَخْرِجْنا مِنْ هذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُها } “Bizi halkı zalim olan şu şehirden çıkar”. Şayet ehl kelimesine elif-lâm dâhil etseydin «min hâzihi'l-karyeti'z-zâlimeti'l-ehli» derdin. «Ez-Zâlim» kelimesinin karyeye sıfat olması ise ancak onun ehl'in (halkın) sıfatı olması ve ehl'in de o karyeye mensup bulunması sebebiyle caiz olmuştur; bu kadarlık irtibat sıfatın sahih olması için yeterlidir, nitekim: «Babası ayakta olan bir adama uğradım» (merartü bi-raculin kâimin ebûhu) demen gibidir; burada ayakta oluş babaya aittir ama sen onu adama sıfat yapmışsındır. Bu kadarlık irtibatın sıfatın sahih olmasında yeterli gelmesinin sebebi ise, sıfattan maksadın tahsis ve temyiz (belirleme ve ayırt etme) olması ve bu maksadın da bu tür bir sıfatla hâsıl olmasıdır. Doğrusunu Allah bilir.
المسألة الثالثة: فِي قَوْلِهِ: وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً قَوْلَانِ: فَالْأَوَّلُ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُونَ اجْعَلْ عَلَيْنَا رَجُلًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ يُوَالِينَا وَيَقُومُ بِمَصَالِحِنَا وَيَحْفَظُ عَلَيْنَا دِينَنَا وَشَرْعَنَا، فَأَجَابَ اللَّه تَعَالَى دُعَاءَهُمْ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﵊ لَمَّا فَتَحَ مَكَّةَ جَعَلَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ أَمِيرًا لَهُمْ، فَكَانَ الْوَلِيُّ هُوَ الرَّسُولُ ﵊، وَكَانَ النَّصِيرُ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ، وَكَانَ عَتَّابٌ يُنْصِفُ الضَّعِيفَ مِنَ الْقَوِيِّ وَالذَّلِيلَ مِنَ الْعَزِيزِ. الثَّانِي: الْمُرَادُ: وَاجْعَلْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ وِلَايَةً وَنُصْرَةً، والحاصل كن أنت لنا وليا وناصرا.
ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun: { وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ وَلِيًّا وَاجْعَلْ لَنا مِنْ لَدُنْكَ نَصِيراً } “...katından bize bir sahip/koruyucu ver ve katından bize bir yardımcı kıl” buyruğunda iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs demiştir ki: Bize sahip çıkacak, işlerimizi görüp gözetecek, dinimizi ve şeriatımızı bizim için muhafaza edecek müminlerden bir adamı başımıza tayin et demek istiyorlar. Allah Teâlâ onların bu duasını kabul etti; zira Peygamber (aleyhisselâm) Mekke'yi fethettiğinde Attâb b. Esîd'i onların üzerine vali/emir tayin etti. Böylece velî (sahip) Resûl (aleyhisselâm), nasîr (yardımcı) ise Attâb b. Esîd oldu; Attâb da zayıfın hakkını güçlüden, hor görülenin hakkını azizden alıp adalet sağlardı. İkincisi: Maksat, «katından bize bir velâyet (himaye) ve yardım ver» demektir; netice itibarıyla: «Bize bizzat Sen sahip ve yardımcı ol» demektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٦]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 76]
الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦)
{ الَّذِينَ آمَنُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ فَقاتِلُوا أَوْلِياءَ الشَّيْطانِ إِنَّ كَيْدَ الشَّيْطانِ كانَ ضَعِيفاً (٧٦) } “İman edenler Allah yolunda savaşırlar; inkâr edenler ise tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytanın dostlarıyla savaşın; şüphesiz şeytanın hilesi/tuzağı pek zayıftır. (76)”
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ وُجُوبَ الْجِهَادِ بَيَّنَ أَنَّهُ لَا عِبْرَةَ بِصُورَةِ الْجِهَادِ. بَلِ الْعِبْرَةُ بِالْقَصْدِ وَالدَّاعِي، فَالْمُؤْمِنُونَ يُقَاتِلُونَ لِغَرَضِ نُصْرَةِ دِينِ اللَّه وَإِعْلَاءِ كَلِمَتِهِ، وَالْكَافِرُونَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ الطاغوت، وهذه الآية كالدلالة عَلَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ غَرَضُهُ فِي فِعْلِهِ رِضَا غَيْرِ اللَّه فَهُوَ فِي سَبِيلِ الطَّاغُوتِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْقِسْمَةَ وَهِيَ أَنَّ الْقِتَالَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه: أَوْ فِي سَبِيلِ/ الطَّاغُوتِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَا سِوَى اللَّه طَاغُوتًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمُقَاتِلِينَ فِي سَبِيلِ اللَّه بِأَنْ يُقَاتِلُوا أَوْلِيَاءَ الشَّيْطَانِ، وَبَيَّنَ أَنَّ كَيْدَ الشَّيْطَانِ كَانَ ضَعِيفًا، لِأَنَّ اللَّه يَنْصُرُ أَوْلِيَاءَهُ، وَالشَّيْطَانُ يَنْصُرُ أَوْلِيَاءَهُ وَلَا شَكَّ أَنَّ نُصْرَةَ الشَّيْطَانِ، لِأَوْلِيَائِهِ أَضْعَفُ مِنْ نُصْرَةِ اللَّه لِأَوْلِيَائِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ أَهْلَ الْخَيْرِ وَالدِّينِ يَبْقَى ذِكْرُهُمُ الْجَمِيلُ عَلَى وَجْهِ الدَّهْرِ وَإِنْ كَانُوا حَالَ حَيَاتِهِمْ فِي غَايَةِ الْفَقْرِ وَالذِّلَّةِ، وَأَمَّا الْمُلُوكُ وَالْجَبَابِرَةُ فَإِذَا مَاتُوا انْقَرَضَ أَثَرُهُمْ وَلَا يَبْقَى فِي الدُّنْيَا رَسْمُهُمْ وَلَا ظُلْمُهُمْ، وَالْكَيْدُ السَّعْيُ فِي فَسَادِ الْحَالِ عَلَى جِهَةِ الِاحْتِيَالِ عَلَيْهِ يُقَالُ: كَادَهُ يَكِيدُهُ إِذَا سَعَى فِي إِيقَاعِ الضَّرَرِ عَلَى جِهَةِ الْحِيلَةِ عَلَيْهِ وَفَائِدَةُ إِدْخَالِ كانَ فِي قَوْلِهِ: كانَ ضَعِيفاً لِلتَّأْكِيدِ لِضَعْفِ كَيْدِهِ، يَعْنِي أَنَّهُ مُنْذُ كَانَ كَانَ موصوفا بالضعف والذلة.
Bil ki Allah Teâlâ cihadın farz oluşunu açıklayınca, cihadın zâhirî şekline değil asıl kast ve itici güce itibar edildiğini beyan buyurmuştur. Müminler Allah'ın dinine yardım etmek ve O'nun kelimesini yüceltmek gayesiyle savaşırlar; kâfirler ise tâğût yolunda savaşırlar. Bu âyet, fiilindeki gayesi Allah'tan başkasının rızası olan herkesin tâğût yolunda olduğuna adeta bir delildir; zira Allah Teâlâ savaşın ya Allah yolunda ya da tâğût / yolunda olacağı şeklindeki bu taksimatı zikredince, Allah'tan gayrısının tâğût olması vâcip olmuştur. Sonra Allah Teâlâ Allah yolunda savaşanlara şeytanın dostlarıyla savaşmalarını emretmiş ve şeytanın hilesinin zayıf olduğunu beyan etmiştir; çünkü Allah kendi dostlarına yardım eder, şeytan da kendi dostlarına yardım eder ve hiç şüphe yok ki şeytanın dostlarına yardımı, Allah'ın kendi dostlarına yardımından katbekat zayıftır. Görmez misin ki hayır ve din ehlinin güzel anısı, hayattayken son derece fakir ve zelil olsalar dahi çağlar boyunca baki kalır; hükümdarlar ve zorbalara gelince, öldüklerinde izleri silinip gider, dünyada ne eserleri ne de zulümleri baki kalır. Keyd (tuzak), hile yoluyla durumun bozulmasına çalışmaktır; hile yoluyla zarar vermeye gayret ettiğinde «kâdehû yekîdühû» denir. O'nun: «Kâne daîfâ» buyruğunda «kâne» lafzının dâhil edilmesinin faydası, hilesinin zayıflığını pekiştirmektir; yani o var olduğundan beri hep zayıflık ve zilletle nitelenmiş haldedir demektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٧]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 77]
أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧)
{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَآتُوا الزَّكاةَ فَلَمَّا كُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٧٧) } “Kendilerine: «Ellerinizi [savaştan] çekin, namazı kılın ve zekâtı verin» denilen kimseleri görmedin mi? Üzerlerine savaş farz kılınınca, içlerinden bir fırka insanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korku duymaya başladılar ve: «Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın? Bizi yakın bir süreye kadar erteleseydin ya!» dediler. De ki: «Dünyanın menfaati pek azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır ve size kıl payı kadar bile haksızlık edilmez.» (77)”
[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ إلى قوله أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
[Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ } buyruğundan { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } buyruğuna kadar olan kısmı hakkında] Ve bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ صِفَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَوِ الْمُنَافِقِينَ؟ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُؤْمِنِينَ،
BİRİNCİ MESELE: Bu âyet müminlerin mi yoksa münafıkların mı sıfatıdır? Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Âyet müminler hakkında inmiştir.
قَالَ الْكَلْبِيُّ: نَزَلَتْ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَالْمِقْدَادِ وَقُدَامَةَ بْنِ مَظْعُونٍ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، كَانُوا مَعَ النَّبِيِّ ﷺ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرُوا إِلَى الْمَدِينَةِ، وَيَلْقَوْنَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَذًى شَدِيدًا فَيَشْكُونَ ذَلِكَ إِلَى رَسُولِ اللَّه صَلَّى اللَّه عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Kelbî şöyle demiştir: Abdurrahman b. Avf, Mikdâd, Kudâme b. Maz'ûn ve Sa'd b. Ebî Vakkâs hakkında inmiştir; bunlar Medine'ye hicret etmeden önce Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydılar ve müşriklerden şiddetli eziyetler görüyor, bunu da Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet edip,
وَيَقُولُونَ: ائْذَنْ لَنَا فِي قِتَالِهِمْ وَيَقُولُ لَهُمْ رَسُولُ اللَّه ﷺ: كُفُّوا أَيْدِيَكُمْ فَإِنِّي لَمْ أُومَرْ بِقِتَالِهِمْ، وَاشْتَغِلُوا بِإِقَامَةِ دِينِكُمْ/ مِنَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ، فَلَمَّا هَاجَرَ رَسُولُ اللَّه ﷺ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأُمِرُوا بِقِتَالِهِمْ فِي وَقْعَةِ بَدْرٍ كَرِهَهُ بَعْضُهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ.
«Onlarla savaşmamız için bize izin ver» diyorlardı; Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ise onlara: «Ellerinizi çekin; zira ben onlarla savaşmakla emrolunmadım, siz namaz ve zekât gibi / dininizi ikame etmekle meşgul olun» buyuruyordu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye hicret edip Bedir Savaşı'nda onlarla savaşmakla emrolunduklarında bazısı bundan hoşlanmadı; bunun üzerine Allah bu âyeti indirdi.
وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الَّذِينَ يَحْتَاجُ الرَّسُولُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: كُفُّوا عَنِ الْقِتَالِ هُمُ الرَّاغِبُونَ فِي الْقِتَالِ، وَالرَّاغِبُونَ فِي الْقِتَالِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الْمُؤْمِنِينَ. وَيُمْكِنُ الْجَوَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ كَانُوا يُظْهِرُونَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَنَّا مُؤْمِنُونَ وَأَنَّا نُرِيدُ قِتَالَ الْكُفَّارِ وَمُحَارَبَتَهُمْ، فَلَمَّا أَمَرَ اللَّه بِقِتَالِهِمُ الْكُفَّارَ أَحْجَمَ الْمُنَافِقُونَ عَنْهُ وَظَهَرَ مِنْهُمْ خِلَافُ مَا كَانُوا يَقُولُونَهُ.
Bu görüşe gidenler şu gerekçeyle delil getirmişlerdir: Resûl'ün kendilerine: «Savaştan el çekin» demesine ihtiyaç duyan kimseler, savaşa istekli olanlardır; savaşa istekli olanlar ise müminlerdir. Dolayısıyla bu, âyetin müminler hakkında indiğine delalet etmiştir. Buna şöyle cevap verilebilir: Münafıklar kendilerinden: «Biz müminiz, kâfirlerle savaşmak ve onlarla vuruşmak istiyoruz» görüntüsü veriyorlardı; Allah kâfirlerle savaşmayı emredince münafıklar bundan geri durdular ve söylediklerinin aksi kendilerinden zâhir oldu.
الْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي حَقِّ الْمُنَافِقِينَ، وَاحْتَجَّ الذَّاهِبُونَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ بِأَنَّ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أُمُورٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهَا مُخْتَصَّةٌ بِالْمُنَافِقِينَ. فَالْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي وَصْفِهِمْ: يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً [النساء: ٧٧] وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ لَا يَلِيقُ إِلَّا بِالْمُنَافِقِ، لِأَنَّ الْمُؤْمِنَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَوْفُهُ مِنَ النَّاسِ أَزْيَدَ مِنْ خَوْفِهِ مِنَ اللَّه تَعَالَى. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ، وَالِاعْتِرَاضُ عَلَى اللَّه لَيْسَ إِلَّا مِنْ صِفَةِ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لِلرَّسُولِ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَهَذَا الْكَلَامُ يُذْكَرُ مَعَ مَنْ كَانَتْ رَغْبَتُهُ فِي الدُّنْيَا أَكْثَرَ مِنْ رَغْبَتِهِ فِي الْآخِرَةِ، وَذَلِكَ مِنْ صِفَاتِ الْمُنَافِقِينَ.
İkinci görüş: Âyet münafıklar hakkında inmiştir. Bu görüşe gidenler, âyetin münafıklara mahsus olduğuna delalet eden hususlar içerdiğiyle delil getirmişlerdir: Birincisi: Allah Teâlâ onları nitelerken: { يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “İnsanlardan Allah'tan korkar gibi, hatta daha şiddetli bir korkuyla korkarlar” [Nisâ 77] buyurmuştur; malumdur ki bu sıfat münafıktan başkasına yakışmaz, zira bir müminin insanlardan korkusunun Allah Teâlâ'dan korkusundan fazla olması caiz değildir. İkincisi: Allah Teâlâ onlardan: «Rabbimiz! Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?» dediklerini nakletmiştir; Allah'a itiraz etmek ise ancak kâfirlerin ve münafıkların sıfatıdır. Üçüncüsü: Allah Teâlâ Resûl'e: «De ki: Dünyanın menfaati pek azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır» buyurmuştur; bu hitap dünyadaki rağbeti ahiretteki rağbetinden daha çok olan kimseye söylenir ki bu da münafıkların sıfatlarındandır.
وَأَجَابَ الْقَائِلُونَ بِالْقَوْلِ الْأَوَّلِ عَنْ هَذِهِ الْوُجُوهِ بِحَرْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ أَنَّ حُبَّ الْحَيَاةِ وَالنُّفْرَةَ عَنِ الْقَتْلِ مِنْ لَوَازِمِ الطِّبَاعِ، فَالْخَشْيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَحْمُولَةٌ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى، وَقَوْلُهُمْ: لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ مَحْمُولٌ عَلَى التَّمَنِّي لِتَخْفِيفِ التكليف لا على وجه الإنكار لا يجاب اللَّه تَعَالَى، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ مَذْكُورٌ لَا لِأَنَّ الْقَوْمَ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِذَلِكَ، بَلْ لِأَجْلِ إِسْمَاعِ اللَّه لَهُمْ هَذَا الْكَلَامَ مِمَّا يُهَوِّنُ عَلَى الْقَلْبِ أَمْرَ هَذِهِ الْحَيَاةِ، فَحِينَئِذٍ يَزُولُ مِنْ قَلْبِهِمْ نُفْرَةُ الْقِتَالِ وَحُبُّ الْحَيَاةِ وَيُقْدِمُونَ عَلَى الْجِهَادِ بِقَلْبٍ قَوِيٍّ، فَهَذَا مَا فِي تَقْرِيرِ هَذَيْنِ الْقَوْلَيْنِ واللَّه أَعْلَمُ، وَالْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْمُنَافِقِينَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَهُ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ [النساء: ٧٨] وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا مِنْ كَلَامِ الْمُنَافِقِينَ، فَإِذَا كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى الْآيَةِ الَّتِي نَحْنُ فِي تَفْسِيرِهَا ثُمَّ الْمَعْطُوفُ فِي الْمُنَافِقِينَ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمَعْطُوفُ عَلَيْهِمْ فِيهِمْ أَيْضًا.
Birinci görüşü savunanlar bu vecihlere tek bir sözle cevap vermişlerdir; o da şudur: Hayat sevgisi ve öldürülmekten kaçınma hissi fıtratın/tabiatın gereklerindendir; binaenaleyh bu âyette zikredilen korku bu anlama hamledilir. Onların: «Üzerimize savaşı niçin farz kıldın?» sözleri ise Allah Teâlâ'nın farz kılışını inkâr yoluyla değil, mükellefiyetin hafifletilmesini temenni etmeye hamledilir. Yüce Allah'ın: «De ki: Dünyanın menfaati pek azdır» buyruğu ise o topluluğun bunu inkâr etmesinden ötürü değil, bilakis Allah'ın bu sözü onlara işittirmesi kalbe dünya hayatının işini önemsizleştirecek şeylerden olduğu için zikredilmiştir; böylece kalplerinden savaş ürküntüsü ve hayat sevgisi zail olur, güçlü bir kalple cihada yönelirler. İşte bu iki görüşün tahlilinde olanlar bunlardır; en doğrusunu Allah bilir. Âyeti münafıklara hamletmek daha evladır; zira Allah Teâlâ bu âyetin ardından: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ } “Onlara bir iyilik dokunursa: «Bu Allah'tandır» derler; başlarına bir kötülük gelirse: «Bu senin yüzündendir» derler” [Nisâ 78] buyurmuştur. Şüphe yok ki bu söz münafıkların sözüdür; bu âyet tefsirinde bulunduğumuz âyete matuf olduğuna ve matuf da münafıklar hakkında olduğuna göre, matufun aleyh olanların da münafıklar hakkında olması vacip olur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِيجَابَ الصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ كَانَ مُقَدَّمًا عَلَى إِيجَابِ الْجِهَادِ، وَهَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ الْمُطَابِقُ لِمَا فِي الْعُقُولِ، لِأَنَّ الصَّلَاةَ عِبَارَةٌ عَنِ التَّعْظِيمِ لِأَمْرِ اللَّه، وَالزَّكَاةَ عِبَارَةٌ عَنِ الشَّفَقَةِ عَلَى خَلْقِ اللَّه، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمَا مُقَدَّمَانِ عَلَى الْجِهَادِ.
İKİNCİ MESELE: Âyet, namazın ve zekâtın farz kılınışının cihadın farz kılınışından önce olduğuna delalet etmiştir; bu da akıllarda bulunan nizama tastamam uygun bir tertiptir, zira namaz Allah'ın emrine tâzimden ibarettir, zekât ise Allah'ın mahlûkatına şefkatten ibarettir; hiç şüphe yok ki bu ikisi cihattan öncedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: كَخَشْيَةِ اللَّهِ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ.
ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun { كَخَشْيَةِ اللَّهِ } “Allah'tan korkar gibi” buyruğu, mef'ûlüne muzaf olmuş bir mastardır.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً يُوهِمُ الشَّكَّ، وَذَلِكَ عَلَى عَلَّامِ الْغُيُوبِ مُحَالٌ. وَفِيهِ وُجُوهٌ مِنَ التَّأْوِيلِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْإِبْهَامُ عَلَى الْمُخَاطَبِ، بِمَعْنَى أَنَّهُمْ عَلَى إِحْدَى الصِّفَتَيْنِ مِنَ الْمُسَاوَاةِ وَالشِّدَّةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ خَوْفَيْنِ فَأَحَدُهُمَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْآخَرِ إِمَّا أَنْ يَكُونَ أَنْقَصَ أَوْ مُسَاوِيًا أَوْ أَزْيَدَ فَبَيَّنَ تَعَالَى بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ خَوْفَهُمْ مِنَ النَّاسِ لَيْسَ أَنْقَصَ مِنْ خَوْفِهِمْ مِنَ اللَّه، بَلْ بَقِيَ إِمَّا أَنْ يَكُونَ مُسَاوِيًا أَوْ أَزْيَدَ، فَهَذَا لَا يُوجِبُ كَوْنَهُ تَعَالَى شَاكًّا فِيهِ، بَلْ يُوجِبُ إِبْقَاءَ الْإِبْهَامِ فِي هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ عَلَى الْمُخَاطَبِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ «أو»
DÖRDÜNCÜ MESELE: { أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً } “yahut daha şiddetli bir korkuyla” buyruğunun zâhiri şüphe vehmettirmektedir; bu ise gaybları hakkıyla bilen [Allah] hakkında imkânsızdır. Bunda tevil bakımından birkaç vecih vardır: Birincisi: Bundan murat muhatap için ibhamdır (belirsiz bırakmaktır); yani onların eşitlik ve şiddetlilikten ibaret iki sıfattan biri üzere oldukları anlamına gelir. Çünkü her iki korkudan biri diğerine nispetle ya daha az, ya eşit ya da daha fazladır. Allah Teâlâ bu âyetle onların insanlardan korkusunun Allah'tan korkularından daha az olmadığını; bilakis ya eşit ya da daha fazla olarak kaldığını beyan etmiştir. Bu durum Allah Teâlâ'nın bunda şüphe içinde olmasını gerektirmez, bilakis muhatap açısından bu iki kısımda ibhamın bırakılmasını gerektirir. İkincisi: «Ev» (أو) [edatının]...
بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَالتَّقْدِيرُ: يَخْشَوْنَهُمْ كَخَشْيَةِ اللَّه وَأَشَدَّ خَشْيَةً، وَلَيْسَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ مُنَافَاةٌ، لِأَنَّ مَنْ هُوَ أَشَدُّ خَشْيَةً فَمَعَهُ مِنَ الْخَشْيَةِ مِثْلُ خَشْيَتِهِ مِنَ اللَّه وَزِيَادَةٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ هَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ: وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ [الصَّافَّاتِ: ١٤٧] يَعْنِي أَنَّ مَنْ يُبْصِرُهُمْ يقول هذا الكلام، فكذا هاهنا واللَّه أَعْلَمُ.
vav (ve) anlamında olmasıdır. Takdiri şöyledir: «Onlardan Allah'tan korkar gibi ve daha şiddetli bir korkuyla korkarlar.» Bu iki kısım arasında bir zıtlık yoktur; çünkü korkusu daha şiddetli olan kimsede, Allah'tan korkusu kadar bir korku ve fazlası mevcuttur. Üçüncüsü: Bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Onu yüz bin veya daha çok kimseye peygamber gönderdik” [Sâffât 147] kavli gibidir; yani onları gören kimse bu sözü söyler; burada da böyledir. En doğrusunu Allah bilir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ.
Sonra Allah Teâlâ: { وَقالُوا رَبَّنا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ } “Ve dediler ki: «Rabbimiz, savaşı üzerimize niçin farz kıldın?»” buyurdu.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ فَهُمْ إِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لَا اعْتِرَاضًا عَلَى اللَّه، لَكِنْ جَزَعًا مِنَ الْمَوْتِ وَحُبًّا لِلْحَيَاةِ، وَإِنْ كَانُوا مُنَافِقِينَ فَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ كَانُوا مُنْكِرِينَ لِكَوْنِ الرَّبِّ تَعَالَى كَاتِبًا لِلْقِتَالِ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا ذَلِكَ عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى كَتَبَ الْقِتَالَ عَلَيْهِمْ فِي زَعْمِ الرَّسُولِ ﵊ وَفِي دَعْوَاهُ، ثُمَّ قَالُوا: لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ وَهَذَا كالعلة لكراهتهم لا يجاب الْقِتَالِ عَلَيْهِمْ، أَيْ هَلَّا تَرَكْتَنَا حَتَّى نَمُوتَ بِآجَالِنَا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَجَابَ عَنْ شُبْهَتِهِمْ فَقَالَ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآخِرَةَ خَيْرٌ لِوُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا قَلِيلَةٌ، وَنِعَمَ الْآخِرَةِ كَثِيرَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا مُنْقَطِعَةٌ وَنِعَمَ الْآخِرَةِ مُؤَبَّدَةٌ.
Bil ki bu sözü söyleyenler şayet mümin iseler bunu Allah'a itiraz olsun diye değil, ölümden endişe duydukları ve hayatı sevdikleri için söylemişlerdir. Şayet münafık iseler, Yüce Rabbin savaşı üzerlerine farz kıldığını inkâr ettikleri mâlumdur; bu sözü Resûl aleyhisselâm'ın zannına ve iddiasına göre Allah Teâlâ'nın savaşı kendilerine farz kıldığı anlamında söylemişlerdir. Sonra: { لَوْلا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ } “Bizi yakın bir zamana kadar erteleseydin ya!” dediler. Bu, üzerlerine savaşın farz kılınmasını kerih görmelerinin bir gerekçesi gibidir; yani «Bizi ecellerimizle ölünceye kadar bıraksaydın ya!» [demişlerdir]. Sonra Allah Teâlâ onların bu şüphelerine cevap vererek şöyle buyurdu: { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَالْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى } “De ki: «Dünyanın menfaati pek azdır; ahiret ise sakınan kimse için daha hayırlıdır»”. Âhiretin daha hayırlı olduğunu söylememiz şu vecihlerdendir: Birincisi: Dünya nimetleri az, âhiret nimetleri ise çoktur. İkincisi: Dünya nimetleri kesintilidir, âhiret nimetleri ise ebedîdir.
وَالثَّالِثُ: أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا مَشُوبَةٌ بِالْهُمُومِ وَالْغُمُومِ وَالْمَكَارِهِ، وَنِعَمَ الْآخِرَةِ صَافِيَةٌ عَنِ الْكُدُرَاتِ. وَالرَّابِعُ: أَنَّ نِعَمَ الدُّنْيَا مَشْكُوكَةٌ فَإِنَّ أَعْظَمَ النَّاسِ تَنَعُّمًا لَا يَعْرِفُ أَنَّهُ كَيْفَ يَكُونُ عَاقِبَتُهُ فِي الْيَوْمِ الثَّانِي، وَنِعَمَ الآخرة يقينية، وكل هذه الوجوه تجب رُجْحَانَ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا، إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْخَيْرِيَّةَ إِنَّمَا تَحْصُلُ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى ذَكَرَ تَعَالَى هَذَا الشَّرْطَ وَهُوَ قَوْلُهُ: لِمَنِ اتَّقى وَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ
Üçüncüsü: Dünya nimetleri kaygılar, kederler ve hoşa gitmeyen şeylerle karışmıştır; âhiret nimetleri ise bulanıklıklardan arınmıştır. Dördüncüsü: Dünya nimetleri şüphelidir; zira insanların en çok nimete erenleri bile ertesi gün akıbetinin ne olacağını bilmez, âhiret nimetleri ise kesindir. Bütün bu vecihler âhiretin dünyaya üstünlüğünü gerektirir. Şu var ki bu hayırlılık ancak takva sahibi müminler için hasıl olur; işte bu anlamdan ötürü Allah Teâlâ: { لِمَنِ اتَّقى } “sakınan kimse için” buyurarak bu şartı zikretmiştir. İşte bundan murat...
قَوْلِهِ ﵊: «الدُّنْيَا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَجَنَّةُ الْكَافِرِ» .
Peygamber aleyhisselâm'ın: «Dünya müminin zindanı, kâfirin cennetidir» hadisidir.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve bir kıl kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (يُظْلَمُونَ) بِالْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَذْكُورِينَ فِي قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ وَالْبَاقُونَ بِالتَّاءِ عَلَى سَبِيلِ الْخِطَابِ، وَيُؤَيِّدُ التَّاءَ قَوْلُهُ: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ فَإِنَّ قَوْلَهُ: قُلْ يُفِيدُ الْخِطَابَ.
BİRİNCİ MESELE: İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî, { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ } “Kendilerine ... denilen kimseleri görmedin mi?” kavlinde zikredilenlere raci olmak üzere [kelimeyi] yâ ile (يُظْلَمُونَ - haksızlığa uğratılmazlar) okumuşlardır. Geri kalanlar ise hitap yoluyla tâ ile okumuşlardır. { قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ } “De ki: «Dünyanın menfaati pek azdır»” buyruğu da tâ ile okuyuşu destekler; zira { قُلْ } “De ki” kavli hitap ifade eder.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ يَسْتَحِقُّونَ عَلَى طَاعَتِهِمُ الثَّوَابَ، وَإِلَّا لَمَا تَحَقَّقَ نَفْيُ الظُّلْمِ، وَتَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَصِحُّ مِنْهُ الظُّلْمُ وَإِنْ كُنَّا نَقْطَعُ بِأَنَّهُ لَا يَفْعَلُ، وَإِلَّا لما يصح التمدح به.
İKİNCİ MESELE: Mu'tezile şöyle demiştir: Âyet, onların itaatleri karşılığında sevabı hak ettiklerine delalet eder; aksi takdirde zulmün nefyi tahakkuk etmezdi. Yine âyet, her ne kadar O'nun bunu yapmayacağını kesin olarak bilsek de Allah Teâlâ'dan zulmün sâdır olmasının [aklen] caiz olduğuna delalet eder; zira aksi takdirde zulmetmemekle övünülmesi sahih olmazdı.
المسألة الثالثة: قوله: وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا أَيْ لَا يُنْقَصُونَ مِنْ ثَوَابِ أَعْمَالِهِمْ مِثْلَ فَتِيلِ النَّوَاةِ وَهُوَ مَا تَفْتِلُهُ بِيَدِكَ ثُمَّ تُلْقِيهِ احْتِقَارًا. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ فِيهِ.
Üçüncü Mesele: { وَلا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve bir kıl kadar bile haksızlığa uğratılmazsınız” buyruğu, yani amellerinin sevabından hurma çekirdeğinin ipçiği kadar bile eksiltilmezler demektir. Fetîl, elinle büküp sonra değersiz görerek attığın şeydir. Buna dair açıklama daha önce geçmişti.
[سورة النساء (٤) : آية ٧٨]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 78]
أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (٧٨)
{ أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Nerede olursanız olun, isterse sağlam tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunun, ölüm size yetişir. Onlara bir iyilik dokunursa: «Bu Allah'tandır» derler; başlarına bir kötülük gelirse: «Bu senin yüzündendir» derler. De ki: «Hepsi Allah'tandır.» Ne oluyor bu topluluğa ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” (78)
[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ] وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ تَبْكِيتُ مَنْ حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ عِنْدَ فَرْضِ الْقِتَالِ يَخْشَوْنَ النَّاسَ كَخَشْيَةِ اللَّه أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَقَالُوا رَبَّنَا لِمَ كَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتَالَ، فَقَالَ تَعَالَى: أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا خَلَاصَ لَهُمْ مِنَ الْمَوْتِ، وَالْجِهَادُ مَوْتٌ مُسْتَعْقِبٌ لِسَعَادَةِ الْآخِرَةِ، فَإِذَا كَانَ لَا بُدَّ مِنَ الْمَوْتِ، فَبِأَنْ يَقَعَ عَلَى وَجْهٍ يَكُونُ مُسْتَعْقِبًا لِلسَّعَادَةِ الْأَبَدِيَّةِ كَانَ أَوْلَى مِنْ أَنْ لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا [الْأَحْزَابِ: ١٦] وَالْبُرُوجُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هِيَ الْقُصُورُ
[Allah Teâlâ'nın: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ } “Nerede olursanız olun, isterse sağlam tahkim edilmiş yüksek kalelerde bulunun, ölüm size yetişir” kavli hakkında:] Bu sözden maksat, savaş farz kılındığında insanlardan Allah'tan korkar gibi veya daha şiddetli bir korkuyla korktukları ve: «Rabbimiz, savaşı üzerimize niçin farz kıldın?» dedikleri nakledilen kimseleri azarlamaktır. Nitekim Allah Teâlâ: { أَيْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ } “Nerede olursanız olun, ölüm size yetişir” buyurarak onlara ölümden kurtuluş olmadığını beyan etmiştir. Cihad ise ardından âhiret saadetini getiren bir ölümdür. Ölüm kaçınılmaz olduğuna göre, ebedî saadeti getirecek bir şekilde vuku bulması, böyle olmayacak bir şekilde vuku bulmasından elbette daha evladır. Bu âyetin benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “De ki: «Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez; kaçsanız bile pek az yaşatılırsınız»” [Ahzâb 16]. Burûc (بُرُوج), Arap kelamında köşkler...
وَالْحُصُونُ، وَأَصْلُهَا فِي اللُّغَةِ مِنَ الظُّهُورِ، يُقَالُ: تَبَرَّجَتِ الْمَرْأَةُ، إِذَا أَظْهَرَتْ مَحَاسِنَهَا، وَالْمُشَيَّدَةُ الْمُرْتَفِعَةُ، وَقُرِئَ مُشَيَّدَةٍ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : مِنْ شَادَ القصر إِذَا رَفَعَهُ أَوْ طَلَاهُ بِالشَّيْدِ وَهُوَ الْجَصُّ، وَقَرَأَ نُعَيْمُ بْنُ مَيْسَرَةَ بِكَسْرِ الْيَاءِ وَصْفًا لَهَا بِفِعْلِ فَاعِلِهَا مَجَازًا، كَمَا قَالُوا: قَصِيدَةٌ شَاعِرَةٌ، وَإِنَّمَا الشَّاعِرُ قَائِلُهَا.
ve kalelerdir. Lügatte aslı zuhûr (ortaya çıkmak, görünmek) kökündendir. Nitekim kadın güzelliklerini ortaya çıkardığında «teberreceti'l-mer'etü» (تَبَرَّجَتِ الْمَرْأَةُ) denir. el-Müşeyyede (الْمُشَيَّدَةُ) ise yükseltilmiş demektir. [Ayrıca şeddesiz olarak] (مُشَيَدَةٍ) şeklinde de okunmuştur. Keşşâf sahibi şöyle der: Sarayı yükselttiğinde veya onu kireç demek olan şîd (الشَّيْدُ) ile sıvadığında kullanılan «şâde'l-kasra» (شَادَ القصر) ifadesindendir. Nuaym b. Meysere ise mecazen fâilinin fiiliyle tavsif etmek üzere yâ harfinin kesresiyle (مُشَيِّدَةٍ) okumuştur; nitekim [Araplar] şair olan onu söyleyen kimse olduğu halde «kasîdetün şâiratün» (قَصِيدَةٌ شَاعِرَةٌ - şair kaside) derler.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Onlara bir iyilik dokunursa: «Bu Allah'tandır» derler; başlarına bir kötülük gelirse: «Bu senin yüzündendir» derler. De ki: «Hepsi Allah'tandır.» Ne oluyor bu topluluğa ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” kavli.
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنِ الْمُنَافِقِينَ كَوْنَهُمْ مُتَثَاقِلِينَ عَنِ الْجِهَادِ خَائِفِينَ مِنَ الْمَوْتِ غَيْرَ رَاغِبِينَ/ فِي سَعَادَةِ الْآخِرَةِ حَكَى عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَصْلَةً أُخْرَى قَبِيحَةً أَقْبَحَ مِنَ الْأُولَى، وَفِي النَّظْمِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْخَائِفِينَ مِنَ الْمَوْتِ الْمُتَثَاقِلِينَ فِي الْجِهَادِ مِنْ عَادَتِهِمْ أَنَّهُمْ إِذَا جَاهَدُوا وَقَاتَلُوا فَإِنْ أَصَابُوا واحدة وَغَنِيمَةً قَالُوا: هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّه، وَإِنْ أَصَابَهُمْ مَكْرُوهٌ قَالُوا: هَذَا مِنْ شُؤْمِ مُصَاحَبَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى غَايَةِ حُمْقِهِمْ وَجَهْلِهِمْ وَشِدَّةِ عِنَادِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bil ki Allah Teâlâ, münafıkların cihada karşı isteksiz davrandıklarını, ölümden korktuklarını ve âhiret saadetine rağbet etmediklerini hikâye ettikten sonra bu âyette onlardan ilkinden daha çirkin başka bir çirkin huyu hikâye etmiştir. [Âyetlerin] dizilişinde bir başka vecih de şudur: Ölümden korkan ve cihada karşı isteksiz davranan bu kimselerin âdeti şudur: Cihad edip savaştıklarında şayet bir zafer ve ganimet elde ederlerse: «Bu Allah'tandır» derler; şayet başlarına hoşlanmadıkları bir şey gelirse: «Bu, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) beraberliğinin uğursuzluğundandır» derler. Bu ise onların son derece ahmak, cahil ve inatçı olduklarını gösterir. Âyette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: كَانَتِ الْمَدِينَةُ مَمْلُوءَةً مِنَ النِّعَمِ وَقْتَ مَقْدَمِ الرَّسُولِ ﷺ، فَلَمَّا ظَهَرَ عِنَادُ الْيَهُودِ وَنِفَاقُ الْمُنَافِقِينَ أَمْسَكَ اللَّه عَنْهُمْ بَعْضَ الْإِمْسَاكِ كَمَا جَرَتْ عَادَتُهُ فِي جَمِيعِ الْأُمَمِ، قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ فَعِنْدَ هَذَا قَالَ الْيَهُودُ وَالْمُنَافِقُونَ: مَا رَأَيْنَا أَعْظَمَ شُؤْمًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ، نَقَصَتْ ثِمَارُنَا وَغَلَتْ أَسْعَارُنَا مُنْذُ قَدِمَ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَعْنِي الْخَصْبَ وَرُخْصَ السِّعْرِ وَتَتَابُعَ الْأَمْطَارِ قَالُوا: هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّه وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ جَدْبٌ وَغَلَاءُ سِعْرٍ قَالُوا هَذَا مِنْ شُؤْمِ مُحَمَّدٍ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ [الْأَعْرَافِ: ١٣١] وَعَنْ قَوْمِ صَالِحٍ: قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ [النَّمْلِ: ٤٧] .
BİRİNCİ MESELE: Hasene ve seyyie hakkında [müfessirler] birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Müfessirler şöyle demişlerdir: Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye gelişinde Medine nimetlerle doluydu. Yahudilerin inadı ve münafıkların nifakı ortaya çıkınca, Allah bütün ümmetlerdeki âdeti üzere onlardan [nimetleri] kısmen tuttu. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَبِيٍّ إِلَّا أَخَذْنا أَهْلَها بِالْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ } “Biz hangi memlekete bir peygamber gönderdiysek, onun halkını mutlaka darlık ve sıkıntıyla yakaladık” buyurmuştur. Bunun üzerine Yahudiler ve münafıklar: «Biz bu adamdan daha uğursuzunu görmedik; o geldiğinden beri meyvelerimiz azaldı ve fiyatlarımız yükseldi» dediler. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunursa” kavli, yani bolluk, ucuzluk ve peş peşe yağan yağmurlar isabet ettiğinde «Bu Allah'tandır» derler; { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “başlarına bir kötülük gelirse”, yani kuraklık ve pahalılık isabet ettiğinde «Bu Muhammed'in uğursuzluğundandır» derler. Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { فَإِذا جاءَتْهُمُ الْحَسَنَةُ قالُوا لَنا هذِهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ } “Kendilerine bir iyilik geldiğinde: «Bu bizim hakkımızdır» derlerdi; başlarına bir kötülük geldiğinde ise Mûsâ ve beraberindekilerin uğursuzluğuna yorarlardı” [A'râf 131]; ve Sâlih'in kavmi hakkında: { قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ } “Dediler ki: «Senin ve beraberindekilerin yüzünden uğursuzluğa uğradık»” [Neml 47].
الْقَوْلُ الثَّانِي: الْمُرَادُ مِنَ الْحَسَنَةِ النَّصْرُ عَلَى الْأَعْدَاءِ وَالْغَنِيمَةُ، وَمِنَ السَّيِّئَةِ الْقَتْلُ وَالْهَزِيمَةُ قَالَ الْقَاضِي:
İKİNCİ GÖRÜŞ: Haseneden murat düşmanlara karşı zafer ve ganimet; seyyieden murat ise öldürülme ve hezimettir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir:
وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُعْتَبَرُ لِأَنَّ إِضَافَةَ الْخَصْبِ وَالْغَلَاءِ إِلَى اللَّه وَكَثْرَةِ النِّعَمِ وَقِلَّتِهَا إِلَى اللَّه جَائِزَةٌ، أَمَّا إِضَافَةُ النَّصْرِ وَالْهَزِيمَةِ إِلَى اللَّه فَغَيْرُ جَائِزَةٍ، لِأَنَّ السَّيِّئَةَ إِذَا كَانَتْ بِمَعْنَى الْهَزِيمَةِ وَالْقَتْلِ لَمْ يَجُزْ إِضَافَتُهَا إِلَى اللَّه، وَأَقُولُ: الْقَوْلُ كَمَا قَالَ عَلَى مَذْهَبِهِ، أَمَّا عَلَى مَذْهَبِنَا فَالْكُلُّ دَاخِلٌ فِي قَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ.
«Birinci görüş muteber olandır; çünkü bolluğun ve pahalılığın, nimetlerin çokluğunun ve azlığının Allah'a nispet edilmesi caizdir. Zafer ve hezimetin Allah'a nispet edilmesi ise caiz değildir; zira seyyie hezimet ve öldürülme anlamında olduğunda onun Allah'a nispet edilmesi caiz olmaz.» Ben [Râzî] derim ki: Söz, onun kendi mezhebine göre dediği gibidir; bizim mezhebimize göre ise hepsi Allah'ın kaza ve kaderine dâhildir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ السَّيِّئَةَ تَقَعُ عَلَى الْبَلِيَّةِ وَالْمَعْصِيَةِ، وَالْحَسَنَةَ عَلَى النِّعْمَةِ وَالطَّاعَةَ قَالَ تَعَالَى:
İKİNCİ MESELE: Bil ki seyyie (kötülük) hem bela hem de masiyet anlamına gelir; hasene (iyilik) ise hem nimet hem de itaat anlamına gelir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ [الْأَعْرَافِ: ١٦٨] وَقَالَ: إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ [هُودٍ: ١١٤] .
{ وَبَلَوْناهُمْ بِالْحَسَناتِ وَالسَّيِّئاتِ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “Belki dönerler diye onları iyiliklerle ve kötülüklerle imtihan ettik” [A'râf 168]; ve: { إِنَّ الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ } “Şüphesiz iyilikler kötülükleri giderir” [Hûd 114].
إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يُفِيدُ الْعُمُومَ فِي كُلِّ الْحَسَنَاتِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يُفِيدُ الْعُمُومَ فِي كُلِّ السَّيِّئَاتِ، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّ جَمِيعَ الْحَسَنَاتِ وَالسَّيِّئَاتِ مِنَ اللَّه، ولما ثبت بما ذكرناه أَنَّ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِيَ دَاخِلَتَانِ تَحْتَ اسْمِ الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ كَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الطَّاعَاتِ وَالْمَعَاصِي مِنَ اللَّه وَهُوَ الْمَطْلُوبُ.
Bunu bildiğine göre şöyle deriz: O'nun: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ } “Onlara bir iyilik dokunursa” kavli bütün iyiliklerde umumilik ifade eder. Aynı şekilde: { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ } “başlarına bir kötülük gelirse” kavli de bütün kötülüklerde umumilik ifade eder. Bundan sonra ise: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: «Hepsi Allah'tandır»” buyurmuştur. Bu ise bütün iyiliklerin ve kötülüklerin Allah'tan olduğuna dair açık bir ifadedir. Zikrettiğimiz delillerle itaat ve masiyetlerin hasene ve seyyie ismi altına dâhil olduğu sabit olunca, âyet bütün itaat ve masiyetlerin Allah'tan olduğuna delalet etmiş olur; matlup olan da budur.
فَإِنْ قيل: المراد هاهنا بِالْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ لَيْسَ هُوَ الطَّاعَةَ وَالْمَعْصِيَةَ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: اتِّفَاقُ الْكُلِّ
Şayet: «Burada hasene ve seyyieden murat itaat ve masiyet değildir; buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: Herkesin ittifakı...
عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي مَعْنَى الْخَصْبِ وَالْجَدْبِ فَكَانَتْ مُخْتَصَّةً بِهِمَا. الثَّانِي: أَنَّ الْحَسَنَةَ الَّتِي يُرَادُ بِهَا الْخَيْرُ وَالطَّاعَةُ لَا يُقَالُ فِيهَا أَصَابَتْنِي، إِنَّمَا يُقَالُ أَصَبْتُهَا، وَلَيْسَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ/ أَصَابَتْ فُلَانًا حَسَنَةٌ بِمَعْنَى عَمِلَ خَيْرًا، أَوْ أَصَابَتْهُ سَيِّئَةٌ بِمَعْنَى عَمِلَ مَعْصِيَةً، فَعَلَى هَذَا لَوْ كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتُمْ لَقَالَ إِنْ أَصَبْتُمْ حَسَنَةً. الثَّالِثُ:
bu âyetin bolluk ve kıtlık anlamında indiği üzerinedir; binaenaleyh bu ikisine mahsustur. İkincisi: Kendisiyle hayır ve itaat kastedilen hasene hakkında «esâbetnî» (bana isabet etti) denilmez; ancak «esabtuhâ» (ona nail oldum/yaptım) denir. Arap kelamında hayır işledi anlamında «esâbet fülânen hasenetün» veya günah işledi anlamında «esâbethu seyyietün» denmez; buna göre şayet murat sizin söylediğiniz olsaydı: «Şayet bir haseneye nail olursanız (in esabtüm haseneten)» derdi. Üçüncüsü:
لَفْظُ الْحَسَنَةِ وَاقِعٌ بِالِاشْتِرَاكِ عَلَى الطَّاعَةِ وَعَلَى الْمَنْفَعَةِ، وهاهنا أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمَنْفَعَةَ مُرَادَةٌ، فَيَمْتَنِعُ كَوْنُ الطَّاعَةِ مُرَادَةً، ضَرُورَةُ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَفْهُومَيْهِ مَعًا.
Hasene lafzı müşterek (eş sesli) olarak hem itaat hem de menfaat hakkında kullanılır. Burada ise müfessirler menfaatin murat edildiğinde icma etmişlerdir; binaenaleyh müşterek bir lafzın her iki mefhumunda birden kullanılmasının caiz olmaması zarureti sebebiyle itaatin murat edilmiş olması imkânsızdır.
فَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: أَنَّكُمْ تُسَلِّمُونَ أَنَّ خُصُوصَ السَّبَبِ لَا يَقْدَحُ فِي عُمُومِ اللَّفْظِ.
Birinciye cevap: Sizler de sebebin hususiliğinin lafzın umumiliğine halel getirmeyeceğini kabul ediyorsunuz.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّانِي: أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ: أَصَابَنِي تَوْفِيقٌ مِنَ اللَّه وَعَوْنٌ مِنَ اللَّه، وَأَصَابَهُ خِذْلَانٌ مِنَ اللَّه، وَيَكُونُ مُرَادُهُ مِنْ ذَلِكَ التَّوْفِيقَ وَالْعَوْنَ تِلْكَ الطَّاعَةَ، وَمِنَ الْخُذْلَانِ تِلْكَ الْمَعْصِيَةَ.
İkinciye cevap: «Bana Allah'tan bir tevfik ve Allah'tan bir yardım isabet etti» ve «Ona Allah'tan bir hızlân (yardımsız bırakılma) isabet etti» denilmesi sahihtir; bu sözü söyleyenin o tevfik ve yardımdan maksadı o itaat, hızlândan maksadı ise o masiyet olur.
وَالْجَوَابُ عَنِ الثَّالِثِ: أَنَّ كُلَّ مَا كَانَ مُنْتَفَعًا بِهِ فَهُوَ حَسَنَةٌ، فَإِنْ كَانَ مُنْتَفَعًا بِهِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ الطَّاعَةُ، وَإِنْ كَانَ مُنْتَفَعًا بِهِ فِي الدُّنْيَا فَهُوَ السَّعَادَةُ الْحَاضِرَةُ، فَاسْمُ الْحَسَنَةِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ مُتَوَاطِئُ الِاشْتِرَاكِ، فَزَالَ السُّؤَالُ. فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ لَيْسَ إِلَّا ذَاكَ مَا ثَبَتَ فِي بَدَائِهِ الْعُقُولِ أَنَّ كُلَّ مَوْجُودٍ فَهُوَ إِمَّا وَاجِبٌ لِذَاتِهِ، وَإِمَّا مُمْكِنٌ لِذَاتِهِ، وَالْوَاجِبُ لِذَاتِهِ وَاحِدٌ وَهُوَ اللَّه ﷾، وَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ كُلُّ مَا سِوَاهُ، فَالْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ إِنِ اسْتَغْنَى عَنِ الْمُؤَثِّرِ فَسَدَ الِاسْتِدْلَالُ بِجَوَازِ الْعَالَمِ وَحُدُوثِهِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُ نَفْيُ الصَّانِعِ، وَإِنْ كَانَ الْمُمْكِنُ لِذَاتِهِ مُحْتَاجًا إِلَى الْمُؤَثِّرِ، فَإِذَا كَانَ كُلُّ مَا سِوَى اللَّه مُمْكِنًا كَانَ كُلُّ مَا سِوَى اللَّه مُسْتَنِدًا إِلَى اللَّه، وَهَذَا الْحُكْمُ لَا يَخْتَلِفُ بِأَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمُمْكِنُ مَلَكًا أَوْ جَمَادًا أَوْ فِعْلًا لِلْحَيَوَانِ أَوْ صِفَةً لِلنَّبَاتِ، فَإِنَّ الْحُكْمَ لا ستناد الْمُمْكِنِ لِذَاتِهِ إِلَى الْوَاجِبِ لِذَاتِهِ لِمَا بَيَّنَّا مِنْ كَوْنِهِ مُمْكِنًا كَانَ الْكُلُّ فِيهِ عَلَى السَّوِيَّةِ، وَهَذَا بُرْهَانٌ أَوْضَحُ وَأَبْيَنُ مِنْ قُرْصِ الشَّمْسِ عَلَى أَنَّ الْحَقَّ مَا ذَكَرَهُ تَعَالَى، وَهُوَ قَوْلُهُ:
Üçüncüye cevap: Kendisinden menfaat elde edilen her şey bir hasenedir. Şayet âhirette kendisinden menfaat elde ediliyorsa bu itaattir; şayet dünyada kendisinden menfaat elde ediliyorsa bu hâlihazırdaki saadettir. Binaenaleyh hasene ismi bu iki kısma nispetle mütevâtîdir (tek bir ortak anlam taşır), böylece itiraz ortadan kalkmış olur. Dolayısıyla âyetin zâhirinin zikrettiğimiz şeye delalet ettiği sabit olmuştur. Muradın sadece bu olduğuna delalet eden hususlardan biri de akılların bedahetinde sabit olan şu hakikattir: Her mevcut ya vâcibü'l-vücûddur (varlığı zorunlu olandır) ya da mümkinü'l-vücûddur (varlığı imkân dâhilinde olandır). Vâcibü'l-vücûd tektir, O da Allah celle celâluhû'dur; mümkinü'l-vücûd ise O'ndan gayrı olan her şeydir. Mümkinü'l-vücûd olan bir müessire muhtaç olmasaydı, âlemin imkânı ve hudûsu ile Sâni'in (yaratıcının) varlığına istidlal etmek bâtıl olurdu ve o takdirde Sâni'in nefyi gerekirdi. Eğer mümkinü'l-vücûd bir müessire muhtaç ise, Allah'tan gayrı her şey de mümkün olduğuna göre, Allah'tan gayrı her şey Allah'a dayanır. Bu hüküm, o mümkinin bir melek veya cansız bir varlık veya bir canlının fiili yahut bitkinin bir sıfatı olması bakımından farklılık göstermez; çünkü mümkinü'l-vücûdun vâcibü'l-vücûda dayanması hükmünde -mümkün olduğunu açıkladığımız üzere- hepsi eşittir. İşte bu, hakkın Allah Teâlâ'nın zikrettiği husus olduğuna dair güneş kursundan daha açık ve daha aşikâr bir bürhandır; o da O'nun şu kavlidir:
قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
{ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: «Hepsi Allah'tandır.»”
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Ne oluyor bu topluluğa ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” buyurdu. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْبُرْهَانُ الدَّالُّ عَلَى أَنَّ كل ما سوى اللَّه مستندا إلى اللَّه عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ وَالْجَلَاءِ، قَالَ تَعَالَى: فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً وَهَذَا يَجْرِي مَجْرَى التَّعَجُّبِ مِنْ عَدَمِ وُقُوفِهِمْ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْكَلَامِ مَعَ ظُهُورِهِ. قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: بَلْ هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى صِحَّةِ قَوْلِنَا، لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ حُصُولُ الْفَهْمِ وَالْمَعْرِفَةِ بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى لَمْ يبق هذا التَّعَجُّبِ مَعْنًى الْبَتَّةَ، لِأَنَّ السَّبَبَ فِي عَدَمِ حُصُولِ هَذِهِ الْمَعْرِفَةِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى مَا خَلَقَهَا وَمَا أَوْجَدَهَا، وَذَلِكَ يُبْطِلُ هَذَا التَّعَجُّبَ، فَحُصُولُ هَذَا التَّعَجُّبِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِإِيجَادِ الْعَبْدِ لَا بِإِيجَادِ اللَّه تَعَالَى.
BİRİNCİ MESELE: Allah'tan gayrı her şeyin Allah'a dayandığını gösteren bürhan özetlediğimiz vechile son derece açık ve aşikâr olunca, Allah Teâlâ: { فَمالِ هؤُلاءِ الْقَوْمِ لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “Ne oluyor bu topluluğa ki neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar?” buyurmuştur. Bu, apaçık olmasına rağmen onların bu sözün doğruluğunu kavramamalarına taaccüp etme (şaşma) mesabesindedir. Mu'tezile şöyle demiştir: Bilakis bu âyet bizim sözümüzün doğruluğuna delalet eder; zira fehim ve marifetin hasıl olması Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla olsaydı, bu taaccübün kesinlikle hiçbir anlamı kalmazdı. Çünkü bu marifetin hasıl olmamasının sebebi Allah Teâlâ'nın onu yaratmamış ve var etmemiş olmasıdır; bu da taaccübü bâtıl kılar. Binaenaleyh bu taaccübün varlığı, onun Allah Teâlâ'nın var etmesiyle değil ancak kulun var etmesiyle hasıl olduğuna delalet eder.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ لَيْسَ إِلَّا التَّمَسُّكَ بِطَرِيقَةِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّهَا مُعَارَضَةٌ بِالْعِلْمِ.
Bil ki bu söz medih ve zem metoduna tutunmaktan ibarettir; biz ise bunun ilim [delili] ile muârız olduğunu zikretmiştik.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: أَجْمَعَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً أَنَّهُمْ لَا يَفْقَهُونَ هَذِهِ الْآيَةَ الْمَذْكُورَةَ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ، وَهَذَا يَقْتَضِي وَصْفَ الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ حَدِيثٌ، وَالْحَدِيثُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، فَيَلْزَمُ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مُحْدَثًا.
İKİNCİ MESELE: Mu'tezile şöyle demiştir: Müfessirler: { لَا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً } “neredeyse hiçbir sözü anlamıyorlar” kavlinden muradın onların bu makamda zikredilen bu âyeti anlamadıkları olduğu hususunda icma etmişlerdir. Bu ise Kur'an'ın «hadis» (söz/yeni şey) olarak nitelendirilmesini iktiza eder; «hadis» ise mef'ûl (muhdes - sonradan yaratılmış) anlamında «faîl» kalıbındadır; dolayısıyla bundan Kur'an'ın muhdes (sonradan yaratılmış) olması lazım gelir.
وَالْجَوَابُ: مُرَادُكُمْ بِالْقُرْآنِ لَيْسَ إِلَّا هَذِهِ الْعِبَارَاتُ، وَنَحْنُ لَا نُنَازِعُ فِي كَوْنِهَا مُحْدَثَةً.
Cevap: Sizin Kur'an'dan muradınız bu lafızlardan ibarettir; biz de bunların muhdes olduğu hususunda münazaa etmiyoruz (tartışmıyoruz).
المسألة الثالثة: الفقه: الفهم، يقال أوتى فلانا فِقْهًا، وَمِنْهُ
Üçüncü Mesele: Fıkıh (الفقه), anlamak (el-fehm) demektir. «Fülana fıkıh verildi» denir. Nitekim...
قَوْلُهُ ﷺ لا بن عباس: «فقهه في التأويل»
Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) İbn Abbâs için söylediği: «Ona tevili fehmettir (öğret)» kavli de bundandır,
أي فهمه. ثم قال تعالى:
yani «ona anlayış ver» demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة النساء (٤) : آية ٧٩]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 79]
مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٧٩)
{ مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; başına gelen her kötülük ise nefsindendir. Seni insanlara bir elçi olarak gönderdik; şahit olarak Allah yeter” (79).
قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: قَدْ ثَبَتَ أَنَّ لَفْظَ السَّيِّئَةِ تَارَةً يَقَعُ عَلَى الْبَلِيَّةِ وَالْمِحْنَةِ، وَتَارَةً يَقَعُ عَلَى الذَّنْبِ وَالْمَعْصِيَةِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَضَافَ السَّيِّئَةَ إِلَى نَفْسِهِ فِي الْآيَةِ الْأُولَى بِقَوْلِهِ: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النساء: ٧٨] وَأَضَافَهَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى الْعَبْدِ بِقَوْلِهِ: وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ فَلَا بُدَّ مِنَ التَّوْفِيقِ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ وَإِزَالَةِ التَّنَاقُضِ عَنْهُمَا، وَلَمَّا كَانَتِ السَّيِّئَةُ بِمَعْنَى الْبَلَاءِ وَالشِّدَّةِ مُضَافَةً إِلَى اللَّه وَجَبَ أَنْ تَكُونَ السَّيِّئَةُ بِمَعْنَى الْمَعْصِيَةِ مُضَافَةً إِلَى الْعَبْدِ حَتَّى يَزُولَ التَّنَاقُضُ بَيْنَ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ الْمُتَجَاوِرَتَيْنِ، قَالَ: وَقَدْ حَمَلَ الْمُخَالِفُونَ أَنْفُسَهُمْ عَلَى تَغْيِيرِ الْآيَةِ وقرءوا: (فَمِنْ تَعْسِكَ) فَغَيَّرُوا الْقُرْآنَ وَسَلَكُوا مِثْلَ طَرِيقَةِ الرَّافِضَةِ مِنَ ادِّعَاءِ التَّغْيِيرِ فِي الْقُرْآنِ.
Ebû Alî el-Cübbâî şöyle demiştir: Seyyie lafzının bazen bela ve mihnet anlamına, bazen de günah ve masiyet anlamına geldiği sabit olmuştur. Sonra Allah Teâlâ önceki âyette: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: «Hepsi Allah'tandır»” [Nisâ 78] kavliyle seyyieyi Kendisine nispet etmiş, bu âyette ise: { وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Başına gelen her kötülük ise nefsindendir” kavliyle kula nispet etmiştir. Dolayısıyla bu iki âyetin arasını telif etmek ve aralarındaki tenakuzu gidermek lazımdır. Seyyie, bela ve şiddet anlamında Allah'a nispet edilmiş olduğuna göre, bu iki komşu âyet arasındaki çelişkinin zail olması için seyyienin masiyet anlamında kula nispet edilmiş olması vacip olur. [Cübbâî devamla] şöyle demiştir: Muhalifler âyeti değiştirmeye kalkışmış ve (فَمِنْ تَعْسِكَ - senin helakinden/bedbahtlığındandır) şeklinde okumuşlardır; böylece Kur'an'ı değiştirmişler ve Kur'an'da tahrif iddia etme konusunda Râfızîlerin yoluna benzer bir yola girmişlerdir.
فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَاذَا فَصَلَ تَعَالَى بَيْنَ الْحَسَنَةِ وَالسَّيِّئَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فَأَضَافَ الْحَسَنَةَ الَّتِي هِيَ الطَّاعَةُ إِلَى نَفْسِهِ دُونَ السَّيِّئَةِ وَكِلَاهُمَا فِعْلُ الْعَبْدِ عِنْدَكُمْ؟
Şayet: «Peki Allah Teâlâ bu âyette hasene ile seyyienin arasını niçin ayırdı da her ikisi de size göre kulun fiili olduğu halde itaat demek olan haseneyi seyyieye değil de Kendisine nispet etti?» denilirse,
قُلْنَا: لِأَنَّ الْحَسَنَةَ وَإِنْ كَانَتْ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ فَإِنَّمَا وَصَلَ إِلَيْهَا بِتَسْهِيلِهِ تَعَالَى وَأَلْطَافِهِ فَصَحَّتِ الْإِضَافَةُ إِلَيْهِ، وَأَمَّا السَّيِّئَةُ الَّتِي هِيَ مِنْ فِعْلِ الْعَبْدِ فَهِيَ غَيْرُ مُضَافَةٍ إِلَى اللَّه تَعَالَى لَا بِأَنَّهُ تَعَالَى فَعَلَهَا وَلَا بِأَنَّهُ أَرَادَهَا، وَلَا بِأَنَّهُ أَمَرَ بِهَا، وَلَا بِأَنَّهُ رَغِبَ فِيهَا، فَلَا جَرَمَ انْقَطَعَتْ إِضَافَةُ هَذِهِ السَّيِّئَةِ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ إِلَى اللَّه تَعَالَى. هَذَا مُنْتَهَى كَلَامِ الرَّجُلِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.
deriz ki: Çünkü hasene her ne kadar kulun fiilinden olsa da kul ona ancak Allah Teâlâ'nın kolaylaştırması ve lütuflarıyla ulaşmıştır; binaenaleyh O'na nispet edilmesi sahih olmuştur. Kulun fiili olan seyyieye gelince; o, ne Allah Teâlâ'nın onu yapması, ne dilemesi, ne emretmesi, ne de ona teşvik etmesi bakımından Allah Teâlâ'ya nispet edilmemiştir. Dolayısıyla bu seyyienin bütün vecihlerle Allah Teâlâ'ya nispet edilmesi kesilmiştir. Bu zatın bu makamdaki sözünün sonu budur.
وَنَحْنُ نَقُولُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ حَصَلَ بِتَخْلِيقِ اللَّه تَعَالَى، وَالْقَوْمُ لَا يَقُولُونَ بِهِ فَصَارُوا مَحْجُوجِينَ بِالْآيَةِ.
Biz ise şöyle deriz: Bu âyet, imanın Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla hasıl olduğuna delalet eder; o topluluk ise bunu kabul etmez, binaenaleyh âyetle delilsiz bırakılmış (iltizam edilmiş) olurlar.
إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْإِيمَانَ حَسَنَةٌ، وَكُلُّ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّه.
Âyetin buna delalet ettiğini söylememizin sebebi şudur: İman bir hasenedir; her hasene de Allah'tandır.
إِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْإِيمَانَ حَسَنَةٌ، لِأَنَّ الْحَسَنَةَ هِيَ الْغِبْطَةُ الْخَالِيَةُ عَنْ جَمِيعِ جِهَاتِ الْقُبْحِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِيمَانَ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ حَسَنَةً لِأَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ [فُصِّلَتْ: ٣٣] الْمُرَادُ بِهِ كَلِمَةُ الشَّهَادَةِ، وَقِيلَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْلِ: ٩٠] قِيلَ: هُوَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، فَثَبَتَ أَنَّ الْإِيمَانَ حَسَنَةٌ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ كُلَّ حَسَنَةٍ مِنَ اللَّه لِقَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَقَوْلُهُ:
İmanın bir hasene olduğunu söylememizin sebebi şudur: Zira hasene, her türlü çirkinlik yönünden arınmış nimettir/sevinçtir; hiç şüphe yok ki iman da böyledir. Dolayısıyla hasene olması vacip olmuştur. Zira onlar: { وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلًا مِمَّنْ دَعا إِلَى اللَّهِ } “Allah'a çağıran kimseden daha güzel sözlü kim olabilir?” [Fussilet 33] kavlinden muradın kelime-i şehâdet olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } “Şüphesiz Allah adaleti ve ihsanı emreder” [Nahl 90] kavli hakkında da bunun «Lâ ilâhe illallâh» olduğu söylenmiştir. Böylece imanın hasene olduğu sabit olmuştur. Her hasenenin Allah'tan olduğunu söylememiz ise Allah Teâlâ'nın: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır” buyurmasından ötürüdür. O'nun...
مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ يُفِيدُ الْعُمُومَ فِي جَمِيعِ الْحَسَنَاتِ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَى كُلِّهَا بِأَنَّهَا مِنَ اللَّه، فَيَلْزَمُ مِنْ هَاتَيْنِ الْمُقَدِّمَتَيْنِ، أَعْنِي أَنَّ الْإِيمَانَ حَسَنَةٌ، وَكُلُّ حَسَنَةٍ مِنَ اللَّه، الْقَطْعُ بِأَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ اللَّه.
{ مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ } “Sana gelen her iyilik” kavli bütün iyiliklerde umumilik ifade eder; sonra da hepsinin Allah'tan olduğuna hükmetmiştir. Dolayısıyla bu iki öncülden, yani imanın bir hasene olduğu ve her hasenenin Allah'tan olduğu öncüllerinden imanın kesinlikle Allah'tan olduğu neticesi lazım gelir.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ الْإِيمَانِ مِنَ اللَّه هُوَ أَنَّ اللَّه أَقْدَرَهُ عَلَيْهِ وَهَدَاهُ إِلَى مَعْرِفَةِ حَسَنِهِ، وَإِلَى مَعْرِفَةِ قُبْحِ ضِدِّهِ الَّذِي هُوَ الْكُفْرُ؟
Şayet: «İmanın Allah'tan olmasından muradın, Allah'ın kulu ona muktedir kılması, onun güzelliğini ve zıddı olan küfrün çirkinliğini bilmeye hidayet etmesi olması niçin caiz olmasın?» denilirse,
قُلْنَا: جَمِيعُ الشَّرَائِعِ مُشْتَرِكَةٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ عِنْدَكُمْ، ثُمَّ إِنَّ الْعَبْدَ بِاخْتِيَارِ نَفْسِهِ أَوْجَدَ الْإِيمَانَ، وَلَا مَدْخَلَ لِقُدْرَةِ اللَّه وَإِعَانَتِهِ فِي نَفْسِ الْإِيمَانِ، فَكَانَ الْإِيمَانُ مُنْقَطِعًا عَنِ اللَّه فِي كُلِّ الْوُجُوهِ، فَكَانَ هَذَا مُنَاقِضًا
deriz ki: Bütün şeriatlar size göre iman ve küfre nispetle ortaktır. Sonra kul kendi ihtiyarıyla imanı var etmiştir; imanın bizzat kendisinde Allah'ın kudretinin ve yardımının hiçbir dahli yoktur; binaenaleyh iman her vecihle Allah'tan kopuk olmuş olur. Bu ise...
لِقَوْلِهِ: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ فَثَبَتَ بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ اللَّه، وَالْخُصُومُ لَا يَقُولُونَ بِهِ، فَصَارُوا مَحْجُوجِينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، ثُمَّ إِذَا أَرَدْنَا أَنْ نُبَيِّنَ أَنَّ الْكُفْرَ أَيْضًا مِنَ اللَّه.
O'nun: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır” kavline aykırı olur. Böylece bu âyetin delaletiyle imanın Allah'tan olduğu sabit olmuştur; hasımlar ise bunu kabul etmemektedir, dolayısıyla bu meselede delilsiz kalmışlardır. Sonra küfrün de Allah'tan olduğunu açıklamak istediğimizde...