Binûn

Nisâ Suresi — 21. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الشَّرْطُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ عَرَفَ بِقَلْبِهِ كَوْنَ ذَلِكَ الْحُكْمِ حَقًّا وَصِدْقًا قَدْ يَتَمَرَّدُ عَنْ قَبُولِهِ عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ أَوْ يَتَوَقَّفُ فِي ذَلِكَ الْقَبُولِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ كَمَا لَا بُدَّ فِي الْإِيمَانِ مِنْ حُصُولِ ذَلِكَ الْيَقِينِ فِي الْقَلْبِ. فَلَا بُدَّ أَيْضًا مِنَ التَّسْلِيمِ مَعَهُ فِي الظَّاهِرِ، فَقَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ الْمُرَادُ بِهِ الِانْقِيَادُ فِي الْبَاطِنِ، وَقَوْلُهُ: وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً الْمُرَادُ مِنْهُ الِانْقِيَادُ فِي الظَّاهِرِ واللَّه أَعْلَمُ.

ÜÇÜNCÜ ŞART: Yüce Allah'ın { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” buyruğudur. Bil ki kalbiyle o hükmün hak ve doğru olduğunu bilen kimse, inat yüzünden onu kabul etmekten kaçınabilir veya o kabulde tereddüt edebilir. Yüce Allah, imanda kalpte o yakînin meydana gelmesinin zorunlu olduğu gibi, onunla birlikte zahiren de teslimiyetin bulunmasının zorunlu olduğunu beyan etmiştir. Dolayısıyla O'nun: { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” buyruğundan maksat bâtınen (içtenlikle) boyun eğmektir; { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” buyruğundan maksat ise zâhiren boyun eğmektir. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ مَعْصُومُونَ عَنِ الْخَطَأِ فِي الْفَتْوَى وَفِي الْأَحْكَامِ،

BEŞİNCİ MESELE: Ayet, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) fetvada ve hükümlerde hatadan korunmuş (masum) olduklarına delalet etmiştir.

لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ الِانْقِيَادَ لِحُكْمِهِمْ وَبَالَغَ فِي ذَلِكَ الْإِيجَابِ وَبَيَّنَ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ ذَلِكَ الِانْقِيَادِ فِي الظَّاهِرِ وَفِي الْقَلْبِ، وَذَلِكَ يَنْفِي صُدُورَ الْخَطَأِ عَنْهُمْ، فَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ [التَّوْبَةِ: ٤٣] وَأَنَّ فَتْوَاهُ فِي أُسَارَى بَدْرٍ، وَأَنَّ قَوْلَهُ: لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ [التَّحْرِيمِ: ١] وَأَنَّ قَوْلَهُ:

Zira Yüce Allah onların hükmüne boyun eğmeyi farz kılmış, bu farziyette mübalağa etmiş ve bu boyun eğişin hem zahirde hem de kalpte meydana gelmesinin zorunlu olduğunu açıklamıştır. Bu ise onlardan bir hatanın sadır olmasını nefyeder. İşte bu durum, { عَفَا اللَّهُ عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ } “Allah seni affetsin! Niçin onlara izin verdin?” [Tevbe 43] buyruğunun, Bedir esirleri hakkındaki fetvasının, { لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ } “Allah'ın sana helal kıldığını niçin haram kılıyorsun?” [Tahrîm 1] buyruğunun ve...

عَبَسَ وَتَوَلَّى [عَبَسَ: ١] كُلُّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى الْوُجُوهِ الَّتِي لَخَّصْنَاهَا فِي هَذَا الْكِتَابِ.

...{ عَبَسَ وَتَوَلَّى } “Yüzünü ekşitti ve yüz çevirdi” [Abese 1] buyruğunun, tamamının bu kitapta özetlediğimiz vecihlere hamledileceğine delalet eder.

الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: مِنَ الْفُقَهَاءِ مَنْ تَمَسَّكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ الْقَضَاءَ هُوَ الْإِلْزَامُ، وَلَا نِزَاعَ فِي أَنَّهُ لِلْوُجُوبِ.

ALTINCI MESELE: Fakihlerden bazıları, Yüce Allah'ın { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” buyruğuna dayanarak emrin zahirinin vücub (farziyet) ifade ettiğini ileri sürmüşlerdir. Bu zayıf bir görüştür; zira kaza (hüküm vermek) bağlayıcılık getirmektir ve onun vücub ifade ettiğinde hiçbir ihtilaf yoktur.

الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَا يَجُوزُ تَخْصِيصُ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ، لِأَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَجِبُ مُتَابَعَةُ قَوْلِهِ وَحُكْمِهِ عَلَى الْإِطْلَاقِ، وَأَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ عَنْهُ إِلَى غَيْرِهِ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْمُبَالَغَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَلَّمَا يُوجَدُ فِي شَيْءٍ مِنَ التَّكَالِيفِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ تَقْدِيمَ عُمُومِ الْقُرْآنِ وَالْخَبَرِ عَلَى حُكْمِ الْقِيَاسِ، وَقَوْلُهُ:

YEDİNCİ MESELE: Ayetin zahiri, nassın kıyasla tahsis edilmesinin caiz olmadığına delalet eder. Çünkü ayet, onun sözüne ve hükmüne mutlak olarak tabi olmanın vacip olduğuna ve ondan başkasına sapmanın caiz olmadığına delalet etmektedir. Bu ayette zikredilen böylesi bir mübalağa/vurgu, mükellefiyetlerin pek azında bulunur. Bu da Kur'an ve haberin (hadisin) umumunu kıyasın hükmüne takdim etmeyi gerektirir. Yüce Allah'ın:

ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ مُشْعِرٌ بِذَلِكَ لِأَنَّهُ مَتَى خَطَرَ بِبَالِهِ قِيَاسٌ يُفْضِي إِلَى نَقِيضِ مَدْلُولِ النَّصِّ فَهُنَاكَ يَحْصُلُ الْحَرَجُ فِي النَّفْسِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ لَا يَكْمُلُ إِيمَانُهُ إِلَّا بَعْدَ أَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى ذَلِكَ الْحَرَجِ، وَيُسَلِّمَ النَّصَّ تَسْلِيمًا كُلِّيًّا، وَهَذَا الْكَلَامُ قَوِيٌّ حَسَنٌ لِمَنْ أَنْصَفَ.

{ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” buyruğu da buna işaret etmektedir. Çünkü insanın aklına nassın delaletinin zıddına varan bir kıyas geldiğinde, işte o vakit nefiste bir sıkıntı meydana gelir. Yüce Allah, kişinin o sıkıntıya iltifat etmeyip nassa tam anlamıyla teslim olmadıkça imanının kâmil olmayacağını beyan etmiştir. Bu söz, insaflı davranan kimse için kuvvetli ve güzel bir sözdür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: لَوْ كَانَتِ الطَّاعَاتُ وَالْمَعَاصِي بِقَضَاءِ اللَّه تعالى لزوم التَّنَاقُضُ، / وَذَلِكَ لَأَنَّ الرَّسُولَ إِذَا قَضَى عَلَى إِنْسَانٍ بِأَنَّهُ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ الْفِعْلَ الْفُلَانِيَّ وَجَبَ عَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ الرِّضَا بِذَلِكَ لِأَنَّهُ قَضَاءُ الرَّسُولِ. وَالرِّضَا بِقَضَاءِ الرَّسُولِ وَاجِبٌ لِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ، ثُمَّ لَوْ أَنَّ ذَلِكَ الرَّجُلَ فَعَلَ ذَلِكَ الْفِعْلَ عَلَى خِلَافِ فَتْوَى الرَّسُولِ، فَلَوْ كَانَتِ الْمَعَاصِي بِقَضَاءِ اللَّه لَكَانَ ذَلِكَ الْفِعْلُ بِقَضَاءِ اللَّه، وَالرِّضَا بِقَضَاءِ اللَّه وَاجِبٌ، فَيَلْزَمُ أَنْ يَجِبَ عَلَى الْمُكَلَّفِينَ الرِّضَا بِذَلِكَ الْفِعْلِ. لِأَنَّهُ قَضَاءُ اللَّه، فَوَجَبَ أَنْ يَلْزَمَهُمُ الرِّضَا بِالْفِعْلِ وَالتَّرْكِ مَعًا، وَذَلِكَ مُحَالٌ.

SEKİZİNCİ MESELE: Mu'tezile şöyle demiştir: Eğer itaatler ve masiyetler Yüce Allah'ın kazası (takdiri) ile olsaydı çelişki gerekirdi. Çünkü Resûl bir kimseye falan fiili yapamayacağına hükmettiğinde, Resûl'ün hükmü olduğu için bütün mükelleflerin buna razı olması vacip olur. Resûl'ün hükmüne razı olmak ise bu ayetin delaletiyle vaciptir. Sonra şayet o adam Resûl'ün fetvasının hilafına o fiili işlerse; eğer masiyetler Allah'ın kazasıyla olsaydı o fiil de Allah'ın kazasıyla olmuş olurdu ve Allah'ın kazasına razı olmak vaciptir. Dolayısıyla mükelleflere -Allah'ın kazası olduğu için- o fiile razı olmak da vacip olurdu. Bu durumda onlara hem fiile hem de terke aynı anda razı olmak vacip olurdu ki bu imkânsızdır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَضَاءِ الرَّسُولِ الْفَتْوَى الْمَشْرُوعَةُ، وَالْمُرَادُ مِنْ قَضَاءِ اللَّه التَّكْوِينُ وَالْإِيجَادُ، وَهُمَا مَفْهُومَانِ مُتَغَايِرَانِ، فَالْجَمْعُ بَيْنَهُمَا لَا يُفْضِي إلى التناقض.

Cevap şudur: Resûl'ün kazasından (hükmünden) maksat meşru kılınan fetvadır. Allah'ın kazasından maksat ise tekvin (yaratma) ve var etmedir. Bunlar birbirinden farklı iki kavramdır; dolayısıyla ikisini bir arada kabul etmek çelişkiye yol açmaz.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٦ الى ٦٨]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 66-68]

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨)

{ وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً (٦٦) وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً (٦٧) وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً (٦٨) } “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün veya yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Şayet kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu kendileri için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. (66) O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. (67) Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik. (68)”

اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُتَّصِلَةٌ بِمَا تَقَدَّمَ مِنْ أَمْرِ الْمُنَافِقِينَ وَتَرْغِيبِهِمْ فِي الْإِخْلَاصِ وَتَرْكِ النِّفَاقِ، وَالْمَعْنَى أَنَّا لَوْ شَدَّدْنَا التَّكْلِيفَ عَلَى النَّاسِ، نَحْوَ أَنْ نَأْمُرَهُمْ بِالْقَتْلِ وَالْخُرُوجِ عَنِ الْأَوْطَانِ لَصَعُبَ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ وَلَمَا فَعَلَهُ إِلَّا الْأَقَلُّونَ، وَحِينَئِذٍ يَظْهَرُ كُفْرُهُمْ وَعِنَادُهُمْ، فَلَمَّا لَمْ نَفْعَلْ ذَلِكَ رَحْمَةً مِنَّا عَلَى عِبَادِنَا بَلِ اكْتَفَيْنَا بِتَكْلِيفِهِمْ فِي الْأُمُورِ السَّهْلَةِ، فَلْيَقْبَلُوهَا بِالْإِخْلَاصِ وَلْيَتْرُكُوا التَّمَرُّدَ وَالْعِنَادَ حَتَّى يَنَالُوا خَيْرَ الدارين، [في قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki bu ayet, münafıkların daha önce geçen durumları ve onları ihlasa yönlendirip nifakı terk etmeye teşvik etmeyle bağlantılıdır. Mana şudur: Şayet biz insanlara yükümlülüğü ağırlaştırıp kendilerini öldürmelerini veya yurtlarından çıkmalarını emretseydik, bu onlara pek zor gelir ve bunu pek azından başkası yapmazdı. İşte o zaman da onların küfürleri ve inatları açığa çıkardı. Kullarımıza bir rahmet olarak bunu yapmayıp onları kolay işlerle mükellef tutmakla yetindiğimize göre, iki cihanın hayrına kavuşabilmeleri için bunu ihlasla kabul etsinler, serkeşlik ve inadı terk etsinler. [Yüce Allah'ın: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ } “Eğer biz onlara: 'Kendinizi öldürün veya yurtlarınızdan çıkın' diye farz kılmış olsaydık, içlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” buyruğuna gelince] Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَنَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَالْكِسَائِيُّ: أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ بِضَمِّ النُّونِ فِي «أَنْ» وَضَمِّ وَاوِ «أَوْ»

BİRİNCİ MESELE: İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî, { أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِكُمْ } kısmını “en”deki nûn'un zammesi ve “ev”deki vâv'ın zammesiyle okumuşlardır.

وَالسَّبَبُ فِيهِ نَقْلُ ضَمَّةِ اقْتُلُوا وَضَمَّةِ اخْرُجُوا إِلَيْهِمَا، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِالْكَسْرِ فِيهِمَا لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِكَسْرِ النُّونِ وَضَمِّ الْوَاوِ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَلَسْتُ أَعْرِفُ لِفَصْلِ أَبِي عَمْرٍو بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَرْفَيْنِ خَاصِّيَّةً إِلَّا أَنْ يَكُونَ رِوَايَةً. وَقَالَ غَيْرُهُ: أَمَّا كَسْرُ النُّونِ فَلِأَنَّ الْكَسْرَ هُوَ الْأَصْلُ لِالْتِقَاءِ السَّاكِنَيْنِ، وَأَمَّا ضَمُّ الْوَاوِ فَلِأَنَّ الضَّمَّةَ/ فِي الْوَاوِ أَحْسَنُ لِأَنَّهَا تُشْبِهُ وَاوَ الضَّمِيرِ. وَاتَّفَقَ الْجُمْهُورُ عَلَى الضَّمِّ فِي وَاوِ الضَّمِيرِ نَحْوَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ [الْبَقَرَةِ: ١٦] وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] .

Bunun sebebi, “uktulû”daki zammenin ve “uhrucû”daki zammenin bunlara nakledilmesidir. Âsım ve Hamza ise iltikâ-i sâkineyn (iki sakin harfin yan yana gelmesi) sebebiyle her ikisinde de kesre ile okumuşlardır. Ebû Amr ise nûn'un kesresi ve vâv'ın zammesiyle okumuştur. Zeccâc: «Ebû Amr'ın bu iki harfin arasını ayırmasında bir rivayet olmasının dışında özel bir yön bilmiyorum» demiştir. Başkası ise şöyle demiştir: Nûn'un kesre yapılmasına gelince; çünkü iltikâ-i sâkineynde asıl olan kesredir. Vâv'ın zamme yapılmasına gelince; çünkü zamir vâv'ına benzediği için vâv'da zamme daha uygundur. Cumhur ise { اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ } “sapıklığı satın aldılar” [Bakara 16] ve { وَلا تَنْسَوُا الْفَضْلَ } “fazileti unutmayın” [Bakara 237] ayetlerinde olduğu gibi zamir vâv'ında zamme üzerinde ittifak etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الْكِنَايَةُ فِي قَوْلِهِ: مَا فَعَلُوهُ عَائِدَةٌ إِلَى الْقَتْلِ وَالْخُرُوجِ مَعًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفِعْلَ جِنْسٌ وَاحِدٌ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ ضُرُوبُهُ، وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا قَلِيلٌ فَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ (قَلِيلًا) بالنصب، وكذا هو في مصاحب أَهْلِ الشَّامِ وَمُصْحَفِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، وَالْبَاقُونَ بِالرَّفْعِ، أَمَّا مَنْ نَصَبَ فَقَاسَ النَّفْيَ عَلَى الْإِثْبَاتِ، فَإِنَّ قَوْلَكَ: مَا جَاءَنِي أَحَدٌ كَلَامٌ تَامٌّ، كَمَا أَنَّ قَوْلَكَ: جَاءَنِي الْقَوْمُ كَلَامٌ تَامٌّ فَلَمَّا كَانَ الْمُسْتَثْنَى مَنْصُوبًا فِي الْإِثْبَاتِ فَكَذَا مَعَ النَّفْيِ، وَالْجَامِعُ كَوْنُ الْمُسْتَثْنَى فَضْلَةٌ جَاءَتْ بَعْدَ تَمَامِ الْكَلَامِ، وَأَمَّا مَنْ رَفَعَ فَالسَّبَبُ أَنَّهُ جَعَلَهُ بَدَلًا مِنَ الْوَاوِ فِي فَعَلُوهُ وكذلك كل المستثنى مِنْ مَنْفِيٍّ، كَقَوْلِكَ: مَا أَتَانِي أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ، بِرَفْعِ زَيْدٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ أَحَدٍ، فَيُحْمَلُ إِعْرَابُ مَا بَعْدَ «إِلَّا» عَلَى مَا قَبْلَهَا. وَكَذَلِكَ فِي النَّصْبِ وَالْجَرِّ، كَقَوْلِكَ: مَا رَأَيْتُ أَحَدًا إِلَّا زَيْدًا، وَمَا مَرَرْتُ بِأَحَدٍ إِلَّا زَيْدٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: الرَّفْعُ أَقْيَسُ، فَإِنَّ مَعْنَى مَا أَتَى أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ، وَمَا أَتَانِي إِلَّا زَيْدٌ وَاحِدٌ، فَكَمَا اتَّفَقُوا فِي قَوْلِهِمْ مَا أَتَانِي إِلَّا زَيْدٌ عَلَى الرَّفْعِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ: مَا أَتَانِي أَحَدٌ إِلَّا زَيْدٌ بِمَنْزِلَتِهِ.

İKİNCİ MESELE: { مَا فَعَلُوهُ } “bunu yapmazlardı” buyruğundaki zamir, hem öldürmeye hem de çıkmaya birlikte dönmektedir. Zira çeşitleri farklı olsa da fiil tek bir cinstir. Kıraat âlimleri { إِلَّا قَلِيلٌ } “pek azı müstesna” ifadesinde ihtilaf etmişlerdir: İbn Âmir nasb ile (قَلِيلاً / kalîlen) okumuştur; Şam ehlinin mushaflarında ve Enes b. Mâlik'in mushafında da böyledir. Diğerleri ise ref ile (قَلِيلٌ / kalîlün) okumuşlardır. Nasb ile okuyan, nefyi (olumsuzluğu) ispata (olumluya) kıyas etmiştir. Zira senin «Bana kimse gelmedi» sözün tam bir kelamdır; nitekim «Bana kavim geldi» sözün de tam bir kelamdır. Müstesna (istisna edilen öge) ispattayken mensub olduğuna göre nefy ile birlikte de böyledir. İkisini birleştiren ortak illet ise müstesnanın, kelam tamamlandıktan sonra gelen bir fadla (tümleç/ek öge) olmasıdır. Ref ile okuyana gelince, bunun sebebi onu { فَعَلُوهُ }'daki vâv'dan bedel kılmasıdır; nitekim olumsuz bir cümleden yapılan her istisna böyledir. Tıpkı «Zeyd dışında bana kimse gelmedi» derken Zeyd kelimesini “ahad”dan bedel olarak ref ile okuman gibi. Dolayısıyla «illâ»dan sonrasının irabı öncesine hamledilir. Aynı şekilde nasb ve cer durumunda da böyledir; nitekim «Zeyd dışında kimseyi görmedim» ve «Zeyd dışında kimseye uğramadım» dersin. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Ref ile okumak kıyasa daha uygundur; zira “Zeyd dışında bana kimse gelmedi” ile “Bana Zeyd'den başkası gelmedi” ifadelerinin manası birdir. Dolayısıyla “Bana Zeyd'den başkası gelmedi” sözünde ref üzerinde ittifak ettikleri gibi, “Zeyd dışında bana kimse gelmedi” sözlerinin de aynı konumda olması gerekir.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ فِيهِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٍ أَنَّهُ عَائِدٌ إِلَى الْمُنَافِقِينَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى كَتَبَ عَلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنْ يَقْتُلُوا أَنْفُسَهُمْ، وَكَتَبَ عَلَى الْمُهَاجِرِينَ أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ دِيَارِهِمْ، فَقَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا الْقَتْلَ وَالْخُرُوجَ عَنِ الْوَطَنِ عَلَى هَؤُلَاءِ الْمُنَافِقِينَ مَا فَعَلَهُ إِلَّا قَلِيلٌ رِيَاءً وَسُمْعَةً، وَحِينَئِذٍ يَصْعُبُ الْأَمْرُ عَلَيْهِمْ وَيَنْكَشِفُ كُفْرُهُمْ، فَإِذَا لَمْ نَفْعَلْ ذَلِكَ بَلْ كَلَّفْنَاهُمْ بِالْأَشْيَاءِ السَّهْلَةِ فَلْيَتْرُكُوا النِّفَاقَ وَلْيَقْبَلُوا الْإِيمَانَ عَلَى سَبِيلِ الْإِخْلَاصِ، وَهَذَا الْقَوْلُ اخْتِيَارُ أَبِي بَكْرٍ الْأَصَمِّ وَأَبِي بَكْرٍ الْقَفَّالِ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: { وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنا عَلَيْهِمْ } “Eğer biz onlara farz kılmış olsaydık” buyruğundaki zamir hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs ve Mücâhid'in görüşü olup münafıklara dönmektedir. Zira Yüce Allah İsrâiloğullarına kendilerini öldürmelerini farz kılmış, Muhacirlere de yurtlarından çıkmalarını farz kılmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Şayet biz bu münafıklara öldürmeyi ve yurttan çıkmayı farz kılmış olsaydık, riya ve gösteriş olsun diye yapacak pek azı müstesna bunu yapmazlardı. İşte o zaman iş onlara zorlaşır ve küfürleri açığa çıkardı. Biz bunu yapmayıp onları kolay şeylerle mükellef tuttuğumuza göre, nifakı terk etsinler ve imanı ihlasla kabul etsinler. Bu görüş, Ebû Bekir el-Esam ile Ebû Bekir el-Kaffâl'in tercihidir.

الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ لَوْ كَتَبَ اللَّه عَلَى النَّاسِ مَا ذَكَرَ لَمْ يَفْعَلْهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ دَخَلَ تَحْتَ هَذَا الْكَلَامِ الْمُؤْمِنُ وَالْمُنَافِقُ، وَأَمَّا الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ فَهُوَ مُخْتَصٌّ بِالْمُنَافِقِينَ، وَلَا يَبْعُدُ أَنَّ يَكُونَ أَوَّلُ الْآيَةِ عَامًّا وَآخِرُهَا خَاصًّا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْقَلِيلِ الْمُؤْمِنِينَ، رُوِيَ أَنَّ ثَابِتَ بْنَ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ نَاظَرَ يَهُودِيًّا، فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: إِنَّ مُوسَى أَمَرَنَا بِقَتْلِ أَنْفُسِنَا فَقَبِلْنَا ذَلِكَ، وَإِنَّ مُحَمَّدًا يَأْمُرُكُمْ بِالْقِتَالِ فَتَكْرَهُونَهُ، فَقَالَ: يَا أَنْتَ لَوْ أَنَّ مُحَمَّدًا أَمَرَنِي بِقَتْلِ نَفْسِي لَفَعَلْتُ ذَلِكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

İkincisi: Murâd şudur: Şayet Allah insanlara zikredilen şeyleri farz kılsaydı, içlerinden pek azı dışında bunu yapmazlardı. Bu takdire göre bu kelamın kapsamına hem mümin hem de münafık girer. { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } “Şayet kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi” buyruğundaki zamir ise münafıklara mahsustur. Ayetin başının genel, sonunun ise özel olması uzak bir ihtimal değildir. Bu takdire göre “pek az” ile kastedilenlerin müminler olması gerekir. Rivayet edildiğine göre Sâbit b. Kays b. Şemmâs bir Yahudi ile münazara etti. Yahudi: «Mûsâ bize kendimizi öldürmemizi emretti, biz de bunu kabul ettik. Hâlbuki Muhammed size savaşmayı emrediyor da siz bundan hoşlanmıyorsunuz» dedi. Sâbit: «Bre adam! Şayet Muhammed bana kendimi öldürmemi emretseydi elbette bunu yapardım» dedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. İbn Mes'ûd'un da benzer bir söz söylediği ve bunun üzerine bu ayetin nazil olduğu rivayet edilmiştir.

وَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ مِنْ أُمَّتِي رِجَالًا الْإِيمَانُ أَثْبَتُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجِبَالِ الرَّوَاسِي»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de şöyle buyurmuştur: «Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, ümmetimden öyle adamlar vardır ki iman onların kalplerinde sarsılmaz dağlardan daha sabittir.»

وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: واللَّه لَوْ أَمَرَنَا رَبُّنَا بِقَتْلِ أَنْفُسِنَا لَفَعَلْنَا وَالْحَمْدُ للَّه الَّذِي/ لَمْ يَأْمُرْنَا بِذَلِكَ.

Ömer b. el-Hattâb'dan (radıyallâhu anh) da şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Vallahi şayet Rabbimiz bize kendimizi öldürmemizi emretseydi elbette yapardık. Bize bunu emretmeyen Allah'a hamdolsun.»

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: لَمَّا دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يُكَلِّفْهُمْ مَا يَغْلُظُ وَيَثْقُلُ عَلَيْهِمْ، فَبِأَنْ لَا يُكَلِّفَهُمْ مَا لَا يطيقون كان أولى، فيقال له: هذا لا زم عَلَيْكَ لِأَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا لَمْ يُكَلِّفْهُمْ بِهَذِهِ الْأَشْيَاءِ الشَّاقَّةِ، لِأَنَّهُ لَوْ كَلَّفَهُمْ بِهَا لَمَا فَعَلُوهَا، وَلَوْ لَمْ يَفْعَلُوهَا لَوَقَعُوا فِي الْعَذَابِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى عَلِمَ مِنْ أَبِي جَهْلٍ وَأَبِي لَهَبٍ أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَأَنَّهُمْ لَا يَسْتَفِيدُونَ مِنَ التَّكْلِيفِ إِلَّا الْعِقَابَ الدَّائِمَ، وَمَعَ

DÖRDÜNCÜ MESELE: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: «Bu ayet, Yüce Allah'ın kendilerine ağır ve meşakkatli gelen şeyleri mükellef kılmadığına delalet ettiğine göre, güç yetiremeyecekleri şeyleri mükellef kılmaması evleviyetle geçerlidir.» Ona şöyle denilir: Bu [itiraz] senin aleyhine de döner. Çünkü ayetin zahiri delalet eder ki, Yüce Allah'ın kendilerine bu meşakkatli şeyleri mükellef kılmaması, şayet mükellef kılsaydı bunu yapmayacakları ve yapmadıkları takdirde de azaba düşecekleri içindir. Bununla birlikte Yüce Allah Ebû Cehil ve Ebû Leheb'in iman etmeyeceklerini, bu mükellefiyetten sürekli azaptan başka bir kazanç elde etmeyeceklerini bildiği halde...

ذَلِكَ فَإِنَّهُ تَعَالَى كَلَّفَهُمْ، فَكُلُّ مَا تَجْعَلُهُ جَوَابًا عَنْ هَذَا فَهُوَ جَوَابُنَا عَمَّا ذَكَرْتَ.

...onları mükellef kılmıştır. Dolayısıyla buna getireceğin her cevap, senin zikrettiğin şeye karşı bizim de cevabımızdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Şayet kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi, bu kendileri için elbette daha hayırlı ve [imanlarını] daha da pekiştirici olurdu. O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik. Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik.”

اعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ أَنَّهُمْ لَوْ فَعَلُوا مَا كُلِّفُوا بِهِ وَأُمِرُوا بِهِ، وَإِنَّمَا سُمِّيَ هَذَا التَّكْلِيفُ وَالْأَمْرُ وَعْظًا، لَأَنَّ تَكَالِيفَ اللَّه تَعَالَى مَقْرُونَةٌ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَالتَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ، وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يُسَمَّى وَعْظًا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّهُمْ لَوِ الْتَزَمُوا هَذِهِ التَّكَالِيفَ لَحَصَلَتْ لَهُمْ أَنْوَاعٌ مِنَ الْمَنَافِعِ.

Bil ki O'nun: { وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ } “Şayet kendilerine verilen öğüdü yerine getirselerdi” buyruğundan maksat; mükellef kılındıkları ve emrolundukları şeyleri yapsalardı demektir. Bu teklif ve emrin “vaz (öğüt)” olarak isimlendirilmesi ise Yüce Allah'ın mükellefiyetlerinin vaad ve vaîd, terğib ve terhib (müjdeleme ve sakındırma), sevap ve ceza ile birlikte bulunmasındandır. Böyle olan her şeye vaz (öğüt) denir. Sonra Yüce Allah, bu tekliflere sarıldıkları takdirde kendileri için çeşitli faydaların hasıl olacağını beyan etmiştir.

فَالنَّوْعُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَحْصُلُ لَهُمْ خَيْرُ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْمُبَالَغَةُ وَالتَّرْجِيحُ، وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ أَنْفَعُ لَهُمْ وَأَفْضَلُ مِنْ غَيْرِهِ، لِأَنَّ قَوْلَنَا: «خَيْرٌ» يُسْتَعْمَلُ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا.

BİRİNCİ ÇEŞİT: O'nun { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu” buyruğudur. Bunun manasının, kendileri için dünya ve ahiret hayrının hâsıl olması olması muhtemel olduğu gibi, mübalağa ve üstünlük manasında olup bunun kendileri için başkasından daha faydalı ve daha faziletli olması da muhtemeldir. Zira “hayır” kelimemiz her iki vecihle de kullanılır.

النَّوْعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّ هَذَا أَقْرَبُ إِلَى ثَبَاتِهِمْ عَلَيْهِ وَاسْتِمْرَارِهِمْ، لِأَنَّ الطَّاعَةَ تَدْعُو إِلَى أَمْثَالِهَا، وَالْوَاقِعُ مِنْهَا فِي وَقْتٍ يَدْعُو إِلَى الْمُوَاظَبَةِ عَلَيْهِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ أَثْبَتَ وَأَبْقَى لِأَنَّهُ حَقٌّ وَالْحَقُّ ثَابِتٌ بَاقٍ، وَالْبَاطِلُ زَائِلٌ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْإِنْسَانَ يَطْلُبُ أَوَّلًا تَحْصِيلَ الْخَيْرِ، فَإِذَا حَصَّلَهُ فَإِنَّهُ يَطْلُبُ أَنْ يَصِيرَ ذَلِكَ الْحَاصِلُ بَاقِيًا ثَابِتًا، فَقَوْلُهُ: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ إِشَارَةٌ إِلَى الْحَالَةِ الْأُولَى، وَقَوْلُهُ: وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً إِشَارَةٌ إِلَى الْحَالَةِ الثَّانِيَةِ.

İKİNCİ ÇEŞİT: O'nun { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “ve [imanlarını] daha da pekiştirici [olurdu]” buyruğudur. Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Maksat, bunun onların [hak üzerinde] sebat etmelerine ve devamlılık göstermelerine daha yakın olmasıdır. Çünkü itaat benzerlerine çağırır; belli bir vakitte yapılan itaat de ona devam etmeye sevk eder. İkincisi: Daha sabit ve daha kalıcı olmasıdır; çünkü bu haktır, hak ise sabit ve kalıcıdır, batıl ise yok olup gidicidir. Üçüncüsü: İnsan önce hayrı elde etmeyi talep eder; onu elde ettiğinde ise o elde edilenin kalıcı ve sabit olmasını ister. Dolayısıyla { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ } “kendileri için elbette daha hayırlı olurdu” buyruğu birinci duruma, { وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً } “ve [imanlarını] daha da pekiştirici [olurdu]” buyruğu ise ikinci duruma işarettir.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً.

ÜÇÜNCÜ ÇEŞİT: Yüce Allah'ın { وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً } “O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik” buyruğudur.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ هَذَا الْإِخْلَاصَ فِي الْإِيمَانِ خَيْرٌ مِمَّا يُرِيدُونَهُ مِنَ النِّفَاقِ وَأَكْثَرُ ثَبَاتًا وَبَقَاءً، بَيَّنَ أَنَّهُ كَمَا أَنَّهُ فِي نَفْسِهِ خَيْرٌ فَهُوَ أَيْضًا مُسْتَعْقِبُ الْخَيِّرَاتِ الْعَظِيمَةِ وَهُوَ الْأَجْرُ الْعَظِيمُ وَالثَّوَابُ الْعَظِيمُ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : وَ «إِذًا» جَوَابٌ لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّهُ قِيلَ: مَاذَا يَكُونُ مِنْ هَذَا الْخَيْرِ وَالتَّثْبِيتِ. فَقِيلَ: هُوَ أَنْ نُؤْتِيَهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْرًا عَظِيمًا، كَقَوْلِهِ: وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً [النِّسَاءِ: ٤٠] .

Bil ki Yüce Allah, imandaki bu ihlasın onların arzuladığı nifaktan daha hayırlı, daha sabit ve daha kalıcı olduğunu beyan ettikten sonra; onun bizzat kendisi hayır olduğu gibi aynı zamanda arkasından büyük hayırlar -ki o da büyük ecir ve muazzam sevaptır- getireceğini de beyan etmiştir. el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «“İzen” takdiri bir soruya cevaptır; sanki “Bu hayır ve sebatın neticesinde ne olacak?” denilmiş, buna karşılık “Katımızdan onlara büyük bir mükâfat vermemizdir” denilmiştir; nitekim { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “ve katından büyük bir mükâfat verir” [Nisâ 40] buyrulmuştur.»

وَأَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى جَمَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَرَائِنَ كَثِيرَةً، كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهَا تَدُلُّ عَلَى عِظَمِ هَذَا الْأَجْرِ. أَحَدُهَا:

Ben de derim ki: Yüce Allah bu ayette, her biri bu ecrin büyüklüğüne delalet eden pek çok karineyi bir araya getirmiştir. Birincisi:

أَنَّهُ ذَكَرَ نَفْسَهُ بصيغة العظمة وهي قوله: لَآتَيْناهُمْ وَقَوْلُهُ: مِنْ لَدُنَّا وَالْمُعْطِي الْحَكِيمُ إِذَا ذَكَرَ نَفْسَهُ بِاللَّفْظِ الدَّالِّ عَلَى عَظَمَةٍ عِنْدَ الْوَعْدِ بِالْعَطِيَّةِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى عَظَمَةِ تِلْكَ الْعَطِيَّةِ، وَثَانِيهَا: قَوْلُهُ: مِنْ لَدُنَّا وَهَذَا التَّخْصِيصُ يَدُلُّ عَلَى الْمُبَالَغَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً [الْكَهْفِ: ٦٥] وَثَالِثُهَا: أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَصَفَ هَذَا الْأَجْرَ بِالْعَظِيمِ، وَالشَّيْءُ الَّذِي وَصَفَهُ أَعْظَمُ الْعُظَمَاءِ بِالْعَظَمَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فِي نِهَايَةِ الْجَلَالَةِ، وَكَيْفَ لَا يَكُونُ عَظِيمًا،

Kendisini azamet siygasıyla zikretmiş olmasıdır ki bu da { لَآتَيْناهُمْ } “elbette verirdik” ve { مِنْ لَدُنَّا } “katımızdan” buyruklarıdır. Hakîm olan bağışlayıcı, ihsan vaadinde bulunurken kendisini azamete delalet eden lafızla zikrettiğinde, bu durum o ihsanın büyüklüğüne delalet eder. İkincisi: { مِنْ لَدُنَّا } “katımızdan” buyruğudur; bu tahsis mübalağaya delalet eder; nitekim { وَعَلَّمْناهُ مِنْ لَدُنَّا عِلْماً } “ve katımızdan bir ilim öğretmiştik” [Kehf 65] buyruğunda da böyledir. Üçüncüsü: Yüce Allah bu ecri “büyük” olarak nitelendirmiştir. En yüce olan zatın büyüklükle nitelediği şeyin son derece yüce olması kaçınılmazdır. Nasıl büyük olmasın ki...

وَقَدْ قَالَ ﵊: «فِيهَا مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قَلْبِ بَشَرٍ» .

...nitekim [Peygamber] (aleyhisselâm): «Orada hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmemiş şeyler vardır» buyurmuştur.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ هُوَ الدِّينُ الْحَقُّ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ [الشُّورَى: ٥٢، ٥٣] وَالثَّانِي: أَنَّهُ الصِّرَاطُ الَّذِي هُوَ الطَّرِيقُ مِنْ عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَهُ بَعْدَ ذِكْرِ الثَّوَابِ وَالْأَجْرِ، وَالدِّينُ الْحَقُّ مقدم

DÖRDÜNCÜ ÇEŞİT: O'nun { وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “Ve onları dosdoğru bir yola iletirdik” buyruğudur. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: Sırat-ı müstakîm hak dindir; bunun benzeri Yüce Allah'ın: { وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ صِراطِ اللَّهِ } “Şüphesiz sen dosdoğru bir yola, Allah'ın yoluna hidayet etmektesin” [Şûrâ 52-53] buyruğudur. İkincisi: Kıyamet meydanından [geçen] yol olan sırattır. Zira Yüce Allah bunu sevap ve mükâfatı zikrettikten sonra zikretmiştir. Hâlbuki hak din...

عَلَى الثَّوَابِ وَالْأَجْرِ، وَالصِّرَاطُ الَّذِي هُوَ الطَّرِيقُ مِنْ عَرْصَةِ الْقِيَامَةِ إِلَى الْجَنَّةِ إِنَّمَا يُحْتَاجُ إِلَيْهِ بَعْدَ اسْتِحْقَاقِ الْأَجْرِ، فَكَانَ حَمْلُ لَفْظِ الصِّرَاطِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أولى.

...sevap ve mükâfattan öncedir. Kıyamet meydanından cennete giden yol olan sırata ise ancak mükâfata hak kazandıktan sonra ihtiyaç duyulur. Dolayısıyla bu makamda sırat lafzını bu manaya hamletmek daha evladır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٩ الى ٧٠]

[Nisâ Suresi (4), Ayetler 69-70]

وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠)

{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَداءِ وَالصَّالِحِينَ وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً (٦٩) ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً (٧٠) } “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraberdirler. Onlar ne güzel arkadaştır! (69) Bu lütuf Allah'tandır. [Her şeyi] hakkıyla bilen olarak Allah yeter. (70)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِطَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الرَّسُولِ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ [النساء: ٥٩] ثُمَّ زَيَّفَ طَرِيقَةَ الَّذِينَ تَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَصَدُّوا عَنِ الرَّسُولِ، ثُمَّ أَعَادَ الْأَمْرَ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ [النساء: ٦٤] ثُمَّ رَغَّبَ فِي تِلْكَ الطَّاعَةِ بِقَوْلِهِ: لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً [النساء: ٦٦- ٦٨] أَكَّدَ الْأَمْرَ بِطَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الرَّسُولِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَرَّةً أُخْرَى فَقَالَ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ/ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ وهاهنا مَسَائِلُ:

Bil ki Yüce Allah, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Resûl'e de itaat edin” [Nisâ 59] buyruğuyla Allah'a itaati ve Resûl'e itaati emredip ardından tâğûta muhakeme olmak isteyenlerin ve Resûl'den yüz çevirenlerin yolunu geçersiz kıldıktan, sonra { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle itaat olunmaktan başka bir amaçla göndermedik” [Nisâ 64] buyurarak Resûl'e itaati bir kez daha emrettikten, daha sonra da { لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتاً وَإِذاً لَآتَيْناهُمْ مِنْ لَدُنَّا أَجْراً عَظِيماً وَلَهَدَيْناهُمْ صِراطاً مُسْتَقِيماً } “bu kendileri için elbette daha hayırlı ve daha pekiştirici olurdu. O zaman kendilerine katımızdan elbette büyük bir mükâfat verirdik ve onları dosdoğru bir yola iletirdik” [Nisâ 66-68] buyruğuyla o itaate teşvik ettikten sonra; bu ayette Allah'a ve Resûl'e itaati bir kez daha tekit ederek şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse, işte onlar Allah'ın kendilerine nimet verdiği peygamberler, sıddîklar...” [Nisâ 69] -ayetin sonuna kadar-. Burada birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:

BİRİNCİ MESELE: Nüzul sebebi hakkında birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi:

رَوَى جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ كَانَ شَدِيدَ الْحُبِّ لِرَسُولِ اللَّه ﷺ قَلِيلَ الصَّبْرِ عَنْهُ، فَأَتَاهُ يَوْمًا وَقَدْ تَغَيَّرَ وَجْهُهُ وَنُحِلَ جِسْمُهُ وَعُرِفَ الْحُزْنُ فِي وَجْهِهِ، فَسَأَلَهُ رَسُولُ اللَّه ﷺ عَنْ حَالِهِ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّه مَا بِي وَجَعٌ غَيْرَ أَنِّي إِذَا لَمْ أَرَكَ اشْتَقْتُ إِلَيْكَ وَاسْتَوْحَشْتُ وَحْشَةً شَدِيدَةً حَتَّى أَلْقَاكَ، فَذَكَرْتُ الْآخِرَةَ فَخِفْتُ أَنْ لَا أَرَاكَ هُنَاكَ، لِأَنِّي إِنْ أُدْخِلْتُ الْجَنَّةَ فَأَنْتَ تَكُونُ فِي دَرَجَاتِ النَّبِيِّينَ وَأَنَا فِي دَرَجَةِ الْعَبِيدِ فَلَا أَرَاكَ، وَإِنْ أَنَا لَمْ أَدْخُلِ الْجَنَّةَ فَحِينَئِذٍ لَا أَرَاكَ أَبَدًا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ:

Bir grup müfessirin rivayet ettiğine göre Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) azatlısı Sevbân, Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) çok sever ve onsuz durmaya sabredemezdi. Bir gün yüzünün rengi değişmiş, bedeni zayıflamış ve yüzünde hüzün belirmiş halde onun yanına geldi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona halini sordu. Sevbân şöyle dedi: «Ey Allah'ın Resûlü! Bende bir hastalık yok; ne var ki seni görmediğim zaman sana büyük bir özlem duyuyor ve sana kavuşuncaya kadar şiddetli bir yalnızlık çekiyorum. Ahireti hatırlayınca orada seni görememekten korktum. Çünkü şayet ben cennete girersem sen peygamberlerin derecelerinde olacaksın, bense kölelerin derecesinde olacağım ve seni göremeyeceğim. Eğer cennete giremezsem bu durumda seni ebediyen göremeyeceğim.» Bunun üzerine bu ayet nazil oldu.

الثَّانِي: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّ نَاسًا مِنَ الْأَنْصَارِ قَالُوا: يَا رَسُولَ اللَّه إِنَّكَ تَسْكُنُ الْجَنَّةَ فِي أَعْلَاهَا، وَنَحْنُ نَشْتَاقُ إِلَيْكَ، فَكَيْفَ نَصْنَعُ؟ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ. الثَّالِثُ:

İkincisi: Süddî şöyle demiştir: Ensardan bazı kimseler: «Ey Allah'ın Resûlü! Sen cennetin en yüce makamında oturacaksın, biz ise seni özleyeceğiz. O halde ne yapacağız?» dediler. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Üçüncüsü:

قَالَ مُقَاتِلٌ: نَزَلَتْ فِي رَجُلٍ مِنَ الْأَنْصَارِ قَالَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَا رَسُولَ اللَّه إِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِكَ إِلَى أَهَالِينَا اشْتَقْنَا إِلَيْكَ، فَمَا يَنْفَعُنَا شَيْءٌ حَتَّى نَرْجِعَ إِلَيْكَ، ثُمَّ ذَكَرْتُ دَرَجَتَكَ فِي الْجَنَّةِ، فَكَيْفَ لَنَا بِرُؤْيَتِكَ إِنْ دَخَلْنَا الْجَنَّةَ؟ فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ، فَلَمَّا تُوُفِّيَ النَّبِيُّ ﷺ أَتَى الْأَنْصَارُ وَلَدَهُ وَهُوَ فِي حَدِيقَةٍ لَهُ فَأَخْبَرَهُ بِمَوْتِ النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعْمِنِي حَتَّى لَا أَرَى شَيْئًا بَعْدَهُ إِلَى أَنْ أَلْقَاهُ، فَعَمِيَ مَكَانَهُ، فَكَانَ يُحِبُّ النَّبِيَّ حُبًّا شَدِيدًا فَجَعَلَهُ اللَّه مَعَهُ فِي الْجَنَّةِ.

Mukâtil şöyle demiştir: [Ayet] Ensardan bir adam hakkında indi. O zât Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ey Allah'ın Resûlü! Senin yanından çıkıp ailelerimizin yanına gittiğimizde seni özlüyoruz; tekrar sana dönünceye kadar bize hiçbir şey fayda vermiyor. Sonra senin cennetteki dereceni düşündüm; cennete girsek bile seni nasıl görebileceğiz?» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefat ettiğinde, Ensarî bir bahçesinde iken oğlu gelip ona Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) vefatını haber verdi. Bunun üzerine o zat: «Allahım! Ona kavuşuncaya kadar ondan sonra hiçbir şey görmeyeyim diye gözlerimi kör et!» dedi ve oracıkta gözleri kör oldu. O, Peygamber'i pek çok severdi; Allah da onu cennette onunla beraber kıldı.

الرَّابِعُ:

Dördüncüsü:

قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﵇: مَا لَنَا مِنْكَ إِلَّا الدُّنْيَا، فَإِذَا كَانَتِ الْآخِرَةُ رُفِعْتَ فِي الْأُولَى فَحَزِنَ النَّبِيُّ ﷺ وَحَزِنُوا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: Müminler Peygamber'e (aleyhisselâm): «Bizim senden nasibimiz ancak dünyadadır. Ahiret olunca sen en yüce makama yükseltileceksin» dediler. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de üzüldü, onlar da üzüldüler. Bunun üzerine bu ayet indi.

قَالَ الْمُحَقِّقُونَ: لَا نُنْكِرُ صِحَّةَ هَذِهِ الرِّوَايَاتِ إِلَّا أَنَّ سَبَبَ نُزُولِ الْآيَةِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ شَيْئًا أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ، وَهُوَ الْبَعْثُ عَلَى الطَّاعَةِ وَالتَّرْغِيبُ فِيهَا، فَإِنَّكَ تَعْلَمُ أَنَّ خُصُوصَ السَّبَبِ لَا يَقْدَحُ فِي عُمُومِ اللَّفْظِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ عَامَّةٌ فِي حَقِّ جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ، وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَطَاعَ اللَّه وَأَطَاعَ الرَّسُولَ فَقَدْ فَازَ بِالدَّرَجَاتِ الْعَالِيَةِ وَالْمَرَاتِبِ الشَّرِيفَةِ عِنْدَ اللَّه تَعَالَى.

Muhakkikler şöyle demiştir: Bu rivayetlerin sıhhatini inkâr etmeyiz; ancak ayetin nüzul sebebinin bundan daha büyük bir şey olması gerekir ki o da itaate sevk etmek ve ona teşvik etmektir. Zira bilirsin ki sebebin hususiliği lafzın umumiliğine halel getirmez. Dolayısıyla bu ayet bütün mükellefler hakkında geneldir; o da Allah'a ve Resûl'e itaat eden herkesin Yüce Allah katında yüksek derecelere ve şerefli mertebelere nail olduğudur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ يُوجِبُ الِاكْتِفَاءَ بِالطَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ. لِأَنَّ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى الصِّفَةِ يَكْفِي فِي الْعَمَلِ بِهِ فِي جَانِبِ الثُّبُوتِ حُصُولُ ذَلِكَ الْمُسَمَّى مَرَّةً وَاحِدَةً. قَالَ الْقَاضِي: لَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ هَذَا عَلَى غَيْرِ ظَاهِرِهِ، وَأَنْ تُحْمَلَ الطَّاعَةُ عَلَى فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ وَتَرْكِ جَمِيعِ الْمَنْهِيَّاتِ، إِذْ لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الطَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ لَدَخَلَ فِيهِ الْفُسَّاقُ وَالْكُفَّارُ، لِأَنَّهُمْ قَدْ يَأْتُونَ بِالطَّاعَةِ الْوَاحِدَةِ. وَعِنْدِي فِيهِ وَجْهٌ آخَرُ، وَهُوَ أَنَّهُ ثَبَتَ فِي

İKİNCİ MESELE: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ } “Kim Allah'a ve Resûl'e itaat ederse” buyruğunun zahiri, tek bir itaatle yetinmeyi iktiza eder. Çünkü sıfata delalet eden lafızla sübut tarafında amel etmek için o ismin ifade ettiği mananın bir defa meydana gelmesi yeterlidir. Kādî [Abdülcebbâr] şöyle demiştir: «Bunu zahirinin dışına hamletmek ve itaati, emredilenleri yapmak ve bütün yasaklananları terk etmek manasına hamletmek kaçınılmazdır. Zira şayet biz bunu tek bir itaate hamletseydik, fasıklar ve kâfirler de bunun kapsamına girerdi; çünkü onlar da bazen tek bir itaatte bulunabilirler.» Benim nazarımda ise bunda başka bir vecih vardır ki o da şudur: Sabit olmuştur ki...

أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْحُكْمَ الْمَذْكُورَ عَقِيبَ الصِّفَةِ مُشْعِرٌ بِكَوْنِ ذَلِكَ الْحُكْمِ مُعَلَّلًا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: قَوْلُهُ: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ/ أَيْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّه فِي كَوْنِهِ إِلَهًا، وَطَاعَةُ اللَّه فِي كَوْنِهِ إِلَهًا هُوَ مَعْرِفَتُهُ وَالْإِقْرَارُ بِجَلَالِهِ وَعِزَّتِهِ وَكِبْرِيَائِهِ وَصَمَدِيَّتِهِ، فَصَارَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَنْبِيهًا عَلَى أَمْرَيْنِ عَظِيمَيْنِ مِنْ أَحْوَالِ الْمَعَادِ، فَالْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ مَنْشَأَ جَمِيعِ السَّعَادَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِشْرَاقُ الرُّوحِ بِأَنْوَارِ مَعْرِفَةِ اللَّه، وَكُلُّ مَنْ كَانَتْ هَذِهِ الْأَنْوَارُ فِي قَلْبِهِ أَكْثَرَ، وَصَفَاؤُهَا أَقْوَى، وَبُعْدُهَا عَنِ التَّكَدُّرِ بِمَحَبَّةِ عَالَمِ الْأَجْسَامِ أَتَمَّ كَانَ إِلَى السَّعَادَةِ أَقْرَبَ وَإِلَى الْفَوْزِ بِالنَّجَاةِ أَوْصَلَ.

fıkıh usulünde bir sıfatın peşinden zikredilen hüküm, o hükmün o vasıfla illetli olduğuna işaret eder. Bu sabit olduğuna göre şöyle deriz: O'nun { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ } “Kim Allah'a itaat ederse” buyruğu; yani kim ilah olması bakımından Allah'a itaat ederse demektir. İlah olması bakımından Allah'a itaat ise O'nu bilmek, O'nun celalini, izzetini, kibriyasını ve samedaniyetini ikrar etmektir. Böylece bu ayet, ahiret hallerine dair iki büyük hususa bir uyarı olmuştur: Birincisi: Kıyamet günündeki bütün saadetlerin kaynağı, ruhun Allah'ı bilme (marifetullah) nurlarıyla aydınlanmasıdır. Kalbinde bu nurlar kimde daha çoksa, berraklığı kimde daha kuvvetliyse ve cisimler âleminin sevgisiyle bulanmaktan uzaklığı kimde daha tam ise, o kimse saadete daha yakın ve kurtuluşa ermeye daha çok muvaffak olur.

وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ وَعْدَ أَهْلِ الطَّاعَةِ بِالْأَجْرِ الْعَظِيمِ وَالثَّوَابِ الْجَزِيلِ وَالْهِدَايَةِ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ، ثُمَّ ذَكَرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَعْدَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّه عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، وَهَذَا الَّذِي وَقَعَ بِهِ فِي الْخَتْمِ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ أَشْرَفَ وَأَعْلَى مِمَّا قَبْلَهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ كَوْنِ هَؤُلَاءِ مَعَهُمْ هُوَ أَنَّهُمْ يَكُونُونَ فِي عَيْنِ تِلْكَ الدَّرَجَاتِ، لِأَنَّ هَذَا مُمْتَنِعٌ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْأَرْوَاحَ النَّاقِصَةَ إِذَا اسْتَكْمَلَتْ عَلَائِقَهَا مَعَ الْأَرْوَاحِ الْكَامِلَةِ فِي الدُّنْيَا لِسَبَبِ الْحُبِّ الشَّدِيدِ، فَإِذَا فَارَقَتْ هَذَا الْعَالَمَ وَوَصَلَتْ إِلَى عَالَمِ الْآخِرَةِ بَقِيَتْ تِلْكَ الْعَلَائِقُ الرُّوحَانِيَّةُ هُنَاكَ، ثُمَّ تَصِيرُ تِلْكَ الْأَرْوَاحُ الصَّافِيَةُ كَالْمَرَايَا الْمَجْلُوَّةِ الْمُتَقَابِلَةِ، فَكَأَنَّ هَذِهِ الْمَرَايَا يَنْعَكِسُ الشُّعَاعُ مِنْ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، وَبِسَبَبِ هَذِهِ الِانْعِكَاسَاتِ تَصِيرُ أَنْوَارُهَا فِي غَايَةِ الْقُوَّةِ، فَكَذَا الْقَوْلُ فِي تِلْكَ الْأَرْوَاحِ فَإِنَّهَا لَمَّا كَانَتْ مَجْلُوَّةً بِصِقَالَةِ الْمُجَاهَدَةِ عَنْ غُبَارِ حُبِّ مَا سِوَى اللَّه، وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ مِنْ طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الرَّسُولِ، ثُمَّ ارْتَفَعَتِ الْحُجُبُ الْجَسَدَانِيَّةُ أَشْرَقَتْ عَلَيْهَا أَنْوَارُ جَلَالِ اللَّه، ثُمَّ انْعَكَسَتْ تِلْكَ الْأَنْوَارُ مِنْ بَعْضِهَا إِلَى بَعْضٍ وَصَارَتِ الْأَرْوَاحُ النَّاقِصَةُ كَامِلَةً بِسَبَبِ تِلْكَ الْعَلَائِقِ الرُّوحَانِيَّةِ، فَهَذَا الِاحْتِمَالُ خَطَرَ بِالْبَالِ واللَّه أَعْلَمُ بِأَسْرَارِ كَلَامِهِ.

İkincisi: Yüce Allah önceki ayette itaat ehline büyük mükâfatı, bol sevabı ve sırat-ı müstakîme iletilmeyi vaad ettiğini zikretmiş; sonra bu ayette peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerden oluşan kendilerine nimet verdiği kimselerle beraber olma vaadini zikretmiştir. Hatimede (kapanışta) yer alan bu vaadin önceki vaatten daha şerefli ve daha üstün olması kaçınılmazdır. Malumdur ki bunların onlarla beraber olmasından maksat, onların bizzat aynı derecelerde bulunması demek değildir; zira bu imkânsızdır. O halde bunun manası şu olmalıdır: Noksan ruhlar dünyada iken şiddetli sevgi sebebiyle kâmil ruhlarla olan bağlarını kemale erdirdiklerinde, bu âlemden ayrılıp ahiret âlemine ulaştıklarında o ruhanî bağlar orada da devam eder. Sonra o saf ruhlar, karşı karşıya konulmuş cilalı aynalar gibi olur; sanki bu aynaların ışığı birbirinden diğerine yansır ve bu yansımalar sebebiyle nurları son derece kuvvetlenir. İşte o ruhlar hakkında da durum böyledir: Onlar mücahede cilasıyla Allah'tan başkasının sevgisinin tozundan arındırılmış olduklarında -ki Allah'a ve Resûl'e itaatten maksat da budur- ve bedenî perdeler kalktığında, üzerlerine Allah'ın celalinin nurları parlar; sonra o nurlar birbirinden diğerine yansır ve noksan ruhlar o ruhanî bağlar sayesinde kâmil hale gelir. Akla bu ihtimal gelmiştir, kelamının sırlarını en iyi Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَيْسَ الْمُرَادُ بِكَوْنِ مَنْ أَطَاعَ اللَّه وَأَطَاعَ الرَّسُولَ مَعَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ، كَوْنَ الْكُلِّ فِي دَرَجَةٍ وَاحِدَةٍ، لِأَنَّ هَذَا يَقْتَضِي التَّسْوِيَةَ فِي الدَّرَجَةِ بَيْنَ الْفَاضِلِ وَالْمَفْضُولِ، وَإِنَّهُ لَا يَجُوزُ. بَلِ الْمُرَادُ كَوْنُهُمْ فِي الْجَنَّةِ بِحَيْثُ يَتَمَكَّنُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ مِنْ رُؤْيَةِ الْآخَرِ، وَإِنْ بَعُدَ الْمَكَانُ، لِأَنَّ الْحِجَابَ إِذَا زَالَ شَاهَدَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، وَإِذَا أَرَادُوا الزِّيَارَةَ وَالتَّلَاقِيَ قَدَرُوا عَلَيْهِ، فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمَعِيَّةِ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Allah'a ve Resûl'e itaat eden kimsenin peygamberler ve sıddîklarla beraber olmasından maksat, hepsinin tek bir derecede bulunması demek değildir. Çünkü bu, faziletli olan ile daha az faziletli olan arasında derecede eşitlik gerektirir ki bu caiz değildir. Bilakis maksat, mekân uzak olsa bile her birinin diğerini görebileceği şekilde cennette bulunmalarıdır. Zira perde kalktığında birbirlerini müşahede ederler; ziyaretleşmek ve buluşmak istediklerinde de buna güç yetirirler. İşte bu beraberlikten maksat budur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ النَّبِيِّينَ، ثُمَّ ذَكَرَ أَوْصَافًا ثَلَاثَةً: الصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءَ وَالصَّالِحِينَ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ النَّبِيِّينَ مُغَايِرُونَ لِلصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، فَأَمَّا هَذِهِ الصِّفَاتُ الثَّلَاثَةُ فَقَدِ اخْتَلَفُوا فِيهَا، قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الصِّفَاتُ كُلُّهَا لِمَوْصُوفٍ وَاحِدٍ، وَهِيَ صِفَاتٌ مُتَدَاخِلَةٌ فَإِنَّهُ لَا يَمْتَنِعُ فِي الشَّخْصِ الْوَاحِدِ أَنْ يَكُونَ صِدِّيقًا وَشَهِيدًا وَصَالِحًا. وَقَالَ الْآخَرُونَ: بَلِ الْمُرَادُ/ بِكُلِّ وَصْفٍ صِنْفٌ مِنَ النَّاسِ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَقْرَبُ لِأَنَّ الْمَعْطُوفَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُغَايِرًا لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، وَكَمَا أَنَّ النَّبِيِّينَ غَيْرُ مَنْ ذُكِرَ بَعْدَهُمْ، فَكَذَلِكَ الصِّدِّيقُونَ يَجِبُ أَنْ يَكُونُوا غَيْرَ مَنْ ذُكِرَ بَعْدَهُمْ وَكَذَا الْقَوْلُ فِي سَائِرِ الصِّفَاتِ، وَلْنَبْحَثْ عَنْ هَذِهِ الصِّفَاتِ الثَّلَاثِ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki Yüce Allah peygamberleri zikretmiş, ardından da üç vasıf zikretmiştir: Sıddîklar, şehitler ve salihler. Peygamberlerin sıddîklardan, şehitlerden ve salihlerden farklı kimseler olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bu üç sıfata gelince; bunda ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Bu sıfatların tamamı tek bir mevsufa (nitelenene) aittir ve bunlar birbiriyle iç içe geçmiş sıfatlardır; zira tek bir şahsın aynı zamanda sıddîk, şehit ve salih olması imkânsız değildir. Diğerleri ise şöyle demiştir: Bilakis her bir vasıfla insanlardan bir sınıf kastedilmiştir. Bu vecih [gerçeğe] daha yakındır; zira matufun (bağlanan ögenin) matufun aleyhten (bağlanılan ögeden) farklı olması gerekir. Peygamberler kendilerinden sonra zikredilenlerden farklı olduğu gibi, aynı şekilde sıddîkların da kendilerinden sonra zikredilenlerden farklı olması gerekir; diğer sıfatlar hakkında da söz böyledir. Şimdi bu üç sıfatı inceleyelim:

الصِّفَةُ الْأُولَى: الصِّدِّيقُ: وَهُوَ اسْمٌ لِمَنْ عَادَتُهُ الصِّدْقُ، وَمَنْ غَلَبَ عَلَى عَادَتِهِ فِعْلٌ إِذَا وُصِفَ بِذَلِكَ الْفِعْلِ قِيلَ فِيهِ فِعِّيلٌ، كَمَا يُقَالُ: سِكِّيرٌ وَشِرِّيبٌ وَخِمِّيرٌ، وَالصِّدْقُ صِفَةٌ كَرِيمَةٌ فَاضِلَةٌ مِنْ صِفَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَكَفَى الصِّدْقَ فَضِيلَةً أَنَّ الْإِيمَانَ لَيْسَ إِلَّا التَّصْدِيقُ، وَكَفَى الْكَذِبُ مَذَمَّةً أَنَّ الْكُفْرَ لَيْسَ إِلَّا التَّكْذِيبُ.

BİRİNCİ SIFAT: Sıddîk (الصِّدِّيق): Bu, adeti doğruluk olan kimsenin ismidir. Bir kimsenin adetine bir fiil galip geldiğinde, o fiille nitelendiği vakit onun hakkında «fi‘‘îl» [vezni] kullanılır; nitekim «sikkîr» (çok sarhoş olan), «şirrîb» (çok içen) ve «himmîr» (aşırı şarap düşkünü) denilir. Sıdk (doğruluk), müminlerin sıfatlarından kerim ve faziletli bir sıfattır. Doğruluğa fazilet olarak imanın ancak tasdikten ibaret olması yeter; yalana da yergi olarak küfrün ancak tekzipten (yalanlamaktan) ibaret olması yeter.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: لِلْمُفَسِّرِينَ فِي الصِّدِّيقِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ كُلَّ مَنْ صَدَّقَ بِكُلِّ الدِّينِ لَا يَتَخَالَجُهُ فِيهِ شَكٌّ فَهُوَ صِدِّيقٌ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ [الحديد: ١٩] .

Bunu bildiğine göre deriz ki: Sıddîk hakkında müfessirlerin birkaç görüşü vardır: Birincisi: İçinde hiçbir şüphe bulunmaksızın dinin tamamını tasdik eden herkes sıddîktır. Bunun delili Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ } “Allah'a ve resullerine iman edenler var ya, işte onlar sıddîklardır” [Hadîd 19] buyruğudur.

الثَّانِي: قَالَ قَوْمٌ: الصِّدِّيقُونَ أَفَاضِلُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﵊. الثَّالِثُ: أَنَّ الصِّدِّيقَ اسْمٌ لِمَنْ سَبَقَ إِلَى تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﵊ فَصَارَ فِي ذَلِكَ قُدْوَةً لِسَائِرِ النَّاسِ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ كَانَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ أَوْلَى الْخَلْقِ بِهَذَا الْوَصْفِ أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ سَبَقَ إِلَى تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﵊ فَلِأَنَّهُ قَدِ اشْتَهَرَتِ الرِّوَايَةُ

İkincisi: Bir topluluk şöyle demiştir: Sıddîklar, Peygamber'in (aleyhisselâm) ashabının en faziletlileridir. Üçüncüsü: Sıddîk, Resûl'ü (aleyhisselâm) tasdikte öne geçen ve bu hususta diğer insanlara önder olan kimsenin ismidir. Durum böyle olunca, Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu teâlâ anh) mahlukat içinde bu vasfa en layık olan kimse olur. Resûl'ü (aleyhisselâm) tasdikte öne geçtiğinin beyanına gelince; çünkü meşhur rivayete göre...

عَنِ الرَّسُولِ ﵊ أَنَّهُ قَالَ: «مَا عَرَضْتُ الْإِسْلَامَ عَلَى أَحَدٍ إلا وله كبوة غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ فَإِنَّهُ لَمْ يَتَلَعْثَمْ»

Resûl'den (aleyhisselâm) şöyle buyurduğu [rivayet edilmiştir]: «Ebû Bekir müstesna, kime İslam'ı arz ettiysem mutlaka bir duraksaması olmuştur. O ise asla tereddüt etmemiştir.»

دَلَّ هَذَا الْحَدِيثُ عَلَى أَنَّهُ ﷺ لَمَّا عَرَضَ الْإِسْلَامَ عَلَى أَبِي بَكْرِ قَبِلَهُ أَبُو بَكْرٍ وَلَمْ يَتَوَقَّفْ، فَلَوْ قَدَّرْنَا أَنَّ إِسْلَامَهُ تَأَخَّرَ عَنْ إِسْلَامِ غَيْرِهِ لَزِمَ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَصَّرَ حَيْثُ أَخَّرَ عَرْضَ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِ، وَهَذَا لَا يَكُونُ قَدْحًا فِي أَبِي بَكْرٍ، بَلْ يَكُونُ قَدْحًا فِي الرَّسُولِ ﷺ وَذَلِكَ كُفْرٌ، وَلَمَّا بَطَلَ نِسْبَةُ هَذَا التَّقْصِيرِ إِلَى الرَّسُولِ عَلِمْنَا أَنَّهُ ﷺ مَا قَصَّرَ فِي عَرْضِ الْإِسْلَامِ عَلَيْهِ، وَالْحَدِيثُ دَلَّ عَلَى أَنَّ أَبَا بَكْرٍ لَمْ يَتَوَقَّفِ الْبَتَّةَ، فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ أَسْبَقُ النَّاسِ إِسْلَامًا، أَمَّا بَيَانُ أَنَّهُ كَانَ قُدْوَةً لِسَائِرِ النَّاسِ فِي ذَلِكَ فَلِأَنَّ بِتَقْدِيرِ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ إِسْلَامَ عَلِيٍّ كَانَ سَابِقًا عَلَى إِسْلَامِ أَبِي بَكْرٍ، إِلَّا أَنَّهُ لَا يَشُكُّ عَاقِلٌ أَنَّ عَلِيًّا مَا صَارَ قُدْوَةً فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ، لِأَنَّ عَلِيًّا كَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ صَبِيًّا صَغِيرًا، وَكَانَ أَيْضًا فِي تَرْبِيَةِ الرَّسُولِ ﵊، وَكَانَ شَدِيدَ الْقُرْبِ مِنْهُ بِالْقَرَابَةِ، وَأَبُو بَكْرٍ مَا كَانَ شَدِيدَ الْقُرْبِ مِنْهُ بِالْقَرَابَةِ وَإِيمَانُ مَنْ هَذَا شَأْنُهُ يَكُونُ سَبَبًا لِرَغْبَةِ سَائِرَ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ. وَذَلِكَ لِأَنَّهُمُ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّهُ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ لَمَّا آمَنَ جَاءَ بَعْدَ ذَلِكَ بِمُدَّةٍ قَلِيلَةٍ بِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ ﵁، وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ أَجْمَعِينَ حَتَّى أَسْلَمُوا، فَكَانَ إِسْلَامُهُ/ سَبَبًا لِاقْتِدَاءِ هَؤُلَاءِ الْأَكَابِرِ بِهِ، فَثَبَتَ بِمَجْمُوعِ مَا ذَكَرْنَا أَنَّهُ رِضْوَانُ اللَّه عَلَيْهِ كَانَ أَسْبَقَ النَّاسِ إِسْلَامًا، وَثَبَتَ أَنَّ إِسْلَامَهُ صَارَ سَبَبًا لِاقْتِدَاءِ أَفَاضِلِ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ الْإِسْلَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ أَحَقَّ الْأُمَّةِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ أَبُو بَكْرٍ ﵁. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: هَذَا الَّذِي ذَكَرْنَاهُ يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ أَفْضَلَ الْخَلْقِ بَعْدَ الرَّسُولِ ﷺ، وَبَيَانُهُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ إِسْلَامَهُ لَمَّا كَانَ أَسْبَقَ مِنْ غَيْرِهِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ثَوَابُهُ أَكْثَرَ،

Bu hadis göstermektedir ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem) İslam'ı Ebû Bekir'e arz ettiğinde Ebû Bekir onu kabul etmiş ve duraksamamıştır. Şayet onun Müslüman oluşunun başkasının Müslüman oluşundan daha sonra olduğunu varsayarsak, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) İslam'ı ona arz etmeyi geciktirmek suretiyle kusur işlediğinin söylenmesi gerekir. Bu durum Ebû Bekir'e bir taan (kusur bulma) olmaz; bilakis Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir taan olur ki bu da küfürdür. Bu kusuru Resûl'e nispet etmek batıl olunca, anladık ki o (sallallâhu aleyhi ve sellem) İslam'ı ona arz etmekte kusur işlememiştir. Hadis de Ebû Bekir'in kesinlikle duraksamadığına delalet etmiştir. Dolayısıyla bu iki hususun toplamından, Ebû Bekir'in (radıyallâhu teâlâ anh) insanların İslam'a ilk gireni olduğu neticesi hâsıl olmuştur. Onun bu hususta diğer insanlar için bir önder olduğuna gelince; çünkü Ali'nin İslam'a girişinin Ebû Bekir'in İslam'a girişinden önce olduğu varsayılsa bile, akıl sahibi hiç kimse Ali'nin o vakitte bir önder olmadığı hususunda şüphe etmez. Çünkü Ali o vakitte küçük bir çocuktu, ayrıca Resûl'ün (aleyhisselâm) terbiyesi altındaydı ve akrabalık bakımından ona çok yakındı. Ebû Bekir ise akrabalık bakımından ona çok yakın değildi. Durumu böyle olan birinin imanı, diğer insanların İslam'a rağbet etmesine bir sebep teşkil eder. Çünkü [tarihçiler], o (radıyallâhu teâlâ anh) iman edince bundan kısa bir süre sonra Osman b. Affân (radıyallâhu anh), Talha, Zübeyr, Sa‘d b. Ebî Vakkâs ve Osman b. Maz‘ûn'u (radıyallâhu teâlâ anhüm ecmaîn) getirip onların da Müslüman olmalarını sağladığı hususunda ittifak etmişlerdir. Dolayısıyla onun Müslüman oluşu, bu büyük zatların kendisine uymasına bir sebep olmuştur. Zikrettiğimiz hususların tamamıyla sabit olmuştur ki o (rıdvânullâhi aleyh), insanların İslam'a en önce gireniydi ve yine sabit olmuştur ki onun Müslüman oluşu, ashabın en faziletlilerinin bu İslam hususunda [ona] uymalarına bir sebep olmuştur. Böylece bu vasfa ümmetin en layık olanının Ebû Bekir (radıyallâhu anh) olduğu sabit olmuştur. Bunu bildiğine göre deriz ki: Zikrettiğimiz bu husus, onun Resûl'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra mahlukatın en faziletlisi olmasını gerektirir. Bunun açıklaması iki yöndendir: Birincisi: Onun Müslüman oluşu diğerlerinden daha önce olduğuna göre, sevabının da daha çok olması gerekir;

لِقَوْلِهِ ﵊: «مَنْ سَنَّ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ»

Zira o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Kim güzel bir çığır açarsa, onun ecri ve kıyamet gününe kadar onunla amel edenlerin ecri kendisine aittir.»

الثَّانِي: أَنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَسْلَمَ جَاهَدَ فِي اللَّه وَصَارَ جِهَادُهُ مُفْضِيًا إِلَى حُصُولِ الْإِسْلَامِ لِأَكَابِرِ الصَّحَابَةِ مِثْلِ عُثْمَانَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَسَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَعُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَعَلِيٍّ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُمْ، وَجَاهَدَ عَلِيٌّ يَوْمَ أُحُدٍ وَيَوْمَ الْأَحْزَابِ فِي قَتْلِ الْكُفَّارِ، وَلَكِنَّ جِهَادَ أَبِي بَكْرٍ ﵁ أَفْضَى إِلَى حُصُولِ الْإِسْلَامِ لِمِثْلِ الَّذِينَ هُمْ أَعْيَانُ الصَّحَابَةِ، وَجِهَادُ عَلِيٍّ أَفْضَى إِلَى قَتْلِ الْكُفَّارِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْأَوَّلَ أَفْضَلُ، وَأَيْضًا فَأَبُو بَكْرٍ جَاهَدَ فِي أَوَّلِ الْإِسْلَامِ حِينَ كَانَ النَّبِيُّ ﷺ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ، وَعَلِيٌّ إِنَّمَا جَاهَدَ يَوْمَ أُحُدٍ وَيَوْمَ الْأَحْزَابِ، وَكَانَ الْإِسْلَامُ قَوِيًّا فِي هَذِهِ الْأَيَّامِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ الْجِهَادَ وَقْتَ الضَّعْفِ أَفْضَلُ مِنَ الْجِهَادِ وَقْتَ الْقُوَّةِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا

İkincisi: O, Müslüman olduktan sonra Allah yolunda cihat etti ve onun cihadı Osman, Talha, Zübeyr, Sa‘d b. Ebî Vakkâs, Osman b. Maz‘ûn ve Ali (radıyallâhu teâlâ anhüm) gibi ashabın büyüklerinin İslam'a kavuşmasına vesile oldu. Ali ise Uhud günü ve Ahzâb günü kâfirleri öldürmek hususunda cihat etti. Fakat Ebû Bekir'in (radıyallâhu anh) cihadı, ashabın ileri gelenleri gibi kimselerin İslam'a kavuşmasına vesile oldu; Ali'nin cihadı ise kâfirlerin öldürülmesine vesile oldu. Şüphe yok ki birincisi daha faziletlidir. Ayrıca Ebû Bekir, İslam'ın ilk döneminde, Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) son derece zayıf olduğu bir zamanda cihat etti. Ali ise ancak Uhud günü ve Ahzâb günü cihat etti ki o günlerde İslam güçlüydü. Malumdur ki zayıflık vaktindeki cihat, kuvvet vaktindeki cihattan daha faziletlidir. Bu manadan ötürü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا } “İçinizden, fetihten önce harcayan ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, sonradan harcayıp savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür”

[الْحَدِيدِ:

[Hadîd

١٠] فَبَيَّنَ أَنَّ نُصْرَةَ الْإِسْلَامِ وَقْتَ مَا كَانَ ضَعِيفًا أَعْظَمُ ثَوَابًا مِنْ نُصْرَتِهِ وَقْتَ مَا كَانَ قَوِيًّا، فَثَبَتَ من مجموع ما ذكرناه أَنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِهَذَا الْوَصْفِ هُوَ الصِّدِّيقُ، فَلِهَذَا أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى تَسْلِيمِ هَذَا اللَّقَبِ لَهُ إِلَّا مَنْ لَا يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ فَإِنَّهُ يُنْكِرُهُ، وَدَلَّ تَفْسِيرُ الصِّدِّيقِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ عَلَى أَنَّهُ لَا مَرْتَبَةَ بَعْدَ النُّبُوَّةِ فِي الْفَضْلِ وَالْعِلْمِ إِلَّا هَذَا الْوَصْفُ وَهُوَ كَوْنُ الْإِنْسَانِ صِدِّيقًا، وَكَمَا دَلَّ الدَّلِيلُ عَلَيْهِ فَقَدْ دَلَّ لَفْظُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ أَيْنَمَا ذَكَرَ الصِّدِّيقَ وَالنَّبِيَّ لَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُمَا وَاسِطَةً، فَقَالَ فِي وَصْفِ إِسْمَاعِيلَ: إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مَرْيَمَ: ٥٤] وَفِي صِفَةِ إِدْرِيسَ إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا [مَرْيَمَ: ٥٦] وَقَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ يعني انك إن

10]. Böylece [Allah], İslam'a zayıf olduğu vakitte yardım etmenin, güçlü olduğu vakitte yardım etmekten sevapça daha büyük olduğunu beyan etmiştir. Zikrettiğimiz hususların toplamından sabit olmuştur ki bu vasfa insanların en layık olanı Sıddîk'tır. İşte bu sebeple Müslümanlar, iltifat edilmeyecek olan kimseler hariç —ki onlar bunu inkâr eder— bu lakabın ona verilmesi hususunda icma etmişlerdir. Sıddîk'ın zikrettiğimiz şekildeki tefsiri göstermiştir ki nübüvvetten sonra fazilet ve ilimde, insanın sıddîk olması şeklindeki bu vasıftan başka bir mertebe yoktur. Delilin buna delalet ettiği gibi, Kur'an'ın lafzı da buna delalet etmiştir; zira o, sıddîk ile peygamberi nerede zikrettiyse ikisi arasına bir vasıta koymamıştır. Nitekim İsmâil'in vasfında: { إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Şüphesiz o, sözüne sadıktı” [Meryem 54], İdrîs'in sıfatında: { إِنَّهُ كانَ صِدِّيقاً نَبِيًّا } “Şüphesiz o, dosdoğru bir sıddîk, bir peygamberdi” [Meryem 56] buyurmuş, bu ayette de: { مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ } “Peygamberlerden, sıddîklardan...” buyurmuştur. Yani sen

ترقيب مِنَ الصِّدِّيقِيَّةِ وَصَلْتَ إِلَى النُّبُوَّةِ، وَإِنْ نَزَلْتَ مِنَ النُّبُوَّةِ وَصَلْتَ إِلَى الصِّدِّيقِيَّةِ، وَلَا مُتَوَسِّطَ بَيْنَهُمَا، وَقَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى: وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ [الزُّمَرِ: ٣٣] فَلَمْ يَجْعَلْ بَيْنَهُمَا وَاسِطَةً، وَكَمَا دَلَّتْ هَذِهِ الدَّلَائِلُ عَلَى نَفْيِ الْوَاسِطَةِ فَقَدْ وَفَّقَ اللَّه هَذِهِ الْأُمَّةَ الْمَوْصُوفَةَ بِأَنَّهَا خَيْرُ أُمَّةٍ حَتَّى جَعَلُوا الْإِمَامَ بَعْدَ الرَّسُولِ ﵊ أَبَا بَكْرٍ عَلَى سَبِيلِ الْإِجْمَاعِ، وَلَمَّا تُوُفِّيَ رِضْوَانُ اللَّه عَلَيْهِ دَفَنُوهُ إِلَى جَنْبِ رَسُولِ اللَّه ﷺ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى رَفَعَ الْوَاسِطَةَ بَيْنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَا جَرَمَ ارْتَفَعَتِ الْوَاسِطَةُ بَيْنَهُمَا فِي الْوُجُوهِ الَّتِي عَدَدْنَاهَا.

sıddîklıktan yükselirsen nübüvvete ulaşırsın; nübüvvetten [bir basamak] inersen sıddîklığa ulaşırsın; ikisi arasında bir vasıta yoktur. Bir başka ayette de: { وَالَّذِي جاءَ بِالصِّدْقِ وَصَدَّقَ بِهِ } “Doğruyu getiren ve onu tasdik eden var ya...” [Zümer 33] buyurmuş ve ikisi arasına bir vasıta koymamıştır. Bu deliller vasıtanın nefiy edilmesine (olmadığına) delalet ettiği gibi, Allah, «en hayırlı ümmet» olarak nitelenen bu ümmete de tevfik nasip etmiş ve onlar icma yoluyla Resûl'den (aleyhisselâm) sonraki imamı Ebû Bekir yapmışlardır. O (rıdvânullâhi aleyh) vefat ettiğinde de kendisini Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına defnetmişlerdir. Bu da ancak Allah Teâlâ'nın bu ayette peygamberler ile sıddîklar arasındaki vasıtayı kaldırmış olmasındandır. Dolayısıyla saydığımız bu vecihlerde ikisi arasındaki vasıtanın kalkmış olması kaçınılmazdır.

الصِّفَةُ الثَّانِيَةُ: الشَّهَادَةُ: وَالْكَلَامُ فِي الشُّهَدَاءِ قَدْ مَرَّ فِي مَوَاضِعَ مِنْ هَذَا الْكِتَابِ، وَلَا بَأْسَ بِأَنْ نُعِيدَ الْبَعْضَ فَنَقُولُ: لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الشَّهَادَةُ مُفَسَّرَةً بِكَوْنِ الْإِنْسَانِ مَقْتُولَ الْكَافِرِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ:

İKİNCİ SIFAT: Şehadet (الشَّهَادَةُ): Şehitler hakkındaki açıklama bu kitabın muhtelif yerlerinde geçmişti; fakat bir kısmını tekrar etmemizde bir beis yoktur. Deriz ki: Şehadetin, insanın kâfir tarafından öldürülmesi şeklinde tefsir edilmesi caiz değildir. Buna delalet eden vecihler şunlardır: Birincisi:

أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَرْتَبَةَ الشَّهَادَةِ مَرْتَبَةٌ عَظِيمَةٌ فِي الدِّينِ، وَكَوْنُ الْإِنْسَانِ مَقْتُولَ الْكَافِرِ لَيْسَ فِيهِ زيارة شَرَفٍ، لِأَنَّ هَذَا الْقَتْلَ قَدْ يَحْصُلُ فِي الْفُسَّاقِ وَمَنْ لَا مَنْزِلَةَ لَهُ عِنْدَ اللَّه. الثَّانِي: أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ ارْزُقْنَا الشَّهَادَةَ، فَلَوْ كَانَتِ الشَّهَادَةُ عِبَارَةً عَنْ قَتْلِ الْكَافِرِ إِيَّاهُ لَكَانُوا قَدْ طَلَبُوا مِنَ اللَّه ذَلِكَ الْقَتْلَ وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ، لِأَنَّ طَلَبَ صُدُورِ ذَلِكَ الْقَتْلِ مِنَ الْكَافِرِ كُفْرٌ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يَطْلُبَ مِنَ اللَّه مَا هُوَ كُفْرٌ، الثَّالِثُ:

Bu ayet, şehadet mertebesinin dinde yüce bir mertebe olduğuna delalet etmektedir; insanın kâfir tarafından öldürülmüş olmasında ise fazladan bir şeref yoktur. Zira bu öldürülme fasıklarda ve Allah katında hiçbir derecesi olmayan kimselerde de gerçekleşebilir. İkincisi: Müminler bazen: «Allah'ım, bize şehadeti nasip et» derler. Şayet şehadet, kâfirin kişiyi öldürmesinden ibaret olsaydı, onlar Allah'tan o öldürme fiilini istemiş olurlardı ki bu caiz değildir. Çünkü kâfirden o öldürme fiilinin sadır olmasını istemek küfürdür; o halde küfür olan bir şeyin Allah'tan istenmesi nasıl caiz olabilir? Üçüncüsü:

رُوِيَ أَنَّهُ ﷺ قَالَ: الْمَبْطُونُ شَهِيدٌ وَالْغَرِيقُ شَهِيدٌ،

Rivayet edildiğine göre o (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Karnından [hastalanarak] ölen şehittir, suda boğulan şehittir.»

فَعَلِمْنَا أَنَّ الشَّهَادَةَ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنِ الْقَتْلِ، بَلْ نَقُولُ: الشَّهِيدُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الْفَاعِلِ، وَهُوَ الَّذِي يَشْهَدُ بِصِحَّةِ دِينِ اللَّه تَعَالَى تَارَةً بِالْحُجَّةِ وَالْبَيَانِ، وَأُخْرَى بِالسَّيْفِ وَالسِّنَانِ، فَالشُّهَدَاءُ هُمُ الْقَائِمُونَ بِالْقِسْطِ، وَهُمُ الَّذِينَ ذَكَرَهُمُ اللَّه فِي قَوْلِهِ: شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٨] وَيُقَالُ لِلْمَقْتُولِ فِي سَبِيلِ اللَّه شَهِيدٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ بَذَلَ نَفْسَهُ فِي نُصْرَةِ دِينِ اللَّه، وَشَهَادَتِهِ لَهُ بِأَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ وَمَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ، وَإِذَا كَانَ مِنْ شُهَدَاءِ اللَّه بِهَذَا المعنى كان من شهداء اللَّه في نصرة دين اللَّه، الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] .

Böylece anladık ki şehadet, öldürülmekten ibaret değildir. Bilakis deriz ki: Şehîd, fâil anlamında faîl veznindedir; o da Allah Teâlâ'nın dininin hak olduğuna kimi zaman delil ve beyanla, kimi zaman da kılıç ve mızrakla şahitlik eden kimsedir. Dolayısıyla şehitler, adaleti ayakta tutan kimselerdir. Onlar Allah'ın şu buyruğunda zikrettiği kimselerdir: { شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قائِماً بِالْقِسْطِ } “Allah, adaleti ayakta tutarak kendisinden başka ilah olmadığına şahitlik etti; melekler ve ilim sahipleri de [buna şahitlik ettiler]” [Âl-i İmrân 18]. Allah yolunda öldürülen kimseye ise, nefsini Allah'ın dinine yardım etme yolunda feda etmesi ve dinin hak, ondan gayrısının batıl olduğuna şahitlik etmesi bakımından şehit denir. Bu anlamıyla Allah'ın şahitlerinden olunca, Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “İşte böylece, insanların üzerine şahitler olasınız diye sizi vasat bir ümmet yaptık” [Bakara 143] buyurduğu gibi, ahirette de [insanlar üzerine] Allah'ın şahitlerinden olur.

الصِّفَةُ الثَّالِثَةُ: الصَّالِحُونَ: وَالصَّالِحُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ صَالِحًا فِي اعْتِقَادِهِ وَفِي عَمَلِهِ، فَإِنَّ الْجَهْلَ فَسَادٌ فِي الِاعْتِقَادِ، وَالْمَعْصِيَةُ فَسَادٌ فِي الْعَمَلِ، وَإِذَا عَرَفْتَ تَفْسِيرَ الصِّدِّيقِ وَالشَّهِيدِ وَالصَّالِحِ ظَهَرَ لَكَ مَا بَيْنَ هَذِهِ الصِّفَاتِ مِنَ التَّفَاوُتِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ اعْتِقَادُهُ صَوَابًا وَكَانَ عَمَلُهُ طَاعَةً وَغَيْرَ مَعْصِيَةٍ فَهُوَ صَالِحٌ، ثُمَّ إِنَّ الصَّالِحَ قَدْ يَكُونُ بِحَيْثُ يَشْهَدُ لِدِينِ اللَّه بِأَنَّهُ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا سِوَاهُ هُوَ الْبَاطِلُ، وَهَذِهِ الشَّهَادَةُ تَارَةً تَكُونُ بِالْحُجَّةِ وَالدَّلِيلِ وَأُخْرَى بِالسَّيْفِ، وَقَدْ لَا يَكُونُ الصَّالِحُ مَوْصُوفًا بِكَوْنِهِ قَائِمًا بِهَذِهِ الشَّهَادَةِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ شَهِيدًا كَانَ صَالِحًا، وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ كَانَ صَالِحًا شَهِيدًا، فَالشَّهِيدُ أَشْرَفُ أَنْوَاعِ الصَّالِحِ، ثُمَّ إِنَّ الشَّهِيدَ قَدْ يَكُونُ صِدِّيقًا وَقَدْ لَا يَكُونُ: وَمَعْنَى الصِّدِّيقِ الَّذِي كَانَ أسبق إيمانا من غيره، وكان إيمانه وقدوة لِغَيْرِهِ، فَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ صِدِّيقًا كَانَ شَهِيدًا، وَلَيْسَ كُلُّ مَنْ كَانَ شَهِيدًا كَانَ صِدِّيقًا، فَثَبَتَ أَنَّ أَفْضَلَ الْخَلْقِ هُمُ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، وَبَعْدَهُمُ الصِّدِّيقُونَ، وَبَعْدَهُمْ مَنْ لَيْسَ لَهُ دَرَجَةٌ إِلَّا مَحْضَ دَرَجَةِ الشَّهَادَةِ، وَبَعْدَهُمْ مَنْ لَيْسَ لَهُ إِلَّا مَحْضَ دَرَجَةِ الصَّلَاحِ.

ÜÇÜNCÜ SIFAT: Salihler (الصَّالِحُونَ): Salih, inancında ve amelinde dürüst/doğru olan kimsedir. Zira cehalet inançta bir bozukluktur, günah ise amelde bir bozukluktur. Sıddîk, şehit ve salihin tefsirini bildiğine göre, bu sıfatlar arasındaki derece farkı sana açıkça belli olmuştur. Çünkü inancı doğru olan, ameli ise günah olmayıp itaat olan herkes salihtir. Sonra salih olan kimse, Allah'ın dininin hak olduğuna ve ondan gayrısının batıl olduğuna şahitlik edecek konumda olabilir; bu şahitlik bazen hüccet ve delille, bazen de kılıçla olur. Bazen de salih olan kimse bu şahitliği yerine getirmekle nitelenmiş olmayabilir. Böylece sabit oldu ki her şehit olan salihtir; fakat her salih olan şehit değildir. Dolayısıyla şehit, salihin en şerefli nevidir. Sonra şehit bazen sıddîk olabilir, bazen de olmayabilir. Sıddîkın anlamı ise, imanda diğerlerinden daha öne geçen ve imanı başkaları için bir önder/örnek olandır. Böylece sabit oldu ki her sıddîk olan şehittir; fakat her şehit olan sıddîk değildir. Neticede sabit oldu ki mahlukatın en faziletlisi peygamberlerdir (aleyhimüsselâm); onlardan sonra sıddîklar gelir; onlardan sonra sırf şehadet derecesine sahip olanlar gelir; onlardan sonra da sırf salah (salihlik) derecesine sahip olanlar gelir.

فَالْحَاصِلُ أَنَّ أَكَابِرَ الْمَلَائِكَةِ يَأْخُذُونَ الدِّينَ الْحَقَّ عَنِ اللَّه، وَالْأَنْبِيَاءُ يَأْخُذُونَ عَنِ الْمَلَائِكَةِ، كَمَا قَالَ: يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [النَّحْلِ: ٢] وَالصِّدِّيقُونَ يَأْخُذُونَهُ عَنِ الْأَنْبِيَاءِ. وَالشُّهَدَاءُ يَأْخُذُونَهُ عَنِ الصِّدِّيقِينَ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ الصِّدِّيقَ هُوَ الَّذِي يَأْخُذُ فِي الْمَرَّةِ الْأُولَى عَنِ/ الْأَنْبِيَاءِ وَصَارَ قُدْوَةً لِمَنْ بَعْدُهُ، وَالصَّالِحُونَ يَأْخُذُونَهُ عَنِ الشُّهَدَاءِ، فَهَذَا هُوَ تَقْرِيرُ هَذِهِ الْمَرَاتِبَ وَإِذَا عَرَفْتَ هَذَا ظَهَرَ لَكَ أَنَّهُ لَا أَحَدَ يَدْخُلُ

Hâsılı kelam, meleklerin büyükleri hak dini Allah'tan alırlar; peygamberler de meleklerden alırlar; nitekim O: { يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine emrinden olan vahiyle melekleri indirir” [Nahl 2] buyurmuştur. Sıddîklar ise [dini] peygamberlerden alırlar. Şehitler de sıddîklardan alırlar; zira biz açıkladık ki sıddîk, [dini] ilk defa peygamberlerden alan ve kendisinden sonrakilere önder olan kimsedir. Salihler ise şehitlerden alırlar. İşte bu mertebelerin takriri (açıklanması) böyledir. Bunu bildiğinde sana aşikâr olur ki hiç kimse

الْجَنَّةَ إِلَّا وَهُوَ دَاخِلٌ فِي بَعْضِ هَذِهِ النُّعُوتِ وَالصِّفَاتِ.

bu nitelik ve sıfatlardan birine dâhil olmaksızın cennete giremez.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah: { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştır!” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فِيهِ مَعْنَى التَّعْجِيبِ. كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا أَحْسَنَ أُولَئِكَ رَفِيقًا.

BİRİNCİ MESELE: «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: Bunda taaccüb (hayranlık bildirme) manası vardır; sanki: «Onlar arkadaş olarak ne kadar da güzeldir!» denilmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الرِّفْقُ فِي اللُّغَةِ لِينُ الْجَانِبِ وَلَطَافَةُ الْفِعْلِ، وَصَاحِبُهُ رَفِيقٌ. هَذَا مَعْنَاهُ فِي اللُّغَةِ ثُمَّ الصَّاحِبُ يُسَمَّى رفيقا لا لِارْتِفَاقِ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ.

İKİNCİ MESELE: Lügatte Rıfk (الرِّفْقُ), yumuşak huyluluk ve davranışın letafetidir; onun sahibine de refîk (arkadaş) denir. Bu, kelimenin lügatteki manasıdır. Sonra arkadaşa refîk denilmesi, birbirlerinden yararlanmalarından (irtifak) dolayıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا وَحَّدَ الرَّفِيقَ وَهُوَ صِفَةٌ لِجَمْعٍ، لِأَنَّ الرَّفِيقَ وَالرَّسُولَ وَالْبَرِيدَ تَذْهَبُ بِهِ الْعَرَبُ إِلَى الواحد وإلى الجمع قال تعالى: نَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Vâhidî şöyle demiştir: [Refîk kelimesi] çoğulun sıfatı olduğu halde tekil getirilmiştir; çünkü Araplar refîk, resûl ve berîd kelimelerini hem tekil hem de çoğul için kullanırlar. Nitekim Yüce Allah: { إِنَّا رَسُولُ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Biz Âlemlerin Rabbinin elçisiyiz”

[الشُّعَرَاءِ: ١٦] وَلَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ:

[Şuarâ 16] buyurmuştur. [Buna karşılık]

حَسُنَ أُولَئِكَ رَجُلًا، وَبِالْجُمْلَةِ فَهَذَا إِنَّمَا يَجُوزُ فِي الِاسْمِ الَّذِي يَكُونُ صِفَةً، أَمَّا إِذَا كَانَ اسْمًا مُصَرَّحًا مِثْلَ رَجُلٍ وَامْرَأَةٍ لَمْ يَجُزْ، وَجَوَّزَ الزَّجَّاجُ ذَلِكَ فِي الِاسْمِ أَيْضًا وَزَعَمَ أَنَّهُ مَذْهَبُ سِيبَوَيْهِ، وَقِيلَ: مَعْنَى قَوْلِهِ: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً أَيْ حَسُنَ كُلُّ واحد منهم رفيقا، كما قال: يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا [غَافِرٍ: ٦٧] .

«hasune ulâike raculen» denilmesi caiz değildir. Hülasa bu durum ancak sıfat olan isimlerde caizdir; adam (racul) ve kadın (imraeh) gibi sarîh (öz) isim olduğunda ise caiz olmaz. Zeccâc ise bunu [sarîh] isimde de caiz görmüş ve bunun Sîbeveyh'in mezhebi olduğunu ileri sürmüştür. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın: { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } buyruğunun manası; nitekim O'nun: { يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا } “Sonra sizi bir bebek olarak çıkarır” [Gâfir 67] buyurması gibi, «onların her biri arkadaş olarak ne güzeldir» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: رَفِيقاً نُصِبَ عَلَى التَّمْيِيزِ، وَقِيلَ عَلَى الْحَالِ: أَيْ حَسُنَ وَاحِدٌ مِنْهُمْ رَفِيقًا.

DÖRDÜNCÜ MESELE: «Refîkan» kelimesi temyiz olarak mansub kılınmıştır; hâl olarak [mansub kılındığı] da söylenmiştir; yani «onlardan her biri arkadaş olarak ne güzeldir» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِيمَنْ أَطَاعَ اللَّه وَرَسُولَهُ أَنَّهُ يَكُونُ مَعَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ، ثُمَّ لَمْ يَكْتَرِثْ بِذَلِكَ، بَلْ ذَكَرَ أَنَّهُ يَكُونُ رَفِيقًا لَهُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الرَّفِيقَ هُوَ الَّذِي يُرْتَفَقُ بِهِ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ، فَبَيَّنَ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمُطِيعِينَ يَرْتَفِقُونَ بِهِمْ، وَإِنَّمَا يَرْتَفِقُونَ بِهِمْ إِذَا نَالُوا مِنْهُمْ رِفْقًا وَخَيْرًا، وَلَقَدْ ذَكَرْنَا مِرَارًا كَيْفِيَّةَ هَذَا الِارْتِفَاقِ، وَأَمَّا عَلَى حَسَبِ الظَّاهِرِ فَلِأَنَّ الْإِنْسَانَ قَدْ يَكُونُ مَعَ غَيْرِهِ وَلَا يَكُونُ رَفِيقًا لَهُ، فَأَمَّا إِذَا كَانَ عَظِيمَ الشَّفَقَةِ عَظِيمَ الِاعْتِنَاءِ بِشَأْنِهِ كَانَ رَفِيقًا لَهُ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءَ وَالصَّالِحِينَ يَكُونُونَ لَهُ كَالرُّفَقَاءِ مِنْ شِدَّةِ مَحَبَّتِهِمْ لَهُ وَسُرُورِهِمْ بِرُؤْيَتِهِ.

BEŞİNCİ MESELE: Bil ki Allah Teâlâ, Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimsenin peygamberler, sıddîklar, şehitler ve salihlerle beraber olacağını beyan etmiş; sonra bununla da yetinmeyip onların kendisine refîk (arkadaş) olacağını zikretmiştir. Biz refîkin, hazerde (ikamet halinde) ve seferde kendisinden istifade edilen kimse olduğunu zikretmiştik. Böylece bu itaatkâr kimselerin onlardan istifade edeceklerini beyan etmiştir. Onlardan istifade etmeleri ise ancak onlardan bir lütuf ve hayır elde ettikleri zaman olur. Biz bu istifadenin (irtifakın) keyfiyetini defalarca zikrettik. Zahire göre ise; çünkü insan başkasıyla beraber olabilir de ona arkadaş (refîk) olmayabilir. Fakat ona karşı şefkati ve ilgisi pek büyük olursa, ona arkadaş olur. Dolayısıyla Allah Teâlâ; peygamberlerin, sıddîkların, şehitlerin ve salihlerin, ona karşı duydukları aşırı muhabbet ve onu görmekten duydukları sevinç sebebiyle kendisine birer arkadaş gibi olacaklarını beyan etmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Sonra Yüce Allah: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } “Bu lütuf Allah'tandır” buyurmuştur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَا شَكَّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى كُلِّ مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنْ وَصْفِ الثَّوَابِ، فَلَمَّا حَكَمَ عَلَى كُلِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُ فَضْلٌ مِنَ اللَّه دَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَى اللَّه، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ الْمَعْقُولِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: الْقُدْرَةُ عَلَى الطَّاعَةِ إِنْ كَانَتْ لَا تَصْلُحُ إِلَّا لِلطَّاعَةِ، فَخَالِقُ تِلْكَ الْقُدْرَةِ هُوَ الَّذِي أَعْطَى الطَّاعَةَ، فَلَا يَكُونُ فِعْلُهُ مُوجِبًا عَلَيْهِ شَيْئًا، وَإِنْ كَانَتْ صَالِحَةً لِلْمَعْصِيَةِ أَيْضًا لَمْ يَتَرَجَّحْ جَانِبُ الطَّاعَةِ عَلَى جَانِبِ الْمَعْصِيَةِ إِلَّا بخلق الداعي إلى الداعي، وَيَصِيرُ مَجْمُوعُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِي مُوجِبًا لِلْفِعْلِ، فَخَالِقُ هَذَا الْمَجْمُوعِ هُوَ الَّذِي أَعْطَى الطَّاعَةَ، فَلَا يَكُونُ فِعْلُهُ مُوجِبًا عَلَيْهِ/ شَيْئًا. الثَّانِي: نِعَمُ اللَّه عَلَى الْعَبْدِ لَا تُحْصَى وَهِيَ مُوجِبَةٌ لِلطَّاعَةِ وَالشُّكْرِ، وَإِذَا كَانَتِ الطَّاعَاتُ تَقَعُ فِي مُقَابَلَةِ النِّعَمِ السَّالِفَةِ امْتَنَعَ كَوْنُهَا مُوجِبَةً لِلثَّوَابِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْوُجُوبَ يَسْتَلْزِمُ اسْتِحْقَاقَ الذَّنْبِ عِنْدَ التَّرْكِ، وَهَذَا الِاسْتِحْقَاقُ يُنَافِي الْإِلَهِيَّةِ، فَيَمْتَنِعُ حُصُولُهُ فِي حَقِّ الْإِلَهِ تَعَالَى، فَثَبَتَ أَنَّ ظَاهِرَ الْآيَةِ كَمَا دَلَّ عَلَى أَنَّ الثَّوَابَ كُلَّهُ فَضْلٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى، فَالْبَرَاهِينُ الْعَقْلِيَّةُ الْقَاطِعَةُ دَالَّةٌ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا، وَقَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الثَّوَابُ وَإِنْ كَانَ وَاجِبًا لَكِنْ لَا يَمْتَنِعُ إِطْلَاقُ اسْمِ الْفَضْلِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ إِنَّمَا اسْتَحَقَّ ذَلِكَ الثَّوَابَ لِأَنَّ اللَّه تَعَالَى كَلَّفَهُ وَالتَّكْلِيفُ تَفَضُّلٌ، وَلِأَنَّهُ تَعَالَى هُوَ الَّذِي أَعْطَى الْعَقْلَ وَالْقُدْرَةَ وَأَزَاحَ الْأَعْذَارَ وَالْمَوَانِعَ حَتَّى تَمَكَّنَ الْمُكَلَّفُ مِنْ فِعْلِ الطَّاعَةِ، فَصَارَ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ مَنْ وَهَبَ لِغَيْرِهِ ثَوْبًا كَيْ يَنْتَفِعَ بِهِ، فَإِذَا

BİRİNCİ MESELE: Şüphe yok ki Yüce Allah'ın: «Zâlike» (bu) buyruğu, sevabın niteliğine dair daha önce geçen her şeye bir işarettir. Bütün bunların Allah'tan bir lütuf olduğuna hükmettiğinde bu, sevabın Allah üzerine vacip olmadığına delalet etmiştir. Buna aklî yönden delalet eden hususlar ise birkaç vecihtir: Birincisi: İtaate olan kudret şayet sadece itaate elverişli ise, o kudretin yaratıcısı itaati verenin ta kendisidir; dolayısıyla O'nun fiili Kendisi üzerine bir şey vacip kılmaz. Şayet [kudret] isyana da elverişli ise, itaate sevk eden sâikin yaratılması olmaksızın itaat tarafı isyan tarafına ağır basmaz; böylece kudret ile sâikin toplamı fiili zorunlu kılıcı olur. İşte bu toplamı yaratan, itaati verenin ta kendisidir; binaenaleyh O'nun fiili Kendisi üzerine bir şey vacip kılmaz. İkincisi: Allah'ın kul üzerindeki nimetleri sayılamaz ve onlar itaati ve şükrü vacip kılmaktadır. İtaatler geçmiş nimetlerin karşılığı olarak vuku bulduğunda, gelecekteki sevabı vacip kılıcı olması imkânsızdır. Üçüncüsü: Vücubiyet (vacip oluş), terk edildiğinde kınanmayı hak etmeyi gerektirir; bu hak ediş ise uluhiyet ile bağdaşmaz. Dolayısıyla Yüce İlah hakkında bunun gerçekleşmesi imkânsızdır. Ayetin zahirinin, sevabın tamamının Allah Teâlâ'dan bir lütuf olduğuna delalet ettiği gibi, kesin aklî bürhanların da buna delalet ettiği böylece sabit olmuştur. Mutezile ise şöyle demiştir: Sevap her ne kadar vacip olsa da ona fazl (lütuf) isminin verilmesi imkânsız değildir. Şöyle ki: Kul o sevabı ancak Allah Teâlâ kendisini mükellef kıldığı için hak etmiştir; teklif ise bir lütuftur. Ayrıca mükellefin itaati yapabilmesi için aklı ve kudreti veren, mazeretleri ve engelleri ortadan kaldıran O Teâlâ'dır. Dolayısıyla bu durum, bir başkasına yararlansın diye elbise hibe eden kimsenin durumuna benzer. O kimse

بَاعَهُ وَانْتَفَعَ بِثَمَنِهِ جَازَ أَنْ يُوصَفَ ذَلِكَ الثمن بأنه فضل من الواهب فكذا هاهنا:

onu satıp parasıyla faydalandığında, o paranın hibe edenin bir lütfu olduğu şeklinde nitelenmesi caiz olur; burada da durum böyledir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ فِيهِ احْتِمَالَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّه، وَيَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ الثَّوَابَ لِكَمَالِ دَرَجَتِهِ كَأَنَّهُ هُوَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّه وَأَنَّ مَا سِوَاهُ فَلَيْسَ بِشَيْءٍ، وَالثَّانِي:

İKİNCİ MESELE: O'nun: { ذلِكَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ } buyruğunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Takdiri «zâlike hüve'l-fadlu minallâh» (işte Allah'tan olan asıl lütuf budur) şeklinde olmasıdır. Manası da şöyledir: O sevap derecesinin mükemmelliğinden ötürü sanki Allah'tan olan asıl lütuf odur; ondan başkası ise bir hiçtir. İkincisi:

أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: ذَلِكَ الْفَضْلُ هُوَ مِنَ اللَّه، أَيْ ذَلِكَ الْفَضْلُ الْمَذْكُورُ، وَالثَّوَابُ الْمَذْكُورُ هُوَ مِنَ اللَّه لَا مِنْ غَيْرِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الِاحْتِمَالَ الْأَوَّلَ أَبْلَغُ.

Takdirin «zâlike'l-fadlu hüve minallâh» şeklinde olmasıdır; yani zikredilen o lütuf ve zikredilen sevap başkasından değil, sadece Allah'tandır. Şüphe yok ki birinci ihtimal daha beliğdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً وَلَهُ مَوْقِعٌ عَظِيمٌ فِي تَوْكِيدِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّرْغِيبِ فِي طَاعَةِ اللَّه لِأَنَّهُ تَعَالَى نَبَّهَ بِذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ يَعْلَمُ كَيْفِيَّةَ الطَّاعَةِ وَكَيْفِيَّةَ الْجَزَاءِ وَالتَّفَضُّلِ، وَذَلِكَ مِمَّا يُرَغِّبُ الْمُكَلَّفَ فِي كَمَالِ الطاعة والاحتراز عن التقصير فيه.

Sonra Yüce Allah: { وَكَفى بِاللَّهِ عَلِيماً } “Hakkıyla bilen olarak Allah yeter” buyurmuştur. Bunun, Allah'a itaat etmeye teşvik hususunda daha önce geçenleri pekiştirmede pek büyük bir yeri vardır. Çünkü O Teâlâ bununla itaatin keyfiyetini, mükâfatın ve lütfun keyfiyetini bildiğine dikkat çekmiştir. Bu da mükellefi itaati mükemmel kılmaya ve onda kusur işlemekten sakınmaya teşvik eden hususlardandır.

[سورة النساء (٤) : آية ٧١]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 71]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً (٧١)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın; bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun.” (71)

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى عَادَ بَعْدَ التَّرْغِيبِ فِي طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ رَسُولِهِ إِلَى ذِكْرِ الْجِهَادِ الَّذِي تَقَدَّمَ، لِأَنَّهُ أَشَقُّ الطَّاعَاتِ، وَلِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْأُمُورِ الَّتِي بِهَا يحصل تقوية الدين فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Allah Teâlâ, Allah'a ve Resûlü'ne itaate teşvik ettikten sonra, daha önce geçen cihat konusuna geri dönmüştür; çünkü [cihat] taatlerin en meşakkatlisidir ve dinin kuvvet kazanmasının kendisiyle gerçekleştiği en büyük hususlardandır. Nitekim şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın”. Ayette birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْحَذَرُ وَالْحِذْرُ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، كَالْأَثَرِ وَالْإِثْرِ، وَالْمَثَلِ وَالْمِثْلِ، يُقَالُ: أَخَذَ حِذْرَهُ إِذَا تَيَقَّظَ وَاحْتَرَزَ مِنَ الْمُخَوِّفِ، كَأَنَّهُ جَعَلَ الْحَذَرَ آلَتَهُ الَّتِي يَقِي بِهَا نَفْسَهُ وَيَعْصِمُ بِهَا رُوحَهُ، وَالْمَعْنَى احْذَرُوا وَاحْتَرِزُوا مِنَ الْعَدُوِّ وَلَا تُمَكِّنُوهُ مِنْ أَنْفُسِكُمْ، هَذَا مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» . وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀ فِيهِ قَوْلَانِ: أحدهما:

BİRİNCİ MESELE: Hazar (الْحَذَرُ) ve Hızr (الْحِذْرُ), eser (الْأَثَر) ve isr (الْإِثْر), mesel (الْمَثَل) ve misl (الْمِثْل) gibi aynı manadadır. Bir kimse korkutucu şeyden sakınıp uyanık davrandığında «ahaze hızrahû» (tedbirini aldı) denilir; sanki o, korunmayı kendisiyle nefsini müdafaa ettiği ve canını muhafaza ettiği bir alet kılmıştır. Mana: Düşmandan sakının, korunun ve onların size hâkim olmasına fırsat vermeyin demektir. «el-Keşşâf» sahibinin zikrettiği husus budur. Vâhidî (rahimehullâh) ise bu hususta iki görüş olduğunu söylemiştir: Birincisi:

المراد بالحذر هاهنا السِّلَاحُ، وَالْمَعْنَى خُذُوا سِلَاحَكُمْ، وَالسِّلَاحُ يُسَمَّى حِذْرًا، أَيْ خُذُوا سِلَاحَكُمْ وَتَحَذَّرُوا، وَالثَّانِي: أَنَّ يَكُونَ خُذُوا حِذْرَكُمْ بِمَعْنَى/ احْذَرُوا عَدُوَّكُمْ لِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ بِالْحِذْرِ يَتَضَمَّنُ الْأَمْرَ بِأَخْذِ السِّلَاحِ، لِأَنَّ أَخْذَ السِّلَاحِ هُوَ الْحَذَرُ مِنَ الْعَدُوِّ، فَالتَّأْوِيلُ أَيْضًا يَعُودُ إِلَى الْأَوَّلِ، فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْأَمْرُ مُصَرِّحٌ بِأَخْذِ السِّلَاحِ، وَعَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي أَخْذُ السِّلَاحِ مَدْلُولٌ عَلَيْهِ بِفَحْوَى الْكَلَامِ.

Burada hızr (tedbir) ile kastedilen silahtır; mana «silahınızı alın» demektir. Silaha da hızr (korunma vasıtası) adı verilir; yani «silahınızı alın ve sakının» demektir. İkincisi: «Hızrınızı alın» ifadesinin «düşmanınızdan sakının» manasında olmasıdır; zira tedbir alma emri, silahı kuşanma emrini de kapsar; çünkü silah kuşanmak düşmandan korunmanın ta kendisidir. Dolayısıyla tevil yine birinciye dönmektedir. Birinci görüşe göre emir, silah kuşanmayı açıkça ifade etmektedir; ikinci görüşe göre ise silah kuşanmaya sözün delaletinden (fehvâsından) ulaşılmaktadır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: ذَلِكَ الَّذِي أَمَرَ اللَّه تَعَالَى بِالْحَذَرِ عَنْهُ إِنْ كَانَ مُقْتَضَى الْوُجُودِ لَمْ يَنْفَعِ الْحَذَرُ، وَإِنْ كَانَ مُقْتَضَى الْعَدَمِ لَا حَاجَةَ إِلَى الْحَذَرِ، فَعَلَى التَّقْدِيرَيْنِ الْأَمْرُ بِالْحَذَرِ عَبَثٌ

İKİNCİ MESELE: Birisi şöyle diyebilir: Allah Teâlâ'nın kendisinden sakınılmasını emrettiği o şey, şayet varlığı takdir edilmiş bir şey ise sakınmak fayda vermez; şayet yokluğu takdir edilmiş ise sakınmaya ihtiyaç yoktur. Dolayısıyla her iki takdirde de sakınmayı emretmek abestir.

وَعَنْهُ ﵊ قَالَ: «الْمَقْدُورُ كَائِنٌ وَالْهَمُّ فَضْلٌ»

Nitekim o (aleyhisselâm)'dan: «Takdir edilen vuku bulur, tasa çekmek ise fazlalıktır (faydasızdır)» buyurduğu rivayet edilmiştir.

وَقِيلَ أَيْضًا: الْحَذَرُ لَا يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ فَنَقُولُ: إِنْ صَحَّ هَذَا الْكَلَامُ بَطَلَ الْقَوْلُ بِالشَّرَائِعِ، فَإِنَّهُ يُقَالُ: إِنْ كَانَ الْإِنْسَانُ مِنْ أَهْلِ السَّعَادَةِ فِي قَضَاءِ اللَّه وَقَدَرِهِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِيمَانِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشَّقَاوَةِ لَمْ يَنْفَعْهُ الْإِيمَانُ وَالطَّاعَةُ، فَهَذَا يُفْضِي إِلَى سُقُوطِ التَّكْلِيفِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَالتَّحْقِيقُ فِي الْجَوَابِ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ الْكُلُّ بِقَدَرٍ كَانَ الْأَمْرُ بِالْحَذَرِ أَيْضًا دَاخِلًا فِي الْقَدَرِ، فَكَانَ قَوْلُ الْقَائِلِ: أَيُّ فَائِدَةٍ فِي الْحَذَرِ كَلَامًا مُتَنَاقِضًا، لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ هَذَا الْحَذَرُ مُقَدَّرًا فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي هَذَا السُّؤَالِ الطَّاعِنِ فِي الْحَذَرِ.

Yine: «Sakınmak kaderi savuşturmaz» denilmiştir. Deriz ki: Şayet bu söz doğru olsaydı, şeriatlerin varlığını kabul etmek batıl olurdu. Zira şöyle denirdi: İnsan Allah'ın kaza ve kaderinde saadet ehlinden ise imana ihtiyaç yoktur; şayet şekavet ehlinden ise iman ve itaat ona fayda vermez. Bu ise mükellefiyetin tamamen düşmesine yol açar. Cevaptaki tahkik (asıl hakikat) şudur: Her şey kaderle olduğuna göre, sakınma emri de kadere dâhildir. Dolayısıyla birinin «Sakınmakta ne fayda var?» demesi çelişkili bir söz olur; zira bu sakınma takdir edilmiş olduğuna göre, sakınmaya itiraz eden bu sorunun ne faydası vardır?

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: فَانْفِرُوا يُقَالُ: نَفَرَ الْقَوْمُ يَنْفِرُونَ نَفْرًا وَنَفِيرًا إِذَا نَهَضُوا لِقِتَالِ عَدُوٍّ وَخَرَجُوا لِلْحَرْبِ، وَاسْتَنْفَرَ الْإِمَامُ النَّاسَ لِجِهَادِ الْعَدُوِّ فَنَفَرُوا يَنْفِرُونَ إِذَا حَثَّهُمْ عَلَى النَّفِيرِ وَدَعَاهُمْ إِلَيْهِ، وَمِثْلُهُ

ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun: { فَانْفِرُوا } “Savaşa çıkın / seferber olun” buyruğuna gelince; bir topluluk düşmanla savaşmak için harekete geçip harbe çıktığında «nefera'l-kavmu yenfirûne nefren ve nefîran» denilir. İmam (devlet başkanı) insanları düşmanla cihada çağırdığında ve onları savaşa teşvik edip davet ettiğinde, onlar da savaşa çıktıklarında «istenfera'l-imâmu'n-nâse... feneferû yenfirûne» denir. Bunun bir benzeri

قَوْلُ النَّبِيِّ ﷺ: «وَإِذَا اسْتُنْفِرْتُمْ فَانْفِرُوا»

Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Savaşa çağrıldığınız zaman hemen savaşa çıkın» hadisidir.

وَالنَّفِيرُ اسْمٌ لِلْقَوْمِ الَّذِينَ يَنْفِرُونَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: فُلَانٌ لَا فِي الْعِيرِ وَلَا فِي النَّفِيرِ، وَقَالَ أَصْحَابُ الْعَرَبِيَّةِ: أَصْلُ هَذَا الْحَرْفِ مِنَ النُّفُورِ وَالنِّفَارِ وَهُوَ الْفَزَعُ، يُقَالُ نَفَرَ إِلَيْهِ إِذَا فَزِعَ إِلَيْهِ، وَنَفَرَ

Nefîr (النَّفِيرُ), savaşa çıkan topluluğun ismidir; nitekim buradan hareketle [Arapçada]: «Falanca ne kervandadır ne de savaşa çıkanlar arasındadır (ne îrdedir ne nefîrde)» denilir. Dilciler şöyle demiştir: Bu kelimenin aslı nufûr ve nifârdan gelir ki o da ürkmek/korkmak demektir. Bir kimse bir şeye sığındığında/koştuğunda «nefera ileyhi»,

مِنْهُ إِذَا فَزِعَ مِنْهُ وَكَرِهَهُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ فَانْفِرُوا إِلَى قِتَالِ عَدُوِّكُمْ.

bir şeyden ürküp hoşlanmadığında ise «nefera minhu» denilir. Ayetin manası: Düşmanınızla savaşmaya çıkın demektir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ جَمِيعُ أَهْلِ اللُّغَةِ: الثُّبَاتُ جَمَاعَاتٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَاحِدُهَا ثُبَةٌ، وَأَصْلُهَا مِنْ: ثَبَيْتُ الشَّيْءَ، أَيْ جَمَعْتُهُ، وَيُقَالُ أَيْضًا: ثَبَيْتُ عَلَى الرَّجُلِ إِذَا أَثْنَيْتَ عليه، وتأويله جميع مَحَاسِنَهُ، فَقَوْلُهُ: فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً مَعْنَاهُ: انْفِرُوا إِلَى الْعَدُوِّ إِمَّا ثُبَاتٍ، أَيْ جَمَاعَاتٍ مُتَفَرِّقَةً، سَرِيَّةً بَعْدَ سَرِيَّةٍ، وَإِمَّا جَمِيعًا، أَيْ مُجْتَمِعِينَ كَوْكَبَةً وَاحِدَةً، وَهَذَا الْمَعْنَى أَرَادَ الشَّاعِرُ فِي قَوْلِهِ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bütün dilciler şöyle demiştir: Subât (الثُّبَاتُ), tekili sübe (ثُبَةٌ) olan ayrı ayrı gruplardır. Aslı «şeyi bir araya toplayıp derledim» anlamındaki «sebeytü'ş-şey'e» kökündendir. Yine bir kimseyi övdüğün zaman «sebeytü ale'r-raculi» denilir; bunun tevili onun bütün güzelliklerini bir araya getirip saymandır. Dolayısıyla O'nun: { فَانْفِرُوا ثُباتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً } “Bölük bölük savaşa çıkın yahut hep birlikte seferber olun” buyruğunun manası: Düşmana karşı ya bölük bölük, yani seriyye seriyye ayrı gruplar halinde çıkın ya da hep birlikte, yani tek bir ordu olarak toplanmış halde çıkın demektir. Şair şu beytinde bu manayı kastetmiştir:

طَارُوا إِلَيْهِ زَرَافَاتٍ وَوِحْدَانَا

«Ona doğru bölük bölük ve teker teker uçtular.»

وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً [البقرة: ٢٣٩] أي على أي الحالتين كنتم فصلوا.

Bunun benzeri, Yüce Allah'ın: { فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً } “Eğer korkarsanız, yaya yahut binekli olarak [namaz kılın]” [Bakara 239] buyruğudur; yani bu iki durumdan hangisinde olursanız namazı kılın demektir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٧٢ الى ٧٣]

[Nisâ Suresi (4), Âyetler 72-73]

وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣)

{ وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ فَإِنْ أَصابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قالَ قَدْ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيَّ إِذْ لَمْ أَكُنْ مَعَهُمْ شَهِيداً (٧٢) وَلَئِنْ أَصابَكُمْ فَضْلٌ مِنَ اللَّهِ لَيَقُولَنَّ كَأَنْ لَمْ تَكُنْ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ مَوَدَّةٌ يَا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً (٧٣) } “İçinizden öylesi vardır ki [savaştan] kesinlikle geri durur/ağırdan alır. Şayet başınıza bir musibet gelirse: «Doğrusu Allah bana lütufta bulundu da onlarla beraber bulunmadım» der. (72) Ve eğer Allah'tan size bir lütuf erişirse —sanki sizinle onun arasında hiçbir sevgi yokmuş gibi— mutlaka şöyle der: «Keşke ben de onlarla beraber olsaydım da büyük bir kazanç elde etseydim!» (73)”

[في قوله تعالى وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَ] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Yüce Allah'ın: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَ } “İçinizden öylesi vardır ki [savaştan] kesinlikle geri durur/ağırdan alır” buyruğu hakkında] ve bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِنَّ مِنْكُمْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ رَاجِعًا إِلَى المؤمنين الذين ذكرهم اللَّه بقوله:

BİRİNCİ MESELE: Bil ki O'nun: «Ve inne minküm» (İçinizden öylesi vardır ki) buyruğunun, Allah'ın şu buyruğuyla zikrettiği müminlere raci olması gerekir:

يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ وَاخْتَلَفُوا عَلَى قَوْلَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُنَافِقُونَ كَانُوا يُثَبِّطُونَ النَّاسَ عَنْ رَسُولِ اللَّه ﷺ.

{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ } “Ey iman edenler! Tedbirinizi alın”. [Âlimler bu hususta] iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Birincisi: Bununla kastedilenler münafıklardır; onlar insanları Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) geri tutuyorlardı.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ: وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ تَقْدِيرُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ، فَإِذَا كَانَ هَذَا الْمُبْطِئُ مُنَافِقًا فَكَيْفَ جَعَلَ الْمُنَافِقَ قِسْمًا مِنَ الْمُؤْمِنِ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ مِنْكُمْ.

Şayet: O'nun: { وَإِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ } buyruğunun takdiri: «Ey iman edenler! İçinizden öylesi vardır ki kesinlikle ağırdan alır» şeklindedir; o halde bu ağırdan alan kimse münafık ise, O'nun: «İçinizden» buyruğunda münafığı nasıl müminin bir kısmı kılmıştır? denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْمُنَافِقَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ حَيْثُ الْجِنْسِ وَالنَّسَبِ وَالِاخْتِلَاطِ.

Cevap birkaç vecihtendir: Birincisi: Allah Teâlâ münafığı soy, nesep ve [birlikte] ihtilat (yaşama) bakımından müminlerden saymıştır.