Binûn

Nisâ Suresi — 20. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِإِجْمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ لأنه تعالى قال في أول الآية: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ثُمَّ قَالَ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ الْعِبْرَةَ بِإِجْمَاعِ الْمُؤْمِنِينَ، فَأَمَّا سَائِرُ الْفِرَقِ الَّذِينَ يُشَكُّ فِي إِيمَانِهِمْ فَلَا عِبْرَةَ بِهِمْ.

DÖRDÜNCÜ FER'Î MESELE: Ayet, muteber olanın müminlerin icmaı olduğuna delalet etmiştir. Zira O Teâlâ ayetin başında: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” buyurmuş, sonra da: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...ve sizden olan emir sahiplerine...” buyurmuştur. Bu da muteber olanın müminlerin icmaı olduğuna delalet etmiştir. İmanlarında şüphe edilen diğer fırkalara gelince, onlara itibar edilmez.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةَ عَشْرَةَ: ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ، فَنَقُولُ: كَمَا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ، فَكَذَلِكَ دَلَّتْ عَلَى مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْ فُرُوعِ الْقَوْلِ بِالْقِيَاسِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ بَعْضَهَا:

ON İKİNCİ MESELE: O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, onu Allah'a ve Peygamber'e götürün (arzedin)” buyruğunun kıyasla amel etmenin sıhhatine delalet ettiğini zikretmiştik. Deriz ki: Bu ayet bu asıl/kurala delalet ettiği gibi, kıyas görüşünün füruuna dair birçok meseleye de delalet etmiştir; biz bunlardan bazılarını zikrediyoruz:

الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ قَوْلَهُ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ مَعْنَاهُ فَرُدُّوهُ إِلَى وَاقِعَةٍ بَيَّنَ اللَّه حُكْمَهَا، وَلَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَرُدُّوهَا إِلَى وَاقِعَةٍ تُشْبِهُهَا، إِذْ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِرَدِّهَا رَدَّهَا إِلَى وَاقِعَةٍ تَخَالِفُهَا فِي الصُّورَةِ وَالصِّفَةِ، فَحِينَئِذٍ لَمْ يَكُنْ رَدُّهَا إِلَى بَعْضِ الصُّوَرِ أَوْلَى مِنْ رَدِّهَا إِلَى الْبَاقِي، وَحِينَئِذٍ يَتَعَذَّرُ الرَّدُّ، فَعَلِمْنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ: فَرُدُّوهَا إِلَى وَاقِعَةٍ تُشْبِهُهَا فِي الصُّورَةِ وَالصِّفَةِ. ثُمَّ إِنَّ هَذَا الْمَعْنَى الَّذِي قُلْنَاهُ يُؤَكَّدُ بِالْخَبَرِ وَالْأَثَرِ، أَمَّا الْخَبَرُ

BİRİNCİ FER'Î MESELE: O'nun: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “onu Allah'a götürün” buyruğunun anlamının «onu, Allah'ın hükmünü beyan ettiği bir hadiseye götürün/kıyas edin» demek olduğunu zikretmiştik. Muradın «onu kendisine benzeyen bir hadiseye götürün» olması kaçınılmazdır. Zira şayet onu götürmekten murat, şekil ve nitelik bakımından ona muhalif olan bir hadiseye götürmek olsaydı, o takdirde onu bazı surelere götürmek diğerlerine götürmekten daha evla olmazdı ve bu durumda irca (kıyas) imkânsızlaşırdı. Böylece bildik ki murat mutlaka şudur: «Onu şekil ve nitelik bakımından kendisine benzeyen bir hadiseye götürün.» Sonra bizim söylediğimiz bu mana, haber (hadis) ve eser ile de teyit edilir. Habere gelince;

فَإِنَّهُمْ لَمَّا سَأَلُوهُ ﷺ عَنْ قُبْلَةِ الصَّائِمِ فَقَالَ ﵊: «أَرَأَيْتَ لَوْ تَمَضْمَضْتَ»

Nitekim onlar oruçlunun öpmesini kendisine (sallallâhu aleyhi ve sellem) sorduklarında o (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: «Ağzına su verip çalkalasaydın ne dersin?»

يَعْنِي الْمَضْمَضَةَ مُقَدِّمَةَ الْأَكْلِ، كَمَا أَنَّ الْقُبْلَةَ مُقَدِّمَةُ الْجِمَاعِ، فَكَمَا أَنَّ تِلْكَ الْمَضْمَضَةَ لَمْ تَنْقُضِ الصَّوْمَ، فَكَذَا الْقُبْلَةُ.

Yani öpmenin cimanın mukaddimesi (ön adımı) olması gibi, mazmaza (ağza su verme) da yemenin mukaddimesidir. Dolayısıyla mazmaza orucu bozmadığı gibi, öpme de böyledir.

وَلَمَّا سَأَلَتْهُ الْخَثْعَمِيَّةُ عَنِ الْحَجِّ فَقَالَ ﵊: أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكِ دَيْنٌ فَقَضَيْتِهِ هَلْ يُجْزِي فَقَالَتْ نَعَمْ: قَالَ ﵊: فَدَيْنُ اللَّه أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ»

Has'amlı kadın ona hac hakkında sorduğunda o (aleyhisselâm) şöyle buyurmuştur: «Babanın üzerinde bir borç olsaydı da sen onu ödeseydin, bu borç ödenmiş olur muydu (yeterli gelir miydi)?» Kadın «Evet» deyince, o (aleyhisselâm): «O halde Allah'ın borcu ödenmeye daha layıktır!» buyurdu.

وَأَمَّا الْأَثَرُ فَمَا رُوِيَ عَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: اعْرِفِ الْأَشْبَاهَ وَالنَّظَائِرَ وَقِسِ الْأُمُورَ بِرَأْيِكَ، فَدَلَّ مَجْمُوعُ مَا ذَكَرْنَاهُ مِنْ دَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ وَدَلَالَةِ الْخَبَرِ وَدَلَالَةِ الْأَثَرِ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ:

Esere gelince; Ömer'den (radıyallâhu anh) şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Benzerleri ve emsalleri tanı ve işleri kendi re'yinle kıyas et.» Zikrettiğimiz bu ayetin delaleti, haberin delaleti ve eserin delaletinin toplamı, O'nun şu buyruğunun:

فَرُدُّوهُ أَمْرٌ بِرَدِّ الشَّيْءِ إِلَى شَبِيهَهُ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَقَدْ جَعَلَ اللَّه الْمُشَابَهَةَ فِي الصُّورَةِ وَالصِّفَةِ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْحُكْمَ فِي غَيْرِ مَحَلِّ النَّصِّ مُشَابِهٌ لِلْحُكْمِ فِي مَحَلِّ النَّصِّ، وَهَذَا هُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ الشَّافِعِيُّ ﵀ قِيَاسَ الْأَشْبَاهِ، وَيُسَمِّيهِ أَكْثَرُ الْفُقَهَاءِ قِيَاسَ الطَّرْدِ، وَدَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى صِحَّتِهِ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ بِالدَّلِيلِ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ هُوَ أَنَّهُ رُدُّوهُ إِلَى شَبِيهِهِ عَلِمْنَا أَنَّ الْأَصْلَ الْمُعَوَّلَ عَلَيْهِ فِي بَابِ الْقِيَاسِ مَحْضُ الْمُشَابَهَةِ، وَهَذَا بَحْثٌ فِيهِ طُولٌ، وَمُرَادُنَا بَيَانُ كَيْفِيَّةِ اسْتِنْبَاطِ الْمَسَائِلِ مِنَ الْآيَاتِ، فَأَمَّا الِاسْتِقْصَاءُ فِيهَا فَمَذْكُورٌ فِي سَائِرِ الْكُتُبِ.

{ فَرُدُّوهُ } “onu götürün (arzedin)” [ifadesinin], bir şeyi benzerine irca etme (götürme) emri olduğuna delalet etmiştir. Bu sabit olunca, Allah şekil ve nitelikteki benzerliği nassın konusu olmayan yerdeki hükmün, nassın konusu olan yerdeki hükme benzediğine bir delil kılmıştır. Bu, Şâfiî'nin (rahimehullâh) «kıyâsü'l-eşbâh» (benzerlik kıyası), fakihlerin çoğunun ise «kıyâsü't-tard» (tard kıyası) olarak isimlendirdiği şeydir. Bu ayet onun sıhhatine delalet etmiştir; zira O'nun: { فَرُدُّوهُ } “onu götürün” buyruğundan muradın «onu benzerine götürün» olduğu delille sabit olunca, kıyas babında kendisine itimat edilen aslın sırf benzerlik olduğunu bilmiş olduk. Bu uzun bir inceleme konusudur; bizim muradımız ise meselelerin ayetlerden nasıl istinbat edildiğini beyan etmektir. Bu konudaki ayrıntılı tahliller ise diğer kitaplarda zikredilmiştir.

الْفَرْعُ الثَّانِي: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ شَرْطَ الِاسْتِدْلَالِ بِالْقِيَاسِ فِي الْمَسْأَلَةِ أَنْ لَا يَكُونَ فِيهَا نَصٌّ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ مُشْعِرٌ بِهَذَا الِاشْتِرَاطِ.

İKİNCİ FER'Î MESELE: Ayet, bir meselede kıyasla istidlal etmenin şartının, o meselede Kitap ve Sünnet'ten bir nass bulunmaması olduğuna delalet etmiştir. Çünkü O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ } “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz, onu götürün” buyruğu bu şartı hissettirmektedir.

الْفَرْعُ الثَّالِثُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا لَمْ يُوجَدْ فِي الْوَاقِعَةِ نَصٌّ مِنَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ جَازَ اسْتِعْمَالُ الْقِيَاسِ فِيهِ كَيْفَ كَانَ، وَبَطَلَ بِهِ قَوْلُ مَنْ قَالَ: لَا يَجُوزُ اسْتِعْمَالُ الْقِيَاسِ فِي الْكَفَّارَاتِ/ وَالْحُدُودِ وَغَيْرِهِمَا، لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ عَامٌّ فِي كُلِّ وَاقِعَةٍ لَا نَصَّ فِيهَا.

ÜÇÜNCÜ FER'Î MESELE: Ayet, hadisede Kitap, Sünnet ve icmadan bir nass bulunmadığı takdirde, her ne surette olursa olsun onda kıyas kullanmanın caiz olduğuna delalet etmiştir. Bununla «Kefaretlerde, hadlerde ve benzerlerinde kıyas kullanmak caiz değildir» diyen kimsenin sözü batıl olmuştur. Zira O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Eğer bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz...” buyruğu hakkında nass bulunmayan her hadise hakkında umumidir (geneldir).

الْفَرْعُ الرَّابِعُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ مَنْ أَثْبَتَ الْحُكْمَ فِي صُورَةٍ بِالْقِيَاسِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَقِيسَهُ عَلَى صُورَةٍ ثَبَتَ الْحُكْمُ فِيهَا بِالنَّصِّ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَقِيسَهُ عَلَى صُورَةٍ ثَبَتَ الْحُكْمُ فِيهَا بِالْقِيَاسِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ ظَاهِرُهُ مُشْعِرٌ بِأَنَّهُ يَجِبُ رَدُّهُ إِلَى الْحُكْمِ الَّذِي ثَبَتَ بِنَصِّ اللَّه وَنَصِّ رَسُولِهِ.

DÖRDÜNCÜ FER'Î MESELE: Ayet, bir meselede hükmü kıyas yoluyla ispat eden kimsenin, onu mutlaka hükmü nass ile sabit olmuş bir meseleye kıyas etmesi gerektiğine, hükmü kıyasla sabit olmuş bir meseleye kıyas etmesinin ise caiz olmadığına delalet etmiştir. Zira O'nun: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “onu Allah'a ve Peygamber'e götürün” buyruğunun zahiri, onun Allah'ın nassı ve Peygamberinin nassı ile sabit olan hükme götürülmesinin vacip olduğunu hissettirmektedir.

الْفَرْعُ الْخَامِسُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي ثَبَتَ حُكْمُهُ بِالْقُرْآنِ، وَالْقِيَاسَ عَلَى الْأَصْلِ الَّذِي ثَبَتَ حُكْمُهُ بِالسُّنَّةِ إِذَا تَعَارَضَا كَانَ الْقِيَاسُ عَلَى الْقُرْآنِ مُقَدَّمًا عَلَى الْقِيَاسِ عَلَى الْخَبَرِ لِأَنَّهُ تَعَالَى قَدَّمَ الْكِتَابَ عَلَى السُّنَّةِ فِي قَوْلِهِ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَفِي قَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ وَكَذَلِكَ فِي خَبَرِ مُعَاذٍ.

BEŞİNCİ FER'Î MESELE: Ayet, hükmü Kur'an ile sabit olan asla yapılan kıyas ile hükmü Sünnet ile sabit olan asla yapılan kıyas teâruz ettiğinde (çeliştiğinde), Kur'an'a yapılan kıyasın habere (hadise) yapılan kıyasa takdim edileceğine (önceleneceğine) delalet etmiştir. Çünkü O Teâlâ: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin ve Peygamber'e itaat edin...” buyruğunda ve: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “...onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyruğunda Kitab'ı Sünnet'e takdim etmiştir; nitekim Muaz hadisinde de böyledir.

الْفَرْعُ السَّادِسُ: دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ إِذَا تَعَارَضَ قِيَاسَانِ أَحَدُهُمَا تَأَيَّدَ بِإِيمَاءٍ فِي كِتَابِ اللَّه وَالْآخَرُ تَأَيَّدَ بِإِيمَاءِ خَبَرٍ مِنْ أَخْبَارِ رَسُولِ اللَّه، فَإِنَّ الْأَوَّلَ مُقَدَّمٌ عَلَى الثَّانِي، يَعْنِي كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي الْفَرْعِ الْخَامِسِ، فَهَذِهِ الْمَسَائِلُ الْأُصُولِيَّةُ اسْتَنْبَطْنَاهَا مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي أَقَلَّ مِنْ سَاعَتَيْنِ، وَلَعَلَّ الْإِنْسَانَ إِذَا اسْتَعْمَلَ الْفِكْرَ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ أَمْكَنَهُ اسْتِنْبَاطَ أَكْثَرِ مَسَائِلِ أُصُولِ الْفِقْهِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ.

ALTINCI FER'Î MESELE: Ayet, biri Allah'ın Kitabı'ndaki bir ima (işaret) ile desteklenen, diğeri ise Resûlullah'ın haberlerinden bir haberin imasıyla desteklenen iki kıyas teâruz ettiğinde, birincisinin ikinciye takdim edileceğine delalet etmiştir; yani beşinci fer'î meselede zikrettiğimiz gibi. İşte bu usul meselelerini biz bu ayetten iki saatten az bir sürede istinbat ettik. İnsan düşüncesini derinlemesine ve etraflıca işlettiğinde fıkıh usulü meselelerinin çoğunu bu ayetten istinbat etmesi pekâlâ mümkündür.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: وَأُولِي الْأَمْرِ مَعْنَاهُ ذَوُو الْأَمْرِ وَأُولُو جَمْعٌ، وَوَاحِدُهُ ذُو عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِ، كَالنِّسَاءِ وَالْإِبِلِ وَالْخَيْلِ، كُلُّهَا أَسْمَاءٌ لِلْجَمْعِ وَلَا وَاحِدَ لَهُ فِي اللَّفْظِ.

ON ÜÇÜNCÜ MESELE: O'nun: { وَأُولِي الْأَمْرِ } “ve emir sahiplerine” ifadesinin anlamı «emir sahipleri»dir. *Ûlû* (أُولُو) çoğuldur ve tekili kural dışı (gayr-i kıyâsî) olarak *zû* (ذُو) kelimesidir. *En-nisâ'* (النِّسَاء), *el-ibil* (الْإِبِل) ve *el-hayl* (الْخَيْل) gibi; bunların hepsi topluluk isimleridir (ism-i cem) ve kendi lafzından tekilleri yoktur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةَ عَشْرَةَ: قَوْلُهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ قَالَ الزَّجَّاجُ: اخْتَلَفْتُمْ وَقَالَ كُلُّ فَرِيقٍ: الْقَوْلُ قَوْلِي وَاشْتِقَاقُ الْمُنَازَعَةِ مِنَ النَّزْعِ الَّذِي هُوَ الْجَذْبُ، وَالْمُنَازَعَةُ عِبَارَةٌ عَنْ مُجَاذَبَةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ لِحُجَّةٍ مُصَحِّحَةٍ لِقَوْلِهِ، أَوْ مُحَاوَلَةِ جَذْبِ قَوْلِهِ وَنَزْعِهِ إِيَّاهُ عَمَّا يُفْسِدُهُ.

ON DÖRDÜNCÜ MESELE: O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ } “Eğer anlaşmazlığa düşerseniz...” buyruğu hakkında Zeccâc şöyle demiştir: «İhtilaf ettiniz ve her grup 'Söz benim sözümdür' dedi [demektir].» Münazaa (çekişme/anlaşmazlık) kelimesinin iştikakı, çekmek demek olan *nez'* (نزع) kökündendir. Münazaa; iki hasımdan her birinin kendi sözünü doğrulayan bir hücceti çekip almasından veya sözünü kendisini ifsat edecek şeyden çekip kurtarma çabasından ibarettir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra O Teâlâ: { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “...eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız...” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا الْوَعِيدُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى قَوْلِهِ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَإِلَى قَوْلِهِ:

BİRİNCİ MESELE: Bu tehdidin O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin ve Peygamber'e itaat edin...” buyruğuna ve O'nun şu buyruğuna raci olması muhtemeldir:

فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ واللَّه أَعْلَمُ.

{ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “...onu Allah'a ve Peygamber'e götürün.” Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ظَاهِرُ قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يَقْتَضِي أَنَّ مَنْ لَمْ يُطِعِ اللَّه وَالرَّسُولَ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ يَخْرُجَ الْمُذْنِبُ عَنِ الْإِيمَانِ لَكِنَّهُ مَحْمُولٌ عَلَى التَّهْدِيدِ.

İKİNCİ MESELE: O'nun: { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “...eğer Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” buyruğunun zahiri, Allah'a ve Resûl'e itaat etmeyen kimsenin mümin olmamasını iktiza eder. Bu da günahkârın imandan çıkmasını gerektirir; fakat bu tehdit manasına hamledilmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا أَيْ ذَلِكَ الَّذِي أَمَرْتُكُمْ بِهِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خَيْرٌ لَكُمْ وَأَحْسَنُ عَاقِبَةً لَكُمْ لِأَنَّ التَّأْوِيلَ عِبَارَةٌ عَمَّا إِلَيْهِ مَآلُ الشيء ومرجعه وعاقبته.

Sonra O Teâlâ: { ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا } “Bu, daha hayırlı ve sonuç bakımından daha güzeldir” buyurmuştur; yani bu ayette size emrettiğim şey sizin için daha hayırlı ve akıbet bakımından sizin için daha güzeldir. Zira tevil, bir şeyin varacağı yer, döneceği merci ve akıbetinden ibarettir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٠ الى ٦١]

[Nisâ Suresi (4), 60-61. Ayetler]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعِيداً (٦٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً (٦١) } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenleri görmedin mi? Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun huzurunda muhakeme olmak (hüküm aramak) istiyorlar. Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister. (60) Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün. (61)”

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ إلى قوله تعالى ضَلالًا بَعِيداً] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَوْجَبَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى عَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ أَنْ يُطِيعُوا اللَّه وَيُطِيعُوا الرَّسُولَ ذَكَرَ فِي

[Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } buyruğundan O Teâlâ'nın: { ضَلالًا بَعِيداً } buyruğuna kadar olan kısmın tefsiri] Bil ki O Teâlâ önceki ayette bütün mükelleflere Allah'a ve Resûl'e itaat etmelerini vacip kıldığında,

هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْمُنَافِقِينَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ لَا يُطِيعُونَ الرَّسُولَ وَلَا يَرْضَوْنَ بِحُكْمِهِ، وَإِنَّمَا يُرِيدُونَ حُكْمَ غَيْرِهِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

bu ayette münafıkların ve kalplerinde hastalık bulunanların Peygamber'e itaat etmediklerini, onun hükmüne razı olmadıklarını ve ancak başkasının hükmünü istediklerini zikretmiştir. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الزَّعْمُ وَالزَّعَمُ لُغَتَانِ، وَلَا يُسْتَعْمَلَانِ فِي الْأَكْثَرَ إِلَّا فِي الْقَوْلِ الَّذِي لَا يَتَحَقَّقُ. قَالَ اللَّيْثُ:

BİRİNCİ MESELE: *Ez-za'm* (الزَّعْمُ) ve *ez-za'am* (الزَّعَمُ) iki ayrı lügattir (lehçedir) ve çoğunlukla ancak gerçekleşmeyen (asılsız) söz için kullanılır. Leys şöyle demiştir:

أَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ يَقُولُونَ زَعَمَ فُلَانٌ إِذَا شَكُّوا فِيهِ فَلَمْ يَعْرِفُوا أَكَذَبَ أَوْ صَدَقَ، فَكَذَلِكَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ أَيْ بِقَوْلِهِمُ الْكَذِبَ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: الزَّعُومُ مِنَ الْغَنَمِ الَّتِي لَا يَعْرِفُونَ أَبِهَا شَحْمٌ أَمْ لا، وقال ابن العربي: الزَّعْمُ يُسْتَعْمَلُ فِي الْحَقِّ، وَأَنْشَدَ لِأُمَيَّةَ بْنِ الصَّلْتِ

«Arap dili ehli, bir kimseden şüphe edip yalan mı yoksa doğru mu söylediğini bilemediklerinde 'falan kimse iddia etti (*zeame*)' derler. Nitekim: { هَذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ } “kendi iddialarınca bu Allah içindir...” buyruğunun tefsiri de böyledir; yani yalan sözleriyle [demektir].» Asmaî şöyle demiştir: «Koyunlardan *zeûm* (الزَّعُوم), semiz mi (yağlı mı) değil mi bilinmeyen koyundur.» İbnü'l-Arabî ise şöyle demiştir: «*Ez-Za'm* (iddia/zan), hak olan şey için de kullanılır» ve Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beytini okumuştur:

وَإِنِّي أَدِينُ لَكُمْ أَنَّهُ ... سَيُنْجِزُكُمْ رَبُّكُمْ مَا زَعَمَ

«Ve ben sizin için din olarak benimsiyorum ki... / Rabbiniz vaat ettiğini (iddia ettiğini) size mutlaka eksiksiz verecektir.»

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: الَّذِي فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْمُرَادُ بِهِ الْكَذِبُ، لِأَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي الْمُنَافِقِينَ.

Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayette geçen ifadeden murat yalandır; zira ayet münafıklar hakkında inmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ:

İKİNCİ MESELE: Nüzul sebepleri hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir. Birincisi:

قَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: نَازَعَ رَجُلٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ رَجُلًا مِنَ الْيَهُودِ فَقَالَ الْيَهُودِيُّ: بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَبُو الْقَاسِمِ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ: بَيْنِي وَبَيْنَكَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ، وَالسَّبَبُ فِي ذَلِكَ أَنَّ الرَّسُولَ ﷺ كَانَ يَقْضِي بِالْحَقِّ وَلَا يَلْتَفِتُ إِلَى الرِّشْوَةِ، وَكَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ كَانَ شَدِيدَ الرَّغْبَةِ فِي الرِّشْوَةِ، وَالْيَهُودِيَّ كَانَ مُحِقًّا، وَالْمُنَافِقَ كَانَ مُبْطِلًا، فَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ الْيَهُودِيُّ يُرِيدُ التَّحَاكُمَ إِلَى الرَّسُولِ، وَالْمُنَافِقُ كَانَ يُرِيدُ كَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ، ثُمَّ أَصَرَّ الْيَهُودِيُّ عَلَى قَوْلِهِ، فَذَهَبَا إِلَيْهِ ﷺ، فَحَكَمَ الرَّسُولُ ﵊ لِلْيَهُودِيِّ/ عَلَى الْمُنَافِقِ، فَقَالَ الْمُنَافِقُ لَا أَرْضَى انْطَلِقْ بِنَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ، فَحَكَمَ أَبُو بَكْرٍ ﵁ لِلْيَهُودِيِّ فَلَمْ يَرْضَ الْمُنَافِقُ، وَقَالَ الْمُنَافِقُ: بَيْنِي وَبَيْنَكَ عُمَرُ، فَصَارَا إِلَى عُمَرَ فَأَخْبَرَهُ الْيَهُودِيُّ أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ وَأَبَا بَكْرٍ حَكَمَا عَلَى الْمُنَافِقِ فَلَمْ يَرْضَ بِحُكْمِهِمَا، فَقَالَ لِلْمُنَافِقِ: أَهَكَذَا فَقَالَ نَعَمْ، قَالَ: اصْبِرَا إِنَّ لِي حَاجَةً أَدْخُلُ فَأَقْضِيهَا وَأَخْرُجُ إِلَيْكُمَا. فَدَخَلَ فَأَخَذَ سَيْفَهُ ثُمَّ خَرَجَ إِلَيْهِمَا فَضَرَبَ بِهِ الْمُنَافِقَ حَتَّى بَرَدَ وَهَرَبَ الْيَهُودِيُّ، فَجَاءَ أَهْلُ الْمُنَافِقِ فَشَكَوْا عُمَرَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَسَأَلَ عُمَرَ عَنْ قِصَّتِهِ، فَقَالَ عُمَرُ: إِنَّهُ رَدَّ حُكْمَكَ يَا رَسُولَ اللَّه، فَجَاءَ جِبْرِيلُ ﵇ فِي الْحَالِ وَقَالَ: إِنَّهُ الْفَارُوقُ فَرَّقَ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُمَرَ: «أَنْتَ الْفَارُوقُ»

Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Münafıklardan bir adam ile Yahudilerden bir adam çekiştiler. Yahudi: «Benimle senin aranda Ebu'l-Kâsım [hakem olsun]» dedi, münafık ise: «Benimle senin aranda Ka'b b. el-Eşref [hakem olsun]» dedi. Bunun sebebi şuydu: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) hak ile hükmeder ve rüşvete iltifat etmezdi; Ka'b b. el-Eşref ise rüşvete son derece düşkündü. Yahudi haklı, münafık ise haksızdı. İşte bu sebepten ötürü Yahudi Peygamber'in huzurunda muhakeme olmak istiyor, münafık ise Ka'b b. el-Eşref'i istiyordu. Sonra Yahudi sözünde ısrar etti ve ikisi ona (sallallâhu aleyhi ve sellem) gittiler. Resûl (aleyhisselâm) münafığın aleyhine, Yahudinin lehine hüküm verdi. Bunun üzerine münafık: «Razı olmam, yürü Ebû Bekir'e gidelim» dedi. Ebû Bekir (radıyallâhu anh) da Yahudinin lehine hükmetti, fakat münafık yine razı olmadı ve münafık: «Benimle senin aranda Ömer [hakem olsun]» dedi. Ömer'in yanına vardılar. Yahudi ona, Resûl'ün (aleyhisselâm) ve Ebû Bekir'in münafığın aleyhine hükmettiğini, fakat onun ikisinin hükmüne razı olmadığını haber verdi. Ömer münafığa: «Öyle mi?» dedi, o da «Evet» dedi. Ömer: «Bekleyin, benim bir işim var, içeri girip onu halledeyim ve yanınıza çıkayım» dedi. İçeri girip kılıcını aldı, sonra yanlarına çıkıp kılıçla münafığa vurdu ve onu cansız yere serdi, Yahudi ise kaçtı. Münafığın ailesi gelip Ömer'i Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) şikâyet etti. Peygamber Ömer'e durumunu sordu, Ömer de: «Ey Allah'ın Resûlü, o senin hükmünü reddetti» dedi. O anda Cebrail (aleyhisselâm) geldi ve: «O Faruk'tur; hak ile batılın arasını ayırdı» dedi. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e: «Sen Faruk'sun» buyurdu.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الطَّاغُوتُ هُوَ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ.

Bu görüşe göre tağut, Ka'b b. el-Eşref'tir.

الرِّوَايَةُ الثَّانِيَةُ: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ أَسْلَمَ نَاسٌ مِنَ الْيَهُودِ وَنَافَقَ بَعْضُهُمْ،

İkinci rivayet: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında [şudur]: Yahudilerden bir grup insan Müslüman oldu, bazısı ise nifak gösterdi.

وَكَانَتْ قُرَيْظَةُ وَالنَّضِيرُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا قَتَلَ قُرَظِيٌّ نَضَرِيًّا قُتِلَ بِهِ وَأُخِذَ مِنْهُ دِيَةٌ مِائَةُ وَسْقٍ مِنْ تَمْرٍ، وَإِذَا قَتَلَ نَضَرِيٌّ قُرَظِيًّا لَمْ يُقْتَلْ بِهِ، لَكِنْ أَعْطَىَ دِيَتَهُ سِتِّينَ وَسْقًا مِنَ التَّمْرِ، وَكَانَ بَنُو النَّضِيرِ أَشْرَفَ وَهُمْ حُلَفَاءُ الْأَوْسِ، وَقُرَيْظَةُ حُلَفَاءُ الْخَزْرَجِ، فَلَمَّا هَاجَرَ الرَّسُولُ ﵊ إِلَى الْمَدِينَةِ قَتَلَ نَضَرِيٌّ قُرَظِيًّا فَاخْتَصَمَا فِيهِ، فَقَالَتْ بَنُو النَّضِيرِ: لَا قِصَاصَ عَلَيْنَا، إِنَّمَا عَلَيْنَا سِتُّونَ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ عَلَى مَا اصْطَلَحْنَا عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ، وَقَالَتِ الْخَزْرَجُ: هَذَا حُكْمُ الْجَاهِلِيَّةِ، وَنَحْنُ وَأَنْتُمُ الْيَوْمَ إِخْوَةٌ، وَدِينُنَا وَاحِدٌ وَلَا فَضْلَ بَيْنَنَا، فَأَبَى بَنُو النَّضِيرِ ذَلِكَ، فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ: انْطَلِقُوا إِلَى أَبِي بُرْدَةَ الْكَاهِنِ الْأَسْلَمِيِّ، وَقَالَ الْمُسْلِمُونَ: بَلْ إِلَى رَسُولِ اللَّه ﷺ، فَأَبَى الْمُنَافِقُونَ وَانْطَلَقُوا إِلَى الْكَاهِنِ لِيَحْكُمَ بَيْنَهُمْ، فَأَنْزَلَ اللَّه تَعَالَى هَذِهِ الْآيَةَ، وَدَعَا الرَّسُولُ ﵊ الْكَاهِنَ إِلَى الْإِسْلَامِ فَأَسْلَمَ، هَذَا قَوْلُ السُّدِّيِّ،

Cahiliye döneminde Kureyza ve Nadîr [şöyle yapardı]: Kureyzalı bir kimse Nadîrli birini öldürdüğünde ona karşılık öldürülür ve kendisinden yüz vesak hurma diyet alınırdı; Nadîrli bir kimse Kureyzalı birini öldürdüğünde ise ona karşılık öldürülmez, fakat diyet olarak altmış vesak hurma verirdi. Benû Nadîr daha şerefli sayılırdı ve onlar Evs'in müttefikleriydi; Kureyza ise Hazrec'in müttefikleriydi. Resûl (aleyhisselâm) Medine'ye hicret ettiğinde, Nadîrli bir adam Kureyzalı bir adamı öldürdü ve bu hususta davalaştılar. Benû Nadîr: «Bize kısas yoktur; daha önce anlaştığımız üzere bizim üzerimize sadece altmış vesak hurma düşer» dedi. Hazrec ise: «Bu Cahiliye hükmüdür; bugün biz ve siz kardeşiz, dinimiz birdir ve aramızda [bu tür bir] üstünlük yoktur» dedi. Benû Nadîr buna yanaşmadı. Münafıklar: «Eslem kabilesinden kâhin Ebû Bürde'ye gidin» dediler. Müslümanlar ise: «Hayır, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) [gidelim]» dediler. Münafıklar diretip aralarında hüküm vermesi için kâhine gittiler. Bunun üzerine Allah Teâlâ bu ayeti indirdi; Resûl (aleyhisselâm) da kâhini İslâm'a davet etti ve o da Müslüman oldu. Bu Süddî'nin görüşüdür.

وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ الطَّاغُوتُ هُوَ الْكَاهِنُ.

Bu görüşe göre tağut, kâhindir.

الرِّوَايَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْحَسَنُ: إِنَّ رَجُلًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانَ لَهُ عَلَى رَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ حَقٌّ، فَدَعَاهُ الْمُنَافِقُ

Üçüncü rivayet: Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: Müslümanlardan bir adamın münafıklardan bir adam üzerinde bir hakkı vardı. Münafık onu,

إِلَى وَثَنٍ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَتَحَاكَمُونَ إِلَيْهِ، وَرَجُلٌ قَائِمٌ يُتَرْجِمُ الْأَبَاطِيلَ عَنِ الْوَثَنِ، فَالْمُرَادُ بِالطَّاغُوتِ هُوَ ذَلِكَ الرَّجُلُ.

Cahiliye ehlinin huzurunda muhakeme olduğu bir puta çağırdı; orada put adına batıl sözleri tercüme eden (nakleden) bir adam dikilirdi. İşte tağuttan murat o adamdır.

الرِّوَايَةُ الرَّابِعَةُ: كَانُوا يَتَحَاكَمُونَ إِلَى الْأَوْثَانِ، وَكَانَ طَرِيقُهُمْ أَنَّهُمْ يَضْرِبُونَ الْقِدَاحَ بِحَضْرَةِ الْوَثَنِ، فَمَا خَرَجَ عَلَى الْقِدَاحِ عَمِلُوا بِهِ، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ فَالطَّاغُوتُ هُوَ الْوَثَنُ.

Dördüncü rivayet: Onlar putların huzurunda muhakeme olurlardı; usulleri de putun huzurunda fal okları çekmekti, oklarda ne çıkarsa ona göre amel ederlerdi. Bu görüşe göre tağut, putun kendisidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُفَسِّرِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي بَعْضِ الْمُنَافِقِينَ، ثُمَّ قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ: ظَاهِرُ الْآيَةِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَانَ مُنَافِقًا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، مِثْلَ أَنَّهُ كَانَ يَهُودِيًّا فَأَظْهَرَ الْإِسْلَامَ عَلَى سَبِيلِ النِّفَاقِ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Bil ki müfessirler bu ayetin birtakım münafıklar hakkında indiği hususunda ittifak etmişlerdir. Sonra Ebû Müslim şöyle demiştir: Ayetin zahiri, onun Ehl-i Kitap'tan bir münafık olduğuna delalet eder; meselâ Yahudi olup nifak yoluyla İslâm'ı izhar etmiş (Müslüman görünmüş) kimse gibi. Zira Allah Teâlâ'nın:

يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّمَا يَلِيقُ بِمِثْلِ هَذَا الْمُنَافِقِ.

{ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana indirilene ve senden önce indirilenlere iman ettiklerini iddia edenler...” buyruğu ancak böyle bir münafığa yakışır (uygun düşer).

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَقْصُودُ الْكَلَامِ أَنَّ بَعْضَ النَّاسِ أَرَادَ أَنْ يَتَحَاكَمَ إِلَى بَعْضِ أَهْلِ الطُّغْيَانِ وَلَمْ يُرِدِ التَّحَاكُمَ إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ الْقَاضِي: وَيَجِبُ أَنْ يَكُونَ التَّحَاكُمُ إِلَى هَذَا الطَّاغُوتِ كَالْكُفْرِ، وَعَدَمُ الرِّضَا بِحُكْمِ مُحَمَّدٍ ﵊ كُفْرٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ فَجَعَلَ التَّحَاكُمَ إِلَى الطَّاغُوتِ يَكُونُ إِيمَانًا بِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْإِيمَانَ بِالطَّاغُوتِ كُفْرٌ باللَّه، كما أن الكفر بالطغوت إِيمَانٌ باللَّه. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ: وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً [النِّسَاءِ: ٦٥] وَهَذَا نَصٌّ فِي تَكْفِيرِ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ الرَّسُولِ ﵊.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Sözün maksadı şudur: İnsanlardan bazıları tuğyan (azgınlık) ehlinden bazılarının huzurunda muhakeme olmak istemiş, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda muhakeme olmak istememiştir. Kâdı şöyle demiştir: Bu tağutun huzurunda muhakeme olmak küfür gibidir ve Muhammed'in (aleyhisselâm) hükmüne razı olmamak küfürdür. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: O Teâlâ: { يُرِيدُونَ أَنْ يَتَحاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَقَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ } “Kendisini inkâr etmekle emrolundukları halde tağutun huzurunda muhakeme olmak istiyorlar” buyurmuş ve tağutun huzurunda muhakeme olmayı ona iman etmek kılmıştır. Kuşkusuz tağuta iman etmek Allah'ı inkârdır (küfürdür); tıpkı tağutu inkâr etmenin Allah'a iman olması gibi. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki aralarında çıkan anlaşmazlıkta seni hakem kılmadıkça iman etmiş olmazlar...” buyruğundan { وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً } “...ve tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça” [Nisâ: 65] buyruğuna kadar olan ayettir. Bu, Resûl'ün (aleyhisselâm) hükmüne razı olmayan kimsenin tekfirine dair açık bir nasstır.

الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [النُّورِ: ٦٣] وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُخَالَفَتَهُ مَعْصِيَةٌ عَظِيمَةٌ، وَفِي هَذِهِ الْآيَاتِ دَلَائِلُ عَلَى أَنَّ مَنْ رَدَّ شَيْئًا مِنْ أَوَامِرِ اللَّه أَوْ أَوَامِرِ الرَّسُولِ ﵊ فَهُوَ خَارِجٌ عَنِ الْإِسْلَامِ، سَوَاءٌ رَدَّهُ مِنْ جِهَةِ الشَّكِّ أَوْ مِنْ جِهَةِ التَّمَرُّدِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ صِحَّةَ مَا ذَهَبَتِ الصَّحَابَةُ إِلَيْهِ مِنَ الْحُكْمِ بِارْتِدَادِ مَانِعِي الزَّكَاةِ وَقَتْلِهِمْ وَسَبْيِ ذَرَارِيِّهِمْ.

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { فَلْيَحْذَرِ الَّذِينَ يُخالِفُونَ عَنْ أَمْرِهِ أَنْ تُصِيبَهُمْ فِتْنَةٌ أَوْ يُصِيبَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “O'nun emrine aykırı davrananlar, başlarına bir fitne gelmesinden veya kendilerine can yakıcı bir azap isabet etmesinden sakınsınlar” [Nûr: 63] buyruğudur. Bu da onun emrine muhalefet etmenin büyük bir günah olduğuna delalet eder. Bu ayetlerde, Allah'ın emirlerinden veya Resûl'ün (aleyhisselâm) emirlerinden bir şeyi reddeden kimsenin -ister şüphe cihetiyle isterse isyan ve inat cihetiyle reddetsin- İslâm'dan çıkmış olacağına dair deliller vardır. Bu da sahâbenin zekât vermeyenlerin irtidadına (dinden çıktığına) hükmetme, onları öldürme ve zürriyetlerini esir alma hususundaki tutumunun doğruluğunu gerektirir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً يَدُلُّ عَلَى أَنَّ كُفْرَ الْكَافِرِ لَيْسَ بِخَلْقِ اللَّه وَلَا بِإِرَادَتِهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ لَوْ خَلَقَ اللَّه الْكُفْرَ فِي الْكَافِرِ وَأَرَادَهُ مِنْهُ فَأَيُّ تَأْثِيرٍ لِلشَّيْطَانِ فِيهِ، وَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ فِيهِ تَأْثِيرٌ فَلِمَ ذَمَّهُ عَلَيْهِ؟ الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى ذَمَّ الشَّيْطَانَ بِسَبَبِ أَنَّهُ يُرِيدُ هَذِهِ الضَّلَالَةَ؟ فَلَوْ كَانَ تَعَالَى مُرِيدًا لَهَا لَكَانَ هُوَ بِالذَّمِّ أَوْلَى مِنْ حَيْثُ أَنَّ كُلَّ مَنْ عَابَ شَيْئًا ثُمَّ فَعَلَهُ كَانَ بِالذَّمِّ أَوْلَى قَالَ تَعَالَى: كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ [الصَّفِّ: ٣] الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى فِي أَوَّلِ الْآيَةِ صَرِيحٌ فِي إِظْهَارِ التَّعَجُّبِ مِنْ أَنَّهُمْ كَيْفَ تَحَاكَمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ مَعَ أَنَّهُمْ قَدْ أُمِرُوا أَنْ يَكْفُرُوا بِهِ، وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ التَّحَاكُمُ بِخَلْقِ اللَّه لَمَا بَقِيَ التعجب، فانه يقال: إنما فعلوا لا جل أَنَّكَ خَلَقْتَ ذَلِكَ الْفِعْلَ فِيهِمْ وَأَرَدْتَهُ مِنْهُمْ، بَلِ التَّعَجُّبُ مِنْ هَذَا التَّعَجُّبِ أَوْلَى، فَإِنَّ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ فِيهِمْ ثُمَّ أَخَذَ يَتَعَجَّبُ مِنْهُمْ أَنَّهُمْ كَيْفَ فَعَلُوا ذَلِكَ كَانَ التَّعَجُّبُ مِنْ هَذَا التَّعَجُّبِ أَوْلَى.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Mu'tezile şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın: { وَيُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُضِلَّهُمْ ضَلالًا بَعِيداً } “Şeytan ise onları derin bir sapıklıkla saptırmak ister” buyruğu, kâfirin küfrünün Allah'ın yaratmasıyla ve O'nun iradesiyle olmadığına delalet eder. Bunun açıklaması birkaç vecihledir: Birincisi: Şayet Allah küfrü kâfirde yaratmış ve onu ondan irade etmiş olsaydı, şeytanın onda ne gibi bir tesiri olurdu? Onda bir tesiri yok idiyse, o halde bundan ötürü şeytanı niçin kınamıştır? İkincisi: O Teâlâ bu sapıklığı irade etmesi sebebiyle şeytanı kınamıştır. Şayet O Teâlâ onu irade etmiş olsaydı, kınanmaya daha layık olurdu; zira bir şeyi ayıplayıp sonra onu bizzat yapan kimse kınanmaya daha layıktır. Nitekim O Teâlâ: { كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ } “Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz Allah katında büyük bir gazaba sebep olur” [Saff: 3] buyurmuştur. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın ayetin başındaki buyruğu, kendilerine onu inkâr etmeleri emredildiği halde nasıl olup da tağutun huzurunda muhakeme olduklarına dair hayreti açıkça ortaya koymaktadır. Şayet o muhakeme olma Allah'ın yaratmasıyla olsaydı hayret kalmazdı; zira şöyle denirdi: 'Onlar sırf sen o fiili onlarda yarattığın ve onu onlardan irade ettiğin için yaptılar.' Hatta bu hayrete hayret etmek daha evla olurdu; çünkü bunu onlarda meydana getirip sonra da bunu nasıl yaptıklarına hayret etmeye başlayan kimsenin bu hayretine şaşmak daha evladır.

وَاعْلَمْ أَنَّ حَاصِلَ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ يَرْجِعُ إِلَى التَّمَسُّكِ بِطَرِيقَةِ الْمَدْحِ أَوِ الذَّمِّ، وَقَدْ عَرَفْتَ مِنَّا أَنَّا لَا نَقْدَحُ فِي هَذِهِ الطَّرِيقَةِ إِلَّا بِالْمُعَارَضَةِ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي واللَّه أَعْلَمُ.

Bil ki bu istidlalin neticesi medih veya zem yöntemine tutunmaya dayanır. Bizim bu yöntemi ancak ilim ve dâî (yönlendirici irade/saik) ile muâraza ederek eleştirdiğimizi zaten bilmektesin. Allah en iyisini bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً وفيه مسألتان:

Sonra O Teâlâ: { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ تَعالَوْا إِلى مَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنافِقِينَ يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُوداً } “Onlara: «Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin» denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün” buyurmuştur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: بَيَّنَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى رَغْبَةَ الْمُنَافِقِينَ فِي التَّحَاكُمِ إِلَى الطَّاغُوتِ، وَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ نُفْرَتَهُمْ عَنِ التَّحَاكُمِ إِلَى الرَّسُولِ ﷺ. وَقَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّمَا صَدَّ الْمُنَافِقُونَ عَنْ حُكْمِ الرَّسُولِ ﵊ لِأَنَّهُمْ كَانُوا ظَالِمِينَ، وَعَلِمُوا أَنَّهُ لَا يَأْخُذُ الرِّشَا وَأَنَّهُ لَا يَحْكُمُ إِلَّا بِمُرِّ الْحُكْمِ، وَقِيلَ: كَانَ ذَلِكَ الصَّدُّ لِعَدَاوَتِهِمْ فِي الدِّينِ.

BİRİNCİ MESELE: İlk ayette münafıkların tağutun huzurunda muhakeme olma konusundaki arzularını beyan etmiş, bu ayetle de onların Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) huzurunda muhakeme olmaktan nefret edip kaçışlarını beyan etmiştir. Müfessirler şöyle demiştir: Münafıklar Resûl'ün (aleyhisselâm) hükmünden ancak zalim oldukları, onun rüşvet almadığını ve sadece acı da olsa hakkın gerektirdiği hükmü vereceğini bildikleri için yüz çevirmişlerdir. Bu yüz çevirmenin dindeki düşmanlıklarından kaynaklandığı da söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا، أَيْ يُعْرِضُونَ عَنْكَ، وَذِكْرُ الْمَصْدَرِ لِلتَّأْكِيدِ والمبالغة كأنه قيل:

İKİNCİ MESELE: { يَصُدُّونَ عَنْكَ صُدُودًا } “senden büsbütün yüz çevirip uzaklaşırlar” ifadesi «senden yüz çevirirler» demektir. Masdarın zikredilmesi tekit ve mübalağa içindir; sanki şöyle denilmiştir:

صدودا أي صدود.

[büyük] bir yüz çeviriş ki ne yüz çeviriş!

[سورة النساء (٤) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]

[Nisâ Suresi (4), 62-63. Ayetler]

فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣)

{ فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلاَّ إِحْساناً وَتَوْفِيقاً (٦٢) أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلاً بَلِيغاً (٦٣) } “Ellerinin önden sundukları (kendi işledikleri) yüzünden başlarına bir musibet geldiği, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik ve uzlaşma istemiştik» diye Allah'a yemin ettikleri zaman halleri nasıl olacak? (62) İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir. Artık sen onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek etkileyici söz söyle! (63)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جاؤُكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنا إِلَّا إِحْساناً وَتَوْفِيقاً } “Ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiği, sonra da sana gelip: «Biz sadece iyilik ve uzlaşma istemiştik» diye Allah'a yemin ettikleri zaman halleri nasıl olacak?” buyruğunun tefsiri] Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ فِي اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ كَلَامٌ وَقَعَ فِي الْبَيْنِ، وَمَا قَبْلُ هَذِهِ الْآيَةِ مُتَّصِلٌ بِمَا بَعْدَهَا هَكَذَا: وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ تَعَالَوْا إِلَى مَا أَنْزَلَ اللَّه وَإِلَى الرَّسُولِ رَأَيْتَ الْمُنَافِقِينَ يَصُدُّونَ عنك صدودا ثم جاؤك يَحْلِفُونَ باللَّه إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا، يَعْنِي أَنَّهُمْ فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ يَصُدُّونَ عَنْكَ أَشَدَّ الصُّدُودِ، ثُمَّ بَعْدَ ذَلِكَ يَجِيئُونَكَ وَيَحْلِفُونَ باللَّه كَذِبًا عَلَى أَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا بِذَلِكَ الصَّدِّ إِلَّا الْإِحْسَانَ وَالتَّوْفِيقَ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يَكُونُ النَّظْمُ مُتَّصِلًا، وَتِلْكَ الْآيَةُ وَقَعَتْ فِي الْبَيْنِ كَالْكَلَامِ الْأَجْنَبِيِّ، وَهَذَا يُسَمَّى اعْتِرَاضًا، وَهُوَ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

BİRİNCİ MESELE: Bil ki bu ayetin kendisinden öncekiyle irtibatı hususunda iki vecih vardır: Birincisi: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman halleri nasıl olacak?” buyruğu ara cümlesi (itiraz) olarak vâki olmuştur. Bu ayetten öncesi, sonrasına şöyle bağlanmaktadır: «Onlara: "Allah'ın indirdiğine ve Peygamber'e gelin" denildiği zaman, o münafıkların senden büsbütün yüz çevirip uzaklaştıklarını görürsün, sonra da sana gelip: "Biz sadece iyilik ve uzlaşma istemiştik" diye Allah'a yemin ederler.» Yani onlar ilk başta senden şiddetle yüz çevirirler, daha sonra ise sana gelip bu yüz çevirmeyle sadece iyilik ve uzlaşma istediklerine dair Allah'a yalan yere yemin ederler. Bu takdire göre nazım birbiriyle irtibatlı olur; aradaki o ayet ise yabancı bir söz (itiraz cümlesi) gibi araya girmiş olur. Buna "itiraz" (ara cümle) denir. Bu, şairin şu sözü gibidir:

إِنَّ الثَّمَانِينَ وَبُلِّغْتَهَا ... قَدْ أَحْوَجَتْ سَمْعِي إِلَى تُرْجُمَانْ

«Şüphesiz seksen yaş -ki sen de ona ulaştırılıncaya kadar yaşayasın- kulağımı bir tercümana muhtaç kıldı.»

فَقَوْلُهُ: وَبُلِّغْتَهَا، كَلَامٌ أَجْنَبِيٌّ وَقَعَ فِي الْبَيْنِ، إِلَّا أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ الْأَجْنَبِيَّ شَرْطُهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ مِنْ بَعْضِ الْوُجُوهِ تَعَلُّقٌ بِذَلِكَ الْمَقْصُودِ كَمَا فِي هَذَا الْبَيْتِ، فَإِنَّ قَوْلَهُ: بُلِّغْتَهَا دُعَاءٌ لِلْمُخَاطَبِ وَتَلَطُّفٌ فِي/ الْقَوْلِ مَعَهُ، وَالْآيَةُ أَيْضًا كَذَلِكَ، لِأَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَآخِرَهَا فِي شَرْحِ قَبَائِحِ الْمُنَافِقِينَ وَفَضَائِحِهِمْ وَأَنْوَاعِ كَيْدِهِمْ وَمَكْرِهِمْ، فَإِنَّ الْآيَةَ أَخْبَرَتْ بِأَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنْهُمْ فِي أَوَّلِ الْآيَةِ أَنَّهُمْ يَتَحَاكَمُونَ إِلَى الطَّاغُوتِ مَعَ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِالْكُفْرِ بِهِ، وَيَصُدُّونَ عَنِ الرَّسُولِ مَعَ أَنَّهُمْ أُمِرُوا بِطَاعَتِهِ، فَذَكَرَ بَعْدَ هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الْأَحْوَالِ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ هَذِهِ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَقَالَ: فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ أَيْ فَكَيْفَ حال تكل الشِّدَّةِ وَحَالُ تِلْكَ الْمُصِيبَةِ، فَهَذَا تَقْرِيرُ هَذَا الْقَوْلِ، وَهُوَ قَوْلُ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ، وَاخْتِيَارُ الْوَاحِدِيِّ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ.

Şairin «ki sen de ona ulaştırılasın» sözü, araya girmiş yabancı bir sözdür (itiraziyedir). Ancak bu yabancı sözün şartı, bu beyitte olduğu gibi bir yönden o asıl maksatla alakasının bulunmasıdır. Nitekim onun «ulaştırılasın» sözü, muhataba bir dua ve onunla/ konuşmada bir nezakettir. Ayet de böyledir; çünkü ayetin başı da sonu da münafıkların çirkinliklerini, rezilliklerini, tuzak ve hile çeşitlerini açıklamaktadır. Nitekim ayet, Yüce Allah'ın ayetin başında onları, tağutu inkâr etmekle emrolundukları halde onun huzurunda muhakeme olduklarını ve Resûl'e itaatle emrolundukları halde ondan yüz çevirdiklerini haber verdiğini bildirmiştir. Bundan sonra da dünyada ve ahirette bu kötü amelleri sebebiyle durumlarının ne kadar çetin olacağına delalet eden şeyi zikrederek: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman [halleri nasıl olacak?]” yani o çetinliğin ve o musibetin hali nasıl olacak, buyurmuştur. İşte bu görüşün açıklaması budur; bu, Hasan-ı Basrî'nin görüşü ve müteahhirînden Vâhidî'nin tercihidir.

الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنَّهُ كَلَامٌ مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ أَنَّهُمْ يَتَحَاكَمُونَ إِلَى الطَّاغُوتِ، وَيَفِرُّونَ مِنَ الرَّسُولِ ﵊ أَشَدَّ الْفِرَارِ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى شِدَّةِ نُفْرَتِهِمْ مِنَ الْحُضُورِ عِنْدَ الرَّسُولِ وَالْقُرْبِ مِنْهُ، فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ قَالَ: فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ يَعْنِي إِذَا كَانَتْ نُفْرَتُهُمْ مِنَ الْحُضُورِ عِنْدَ الرَّسُولِ فِي أَوْقَاتِ السَّلَامَةِ هَكَذَا، فَكَيْفَ يَكُونُ حَالُهُمْ فِي شِدَّةِ الْغَمِّ والحسرة إذا

İkinci vecih: [Bu cümlenin] kendisinden öncekiyle muttasıl (bağlantılı) bir söz olmasıdır. Bunun açıklaması şöyledir: Allah Teâlâ önceki ayette onların tağutun huzurunda muhakeme olduklarını ve Resûl'den (aleyhisselâm) olanca güçleriyle kaçtıklarını nakledince bu, onların Resûl'ün huzurunda bulunmaktan ve ona yaklaşmaktan ne denli nefret ettiklerine delalet etmiştir. Bunu zikredince de: { فَكَيْفَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “Ellerinin önden sundukları yüzünden başlarına bir musibet geldiği zaman [halleri] nasıl olacak?” buyurmuştur. Yani esenlik ve selamet zamanlarında Resûl'ün huzuruna çıkmaktan nefretleri böyle iken, şiddetli keder ve hasret anında...

أتوا بجناية خافوا بسببها منك، ثم جاؤك شَاءُوا أَمْ أَبَوْا وَيَحْلِفُونَ باللَّه عَلَى سَبِيلِ الْكَذِبِ: أَنَّا مَا أَرَدْنَا بِتِلْكَ الْجِنَايَةِ إِلَّا الْخَيْرَ وَالْمَصْلَحَةَ، وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ بَيَانُ أَنَّ مَا فِي قَلْبِهِمْ مِنَ النُّفْرَةِ عَنِ الرَّسُولِ لَا غَايَةَ لَهُ، سَوَاءٌ غَابُوا أَمْ حَضَرُوا، وَسَوَاءٌ بَعُدُوا أَمْ قَرُبُوا، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَكَدَّ هَذَا الْمَعْنَى بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّ مَنْ أَرَادَ الْمُبَالَغَةَ فِي شَيْءٍ قَالَ: هَذَا شَيْءٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّه، يَعْنِي أَنَّهُ لِكَثْرَتِهِ وَقُوَّتِهِ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى مَعْرِفَتِهِ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، ثُمَّ لَمَّا عَرَفَ الرَّسُولُ ﵊ شِدَّةَ بُغْضِهِمْ وَنِهَايَةَ عَدَاوَتِهِمْ وَنُفْرَتِهِمْ أَعْلَمَهُ أَنَّهُ كَيْفَ يُعَامِلُهُمْ فَقَالَ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً وَهَذَا الْكَلَامُ عَلَى مَا قَرَّرْنَاهُ مُنْتَظِمٌ حَسَنُ الِاتِّسَاقِ لَا حَاجَةَ فِيهِ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْحَذْفِ وَالْإِضْمَارِ، وَمَنْ طَالَعَ كُتُبَ التَّفْسِيرِ عَلِمَ أَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ كَيْفَ اضْطَرَبُوا فِيهِ واللَّه أَعْلَمُ.

...senden korkmalarına sebep olan bir cürüm işlediklerinde ve ardından isteseler de istemeseler de sana gelip yalan yere Allah'a: "Biz bu cürümle sadece hayır ve maslahat istemiştik" diye yemin ettiklerinde halleri nasıl olur! Bu sözden maksat, ister uzakta ister hazır bulunsunlar, ister uzak ister yakın olsunlar, onların kalplerindeki Resûl'den nefretin bir sınırı olmadığını beyan etmektir. Sonra Allah Teâlâ bu manayı: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” buyruğuyla pekiştirmiştir. Bunun anlamı şudur: Bir şeyde mübalağa yapmak isteyen kimse «Bunu ancak Allah bilir» der. Yani o şeyin çokluğundan ve şiddetinden ötürü onu Allah Teâlâ'dan başka hiç kimse tam olarak bilmeye güç yetiremez. Sonra Resûl (aleyhisselâm) onların kinlerinin şiddetini, düşmanlık ve nefretlerinin son derecesini öğrenince, Allah onlara nasıl muamele edeceğini bildirip: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “Artık sen onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek etkileyici söz söyle!” buyurmuştur. Bu söz, açıkladığımız üzere intizamlı ve gayet uyumlu olup içinde herhangi bir hazif ve takdire ihtiyaç duymaz. Tefsir kitaplarını inceleyen kimse, mütekaddimîn ve müteahhirînin bu konuda nasıl bocaladığını anlar. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ قَتْلُ عُمَرَ صَاحِبَهُمُ الَّذِي أَقَرَّ أَنَّهُ لَا يَرْضَى بِحُكْمِ الرَّسُولِ ﵇، فَهُمْ جَاءُوا إِلَى النَّبِيِّ ﵊ فَطَالَبُوا عُمَرَ بِدَمِهِ وَحَلَفُوا أَنَّهُمْ مَا أَرَادُوا بِالذَّهَابِ إِلَى غَيْرِ الرَّسُولِ إِلَّا الْمَصْلَحَةَ، وَهَذَا اخْتِيَارُ الزَّجَّاجِ. الثَّانِي: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: الْمُرَادُ مِنْ هَذِهِ الْمُصِيبَةِ مَا أَمَرَ اللَّه تَعَالَى الرَّسُولَ ﵊ مِنْ أَنَّهُ لَا يَسْتَصْحِبُهُمْ فِي الْغَزَوَاتِ، وَأَنَّهُ يَخُصُّهُمْ بِمَزِيدِ الْإِذْلَالِ وَالطَّرْدِ عَنْ حَضْرَتِهِ وَهُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ/ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الْأَحْزَابِ: ٦٠- ٦١] وَقَوْلُهُ: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً [التَّوْبَةِ: ٨٣] وَبِالْجُمْلَةِ فَأَمْثَالُ هَذِهِ الْآيَاتِ تُوجِبُ لَهُمُ الذُّلَّ الْعَظِيمَ، فَكَانَتْ مَعْدُودَةً فِي مَصَائِبِهِمْ، وَإِنَّمَا يُصِيبُهُمْ ذَلِكَ لِأَجْلِ، نِفَاقِهِمْ، وعني بقوله: ثُمَّ جاؤُكَ أَيْ وَقْتَ الْمُصِيبَةِ يَحْلِفُونَ وَيَعْتَذِرُونَ أَنَّا مَا أَرَدْنَا بِمَا كَانَ مِنَّا مِنْ مُدَارَاةِ الْكُفَّارِ الا الصلاح، وكانوا في ذلك كاذبين لا نهم أَضْمَرُوا خِلَافَ مَا أَظْهَرُوهُ، وَلَمْ يُرِيدُوا بِذَلِكَ الْإِحْسَانَ الَّذِي هُوَ الصَّلَاحُ. الثَّالِثُ:

İKİNCİ MESELE: { أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ } “başlarına bir musibet geldiği” ifadesinin tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Bundan maksadın, Resûl'ün (aleyhisselâm) hükmüne razı olmadığını ikrar eden arkadaşlarının Ömer tarafından öldürülmesidir. Bunun üzerine onlar Peygamber'e (aleyhisselâm) gelerek Ömer'den onun kanını talep etmişler ve Resûl'den başkasına gitmekle sadece maslahat istediklerine yemin etmişlerdir. Zeccâc'ın tercihi budur. İkincisi: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Bu musibetten maksat, Allah Teâlâ'nın Resûl'e (aleyhisselâm) onları gazvelere götürmemesini ve onları daha fazla zillete uğratıp huzurundan kovmasını emretmesidir. Bu da Allah Teâlâ'nın şu buyruklarıdır: { لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَالْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لَا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلًا مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } [Ahzâb 60-61] “Andolsun, eğer münafıklar, kalplerinde hastalık bulunanlar ve Medine'de yalan haber yayanlar vazgeçmezlerse, mutlaka seni onların üzerine sevk ederiz; sonra orada sana ancak az bir süre komşuluk edebilirler. Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanır ve öldürüldükçe öldürülürler”/ ve { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً } [Tevbe 83] “Artık de ki: «Benimle asla çıkmayacaksınız»”. Hasılı, bu kabil ayetler onlar için büyük bir zillet doğurmaktaydı ve bu sebeple onların musibetlerinden sayılmıştır. Bu musibet onların başına ancak nifakları sebebiyle gelmektedir. { ثُمَّ جاؤُكَ } “sonra da sana gelip” ifadesiyle de yani musibet vaktinde gelip: «Kâfirleri idare etmek suretiyle bizden sâdır olan bu davranışla sadece ıslahı istemiştik» diye yemin edip özür dilerler demektir. Onlar bu sözlerinde yalancıydılar; zira açığa vurduklarının aksini gizlemişler ve bununla ıslah demek olan iyiliği kastetmemişlerdi. Üçüncüsü:

قَالَ أَبُو مُسْلِمٍ الْأَصْفَهَانِيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَخْبَرَ عَنِ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ رَغِبُوا فِي حُكْمِ الطَّاغُوتِ وَكَرِهُوا حُكْمَ الرَّسُولِ، بَشَّرَ الرَّسُولَ ﷺ أَنَّهُ سَتُصِيبُهُمْ مَصَائِبُ تُلْجِئُهُمْ إِلَيْهِ، وَإِلَى أَنْ يُظْهِرُوا لَهُ الْإِيمَانَ بِهِ وَإِلَى أَنْ يَحْلِفُوا بِأَنَّ مُرَادَهُمُ الْإِحْسَانُ وَالتَّوْفِيقُ. قَالَ: وَمِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ عِنْدَ التَّبْشِيرِ وَالْإِنْذَارِ أَنْ يَقُولُوا: كَيْفَ أَنْتَ إِذَا كَانَ كَذَا وَكَذَا، وَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ [النِّسَاءِ: ٤١] وَقَوْلُهُ: فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ [آلِ عِمْرَانَ: ٢٥] ثُمَّ أَمَرَهُ تَعَالَى إِذَا كَانَ مِنْهُمْ ذَلِكَ أَنْ يُعْرِضَ عَنْهُمْ وَيَعِظَهُمْ.

Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Allah Teâlâ münafıkların tağutun hükmüne rağbet edip Resûl'ün hükmünü kerih gördüklerini haber verince, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) onları kendisine sığınmaya, ona iman ettiklerini izhar etmeye ve maksatlarının sadece iyilik ve uzlaşma olduğuna yemin etmeye mecbur bırakacak musibetlerin başlarına geleceğini müjdelemiştir. Şöyle demiştir: Arapların müjdeleme ve uyarma anındaki adetlerinden biri de «Şöyle şöyle olduğu zaman halin nice olur?» demeleridir. Bunun bir misali Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ } [Nisâ 41] “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz zaman [halleri] nasıl olacak?” buyruğu ile { فَكَيْفَ إِذا جَمَعْناهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ } [Âl-i İmrân 25] “Hakkında hiçbir şüphe bulunmayan bir gün için onları topladığımız zaman halleri nasıl olacak?” buyruğudur. Sonra Allah Teâlâ, onlardan bu durum sadır olduğunda onlara aldırmamasını ve kendilerine öğüt vermesini emretmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي تَفْسِيرِ الْإِحْسَانِ وَالتَّوْفِيقِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: مَعْنَاهُ مَا أَرَدْنَا بِالتَّحَاكُمِ إِلَى غَيْرِ الرَّسُولِ ﷺ إِلَّا الْإِحْسَانَ إِلَى خُصُومِنَا وَاسْتِدَامَةَ الِاتِّفَاقِ وَالِائْتِلَافِ فِيمَا بَيْنَنَا، وَإِنَّمَا كَانَ التَّحَاكُمُ إِلَى غَيْرِ الرَّسُولِ إِحْسَانًا إِلَى الْخُصُومِ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا عِنْدَ الرَّسُولِ لَمَا قَدَرُوا عَلَى رَفْعِ صَوْتٍ عِنْدَ تَقْرِيرِ كَلَامِهِمْ، وَلَمَّا قَدَرُوا عَلَى التَّمَرُّدِ مِنْ حُكْمِهِ، فَإِذَنْ كَانَ التَّحَاكُمُ إِلَى غَيْرِ الرَّسُولِ إِحْسَانًا إِلَى الْخُصُومِ. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَا أَرَدْنَا بِالتَّحَاكُمِ إِلَى عُمَرَ إِلَّا أَنَّهُ يُحْسِنُ إِلَى صَاحِبِنَا بِالْحُكْمِ الْعَدْلِ وَالتَّوْفِيقِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَصْمِهِ، وَمَا خَطَرَ بِبَالِنَا أَنَّهُ يَحْكُمُ بِمَا حَكَمَ بِهِ الرَّسُولُ. الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى مَا أَرَدْنَا بِالتَّحَاكُمِ إِلَى غَيْرِكَ يَا رَسُولَ اللَّه إِلَّا أَنَّكَ لَا تَحْكُمُ إِلَّا بِالْحَقِّ الْمُرِّ، وَغَيْرُكَ يَدُورُ عَلَى التَّوَسُّطِ وَيَأْمُرُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنَ الْخَصْمَيْنِ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الْآخَرِ، وَتَقْرِيبِ مُرَادِهِ مِنْ مُرَادِ صَاحِبِهِ حَتَّى يَحْصُلَ بَيْنَهُمَا الْمُوَافَقَةُ.

ÜÇÜNCÜ MESELE: İhsan ve tevfîkin tefsirinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Bunun anlamı «Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) başkasının huzurunda muhakeme olmakla sadece hasımlarımıza iyilikte bulunmayı ve aramızdaki uyuşma ile kaynaşmayı devam ettirmeyi istedik» demektir. Resûl'ün dışındakine muhakeme olmanın hasımlara iyilik sayılması şundandır: Çünkü onlar Resûl'ün huzurunda olsalardı sözlerini arz ederken seslerini yükseltmeye güç yetiremezler ve onun hükmüne karşı çıkmaya cesaret edemezlerdi. Dolayısıyla Resûl'ün dışındakine muhakeme olmak hasımlara bir iyilikti. İkincisi: Bunun anlamının «Ömer'in huzurunda muhakeme olmakla sadece onun, adil bir hüküm vererek arkadaşımıza iyilikte bulunmasını ve onunla hasmının arasını uzlaştırmasını istedik; onun Resûl'ün verdiği hükmün aynısını vereceği aklımızın ucundan bile geçmedi» şeklinde olmasıdır. Üçüncüsü: Bunun anlamının «Ey Allah'ın Resûlü! Senden başkasının huzurunda muhakeme olmakla sadece şunu istedik: Sen acı da olsa ancak mutlak hak ile hükmedersin; başkası ise orta yolu bulmaya çalışır, hasımların her birine diğerine iyilik yapmasını ve aralarında uzlaşma sağlansın diye talebini diğerinin talebine yaklaştırmasını emreder» şeklinde olmasıdır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَالْمَعْنَى أَنَّهُ لَا يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ النِّفَاقِ وَالْغَيْظِ وَالْعَدَاوَةِ إِلَّا اللَّه.

Daha sonra Allah Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ } “İşte onlar, Allah'ın kalplerindekini bildiği kimselerdir” buyurmuştur. Bunun anlamı, onların kalplerindeki nifakı, öfkeyi ve düşmanlığı Allah'tan başkasının bilmediğidir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُعَامِلَهُمْ بِثَلَاثَةِ أَشْيَاءَ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَهَذَا يُفِيدُ أَمْرَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ لَا يَقْبَلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ الْعُذْرَ وَلَا يَغْتَرَّ بِهِ، فَإِنَّ مَنْ لَا يَقْبَلُ عُذْرَ غَيْرِهِ وَيَسْتَمِرُّ عَلَى سُخْطِهِ قَدْ يُوصَفُ بِأَنَّهُ مُعْرِضٌ عَنْهُ غَيْرُ مُلْتَفِتٍ إِلَيْهِ.

Sonra Allah Teâlâ: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “Artık sen onlara aldırma, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek etkileyici söz söyle!” buyurmuştur. Bil ki Allah Teâlâ Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara karşı üç şekilde muamele etmesini emretmiştir: Birincisi: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Onlara aldırma” buyruğudur. Bu iki anlamı ifade eder. Birincisi: Onlardan bu mazereti kabul etmemesi ve buna aldanmamasıdır; zira başkasının mazeretini kabul etmeyip öfkesini sürdüren kimse, ondan yüz çevirmiş ve ona iltifat etmemiş olarak nitelenir.

وَالثَّانِي: أَنَّ هَذَا يَجْرِي مَجْرَى أَنْ يَقُولَ لَهُ: اكْتَفِ بِالْإِعْرَاضِ عَنْهُمْ وَلَا تَهْتِكْ سِتْرَهُمْ، وَلَا تُظْهِرْ لَهُمْ أَنَّكَ عَالِمٌ بِكُنْهِ مَا فِي بَوَاطِنِهِمْ، فَإِنَّ مَنْ هَتَكَ سِتْرَ/ عَدُّوِهُ وَأَظْهَرَ لَهُ كَوْنَهُ عَالِمًا بِمَا فِي قَلْبِهِ فَرُبَّمَا يُجَرِّئُهُ ذَلِكَ عَلَى أَنْ لَا يُبَالِيَ بِإِظْهَارِ الْعَدَاوَةِ فَيَزْدَادَ الشَّرُّ، وَلَكِنْ إِذَا تَرَكَهُ عَلَى حَالِهِ بَقِيَ فِي خَوْفٍ وَوَجِلٍ فَيَقِلُّ الشَّرُّ.

İkincisi: Bu, ona şöyle denilmesi mesabesindedir: «Onlardan yüz çevirmekle yetin, onların gizli hallerini açığa vurma ve iç dünyalarında bulunan şeyin hakikatini bildiğini onlara hissettirme.» Çünkü düşmanının gizli hallerini/ açığa vuran ve onun kalbinde olanı bildiğini ona hissettiren kimse, belki de o düşmanı düşmanlığını alenen ortaya koymaktan çekinmeyecek kadar cesaretlendirir de şer büyür. Fakat onu kendi haline bıraktığında o korku ve endişe içinde kalır, böylece şer azalır.

النَّوْعُ الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَعِظْهُمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَزْجُرُهُمْ عَنِ النِّفَاقِ وَالْمَكْرِ وَالْكَيْدِ وَالْحَسَدِ وَالْكَذِبِ وَيُخَوِّفُهُمْ بِعِقَابِ الْآخِرَةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ [النَّحْلِ: ١٢٥] .

İkinci tür: Allah Teâlâ'nın: { وَعِظْهُمْ } “kendilerine öğüt ver” buyruğudur. Bundan maksat, onları nifaktan, hileden, tuzak kurmaktan, hasetten ve yalandan nehyetmesi ve Allah Teâlâ'nın: { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ } [Nahl 125] “Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır” buyurduğu gibi onları ahiret azabıyla korkutmasıdır.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Üçüncü tür: Allah Teâlâ'nın: { وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “onlara içlerine işleyecek etkileyici söz söyle!” buyruğudur. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي قَوْلِهِ: فِي أَنْفُسِهِمْ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي الْآيَةِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: وَقُلْ لَهُمْ قَوْلًا بَلِيغًا فِي أَنْفُسِهِمْ مُؤَثِّرًا فِي قُلُوبِهِمْ يَغْتَمُّونَ بِهِ اغْتِمَامًا وَيَسْتَشْعِرُونَ مِنْهُ الْخَوْفَ اسْتِشْعَارًا. الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَقُلْ لَهُمْ فِي مَعْنَى أَنْفُسِهِمُ الْخَبِيثَةِ وَقُلُوبِهِمُ الْمَطْوِيَّةِ عَلَى النِّفَاقِ قَوْلًا بَلِيغًا، وَإِنَّ اللَّه يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ فَلَا يُغْنِي عَنْكُمْ إِخْفَاؤُهُ، فَطَهِّرُوا قُلُوبَكُمْ مِنَ النِّفَاقِ وَإِلَّا أَنْزَلَ اللَّه بِكُمْ مَا أَنْزَلَ بِالْمُجَاهِرِينَ بِالشِّرْكِ أَوْ شَرًّا مِنْ ذَلِكَ وَأَغْلَظَ. الثَّالِثُ: قُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ خَالِيًا بِهِمْ لَيْسَ مَعَهُمْ غَيْرُهُمْ عَلَى سَبِيلِ السِّرِّ، لِأَنَّ النصيحة عَلَى الْمَلَأِ تَقْرِيعٌ وَفِي السِّرِّ مَحْضُ الْمَنْفَعَةِ.

BİRİNCİ MESELE: { فِي أَنْفُسِهِمْ } “içlerine [işleyecek]” ifadesinde birkaç vecih vardır: Birincisi: Ayette takdim ve tehir vardır; takdiri şöyledir: «Onlara, içlerine işleyen, kalplerinde tesir bırakan, kendisiyle kederlendikçe kederlenecekleri ve kendisinden ötürü korku hissedecekleri beliğ bir söz söyle!» İkincisi: Takdirin şöyle olmasıdır: «Onlara, habis nefisleri ve nifakla örtülü kalpleri hakkında beliğ bir söz söyle! Şüphesiz Allah kalplerinizde olanı bilmektedir, binaenaleyh onu gizlemeniz size hiçbir fayda sağlamaz. Kalplerinizi nifaktan arındırın; aksi takdirde Allah şirki alenen açığa vuranların başına indirdiği cezayı yahut bundan daha kötüsünü ve daha şiddetlisini sizin başınıza da indirir.» Üçüncüsü: «Başkalarının yanında nasihat etmek azarlama, gizlide nasihat etmek ise sırf fayda olduğu için, yanlarında başkası olmaksızın gizlice kendi başlarına kaldıklarında onlara [etkileyici söz] söyle!»

المسألة الثانية: في الآية قولان: أحدهما: إن الْمُرَادَ بِالْوَعْظِ التَّخْوِيفُ بِعِقَابِ الْآخِرَةِ، وَالْمُرَادُ بِالْقَوْلِ الْبَلِيغِ التَّخْوِيفُ بِعِقَابِ الدُّنْيَا، وَهُوَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: إِنَّ مَا فِي قُلُوبِكُمْ مِنَ النِّفَاقِ وَالْكَيْدِ مَعْلُومٌ عِنْدَ اللَّه، وَلَا فَرْقَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ سَائِرِ الْكُفَّارِ، وَإِنَّمَا رَفَعَ اللَّه السَّيْفَ عَنْكُمْ لِأَنَّكُمْ أَظْهَرْتُمُ الْإِيمَانَ، فَإِنْ وَاظَبْتُمْ عَلَى هَذِهِ الْأَفْعَالِ الْقَبِيحَةِ ظَهَرَ لِلْكُلِّ بَقَاؤُكُمْ عَلَى الْكُفْرِ، وَحِينَئِذٍ يَلْزَمُكُمُ السَّيْفُ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْلَ الْبَلِيغَ صِفَةٌ لِلْوَعْظِ، فَأَمَرَ تَعَالَى بِالْوَعْظِ، ثُمَّ أَمَرَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْوَعْظُ بِالْقَوْلِ الْبَلِيغِ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا بَلِيغًا طَوِيلًا حَسَنَ الْأَلْفَاظِ حَسَنَ الْمَعَانِي مُشْتَمِلًا عَلَى التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ وَالْإِحْذَارِ وَالْإِنْذَارِ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، فَإِنَّ الْكَلَامَ إِذَا كَانَ هَكَذَا عَظُمَ وَقْعُهُ فِي الْقَلْبِ، وَإِذَا كَانَ مُخْتَصَرًا رَكِيكَ اللَّفْظِ قَلِيلَ الْمَعْنَى لَمْ يؤثر ألبتة في القلب.

İkinci Mesele: Ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Vaazdan maksadın ahiret azabıyla korkutmak, beliğ sözden maksadın ise dünya cezasıyla korkutmak olmasıdır. Bu da onlara şöyle demesidir: «Kalplerinizdeki nifak ve hile Allah katında malumdur; sizinle diğer kâfirler arasında hiçbir fark yoktur. Allah'ın kılıcı sizden kaldırması sadece imanı izhar etmiş olmanızdandır. Şayet bu çirkin fiillere devam ederseniz küfür üzere kalışınız herkese aşikâr olur ve o vakit kılıç size vacip hale gelir.» İkincisi: Beliğ sözün vaazın bir sıfatı olmasıdır; Allah Teâlâ önce vaazı emretmiş, sonra da bu vaazın beliğ bir sözle olmasını emretmiştir. Bu da onun rağbet ettirme, sakındırma, uyarma, korkutma, sevap ve ceza hususlarını içeren; uzun, lafızları güzel, manaları güzel beliğ bir kelam olmasıdır. Zira kelam böyle olduğunda kalpteki tesiri büyük olur; muhtasar, lafzı gevşek ve manası az olduğunda ise kalbe kesinlikle tesir etmez.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٤]

[Nisâ Suresi (4), 64. Ayet]

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤)

{ وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (٦٤) } “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olarak bulurlardı. (64)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ] وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ فِي قَوْلِهِ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ ثُمَّ حَكَى أَنَّ بَعْضَهُمْ تَحَاكَمَ إِلَى الطَّاغُوتِ وَلَمْ يَتَحَاكَمْ إِلَى الرَّسُولِ، وَبَيَّنَ قُبْحَ طَرِيقِهِ وَفَسَادَ مَنْهَجِهِ، رَغَّبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَرَّةً أُخْرَى فِي طَاعَةِ الرَّسُولِ فَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَفِي/ الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” buyruğu hakkında tefsir] Bil ki Allah Teâlâ: «Resûl'e ve sizden olan emir sahiplerine itaat edin» buyruğunda Resûl'e itaati emrettikten sonra bazılarının Resûl'ün huzurunda değil de tağutun huzurunda muhakeme olduklarını nakledip onların tuttuğu yolun çirkinliğini ve yöntemlerinin bozukluğunu beyan edince, bu ayette tekrar Resûl'e itaate teşvik ederek: { وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Biz hiçbir peygamberi Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka bir amaçla göndermedik” buyurmuştur. Ayette/ [birkaç] mesele vardır:

المسألة الأولى: قال الزجاج كلمة «من» هاهنا صِلَةٌ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَرْسَلْنَا رَسُولًا، وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ التَّقْدِيرُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَحَدًا إِلَّا كَذَا وَكَذَا، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ تَكُونُ الْمُبَالَغَةُ أَتَمَّ.

Birinci Mesele: Zeccâc şöyle demiştir: Buradaki «min» kelimesi zaid bir sıladır (pekiştirme edatıdır); takdiri de: «Biz hiçbir resul göndermedik» şeklindedir. Takdirin: «Biz bu cinsten hiçbir kimseyi şöyle şöyle olması dışında göndermedik» şeklinde olması da mümkündür; bu takdire göre mübalağa daha tam olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْجُبَّائِيُّ: مَعْنَى الْآيَةِ: وَمَا أَرْسَلْتُ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا وَأَنَا مُرِيدٌ أَنْ يُطَاعَ وَيُصَدَّقَ وَلَمْ أُرْسِلْهُ لِيُعْصَى. قَالَ: وَهَذَا يَدُلُّ على بطلان مذهب المجبرة لا نهم يَقُولُونَ: إِنَّهُ تَعَالَى أَرْسَلَ رُسُلًا لِتُعْصَى، وَالْعَاصِي مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّهُ يَبْقَى عَلَى الْكُفْرِ، وَقَدْ نَصَّ اللَّه عَلَى كَذِبِهِمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَلَوْ لَمْ يَكُنْ فِي الْقُرْآنِ مَا يَدُلُّ عَلَى بُطْلَانِ قَوْلِهِمْ إِلَّا هَذِهِ الْآيَةُ لَكَفَى، وَكَانَ يَجِبُ عَلَى قَوْلِهِمْ أَنْ يَكُونَ قَدْ أَرْسَلَ الرُّسُلَ لِيُطَاعُوا وَلِيُعْصَوْا جَمِيعًا، فَدَلَّ ذَلِكَ على أن معصيتهم للرسول غَيْرُ مُرَادَةٍ للَّه، وَأَنَّهُ تَعَالَى مَا أَرَادَ إِلَّا أَنْ يُطَاعَ.

İKİNCİ MESELE: Ebû Ali el-Cübbâî şöyle demiştir: Ayetin manası «Ben hiçbir elçiyi, kendisine itaat edilmesini ve tasdik edilmesini irade etmem dışında göndermedim; onu kendisine isyan edilsin diye göndermedim» demektir. Şöyle devam etmiştir: Bu, Mücbire mezhebinin (cebri savunanların) batıl olduğuna delalet eder; çünkü onlar: "Allah Teâlâ resulleri kendilerine isyan edilsin diye göndermiştir; zira âsi olan kimsenin küfür üzere kalacağı malumdur" derler. Allah ise bu ayette onların yalan söylediğini açıkça belirtmiştir. Şayet Kur'an'da onların bu sözünün batıllığına delalet eden başka hiçbir şey olmasaydı sadece bu ayet yeterli olurdu. Zira onların iddiasına göre Allah'ın resulleri hem kendilerine itaat edilsin hem de isyan edilsin diye göndermiş olması gerekirdi. Dolayısıyla bu durum, onların Resûl'e isyan etmelerinin Allah tarafından irade edilmiş olmadığına ve Yüce Allah'ın ancak itaat edilmesini irade ettiğine delalet etmiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ فِي غَايَةِ الضَّعْفِ وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا لِيُطاعَ يَكْفِي فِي تَحْقِيقِ مَفْهُومِهِ أَنْ يُطِيعَهُ مُطِيعٌ وَاحِدٌ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ، وَلَيْسَ مِنْ شَرْطِ تَحَقُّقِ مَفْهُومِهِ أَنْ يُطِيعَهُ جَمِيعُ النَّاسِ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ فَنَحْنُ نَقُولُ بِمُوجَبِهِ: وَهُوَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَرْسَلَهُ اللَّه تَعَالَى فَقَدْ أَطَاعَهُ بَعْضُ النَّاسِ فِي بَعْضِ الْأَوْقَاتِ، اللَّهُمَّ إِلَّا أَنْ يُقَالَ: تَخْصِيصُ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ، إِلَّا أَنَّ الْجُبَّائِيَّ لَا يَقُولُ بِذَلِكَ، فَسَقَطَ هَذَا الْإِشْكَالُ عَلَى جَمِيعِ التَّقْدِيرَاتِ. الثَّانِي: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهِ أَنَّ كُلَّ كَافِرٍ فَإِنَّهُ لا بد وأن يقربه عِنْدَ مَوْتِهِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ [النِّسَاءِ: ١٥٩] أَوْ يُحْمَلُ ذَلِكَ عَلَى إِيمَانِ الْكُلِّ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْوَصْفَ فِي جَانِبِ الثُّبُوتِ يَكْفِي فِي حُصُولِ مُسَمَّاهُ ثُبُوتُهُ فِي بَعْضِ الصُّوَرِ وَفِي بَعْضِ الْأَحْوَالِ. الثَّالِثُ: أَنَّ الْعِلْمَ بِعَدَمِ الطَّاعَةِ مَعَ وُجُودِ الطَّاعَةِ مُتَضَادَّانِ، وَالضِّدَّانِ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَذَلِكَ الْعِلْمُ مُمْتَنِعُ الْعَدَمِ، فَكَانَتِ الطَّاعَةُ مُمْتَنِعَةَ الْوُجُودِ، واللَّه عَالِمٌ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، فَكَانَ عَالِمًا بِكَوْنِ الطَّاعَةِ مُمْتَنِعَةَ الْوُجُودِ، وَالْعَالِمُ بِكَوْنِ الشَّيْءِ مُمْتَنِعَ الْوُجُودِ لَا يَكُونُ مُرِيدًا لَهُ، فَثَبَتَ بِهَذَا الْبُرْهَانِ الْقَاطِعِ أَنْ يَسْتَحِيلَ أَنْ يُرِيدَ اللَّه مِنَ الْكَافِرِ كَوْنَهُ مُطِيعًا، فَوَجَبَ تَأْوِيلُ هَذِهِ اللَّفْظَةِ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْكَلَامِ لَيْسَ الْإِرَادَةَ بَلِ الْأَمْرَ، وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رسول إلا ليأمر النَّاسُ بِطَاعَتِهِ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ سَقَطَ الْإِشْكَالُ.

Bil ki bu delil getirme son derece zayıftır; bunun açıklaması birkaç yöndendir: Birincisi: { إِلَّا لِيُطاعَ } “itaat edilmesinden başka [bir amaçla değil]” buyruğunun kavramsal manasının gerçekleşmesi için tek bir kişinin tek bir vakitte ona itaat etmesi yeterlidir. Bu kavramın gerçekleşmesi için bütün insanların bütün vakitlerde ona itaat etmesi şart değildir. Bu takdire göre biz de onun gereğini söyleriz ki o da şudur: Allah Teâlâ'nın gönderdiği her bir peygambere insanların bir kısmı bazı vakitlerde itaat etmiştir. Meğerki şöyle denilsin: Bir şeyin özellikle zikredilmesi, hükmün onun dışındakilerden nefyedildiğine delalet eder (mefhum-i muhalif); ne var ki Cübbâî bu kuralı kabul etmez. Dolayısıyla bu itiraz her takdire göre düşmüş olur. İkincisi: Bundan maksadın, her kâfirin ölümü anında peygambere zorunlu olarak ikrar edeceği manası olması niçin caiz olmasın? Nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ إِلَّا لَيُؤْمِنَنَّ بِهِ قَبْلَ مَوْتِهِ } [Nisâ 159] “Kitap ehlinden hiçbir kimse yoktur ki ölümünden önce ona mutlaka iman edecek olmasın” buyurmuştur. Yahut bu, kıyamet gününde hepsinin ona iman etmesine hamledilir. Malumdur ki olumluluk tarafında bir vasfın isminin gerçekleşmesi için onun bazı suretlerde ve bazı hallerde sübut bulması yeterlidir. Üçüncüsü: İtaatin bulunmaması ile birlikte itaatin varlığını bilmek birbirine zıttır ve iki zıt bir arada bulunamaz. Allah'ın bu ilminin yok olması imkânsızdır; dolayısıyla itaatin varlığı da imkânsız olmuştur. Allah bütün malumatı bilendir; dolayısıyla itaatin varlığının imkânsız olduğunu da bilendir. Bir şeyin varlığının imkânsız olduğunu bilen kimse ise onu irade edemez. Böylece bu kesin delille sabit olmuştur ki Allah'ın kâfirden itaatkâr olmasını irade etmesi imkânsızdır. O halde bu lafzı tevil etmek vacip olmuştur ki o da sözden maksadın irade değil emir olmasıdır. Takdir şöyledir: «Biz hiçbir peygamberi insanlara ona itaat etmelerini emretmekten başka bir gaye ile göndermedik.» Bu takdire göre itiraz ortadan kalkmış olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَصْحَابُنَا: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا يُوجَدُ شَيْءٌ مِنَ الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالْكُفْرِ وَالْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ وَالْعِصْيَانِ إِلَّا بِإِرَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَلَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الْإِذْنِ الْأَمْرَ وَالتَّكْلِيفَ، لِأَنَّهُ لَا مَعْنَى لِكَوْنِهِ رَسُولًا إِلَّا أَنَّ اللَّه/ أَمَرَ بِطَاعَتِهِ، فَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ مِنَ الْإِذْنِ هُوَ هَذَا لَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَا أَذِنَّا فِي طَاعَةِ مَنْ أَرْسَلْنَاهُ إِلَّا بِإِذْنِنَا وَهُوَ تَكْرَارٌ قَبِيحٌ، فَوَجَبَ حَمْلُ الْإِذْنِ عَلَى التَّوْفِيقِ وَالْإِعَانَةِ. وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَيَصِيرُ تَقْدِيرُ الْآيَةِ: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا لِيُطَاعَ بِتَوْفِيقِنَا وَإِعَانَتِنَا، وَهَذَا تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ مَا أَرَادَ مِنَ الْكُلِّ طَاعَةَ الرَّسُولِ، بَلْ لَا يُرِيدُ ذَلِكَ إِلَّا مِنَ الَّذِي وَفَّقَهُ اللَّه لِذَلِكَ وَأَعَانَهُ عَلَيْهِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَأَمَّا الْمَحْرُومُونَ مِنَ التَّوْفِيقِ وَالْإِعَانَةِ فاللَّه تَعَالَى مَا أَرَادَ ذَلِكَ مِنْهُمْ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ عَلَى مَذْهَبِنَا.

ÜÇÜNCÜ MESELE: Arkadaşlarımız (Ehl-i Sünnet âlimleri) şöyle demiştir: Ayet, hayır ve şerden, küfür ve imandan, itaat ve isyandan hiçbir şeyin Allah Teâlâ'nın iradesi olmaksızın vücut bulamayacağına delalet etmektedir. Bunun delili Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izniyle itaat edilmesinden başka” buyruğudur. Bu "izin"den maksadın emir ve teklif olması mümkün değildir; zira bir kimsenin resul olmasının anlamı zaten Allah'ın/ ona itaati emretmiş olmasından ibarettir. Şayet izinden maksat bu olsaydı, ayetin takdiri şöyle olurdu: «Biz gönderdiğimiz kimseye itaati ancak iznimizle (emrimizle) emrettik.» Bu ise çirkin bir tekrardır. O halde izni tevfik (başarı kılma) ve yardım manasına hamletmek vacip olmuştur. Bu veche göre ayetin takdiri şöyle olur: «Biz hiçbir peygamberi ancak bizim tevfikimiz ve yardımımızla kendisine itaat edilsin diye gönderdik.» Bu ise Allah Teâlâ'nın herkesten Resûl'e itaati irade etmediğine, bilakis bunu sadece Allah'ın buna muvaffak kıldığı ve yardım ettiği kimselerden irade ettiğine açık bir ifadedir ki onlar da müminlerdir. Tevfik ve yardımdan mahrum bırakılanlara gelince, Allah Teâlâ bunu onlardan irade etmemiştir. Böylece bu ayetin mezhebimizin en kuvvetli delillerinden biri olduğu sabit olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُ لَا رَسُولَ إِلَّا وَمَعَهُ شَرِيعَةٌ لِيَكُونَ مُطَاعًا فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ وَمَتْبُوعًا فِيهَا، إِذْ لَوْ كَانَ لَا يَدْعُو إِلَّا إِلَى شَرْعِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُ لَمْ يَكُنْ هُوَ فِي الْحَقِيقَةِ مُطَاعًا، بَلْ كَانَ الْمُطَاعُ هُوَ الرَّسُولُ الْمُتَقَدِّمُ الَّذِي هُوَ الْوَاضِعُ لِتِلْكَ الشَّرِيعَةِ، واللَّه تَعَالَى حَكَمَ عَلَى كُلِّ رَسُولٍ بِأَنَّهُ مُطَاعٌ.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Ayet, her peygamberin o şeriatta kendisine itaat olunan ve uyulan biri olması için mutlaka beraberinde bir şeriat bulunduğuna delalet etmektedir. Çünkü şayet o sadece kendisinden öncekinin şeriatına davet ediyor olsaydı, gerçekte kendisine itaat edilen bizzat o olmazdı; bilakis kendisine itaat edilen kimse, o şeriatı vazedip koyan önceki resul olurdu. Halbuki Allah Teâlâ her resul hakkında onun mutâ (kendisine itaat edilen) olduğuna hükmetmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ ﵈ مَعْصُومُونَ عَنِ الْمَعَاصِي وَالذُّنُوبِ لِأَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى وُجُوبِ طَاعَتِهِمْ مُطْلَقًا، فَلَوْ أَتَوْا بِمَعْصِيَةٍ لَوَجَبَ عَلَيْنَا الِاقْتِدَاءُ بِهِمْ فِي تِلْكَ الْمَعْصِيَةِ فَتَصِيرُ تِلْكَ الْمَعْصِيَةُ وَاجِبَةً عَلَيْنَا، وَكَوْنُهَا مَعْصِيَةً يُوجِبُ كَوْنَهَا مُحَرَّمَةً عَلَيْنَا، فَيَلْزَمُ تَوَارُدُ الْإِيجَابِ وَالتَّحْرِيمِ عَلَى الشَّيْءِ الْوَاحِدِ وَإِنَّهُ مُحَالٌ.

BEŞİNCİ MESELE: Ayet, peygamberlerin (aleyhimüsselâm) günahlardan ve mâsiyetlerden masum olduklarına delalet eder. Çünkü ayet onlara mutlak olarak itaatin vacip olduğuna delalet etmiştir. Şayet onlar bir günah işleselerdi, o günahta da onlara uymamız vacip olurdu; böylece o günah bizim üzerimize vacip hale gelirdi. Onun günah olması ise bizim üzerimize haram kılınmasını gerektirir. Bu durumda aynı fiil üzerine hem vücubun (farz oluşun) hem de tahrîmin (haram oluşun) aynı anda terettüp etmesi gerekir ki bu imkânsızdır.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَسْتُمْ فِي الِاعْتِرَاضِ عَلَى كَلَامِ الْجُبَّائِيِّ ذَكَرْتُمْ أَنَّ قَوْلَهُ: إِلَّا لِيُطاعَ لَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، فَكَيْفَ تَمَسَّكْتُمْ بِهِ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ مَعَ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لَا يَتِمُّ إِلَّا مَعَ الْقَوْلِ بِأَنَّهَا تُفِيدُ الْعُمُومَ.

Şayet: "Siz Cübbâî'nin sözüne itiraz ederken { إِلَّا لِيُطاعَ } buyruğunun umum (genellik) ifade etmediğini zikretmiştiniz; peki bu delil getirme ancak onun umum ifade ettiğini söylemekle tamamlandığı halde nasıl oldu da bu meselede ona tutundunuz?" denilirse,

قُلْنَا: ظَاهِرُ اللَّفْظِ يُوهِمُ الْعُمُومَ، وَإِنَّمَا تَرَكْنَا الْعُمُومَ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ لِلدَّلِيلِ الْعَقْلِيِّ الْقَاطِعِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ عَلَى أَنَّهُ يَسْتَحِيلُ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يُرِيدَ الْإِيمَانَ مِنَ الْكَافِرِ، فَلِأَجْلِ ذَلِكَ الْمُعَارِضِ الْقَاطِعِ صَرَفْنَا الظَّاهِرَ عَنِ الْعُمُومِ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ عَقْلِيٌّ يُوجِبُ الْقَدْحَ في عصمة الأنبياء فظهر الفرق.

Biz deriz ki: Lafzın zahiri umum vehmini verir. Biz o meselede umumu ancak Allah Teâlâ'nın kâfirden imanı irade etmesinin imkânsız olduğuna dair zikrettiğimiz kesin aklî delilden ötürü terk ettik. İşte bu kesin muarız (zıt aklî delil) sebebiyle zahiri umumdan çevirdik. Bu meselede ise peygamberlerin ismet sıfatına halel getirmeyi gerektiren kesin bir aklî delil bulunmamaktadır. Dolayısıyla aradaki fark ortaya çıkmıştır.

قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً.

Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُكَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “Eğer onlar kendilerine zulmettikleri zaman sana gelip Allah'tan bağışlanma dileselerdi ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olarak bulurlardı” buyruğu.

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ النُّزُولِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ بِهِ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمُنَافِقِينَ، يَعْنِي لَوْ أَنَّهُمْ عند ما ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِالتَّحَاكُمِ إِلَى الطَّاغُوتِ وَالْفِرَارِ مِنَ التَّحَاكُمِ إِلَى الرَّسُولِ جَاءُوا الرَّسُولَ وَأَظْهَرُوا النَّدَمَ عَلَى مَا فَعَلُوهُ وَتَابُوا عَنْهُ وَاسْتَغْفَرُوا مِنْهُ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ بِأَنْ يَسْأَلَ اللَّه أَنْ يَغْفِرَهَا لَهُمْ عِنْدَ تَوْبَتِهِمْ لَوَجَدُوا اللَّه تَوَّابًا رَحِيمًا. الثَّانِي:

BİRİNCİ MESELE: Nüzul sebebi hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Bundan maksadın daha önce zikri geçen münafıklar olmasıdır. Yani şayet onlar tağutun huzurunda muhakeme olmak ve Resûl'ün huzurunda muhakeme olmaktan kaçmak suretiyle kendilerine zulmettiklerinde Resûl'e gelip yaptıklarına pişmanlık gösterseler, bundan tevbe edip bağışlanma dileselerdi ve Resûl de tevbeleri esnasında Allah'tan onları bağışlamasını isteyerek onlar için mağfiret dileseydi, elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olarak bulurlardı. İkincisi:

قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْمُنَافِقِينَ اصْطَلَحُوا عَلَى كَيْدٍ فِي حَقِّ الرَّسُولِ ﷺ، ثُمَّ دَخَلُوا عَلَيْهِ لِأَجْلِ ذَلِكَ الْغَرَضِ فَأَتَاهُ جِبْرِيلُ ﵇ فَأَخْبَرَهُ بِهِ، فَقَالَ ﷺ: إِنَّ قَوْمًا دَخَلُوا يُرِيدُونَ أَمْرًا لَا يَنَالُونَهُ، فَلْيَقُومُوا وَلْيَسْتَغْفِرُوا اللَّه حَتَّى أَسْتَغْفِرَ لَهُمْ فَلَمْ يَقُومُوا، فَقَالَ: أَلَا تَقُومُونَ، فَلَمْ يَفْعَلُوا فَقَالَ ﷺ: قُمْ يَا فُلَانُ قُمْ يَا فُلَانُ حَتَّى عَدَّ اثْنَيْ عَشَرَ رَجُلًا مِنْهُمْ، فَقَامُوا وَقَالُوا: كُنَّا عَزَمْنَا عَلَى مَا قُلْتَ، وَنَحْنُ نَتُوبُ إِلَى اللَّه مِنْ ظُلْمِنَا أَنْفُسَنَا فَاسْتَغْفِرْ لَنَا، فَقَالَ: الْآنَ اخْرُجُوا أَنَا كُنْتُ فِي بَدْءِ الْأَمْرِ أَقْرَبَ إِلَى الِاسْتِغْفَارِ: وَكَانَ اللَّه أَقْرَبَ إِلَى الْإِجَابَةِ اخْرُجُوا عَنِّي.

Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: Münafıklardan bir topluluk Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı bir tuzak kurmak üzere anlaştılar, sonra da bu maksatla onun huzuruna girdiler. Bunun üzerine Cibrîl (aleyhisselâm) ona gelip durumu haber verdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Bir topluluk elde edemeyecekleri bir işi kast ederek içeri girdiler; kalksınlar ve Allah'tan bağışlanma dilesinler ki ben de onlar için istiğfar edeyim.» Fakat kalkmadılar. Bunun üzerine: «Kalkmıyor musunuz?» buyurdu, yine kalkmadılar. Bunun üzerine (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Kalk ey filan, kalk ey filan!» buyurarak onlardan on iki kişiyi tek tek saydı. Bunun üzerine kalktılar ve: «Senin söylediğin şeye niyetlenmiştik; nefislerimize zulmettiğimizden ötürü Allah'a tevbe ediyoruz, bizim için istiğfar et!» dediler. Resûlullah şöyle buyurdu: «Şimdi çıkın! Ben işin başında istiğfara daha yakındım, Allah da icabete daha yakındı. Çıkın yanımdan!»

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: أَلَيْسَ لَوِ اسْتَغْفَرُوا اللَّه وَتَابُوا عَلَى وَجْهٍ صَحِيحٍ لَكَانَتْ تَوْبَتُهُمْ مَقْبُولَةً، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي ضَمِّ اسْتِغْفَارِ الرَّسُولِ إِلَى اسْتِغْفَارِهِمْ؟

İKİNCİ MESELE: Bir kimse şöyle diyebilir: "Şayet onlar Allah'tan bağışlanma dileseler ve sahih bir surette tevbe etselerdi tevbeleri zaten kabul edilmeyecek miydi? O halde onların istiğfarına Resûl'ün istiğfarının eklenmesindeki fayda nedir?"

قُلْنَا: الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ ذَلِكَ التَّحَاكُمَ إِلَى الطَّاغُوتِ كَانَ مُخَالَفَةً لِحُكْمِ اللَّه، وَكَانَ أَيْضًا إِسَاءَةً إِلَى الرَّسُولِ ﵊ وَإِدْخَالًا لِلْغَمِّ فِي قَلْبِهِ، وَمَنْ كَانَ ذَنْبُهُ كَذَلِكَ وَجَبَ عَلَيْهِ الِاعْتِذَارُ عَنْ ذَلِكَ الذَّنْبِ لِغَيْرِهِ، فَلِهَذَا الْمَعْنَى وَجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَطْلُبُوا مِنَ الرَّسُولِ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَهُمْ. الثَّانِي: أَنَّ الْقَوْمَ لَمَّا لَمْ يَرْضَوْا بِحُكْمِ الرَّسُولِ ظهر منهم ذلك التمر، فَإِذَا تَابُوا وَجَبَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَفْعَلُوا مَا يُزِيلُ عَنْهُمْ ذَلِكَ التَّمَرُّدَ، وَمَا ذَاكَ إِلَّا بِأَنْ يَذْهَبُوا إِلَى الرَّسُولِ ﷺ وَيَطْلُبُوا مِنْهُ الِاسْتِغْفَارَ. الثَّالِثُ: لَعَلَّهُمْ إِذَا أَتَوْا بِالتَّوْبَةِ أَتَوْا بِهَا عَلَى وَجْهِ الْخَلَلِ، فَإِذَا انْضَمَّ إِلَيْهَا اسْتِغْفَارُ الرَّسُولِ صَارَتْ مُسْتَحِقَّةً لِلْقَبُولِ واللَّه أَعْلَمُ.

Biz deriz ki: Bunun cevabı birkaç vechiledir: Birincisi: Tağutun huzurunda muhakeme olmak hem Allah'ın hükmüne muhalefet hem de Resûl'e (aleyhisselâm) kötülük yapmak ve onun kalbine hüzün sokmaktı. Günahı böyle olan bir kimsenin, bu günahtan ötürü o şahıstan da özür dilemesi vacip olur. İşte bu manadan ötürü Resûl'den kendileri için istiğfar etmesini talep etmeleri vacip olmuştur. İkincisi: O topluluk Resûl'ün hükmüne razı olmayınca onlardan bu asilik ve serkeşlik açığa çıktı. Tevbe ettiklerinde ise üzerlerindeki bu asiliği giderecek şeyi yapmaları vacip oldu ki bu da ancak Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gidip ondan istiğfar dilemeleriyle mümkündü. Üçüncüsü: Onlar tevbe ettiklerinde belki de bu tevbeyi kusurlu bir şekilde yapmış olabilirlerdi; bu tevbenin yanına Resûl'ün istiğfarı da eklenince kabule layık hale gelmiş olur. En doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: إِنَّمَا قَالَ: وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ وَلَمْ يَقُلْ وَاسْتَغْفَرْتَ لَهُمْ إِجْلَالًا لِلرَّسُولِ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ

ÜÇÜNCÜ MESELE: Resûl'ün (aleyhissalâtü vesselâm) şanını yüceltmek için «sen onlar için istiğfar etseydin» dememiş de { وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ } “ve Peygamber de onlar için bağışlanma dileseydi” buyurmuştur.

وَالسَّلَامُ، وَأَنَّهُمْ إِذَا جَاءُوهُ فَقَدْ جَاءُوا مَنْ خَصَّهُ اللَّه بِرِسَالَتِهِ وَأَكْرَمَهُ بِوَحْيِهِ وَجَعَلَهُ سَفِيرًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَلْقِهِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّ اللَّه لَا يَرُدُّ شَفَاعَتَهُ، فَكَانَتِ الْفَائِدَةُ فِي الْعُدُولِ عَنْ لَفْظِ الْخِطَابِ إِلَى لَفْظِ الْمُغَايَبَةِ مَا ذَكَرْنَاهُ.

Ayrıca onlar ona geldiklerinde, Allah'ın risaletiyle seçkin kıldığı, vahyiyle şereflendirdiği ve kendisiyle kulları arasında bir elçi yaptığı kimseye gelmiş olurlar. Böyle olan bir zatın şefaatini ise Allah geri çevirmez. Dolayısıyla hitap lafzından gâib lafzına dönülmesindeki fayda zikrettiğimiz husustur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى الْجَزْمِ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى يَقْبَلُ تَوْبَةَ التَّائِبِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ عَنْهُمُ الِاسْتِغْفَارَ قَالَ بَعْدَهُ: لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً وَهَذَا الْجَوَابُ إِنَّمَا يَنْطَلِقُ عَلَى ذَلِكَ الْكَلَامِ إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ:

DÖRDÜNCÜ MESELE: Ayet, Allah Teâlâ'nın tevbe edenin tevbesini kesin olarak kabul edeceğine delalet eder. Çünkü Allah Teâlâ onlardan istiğfarı zikrettikten sonra: { لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً } “elbette Allah'ı tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli olarak bulurlardı” buyurmuştur. Bu cevap cümlesi, ancak O'nun şu buyruğundan maksadın:

تَوَّاباً رَحِيماً هُوَ أَنْ يَقْبَلَ تَوْبَتَهُمْ وَيَرْحَمَ تَضَرُّعَهُمْ/ وَلَا يَرُدَّ اسْتِغْفَارَهُمْ.

{ تَوَّاباً رَحِيماً } “tevbeleri çokça kabul eden ve çok merhametli” olmasının onların tevbesini kabul etmesi, yalvarışlarına merhamet etmesi/ ve istiğfarlarını geri çevirmemesi manasında olması halinde o söze uygun düşer.

[سورة النساء (٤) : آية ٦٥]

[Nisâ Suresi (4), 65. Ayet]

فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥)

{ فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (٦٥) } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin edip sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın tam bir teslimiyetle teslim olmadıkça iman etmiş olmazlar. (65)”

فِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي سَبَبِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: وَهُوَ قَوْلُ عَطَاءٍ وَمُجَاهِدٍ وَالشَّعْبِيِّ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَازِلَةٌ فِي قِصَّةِ الْيَهُودِيِّ وَالْمُنَافِقِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةٌ بِمَا قَبْلَهَا، وَهَذَا الْقَوْلُ هُوَ الْمُخْتَارُ عِنْدِي. وَالثَّانِي: أَنَّهَا مُسْتَأْنَفَةٌ نَازِلَةٌ فِي قِصَّةٍ أُخْرَى، وَهُوَ مَا

BİRİNCİ MESELE: Bu ayetin nüzul sebebi hakkında iki görüş vardır: Birincisi -ki bu Atâ, Mücâhid ve Şa'bî'nin görüşüdür-: Bu ayet yahudi ile münafığın kıssası hakkında inmiştir; binaenaleyh bu ayet kendisinden öncekiyle muttasıldır. Benim katımda tercih edilen görüş de budur. İkincisi: Ayetin başka bir hadise hakkında inmiş müstakil (yeni) bir söz olmasıdır ki bu da...

رُوِيَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ أَنَّ رَجُلًا مِنَ الْأَنْصَارِ خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي مَاءٍ يَسْقِي بِهِ النَّخْلَ، فَقَالَ ﷺ لِلزُّبَيْرِ: «اسْقِ أَرْضَكَ ثُمَّ أَرْسِلِ الْمَاءَ إِلَى أَرْضِ جَارِكَ» فَقَالَ الْأَنْصَارِيُّ: لِأَجْلِ أَنَّهُ ابْنُ عَمَّتِكَ، فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّه ﷺ ثُمَّ قَالَ لِلزُّبَيْرِ: «اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَبْلُغَ الْجُدُرَ» .

Urve b. Zübeyr'den rivayet edildiğine göre Ensâr'dan bir adam, hurmaları suladıkları bir su hususunda Zübeyr ile davalaştı. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zübeyr'e: «Arazini sula, sonra suyu komşunun arazisine sal» buyurdu. Ensârî: "Halanın oğlu olduğu için mi?" deyince Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yüzünün rengi değişti, sonra Zübeyr'e: «Sula, sonra da su duvarlara (setlere) ulaşıncaya kadar suyu tut» buyurdu.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْحُكْمَ فِي هَذَا أَنَّ مَنْ كَانَتْ أَرْضُهُ أَقْرَبَ إِلَى فَمِ الْوَادِي فَهُوَ أَوْلَى بِأَوَّلِ الْمَاءِ وَحَقُّهُ تَمَامُ السَّقْيِ، فَالرَّسُولُ ﷺ أَذِنَ لِلزُّبَيْرِ فِي السَّقْيِ عَلَى وَجْهِ الْمُسَامَحَةِ، فَلَمَّا أَسَاءَ خَصْمُهُ الْأَدَبَ وَلَمْ يَعْرِفْ حَقَّ مَا أَمَرَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ من المسامحة لا جله أَمَرَهُ النَّبِيُّ ﵊ بِاسْتِيفَاءِ حَقِّهِ عَلَى سَبِيلِ التَّمَامِ، وَحَمْلِ خَصْمِهِ عَلَى مُرِّ الْحَقِّ.

Bil ki bu husustaki hüküm şudur: Arazisi vadinin ağzına en yakın olan kimse ilk suya en çok hak sahibidir ve onun hakkı tam bir sulamadır. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Zübeyr'e müsamaha yoluyla sulama izni vermişti; hasmı edepsizlik edip Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisi için emrettiği müsamahanın kadrini bilmeyince Peygamber (aleyhisselâm) Zübeyr'e hakkını eksiksiz almasını emretti ve hasmını hakkın en katı hükmüne mecbur bıraktı.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: «لَا» فِي قَوْلِهِ: فَلا وَرَبِّكَ فيه قولان: الأول: معناه فو ربك، كقوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحِجْرِ: ٩٢] وَ «لَا» مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ مَعْنَى الْقَسَمِ، كَمَا زِيدَتْ فِي لِئَلَّا يَعْلَمَ لِتَأْكِيدِ وجوب العلم ولا يُؤْمِنُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ. وَالثَّانِي: أَنَّهَا مُفِيدَةٌ، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ ذَكَرَ الْوَاحِدِيُّ فِيهِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يُفِيدُ نَفْيَ أَمْرٍ سَبَقَ، وَالتَّقْدِيرُ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَهُمْ يُخَالِفُونَ حُكْمَكَ، ثُمَّ اسْتَأْنَفَ الْقَسَمَ بِقَوْلِهِ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ وَالثَّانِي: أَنَّهَا لِتَوْكِيدِ النَّفْيِ الَّذِي جَاءَ فِيمَا بَعْدُ، لِأَنَّهُ إِذَا ذُكِرَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ وَفِي آخِرِهِ كَانَ أَوْكَدَ وَأَحْسَنَ.

İKİNCİ MESELE: { فَلا وَرَبِّكَ } “Hayır, Rabbine andolsun” ifadesindeki «lâ» (لا) edatı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr 92] “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” buyruğunda olduğu gibi «Rabbine andolsun» manasındadır. «Lâ» edatı ise, ilmin vücubunu pekiştirmek için «li-ellâ ya'leme» ifadesinde ziyade kılındığı gibi, yeminin manasını tekit etmek için getirilmiş zaid bir edattır. { لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmiş olmazlar” ifadesi de yeminin cevabıdır. İkincisi: «Lâ» edatının bir mana ifade ettiğidir. Bu takdir üzere Vâhidî iki vecih zikretmiştir: Birincisi: Önceki bir durumu nefyetmeyi ifade etmesidir. Takdiri şöyledir: «İş onların iddia ettiği gibi senin hükmüne muhalefet ettikleri halde iman etmiş olmaları şeklinde değildir.» Sonra: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ } “Rabbine andolsun ki onlar seni hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmazlar” buyurarak yemine yeniden başlamıştır. İkincisi: Kendisinden sonra gelen nefyi tekit etmek için olmasıdır; zira kelamın hem başında hem sonunda zikredildiğinde daha kuvvetli ve daha güzel olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: يُقَالُ شَجَرَ يَشْجُرُ شُجُورًا وَشَجَرًا إِذَا اخْتَلَفَ وَاخْتَلَطَ، وَشَاجَرَهُ إِذَا نَازَعَهُ وَذَلِكَ لِتَدَاخُلِ كَلَامِ بَعْضِهِمْ فِي بَعْضٍ عِنْدِ الْمُنَازَعَةِ، وَمِنْهُ يُقَالُ لِخَشَبَاتِ الْهَوْدَجِ شِجَارٌ، لتداخل/ بعضها في بعض. قال أبو مسلم الأصفهاني: وَهُوَ مَأْخُوذٌ عِنْدِي مِنَ الْتِفَافِ الشَّجَرِ، فَإِنَّ الشَّجَرَ يَتَدَاخَلُ بَعْضُ أَغْصَانِهِ فِي بَعْضٍ، وَأَمَّا الْحَرَجُ فَهُوَ الضِّيقُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: يُقَالُ لِلشَّجَرِ الْمُلْتَفِّ الَّذِي لَا يَكَادُ يُوصَلُ إِلَيْهِ: حَرَجٌ، وَجَمْعُهُ حَرَاجٌ، وَأَمَّا التَّسْلِيمُ فَهُوَ تَفْعِيلٌ يُقَالُ: سَلِمَ فُلَانٌ أَيْ عُوفِيَ وَلَمْ يَنْشَبْ بِهِ نَائِبَةٌ، وَسَلِمَ هَذَا الشَّيْءُ لِفُلَانٍ، أَيْ خَلُصَ لَهُ مِنْ غَيْرِ مُنَازِعٍ، فَإِذَا ثَقَّلْتَهُ بِالتَّشْدِيدِ فَقُلْتَ: سَلَّمَ لَهُ فَمَعْنَاهُ أَنَّهُ سَلَّمَهُ لَهُ وَخَلَّصَهُ لَهُ، هَذَا هُوَ الْأَصْلُ فِي اللُّغَةِ، وَجَمِيعُ اسْتِعْمَالَاتِ التَّسْلِيمِ رَاجِعٌ إِلَى الْأَصْلِ فَقَوْلُهُمْ: سَلَّمَ عَلَيْهِ، أَيْ دَعَا لَهُ بِأَنْ يَسْلَمَ، وَسَلَّمَ إِلَيْهِ الْوَدِيعَةَ، أَيْ دَفَعَهَا

ÜÇÜNCÜ MESELE: İhtilaf edip birbirine karıştığında Şecera Yeşcuru Şucûran ve Şecaran (شَجَرَ يَشْجُرُ شُجُورًا وَشَجَرًا) denir. Çekiştiğinde Şâcerahû (شَاجَرَهُ) denir ki bu da çekişme esnasında tarafların sözlerinin birbiri içine girmesinden ötürüdür. Birbiri/ içine girdiği için hevdicin ağaçlarına da Şicâr (شِجَارٌ) denilmesi bundandır. Ebû Müslim el-İsfahânî şöyle demiştir: Bu bana göre ağaçların birbirine sarılmasından (İltifâf) alınmıştır; zira ağacın dalları birbiri içine girer. Harac (حَرَج) ise darlık demektir. Vâhidî şöyle demiştir: İçine neredeyse ulaşılamayacak derecede sık olan ağaçlara Harac (حَرَج), çoğuluna da Harâc (حَرَاج) denir. Teslîm (تَسْلِيم) ise tef'îl babındandır. Bir kimse afiyet bulup başına bir musibet bulaşmadığında Selime Fulânun (سَلِمَ فُلَانٌ) denir. Bir şey bir kimseye çekişmesiz olarak halis kaldığında Selime hâze'ş-şey'u li-fulânin (سَلِمَ هَذَا الشَّيْءُ لِفُلَانٍ) denir. Bunu şedde ile ağırlaştırıp Selleme lehû (سَلَّمَ لَهُ) dediğinde bunun manası, onu ona teslim etti ve onun için halis kıldı demektir. Lügatte asıl olan budur; teslim kelimesinin bütün kullanımları da bu aslına döner. Nitekim «Ona selâm verdi» (selleme aleyhi) sözleri, onun esenlikte olması için dua etti demektir. «Emaneti ona teslim etti» (selleme ileyhi'l-vedîate) sözü, onu çekişmesiz olarak ona verdi; «Ona teslim oldu» (selleme ileyhi) sözü, onun hükmüne razı oldu; «Şu hususta falana teslim oldu» (selleme ilâ fulânin fî kezâ) sözü, o konuda onunla çekişmeyi bıraktı; «İşini Allah'a teslim etti» (selleme ilallâhi emrahû) sözü ise kendi nefsinin tasarrufunu O'na havale etti demektir.

إِلَيْهِ بِلَا مُنَازَعَةٍ، وَسَلَّمَ إِلَيْهِ أَيْ رَضِيَ بِحُكْمِهِ، وَسَلَّمَ إِلَى فُلَانٍ فِي كَذَا، أَيْ تَرَكَ مُنَازَعَتَهُ فِيهِ، وَسَلَّمَ إِلَى اللَّه أَمْرَهُ أَيْ فَوَّضَ إِلَيْهِ حُكْمَ نَفْسِهِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَمْ يَرَ لِنَفْسِهِ فِي أَمْرِهِ أَثَرًا وَلَا شَرِكَةً، وَعَلِمَ أَنَّ الْمُؤَثِّرَ الصَّانِعَ هُوَ اللَّه تَعَالَى وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ.

Bu da kendi işinde kendisi için hiçbir tesir ve ortaklık görmemesi, hakiki müessir ve yaratıcının tek başına ve şeriksiz olarak Allah Teâlâ olduğunu bilmesi manasındadır.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ قَسَمٌ مِنَ اللَّه تَعَالَى عَلَى أَنَّهُمْ لَا يَصِيرُونَ مَوْصُوفِينَ بِصِفَةِ الْإِيمَانِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِ شَرَائِطَ: أَوَّلُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَرْضَ بِحُكْمِ الرَّسُولِ لَا يَكُونُ مُؤْمِنًا.

DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki Allah Teâlâ'nın: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar iman etmiş olmazlar” buyruğu, birtakım şartlar gerçekleşmedikçe onların iman vasfıyla nitelenemeyeceklerine dair Allah Teâlâ'dan bir yemindir. Bu şartların birincisi: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin etmedikçe” buyruğudur. Bu da Resûl'ün hükmüne razı olmayan kimsenin mümin olamayacağına delalet eder.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَنْ يَتَمَسَّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ فِي بَيَانِ أَنَّهُ لَا سَبِيلَ إِلَى مَعْرِفَةِ اللَّه تَعَالَى إِلَّا بِإِرْشَادِ النَّبِيِّ الْمَعْصُومِ قَالَ:

Bil ki Allah Teâlâ'yı bilmenin ancak masum peygamberin irşadıyla mümkün olabileceğini beyan etme hususunda bu ayete tutunan kimse şöyle demiştir:

لِأَنَّ قَوْلَهُ: لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ تَصْرِيحٌ بِأَنَّهُ لَا يَحْصُلُ لَهُمُ الْإِيمَانُ إِلَّا بِأَنْ يَسْتَعِينُوا بِحُكْمِ النَّبِيِّ ﵊ فِي كُلِّ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ، وَنَرَى أَهْلَ الْعِلْمِ مُخْتَلِفِينَ فِي صِفَاتِ اللَّه ﷾، فَمِنْ مُعَطِّلٍ وَمِنْ مُشَبِّهٍ، وَمِنْ قَدَرِيٍّ وَمِنْ جَبْرِيٍّ، فَلَزِمَ بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ الْإِيمَانُ إِلَّا بِحُكْمِهِ وَإِرْشَادِهِ وَهِدَايَتِهِ، وَحَقَّقُوا ذَلِكَ بِأَنَّ عُقُولَ أَكْثَرِ الْخَلْقِ نَاقِصَةٌ وَغَيْرُ وَافِيَةٍ بِإِدْرَاكِ هَذِهِ الْحَقَائِقِ؟ وَعَقْلُ النَّبِيِّ الْمَعْصُومِ كَامِلٌ مُشْرِقٌ، فَإِذَا اتَّصَلَ إِشْرَاقُ نُورِهِ بِعُقُولِ الْأُمَّةِ قَوِيَتْ عُقُولُهُمْ وَانْقَلَبَتْ مِنَ النَّقْصِ إِلَى الْكَمَالِ، وَمِنَ الضَّعْفِ إِلَى الْقُوَّةِ، فَقَدَرُوا عِنْدَ ذَلِكَ عَلَى مَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَسْرَارِ الْإِلَهِيَّةِ. وَالَّذِي يُؤَكِّدُ ذَلِكَ أَنَّ الَّذِينَ كَانُوا فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ كَانُوا جَازِمِينَ مُتَيَقِّنِينَ كَامِلِي الْإِيمَانِ وَالْمَعْرِفَةِ، والذين بعدوا عنه اضطربوا واختلفوا، وَهَذِهِ الْمَذَاهِبُ مَا تَوَلَّدَتْ إِلَّا بَعْدَ زَمَانِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْنَا، وَالتَّمَسُّكُ بِهَذِهِ الْآيَةِ رَأَيْتُهُ فِي كُتُبِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْكَرِيمِ الشَّهْرَسْتَانِيِّ، فَيُقَالُ لَهُ: فَهَذَا الِاسْتِقْلَالُ الَّذِي ذَكَرْتَهُ إِنَّمَا اسْتَخْرَجْتَهُ مِنْ عَقْلِكَ، فَإِذَا كَانَ عُقُولُ الْأَكْثَرِينَ نَاقِصَةً فَلَعَلَّكَ ذَكَرْتَ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ لِنُقْصَانِ عَقْلِكَ، وَإِذَا كَانَ هَذَا الِاحْتِمَالُ قَائِمًا وَجَبَ أَنْ يُشَكَّ فِي صِحَّةِ مَذْهَبِكَ وَصِحَّةِ هَذَا الدَّلِيلِ الَّذِي تَمَسَّكْتَ بِهِ، وَلِأَنَّ مَعْرِفَةَ النُّبُوَّةِ مَوْقُوفَةٌ عَلَى مَعْرِفَةِ الْإِلَهِ، فَلَوْ تَوَقَّفَتْ مَعْرِفَةُ الْإِلَهِ عَلَى مَعْرِفَةِ النُّبُوَّةِ لَزِمَ الدَّوْرُ، وَهُوَ مُحَالٌ.

Çünkü { لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “aralarında çekiştikleri şeylerde seni hakem tayin etmedikçe iman etmiş olmazlar” buyruğu, ihtilaf ettikleri her hususta Peygamber'in (aleyhisselâm) hükmüne başvurmadıkça onlar için imanın hâsıl olmayacağına dair açık bir ifadedir. Görüyoruz ki ilim ehli Allah'ın (azze ve celle) sıfatları konusunda ihtilaf etmişlerdir; kimisi muattıla (sıfatları inkâr eden), kimisi müşebbihe (yaratanı yaratılana benzeten), kimisi kaderî, kimisi de cebrî olmuştur. Binaenaleyh bu ayetin hükmü gereğince iman ancak onun hükmü, irşadı ve hidayeti ile hâsıl olur. Bunu şöyle temellendirmişlerdir: İnsanların çoğunun akılları noksandır ve bu hakikatleri kavramaya yetmez. Masum peygamberin aklı ise kâmil ve nurludur. O nurun aydınlığı ümmetin akıllarına ulaştığında onların akılları kuvvetlenir; noksanlıktan kemale, zayıflıktan kuvvete dönüşür ve işte o vakit bu ilahî sırları bilmeye güç yetirebilirler. Bunu teyit eden husus şudur: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında yaşayanlar kesin bir yakîne, kâmil bir iman ve marifete sahiptiler; ondan uzaklaşanlar ise bocaladılar ve ihtilafa düştüler. Bu mezhepler de ancak sahabe ve tabiîn döneminden sonra ortaya çıkmıştır. Böylece meselenin zikrettiğimiz gibi olduğu sabit olmuştur. Bu ayetle delil getirmeyi Muhammed b. Abdilkerîm eş-Şehristânî'nin kitaplarında gördüm. Ona şöyle denilir: Zikrettiğin bu akıl yürütmeyi sen kendi aklınla çıkardın. Eğer çoğunluğun akılları noksan ise belki de sen bu istidlali aklının noksanlığından ötürü zikretmişsindir! Bu ihtimal mevcut olduğuna göre, mezhebinin sıhhatinden ve tutunduğun bu delilin doğruluğundan şüphe edilmesi gerekir. Ayrıca nübüvveti bilmek ilahı bilmeye bağlıdır; şayet ilahı bilmek de nübüvveti bilmeye bağlı olsaydı devir (kısır döngü) gerekirdi ki bu imkânsızdır.

الشَّرْطُ الثَّانِي: قَوْلُهُ: ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ قَالَ الزَّجَّاجُ: لَا تَضِيقُ صُدُورُهُمْ مِنْ أَقْضِيَتِكَ.

İKİNCİ ŞART: { ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ } “sonra da senin verdiğin hükümden dolayı içlerinde hiçbir sıkıntı duymaksızın” buyruğudur. Zeccâc: «Verdiğin hükümlerden dolayı göğüsleri daralmaz» demiştir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّاضِيَ بِحُكْمِ الرَّسُولِ ﵊ قَدْ يَكُونُ رَاضِيًا بِهِ فِي الظَّاهِرِ دُونَ الْقَلْبِ فَبَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ حُصُولِ الرِّضَا بِهِ فِي الْقَلْبِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مَيْلَ الْقَلْبِ وَنُفْرَتَهُ شَيْءٌ خَارِجٌ عَنْ وُسْعِ الْبَشَرِ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ ذَلِكَ، بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يَحْصُلَ الْجَزْمُ وَالْيَقِينُ فِي الْقَلْبِ بِأَنَّ الَّذِي يَحْكُمُ بِهِ الرَّسُولُ هُوَ الْحَقُّ وَالصِّدْقُ.

Bil ki Resûl'ün (aleyhisselâm) hükmüne razı olan kimse, kalben değil de zahiren razı olmuş olabilir. İşte bu ayette, kalpte de o hükme rızanın hâsıl olmasının zorunlu olduğu beyan edilmiştir. Bil ki kalbin meyli ve nefret duyması insanın takatinin dışında bir şeydir; dolayısıyla ayetten kastedilen bu değildir. Bilakis bundan kastedilen, Resûl'ün verdiği hükmün hakkın ve hakikatin ta kendisi olduğuna dair kalpte kesin bir kanaat ve yakînin meydana gelmesidir.