رُوِيَ أَنَّ رَسُولَ اللَّه ﷺ لَمَّا دَخَلَ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ أَغْلَقَ عُثْمَانُ بْنُ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الدَّارِ وَكَانَ سَادِنَ الْكَعْبَةِ بَابَ الْكَعْبَةِ، وَصَعِدَ السَّطْحَ وَأَبَى أَنْ يَدْفَعَ الْمِفْتَاحَ إِلَيْهِ، وَقَالَ لَوْ عَلِمْتُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّه لَمْ أَمْنَعْهُ، فَلَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁ يَدَهُ وَأَخَذَهُ مِنْهُ وَفَتَحَ، وَدَخَلَ رَسُولُ اللَّه ﷺ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، فَلَمَّا خَرَجَ سَأَلَهُ الْعَبَّاسُ أَنْ يُعْطِيَهُ الْمِفْتَاحَ وَيَجْمَعَ لَهُ السِّقَايَةَ وَالسَّدَانَةَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يَرُدَّهُ إِلَى عُثْمَانَ وَيَعْتَذِرَ إِلَيْهِ، فَقَالَ عُثْمَانُ لِعَلِيٍّ: أكرهت وآذيت ثم جئت ترفق، فقال: لقد أنزل اللَّه في شأنك قرآنا وقرأ عليه الآية فقال عثمان: أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّه، فَهَبَطَ جِبْرِيلُ ﵇ وَأَخْبَرَ الرَّسُولَ ﷺ أَنَّ السَّدَانَةَ فِي أَوْلَادِ عُثْمَانَ أَبَدًا. فَهَذَا قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَمُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَقَ.
Rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü Mekke'ye girdiğinde, Kâbe'nin perdedarı (hizmetkârı) olan Osman b. Talha b. Ebî Talha el-Abderî Kâbe'nin kapısını kilitledi, dama çıktı ve anahtarı ona teslim etmekten kaçındı ve: «Onun Allah'ın Resûlü olduğunu bilseydim onu engellemezdim» dedi. Bunun üzerine Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh onun elini büküp anahtarı ondan aldı ve kapıyı açtı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem içeri girip iki rekât namaz kıldı. Dışarı çıktığında Abbâs, anahtarı kendisine vermesini, böylece sikâye (hacılara su verme) ve sidâne (Kâbe hizmetkârlığı) görevlerini kendisinde birleştirmesini istedi. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. [Allah Resûlü de] Ali'ye anahtarı Osman'a geri vermesini ve ondan özür dilemesini emretti. Osman Ali'ye: «Zorladın ve eziyet ettin, sonra da gelip yumuşak davranıyorsun?» dedi. [Ali]: «Şüphesiz Allah senin hakkında bir Kur'an indirdi» dedi ve ona ayeti okudu. Bunun üzerine Osman: «Eşhedü enlâ ilâhe illallâh ve eşhedü enne Muhammeden resûlullâh» dedi. Cebrail aleyhisselâm indi ve Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e sidâne görevinin ebediyen Osman'ın evlatlarında kalacağını haber verdi. Bu, Saîd b. el-Müseyyeb ve Muhammed b. İshâk'ın görüşüdür.
وَقَالَ أَبُو رَوْقٍ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُثْمَانَ: أَعْطِنِي الْمِفْتَاحَ فَقَالَ: هَاكَ بِأَمَانَةِ اللَّه، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ ضَمَّ يَدَهُ، فَقَالَ الرَّسُولُ ﷺ ذَلِكَ مَرَّةً ثَانِيَةً:
Ebû Ravk ise şöyle dedi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Osman'a: «Anahtarı bana ver» buyurdu. O da: «Allah'ın emaneti olarak al» dedi. [Peygamber] onu almak isteyince elini geri çekti. Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem bunu ikinci kez söyledi:
إِنْ كُنْتَ تُؤْمِنُ باللَّه وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَأَعْطِنِي الْمِفْتَاحَ، فَقَالَ: هَاكَ بِأَمَانَةِ اللَّه، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَتَنَاوَلَهُ ضَمَّ يَدَهُ، فَقَالَ الرَّسُولُ ﵊ ذَلِكَ مَرَّةً ثَالِثَةً، فَقَالَ عُثْمَانُ فِي الثَّالِثَةِ: هَاكَ بِأَمَانَةِ اللَّه وَدَفَعَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، فقام
«Eğer Allah'a ve ahiret gününe inanıyorsan anahtarı bana ver.» [Osman]: «Allah'ın emaneti olarak al» dedi. [Peygamber] onu almak isteyince elini yine geri çekti. Resûl aleyhisselâm bunu üçüncü kez söyledi. Osman üçüncüde: «Allah'ın emaneti olarak al» dedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e verdi. Bunun üzerine
النَّبِيُّ ﷺ يَطُوفُ وَمَعَهُ الْمِفْتَاحُ وَأَرَادَ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى الْعَبَّاسِ، ثُمَّ قَالَ: يَا عُثْمَانُ خُذِ الْمِفْتَاحَ عَلَى أَنَّ لِلْعَبَّاسِ نَصِيبًا مَعَكَ، فَأَنْزَلَ اللَّه هَذِهِ الْآيَةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِعُثْمَانَ: «هَاكَ خَالِدَةٌ تَالِدَةٌ لَا يَنْزِعُهَا مِنْكَ إِلَّا ظَالِمٌ» ثُمَّ إِنَّ عُثْمَانَ هَاجَرَ وَدَفَعَ الْمِفْتَاحَ إِلَى أَخِيهِ شَيْبَةَ فَهُوَ فِي وَلَدِهِ الْيَوْمَ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem anahtar yanında olduğu halde tavaf etmeye başladı ve onu Abbâs'a vermek istedi. Sonra: «Ey Osman, Abbâs'ın da seninle birlikte bir payı olmak üzere anahtarı al» dedi. Bunun üzerine Allah bu ayeti indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Osman'a: «Alınız bunu; sizde sürekli ve köklü kalmak üzere! Onu sizden ancak zalim olan çekip alır» buyurdu. Sonra Osman hicret etti ve anahtarı kardeşi Şeybe'ye verdi; [anahtar] bugün de onun evlatlarındadır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ نُزُولَ هَذِهِ الْآيَةِ عِنْدَ هَذِهِ الْقِصَّةِ لَا يُوجِبُ كَوْنَهَا مَخْصُوصَةً بِهَذِهِ الْقَضِيَّةِ، بَلْ يَدْخُلُ فِيهِ جَمِيعُ أَنْوَاعِ الْأَمَانَاتِ، وَاعْلَمْ أَنَّ مُعَامَلَةَ الْإِنْسَانِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ مَعَ رَبِّهِ أَوْ مَعَ سَائِرِ الْعِبَادِ، أَوْ مَعَ نَفْسِهِ، وَلَا بُدَّ مِنْ رِعَايَةِ الْأَمَانَةِ فِي جَمِيعِ هَذِهِ الْأَقْسَامِ الثَّلَاثَةِ.
İkinci Mesele: Bil ki bu ayetin bu kıssa üzerine inmiş olması, onun bu hadiseye has olmasını gerektirmez; bilakis emanetlerin bütün türleri buna dâhildir. Bil ki insanın muamelesi ya Rabbi ile ya diğer kullarla ya da kendi nefsi ile olur. Bu üç kısmın tamamında emaneti gözetmek şarttır.
أَمَّا رِعَايَةُ الْأَمَانَةِ مَعَ الرَّبِّ: فَهِيَ فِي فِعْلِ الْمَأْمُورَاتِ وَتَرْكِ الْمَنْهِيَّاتِ، وَهَذَا بَحْرٌ لَا سَاحِلَ لَهُ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: الْأَمَانَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ لَازِمَةٌ، فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ وَالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَالصَّوْمِ. وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ ﵄: إِنَّهُ تَعَالَى خَلَقَ فَرْجَ الْإِنْسَانِ وَقَالَ هَذَا أَمَانَةٌ خَبَّأْتُهَا عِنْدَكَ فَاحْفَظْهَا إِلَّا بِحَقِّهَا، وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا بَابٌ وَاسِعٌ، فَأَمَانَةُ اللِّسَانِ أَنْ لَا يَسْتَعْمِلَهُ فِي الْكَذِبِ وَالْغَيْبَةِ وَالنَّمِيمَةِ وَالْكُفْرِ وَالْبِدْعَةِ وَالْفُحْشِ وَغَيْرِهَا، وَأَمَانَةُ الْعَيْنِ أَنْ لَا يَسْتَعْمِلَهَا فِي النَّظَرِ إِلَى الْحَرَامِ، وَأَمَانَةُ السَّمْعِ أَنْ لَا يَسْتَعْمِلَهُ فِي سَمَاعِ الْمَلَاهِي وَالْمَنَاهِي، وَسَمَاعِ الْفُحْشِ وَالْأَكَاذِيبِ وَغَيْرِهَا، وَكَذَا الْقَوْلُ/ فِي جَمِيعِ الْأَعْضَاءِ.
Rabbe karşı emaneti gözetmeye gelince: Bu, emredilenleri yapmak ve yasaklananları terk etmektir. Bu, sahili olmayan bir denizdir. İbn Mes‘ûd şöyle demiştir: «Emanet her şeyde lazımdır; abdestte, cünüplükten yıkanmada, namazda, zekâtta ve oruçta.» İbn Ömer radıyallâhu anhümâ da şöyle demiştir: «Allah Teâlâ insanın tenasül uzvunu yarattı ve ‘Bu, senin yanına sakladığım bir emanettir; hak ettiği yer dışında onu koru’ buyurdu.» Bil ki bu geniş bir kapıdır. Dilin emaneti; onu yalan, gıybet, koğuculuk, küfür, bidat, çirkin söz ve benzerlerinde kullanmamaktır. Gözün emaneti; onu harama bakmakta kullanmamaktır. Kulağın emaneti; onu eğlence ve haram şeyleri, çirkin sözleri, yalanları ve benzerlerini dinlemekte kullanmamaktır. Bütün organlar hakkında söylenecek söz de böyledir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّانِي: وَهُوَ رِعَايَةُ الْأَمَانَةِ مَعَ سَائِرِ الْخَلْقِ فَيَدْخُلُ فِيهَا رَدُّ الْوَدَائِعِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ تَرْكُ التَّطْفِيفِ فِي الْكَيْلِ وَالْوَزْنِ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَنْ لَا يُفْشِيَ عَلَى النَّاسِ عُيُوبَهُمْ، وَيَدْخُلُ فِيهِ عَدْلُ الْأُمَرَاءِ مَعَ رَعِيَّتِهِمْ وَعَدْلُ الْعُلَمَاءِ مَعَ الْعَوَامِّ بِأَنْ لَا يحملوهم على التعصبات الباطلة، بل يرشدونهم إِلَى اعْتِقَادَاتٍ وَأَعْمَالٍ تَنْفَعُهُمْ فِي دُنْيَاهُمْ وَأُخْرَاهُمْ، وَيَدْخُلُ فِيهِ نَهْيُ الْيَهُودِ عَنْ كِتْمَانِ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَنَهْيُهُمْ عَنْ قَوْلِهِمْ لِلْكُفَّارِ: إِنَّ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ أَفْضَلُ مِنْ دِينِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَمْرُ الرَّسُولِ ﵊ بِرَدِّ الْمِفْتَاحِ إِلَى عُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ، وَيَدْخُلُ فِيهِ أَمَانَةُ الزَّوْجَةِ لِلزَّوْجِ فِي حِفْظِ فَرْجِهَا، وَفِي أَنْ لَا تُلْحِقَ بِالزَّوْجِ وَلَدًا يُولَدُ مِنْ غَيْرِهِ. وَفِي إِخْبَارِهَا عَنِ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا.
İkinci kısma, yani diğer yaratılmışlarla olan emaneti gözetmeye gelince: Emanet bırakılan şeyleri geri vermek buna dâhildir; ölçü ve tartıda eksiltmeyi terk etmek buna dâhildir; insanların ayıplarını açığa vurmamak buna dâhildir; idarecilerin tebaalarına karşı adaletli davranması ve âlimlerin avama karşı adaletli davranıp onları batıl taassuplara sürüklemeyip bilakis dünyalarında ve ahiretlerinde kendilerine fayda verecek inançlara ve amellere yönlendirmeleri buna dâhildir; Yahudilerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu gizlemekten menedilmesi ve kâfirlere «Sizin üzerinde bulunduğunuz şey, Muhammed'in dininden daha üstündür» demelerinin yasaklanması buna dâhildir; Resûl aleyhisselâm'ın anahtarı Osman b. Talha'ya iade etmesi emri buna dâhildir; kadının kocasının namusunu korumadaki emaneti, başkasından doğan bir çocuğu kocasına nispet etmemesi ve iddetinin bittiğini bildirmesindeki emaneti buna dâhildir.
وَأَمَّا الْقِسْمُ الثَّالِثُ: وَهُوَ أَمَانَةُ الْإِنْسَانِ مَعَ نَفْسِهِ فَهُوَ أَنْ لَا يَخْتَارَ لِنَفْسِهِ إِلَّا مَا هُوَ الْأَنْفَعُ وَالْأَصْلَحُ لَهُ فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَأَنْ لَا يُقْدِمَ بِسَبَبِ الشَّهْوَةِ وَالْغَضَبِ عَلَى مَا يَضُرُّهُ فِي الْآخِرَةِ، وَلِهَذَا
Üçüncü kısma, yani insanın kendi nefsiyle olan emanetine gelince: Bu, kendisi için dinde ve dünyada en faydalı ve en uygun olandan başkasını seçmemesi; şehvet ve öfke sebebiyle ahirette kendisine zarar verecek şeylere yönelmemesidir. Bundan dolayıdır ki
قَالَ ﵊: «كُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مسؤول عن رعيته»
[Peygamber] aleyhisselâm: «Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz» buyurmuştur.
فقوله: يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها يَدْخُلُ فِيهِ الْكُلُّ، وَقَدْ عَظَّمَ اللَّه أَمْرَ الْأَمَانَةِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ كِتَابِهِ فَقَالَ: إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ [الْأَحْزَابِ: ٧٢] وَقَالَ: وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٨] وَقَالَ: وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ [الْأَنْفَالِ: ٢٧]
Dolayısıyla { يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “[Allah] emanetleri ehline vermenizi emreder” kavline bunların hepsi dâhildir. Allah Teâlâ Kitabı'nın birçok yerinde emanetin mertebesini yüceltmiş ve şöyle buyurmuştur: { إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } [Ahzâb: 72] “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten kaçındılar ve ondan korktular. Onu insan yüklendi.” Yine şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } [Mü'minûn: 8] “Onlar ki emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler.” Ve şöyle buyurmuştur: { وَتَخُونُوا أَماناتِكُمْ } [Enfâl: 27] “[Bile bile] emanetlerinize hıyanet etmeyin.”
وَقَالَ ﵊: «لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ»
[Peygamber] aleyhisselâm da: «Emaneti (güvenilirliği) olmayanın imanı da yoktur» buyurmuştur.
وَقَالَ مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ: ثَلَاثَةٌ يُؤَدَّيْنَ إِلَى الْبَرِّ وَالْفَاجِرِ: الْأَمَانَةُ وَالْعَهْدُ وَصِلَةُ الرَّحِمِ. وَقَالَ الْقَاضِي: لَفْظُ الْأَمَانَةِ وَإِنْ كَانَ مُتَنَاوِلًا لِلْكُلِّ إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْأَمَانَةِ مَا يَجْرِي مَجْرَى الْمَالِ، لِأَنَّهَا هِيَ الَّتِي يُمْكِنُ أَدَاؤُهَا إِلَى الْغَيْرِ.
Meymûn b. Mihrân şöyle demiştir: «Üç şey vardır ki iyiye de fâcire de yerine getirilir: Emanet, ahit ve sıla-i rahim (akrabalık bağını gözetmek).» Kâdî ise şöyle demiştir: «Emanet lafzı her ne kadar hepsini kapsasa da Allah Teâlâ bu ayette: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder” buyurmuştur; binaenaleyh bu emanetten muradın, başkasına verilmesi mümkün olan şeyler olduğu için mal hükmündeki şeyler olması vacip olur.»
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: الْأَمَانَةُ مَصْدَرٌ سُمِّي بِهِ الْمَفْعُولُ، وَلِذَلِكَ جُمِعَ فَإِنَّهُ جُعِلَ اسْمًا خَالِصًا. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ (الْأَمَانَةَ) عَلَى التَّوْحِيدِ.
Üçüncü Mesele: Emânet (الْأَمَانَةُ), mef‘ûlün (kendisine emanet edilenin) adlandırıldığı bir masdardır; bu sebeple çoğul yapılmıştır, zira halis bir isim kılınmıştır. Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «(الْأَمَانَةَ) şeklinde tekil olarak da okunmuştur.»
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ أَبُو بَكْرٍ الرَّازِيُّ: مِنَ الْأَمَانَاتِ الْوَدَائِعُ، وَيَجِبُ رَدُّهَا عِنْدَ الطَّلَبِ وَالْأَكْثَرُونَ عَلَى أَنَّهَا
Dördüncü Mesele: Ebû Bekir er-Râzî şöyle demiştir: Emanetlerden biri de vedîalardır (emanet bırakılan mallardır); talep edildiğinde onların geri verilmesi vaciptir. Çoğunluk onların
غَيْرُ مَضْمُونَةٍ. وَعَنْ بَعْضِ السَّلَفِ أَنَّهَا مَضْمُونَةٌ، رَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: اسْتَحْمَلَنِي رَجُلٌ بِضَاعَةً فَضَاعَتْ مِنْ بَيْنِ ثِيَابِي، فَضَمِنَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ﵁. وَعَنْ أَنَسٍ قَالَ: كَانَ لِإِنْسَانٍ عِنْدِي وَدِيعَةٌ سِتَّةُ آلَافِ دِرْهَمٍ فَذَهَبَتْ، فَقَالَ عُمَرُ: ذَهَبَ لَكَ مَعَهَا شَيْءٌ؟ قُلْتُ لَا، فَأَلْزَمَنِي الضَّمَانَ، وَحُجَّةُ الْقَوْلِ الْمَشْهُورِ مَا
tazmin edilmeyeceği (telef olduğunda ödetilmeyeceği) görüşündedir. Selefin bazısından ise tazmin edileceği rivayet edilmiştir. Şa‘bî'nin Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bir adam bana bir ticaret malı yükledi (emanet etti), o da elbiselerimin arasından kayboldu; bunun üzerine Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh bana onu ödetti.» Yine Enes'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Bir adamın yanımda altı bin dirhem emaneti vardı, kayboldu. Ömer: ‘Onunla birlikte sana ait bir şey de kayboldu mu?’ diye sordu. ‘Hayır’ dedim. Bunun üzerine bana tazmini gerekli kıldı.» Meşhur olan görüşün delili ise şudur:
رَوَى عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ/ اللَّه ﷺ: «لَا ضَمَانَ عَلَى رَاعٍ وَلَا عَلَى مُؤْتَمَنٍ»
Amr b. Şuayb'ın babasından rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Gözeticiye de kendisine güvenilip emanet bırakılana da tazmin yükümlülüğü yoktur» buyurmuştur.
وَأَمَّا فِعْلُ عُمَرَ فَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى أَنَّ الْمُودِعَ اعْتَرَفَ بِفِعْلٍ يُوجِبُ الضَّمَانَ.
Ömer'in fiiline gelince, bu durum emaneti alan kimsenin tazmini gerektiren bir fiili itiraf etmiş olmasına hamledilir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ: الْعَارِيَّةُ مَضْمُونَةٌ بَعْدَ الْهَلَاكِ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ رَضِيَ اللَّه تَعَالَى عَنْهُ: غَيْرُ مَضْمُونَةٍ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَظَاهِرُ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَبَعْدَ هَلَاكِهَا تَعَذَّرَ رَدُّهَا بِصُورَتِهَا، وَرَدُّ ضَمَانِهَا رَدُّهَا بِمَعْنَاهَا، فَكَانَتِ الْآيَةُ دَالَّةً عَلَى وُجُوبِ التَّضْمِينِ. وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ
Beşinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu teâlâ anh şöyle demiştir: Âriyet (ödünç alınan mal), telef olduktan sonra tazmin edilir. Ebû Hanîfe radıyallâhu teâlâ anh ise: «Tazmin edilmez» demiştir. Şâfiî'nin delili Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi emreder” kavlidir; emrin zahiri vücub ifade eder ve mal telef olduktan sonra onun bizzat kendisinin iadesi imkânsız hale gelmiştir, tazminatını ödemek ise onu manasıyla iade etmektir. Dolayısıyla ayet, tazminin vücubuna delalet etmektedir. Bu ayetin bir benzeri de
قَوْلُهُ ﵊: «عَلَى الْيَدِ مَا أَخَذَتْ حَتَّى تُؤَدِّيَهُ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «El, aldığı şeyi ödeyinceye kadar sorumludur» buyruğudur.
أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّ الْآيَةَ مَخْصُوصَةٌ فِي الْوَدِيعَةِ، لَكِنَّ الْعَامَّ بَعْدَ التَّخْصِيصِ حُجَّةٌ، وَأَيْضًا فَلِأَنَّا أَجْمَعْنَا عَلَى أَنَّ الْمُسْتَامَ مَضْمُونٌ، وَأَنَّ الْمُودَعَ غَيْرُ مَضْمُونٍ، وَالْعَارِيَّةَ وَقَعَتْ فِي الْبَيْنِ، فَنَقُولُ: الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْعَارِيَّةِ وَبَيْنَ الْمُسْتَامِ أَكْثَرُ، لِأَنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا أَخَذَهُ الْأَجْنَبِيُّ لِغَرَضِ نَفْسِهِ، بِخِلَافِ الْمُودَعِ، فَإِنَّهُ أَخَذَ الْوَدِيعَةَ لِغَرَضِ الْمَالِكِ، فَكَانَتِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْمُسْتَعَارِ وَبَيْنَ الْمُسْتَامِ أَتَمَّ، فَظَهَرَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُسْتَعَارِ وَبَيْنَ الْمُودَعِ. حُجَّةُ أَبِي حَنِيفَةَ
Bu konudaki en ileri iddia, ayetin vedîa hakkında tahsis edilmiş (özelleştirilmiş) olduğudur; ancak genel lafız tahsisten sonra da hüccettir. Ayrıca bizler, satın almak maksadıyla teslim alınan malın (müstâm) tazmin edileceği, vedia bırakılan malın (mûde‘) ise tazmin edilmeyeceği konusunda icma ettik; ariyet ise bu ikisinin arasında yer almaktadır. Deriz ki: Âriyet ile satın almak maksadıyla alınan mal arasındaki benzerlik daha fazladır; çünkü her birinde yabancı kişi malı kendi menfaati için almıştır. Oysa vedîayı alan kimse malı mal sahibinin menfaati için almıştır. Dolayısıyla ödünç alınan mal (müste‘âr) ile satın almak maksadıyla alınan mal arasındaki benzerlik daha tamdır; böylece ödünç alınan mal ile vedîa bırakılan mal arasındaki fark ortaya çıkmış olur. Ebû Hanîfe'nin hücceti ise
قَوْلُهُ ﵊: «لَا ضَمَانَ عَلَى مُؤْتَمَنٍ» .
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Kendisine emanet bırakılana tazmin yükümlülüğü yoktur» buyruğudur.
قُلْنَا: إِنَّهُ مَخْصُوصٌ فِي الْمُسْتَامِ، فَكَذَا فِي الْعَارِيَّةِ، ولأن دليلنا ظاهر القرآن وهو أقوى.
Biz deriz ki: Bu hadis, satın almak maksadıyla alınan mal hakkında tahsis edilmiştir; dolayısıyla âriyet hakkında da böyledir. Kaldı ki bizim delilimiz Kur'an'ın zahiridir ve o daha kuvvetlidir.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً.
Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]. Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” kavline gelince:
وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bunda birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: اعْلَمْ أَنَّ الْأَمَانَةَ عِبَارَةٌ عَمَّا إِذَا وَجَبَ لِغَيْرِكَ عَلَيْكَ حَقٌّ فَأَدَّيْتَ ذَلِكَ الْحَقَّ إِلَيْهِ فَهَذَا هُوَ الْأَمَانَةُ، وَالْحُكْمُ بِالْحَقِّ عِبَارَةٌ عَمَّا إِذَا وَجَبَ لِإِنْسَانٍ عَلَى غَيْرِهِ حَقٌّ فَأَمَرْتَ مَنْ وَجَبَ عَلَيْهِ ذَلِكَ الْحَقُّ بِأَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى مَنْ لَهُ ذَلِكَ الْحَقُّ، وَلَمَّا كَانَ التَّرْتِيبُ الصَّحِيحُ أَنْ يَبْدَأَ الْإِنْسَانُ بِنَفْسِهِ فِي جَلْبِ الْمَنَافِعِ وَدَفْعِ الْمَضَارِّ ثُمَّ يَشْتَغِلُ بِغَيْرِهِ، لَا جَرَمَ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ الْأَمْرَ بِالْأَمَانَةِ أَوَّلًا، ثُمَّ بَعْدَهُ ذَكَرَ الْأَمْرَ بِالْحُكْمِ بِالْحَقِّ، فَمَا أَحْسَنَ هَذَا التَّرْتِيبَ، لِأَنَّ أَكْثَرَ لَطَائِفِ الْقُرْآنِ مُودَعَةٌ فِي التَّرْتِيبَاتِ وَالرَّوَابِطِ.
Birinci Mesele: Bil ki emanet; başkasının senin üzerinde bir hakkı bulunması ve o hakkı ona ödemenden ibarettir; işte emanet budur. Hak ile hükmetmek ise; bir insanın başkası üzerinde bir hakkı bulunması ve senin de üzerinde bu hak bulunan kimseye o hakkı hak sahibine teslim etmesini emretmenden ibarettir. Doğru tertip insanın faydaları elde etmede ve zararları defetmede önce kendisinden başlaması, sonra başkasıyla meşgul olması olduğuna göre; Allah Teâlâ'nın önce emanet ile emri zikretmesi, ardından hak ile hükmetme emrini zikretmesi bundandır. Bu tertip ne kadar da güzeldir! Zira Kur'an'ın inceliklerinin çoğu tertiplerde ve münasebetlerde saklıdır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ مَنْ كَانَ حَاكِمًا وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَحْكُمَ بِالْعَدْلِ قَالَ تَعَالَى: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّ اللَّه يَأْمُرُكُمْ إِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ. وَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْلِ: ٩٠] وَقَالَ: وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى
İkinci Mesele: Hâkim olan kimsenin adaletle hükmetmesinin vacip olduğu hususunda icma etmişlerdir. Allah Teâlâ: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” buyurmuştur; takdiri şöyledir: «Şüphesiz Allah insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.» Yine şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ } [Nahl: 90] “Şüphesiz Allah adaleti ve iyiliği emreder.” Ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كانَ ذَا قُرْبى }
[الْأَنْعَامِ: ١٥٢] وقال:
[En‘âm: 152] “Söz söylediğiniz zaman, [leh veya aleyhine konuştuğunuz kimse] bir yakınınız bile olsa adaleti gözetin.” Yine şöyle buyurmuştur:
يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ [ص: ٢٦]
{ يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ } [Sâd: 26] “Ey Dâvûd! Gerçekten biz seni yeryüzünde bir halife kıldık; öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet.”
وَعَنْ أَنَسٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا تَزَالُ هَذِهِ الْأُمَّةُ بِخَيْرٍ مَا إِذَا قَالَتْ صَدَقَتْ وَإِذَا حَكَمَتْ عَدَلَتْ وَإِذَا اسْتَرْحَمَتْ رَحِمَتْ»
Enes'ten rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bu ümmet konuştuğunda doğru söylediği, hükmettiğinde adaletli davrandığı ve kendisinden merhamet istendiğinde merhamet ettiği sürece hayır üzere kalmaya devam eder.»
وَعَنِ الْحَسَنِ قَالَ: إِنَّ اللَّه أَخَذَ عَلَى الْحُكَّامِ ثَلَاثًا: أَنْ لَا يَتَّبِعُوا الْهَوَى، وَأَنْ يَخْشَوْهُ وَلَا يَخْشَوُا النَّاسَ، وَلَا يَشْتَرُوا بِآيَاتِهِ ثَمَنًا قليلا. ثم قرأ يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْلِهِ: وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى [ص: ٢٦] وَقَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها
Hasan[-ı Basrî]'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah hâkimlerden şu üç şeyi kesin bir ahitle istemiştir: Hevâya uymamalarını, insanlardan değil kendisinden korkmalarını ve ayetlerini az bir pahaya satmamalarını.» Sonra: { يَا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ } ayetinden { وَلا تَتَّبِعِ الْهَوى } kavline kadar [Sâd: 26] okudu ve { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها }
هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ
{ هُدىً وَنُورٌ يَحْكُمُ بِهَا النَّبِيُّونَ } “[onda] bir hidayet ve nur vardır; [kendilerini Allah'a teslim etmiş] nebiler onunla hükmederlerdi”
إِلَى قَوْلِهِ: وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا [المائدة: ٤٤] وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ الْعَدْلِ الْآيَاتُ الْوَارِدَةُ فِي مَذَمَّةِ الظُّلْمِ قَالَ تَعَالَى: احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ [الصَّافَّاتِ: ٢٢]
kavlinden { وَلا تَشْتَرُوا بِآياتِي ثَمَناً قَلِيلًا } [Mâide: 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır. [Kendilerini Allah'a teslim etmiş] nebiler onunla hükmederlerdi... ayetlerimi az bir pahaya satmayın” kavline kadar okudu. Adaletin vücubuna delalet eden şeylerden biri de zulmün yerilmesine dair varid olan ayetlerdir. Allah Teâlâ: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } [Sâffât: 22] “Zulmedenleri ve onların yandaşlarını toplayın!” buyurmuştur.
وَقَالَ ﵊: «يُنَادِي مُنَادٍ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَيْنَ الظَّلَمَةُ وَأَيْنَ أَعْوَانُ الظَّلَمَةِ، فَيُجْمَعُونَ كُلُّهُمْ حَتَّى مَنْ بَرَى لهم قلما أو لا ق لَهُمْ دَوَاةً فَيُجْمَعُونَ وَيُلْقَوْنَ فِي النَّارِ»
[Peygamber] aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: «Kıyamet gününde bir münadi: ‘Zalimler nerede ve zalimlerin yardımcıları nerede?’ diye seslenir. Hatta onlar için bir kalem yontan veya onlar için bir mürekkep hokkası hazırlayan kimseye varıncaya kadar hepsi toplanır; böylece toplanıp ateşe atılırlar.»
وَقَالَ أَيْضًا: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إِبْرَاهِيمَ: ٤٢] وَقَالَ: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا [النَّمْلِ: ٥٢] .
Yine şöyle buyurmuştur: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } [İbrâhîm: 42] “Sakın Allah'ı zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma!” Ve şöyle buyurmuştur: { فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا } [Neml: 52] “İşte zulümleri sebebiyle ıssız kalmış evleri!”
فَإِنْ قِيلَ: الْغَرَضُ مِنَ الظُّلْمِ مَنْفَعَةُ الدُّنْيَا.
Eğer: «Zulümden maksat dünya menfaatidir» denilirse,
فَأَجَابَ اللَّه عَنِ السُّؤَالِ بِقَوْلِهِ: لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ [الْقَصَصِ: ٥٨] .
Allah bu soruya şu kavliyle cevap vermiştir: { لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوارِثِينَ } [Kasas: 58] “Kendilerinden sonra pek az oturuldu ve [onlara] biz vâris olduk.”
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: يَنْبَغِي لِلْقَاضِي أَنْ يُسَوِّيَ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ فِي خَمْسَةِ أَشْيَاءَ: فِي الدُّخُولِ عَلَيْهِ، وَالْجُلُوسِ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَالْإِقْبَالِ عَلَيْهِمَا، وَالِاسْتِمَاعِ مِنْهُمَا، وَالْحُكْمِ عَلَيْهِمَا قَالَ: وَالْمَأْخُوذُ عَلَيْهِ التَّسْوِيَةُ بَيْنَهُمَا فِي الْأَفْعَالِ دُونَ الْقَلْبِ، فَإِنْ كَانَ يَمِيلُ قَلْبُهُ إِلَى أَحَدِهِمَا وَيُحِبُّ أَنْ يَغْلِبَ بِحُجَّتِهِ عَلَى الْآخَرِ فَلَا شَيْءَ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ لَا يُمْكِنُهُ التَّحَرُّزُ عَنْهُ. قَالَ: وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يُلَقِّنَ وَاحِدًا مِنْهُمَا حُجَّتَهُ، وَلَا شَاهِدًا شَهَادَتَهُ لِأَنَّ ذَلِكَ يَضُرُّ بِأَحَدِ الْخَصْمَيْنِ، وَلَا يُلَقِّنُ الْمُدَّعِي الدَّعْوَى وَالِاسْتِحْلَافَ، وَلَا يُلَقِّنُ الْمُدَّعَى عَلَيْهِ الْإِنْكَارَ وَالْإِقْرَارَ، وَلَا يُلَقِّنُ الشُّهُودَ أَنْ يَشْهَدُوا أَوْ لَا يَشْهَدُوا، وَلَا يَنْبَغِي أَنْ يَضِيفَ أَحَدَ الْخَصْمَيْنِ دُونَ الْآخَرِ لِأَنَّ ذَلِكَ يَكْسِرُ قَلْبَ الْآخَرِ، وَلَا يُجِيبُ هُوَ إِلَى ضِيَافَةِ أَحَدِهِمَا، وَلَا إِلَى ضِيَافَتِهِمَا مَا دَامَا مُتَخَاصِمَيْنِ.
Üçüncü Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Hâkimin iki hasım arasında beş hususta eşit davranması gerekir: Huzuruna girmelerinde, önünde oturmaları hususunda, ikisine yönelmede, ikisini dinlemede ve ikisi hakkında hüküm vermede. [Şâfiî] demiştir ki: Ondan istenen, kalbinde değil fiillerinde ikisi arasında eşitlik yapmasıdır; şayet kalbi ikisinden birine meyleder ve deliliyle diğerine üstün gelmesini arzu ederse bundan dolayı ona bir vebal yoktur, çünkü bundan sakınması mümkün değildir. Yine demiştir ki: Hasım taraflardan birine delilini telkin etmemeli, şahide de şahitliğini telkin etmemelidir; çünkü bu durum hasımlardan birine zarar verir. Davacıya iddiayı ve yemin teklif etmeyi telkin etmemeli, davalıya da inkârı ve ikrarı telkin etmemelidir. Şahitlere şahitlik etmelerini veya etmemelerini telkin etmemelidir. Hasımlardan birini diğerinden ayrı olarak misafir etmemelidir; çünkü bu, diğerinin kalbini kırar. Hasımlar davalı oldukları müddetçe hâkim ne birinin ziyafetine ne de ikisinin birden ziyafetine icabet etmelidir.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ لَا يَضِيفُ الْخَصْمَ إِلَّا وَخَصْمُهُ مَعَهُ.
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, hasmı yanında bulunmadıkça bir davalıyı misafir etmezdi.
وَتَمَامُ الْكَلَامِ فِيهِ مَذْكُورٌ فِي كُتُبِ الْفِقْهِ، وَحَاصِلُ الْأَمْرِ فِيهِ أَنْ يَكُونَ مَقْصُودُ الْحَاكِمِ بِحُكْمِهِ إِيصَالَ الْحَقِّ إِلَى مُسْتَحِقِّهِ، وَأَنْ لَا يَمْتَزِجَ ذَلِكَ بِغَرَضٍ آخَرَ، وَذَلِكَ هُوَ المراد بقوله تَعَالَى: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ.
Bu konudaki sözün tamamı fıkıh kitaplarında zikredilmiştir. Bu husustaki asıl gaye, hâkimin hükmündeki maksadının hakkı hak sahibine ulaştırmak olması ve buna başka bir maksadın karışmamasıdır. Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” kavlinden murat da işte budur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ كَالتَّصْرِيحِ بِأَنَّهُ لَيْسَ لِجَمِيعِ النَّاسِ أَنْ يَشْرَعُوا فِي الْحُكْمِ، بَلْ ذَلِكَ لِبَعْضِهِمْ، ثُمَّ بَقِيَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً فِي أَنَّهُ بِأَيِّ طَرِيقٍ يَصِيرُ حَاكِمًا وَلَمَّا دَلَّتْ سَائِرُ الدَّلَائِلِ عَلَى أَنَّهُ لَا بُدَّ لِلْأُمَّةِ مِنَ الْإِمَامِ الْأَعْظَمِ، وَأَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُنَصِّبُ الْقُضَاةَ وَالْوُلَاةَ فِي الْبِلَادِ، صَارَتْ تِلْكَ الدَّلَائِلُ كَالْبَيَانِ لِمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْإِجْمَالِ.
Dördüncü Mesele: O'nun: { وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ } “İnsanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi [emreder]” kavli, hüküm vermeye girişmenin bütün insanların hakkı olmayıp ancak bazılarının hakkı olduğuna dair açık bir beyan gibidir. Daha sonra ayet, kişinin hangi yolla hâkim olacağı hususunda mücmel kalmıştır. Diğer deliller ümmet için mutlaka bir İmam-ı Âzam'ın bulunması gerektiğine ve beldelerdeki kadıları ve valileri tayin edenin o olduğuna delalet edince, bu deliller bu ayetteki icmâlin bir açıklaması gibi olmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ أَيْ نِعْمَ شَيْءٌ يَعِظُكُمْ بِهِ، أَوْ نِعْمَ الَّذِي يَعِظُكُمْ بِهِ، وَالْمَخْصُوصُ بِالْمَدْحِ مَحْذُوفٌ، أَيْ نِعْمَ شَيْءٌ يَعِظُكُمْ بِهِ ذَاكَ، وَهُوَ المأمور به مِنْ أَدَاءِ الْأَمَانَاتِ وَالْحُكْمِ بِالْعَدْلِ.
Sonra Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ } “Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor!” buyurmuştur; yani O'nun kendisiyle size öğüt verdiği şey ne güzel şeydir veya kendisiyle size öğüt verdiği zat ne güzeldir! Övgüye tahsis edilen öge (mahzûf) hazfedilmiştir; yani «O'nun size kendisiyle öğüt verdiği şey, işte o ne güzel şeydir!» demektir ki o da emanetlerin yerine verilmesi ve adaletle hükmedilmesinden ibaret olan emredilmiş husustur.
ثُمَّ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً أي اعلموا بِأَمْرِ اللَّه وَوَعْظِهِ فَإِنَّهُ أَعْلَمُ بِالْمَسْمُوعَاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ يُجَازِيكُمْ عَلَى مَا يَصْدُرُ مِنْكُمْ، وَفِيهِ دَقِيقَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ بِالْحُكْمِ عَلَى سَبِيلِ الْعَدْلِ وَبِأَدَاءِ الْأَمَانَةِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً أَيْ إِذَا حَكَمْتَ بِالْعَدْلِ فَهُوَ سُمَيْعٌ لِكُلِّ الْمَسْمُوعَاتِ يَسْمَعُ ذَلِكَ الْحُكْمَ، وَإِنْ أَدَّيْتَ الْأَمَانَةَ فَهُوَ بَصِيرٌ لِكُلِّ الْمُبْصَرَاتِ يُبْصِرُ ذَلِكَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا أَعْظَمُ أَسْبَابِ الْوَعْدِ لِلْمُطِيعِ، وَأَعْظَمُ أَسْبَابِ الْوَعِيدِ لِلْعَاصِي، وَإِلَيْهِ الْإِشَارَةُ
Sonra: { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurmuştur; yani Allah'ın emrini ve öğüdünü biliniz; zira O, işitilenleri ve görülenleri en iyi bilendir ve sizden sâdır olan şeylere göre sizi cezalandırır/mükâfatlandırır. Bunda bir diğer incelik daha vardır: Allah Teâlâ bu ayetlerde adalet üzere hükmetmeyi ve emaneti yerine vermeyi emredince: { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } buyurmuştur; yani eğer adaletle hükmedersen O, bütün işitilenleri işitendir, o hükmü de işitir; eğer emaneti yerine verirsen O, bütün görülenleri görendir, bunu da görür. Şüphe yok ki bu durum, itaat eden için vaadin (mükâfat sözünün) en büyük sebeplerinden; isyan eden için ise vaîdin (tehdidin) en büyük sebeplerindendir. Nitekim şu
بِقَوْلِهِ ﵊: «اعْبُدِ اللَّه كَأَنَّكَ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
[Peygamber] aleyhisselâm'ın: «Allah'a, O'nu görüyormuşsun gibi ibadet et; çünkü sen O'nu görmüyorsan da O seni görmektedir» buyruğunda buna işaret edilmiştir.
وَفِيهِ دقيقة أخرى، وهي أن كُلَّمَا كَانَ احْتِيَاجُ الْعَبْدِ أَشَدَّ كَانَتْ عِنَايَةُ اللَّه أَكْمَلَ، وَالْقُضَاةُ وَالْوُلَاةُ قَدْ فَوَّضَ اللَّه إِلَى أَحْكَامِهِمْ مَصَالِحَ الْعِبَادِ، فَكَانَ الِاهْتِمَامُ بِحُكْمِهِمْ وَقَضَائِهِمْ أَشَدَّ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ مُنَزَّهٌ عَنِ
Bunda diğer bir incelik daha vardır: Kulun ihtiyacı ne kadar şiddetli olursa Allah'ın inayeti de o kadar kâmil olur. Allah, kulların maslahatlarını kadıların ve valilerin hükümlerine havale etmiştir; dolayısıyla onların hükümlerine ve yargılarına gösterilen ihtimam daha şiddetlidir. O Sübhânehu,
الْغَفْلَةِ وَالسَّهْوِ وَالتَّفَاوُتِ فِي إِبْصَارِ الْمُبْصَرَاتِ وَسَمَاعِ الْمَسْمُوعَاتِ، وَلَكِنْ لَوْ فَرَضْنَا أَنَّ هَذَا التَّفَاوُتَ كَانَ مُمْكِنًا لَكَانَ أَوْلَى الْمَوَاضِعِ بِالِاحْتِرَازِ عَنِ الْغَفْلَةِ وَالنِّسْيَانِ هُوَ وَقْتُ حُكْمِ الْوُلَاةِ وَالْقُضَاةِ، فَلَمَّا كَانَ هَذَا الْمَوْضِعُ مَخْصُوصًا بِمَزِيدِ الْعِنَايَةِ لَا جَرَمَ قَالَ فِي خَاتِمَةِ هَذِهِ الْآيَةِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً فَمَا أَحْسَنَ هذه المقاطع الموافقة لهذه المطالع.
gafletten, yanılgıdan, görülenleri görmede ve işitilenleri işitmede farklılık/eksiklik olmasından münezzehtir. Şayet böyle bir farklılığın mümkün olduğunu farz etseydik, gafletten ve unutkanlıktan sakınmaya en layık olan durum valilerin ve kadıların hükmetme vakti olurdu. Bu makam fazladan bir inayete tahsis edilmiş olunca, şüphesiz bu ayetin sonunda: { إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً } “Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” buyurdu. Bu başlangıçlara muvafık olan bu sonuçlar ne kadar da güzeldir!
[سورة النساء (٤) : آية ٥٩]
[Nisâ Suresi (4) : Ayet 59]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلاً (٥٩) } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız- onu Allah'a ve Peygamber'e götürün. Bu hem daha hayırlı hem netice bakımından daha güzeldir. (59)”
[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا أَمَرَ الرُّعَاةَ وَالْوُلَاةَ بِالْعَدْلِ فِي الرَّعِيَّةِ أَمَرَ الرَّعِيَّةَ بِطَاعَةِ الْوُلَاةِ فقال: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَلِهَذَا
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } kavline gelince] Bil ki O Teâlâ yöneticilere ve idarecilere tebaaya karşı adil olmayı emredince, tebaaya da idarecilere itaat etmeyi emretti ve: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin...” buyurdu. Bundan dolayıdır ki
قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ ﵁: حَقٌّ عَلَى الْإِمَامِ أَنْ يَحْكُمَ بِمَا أَنْزَلَ اللَّه وَيُؤَدِّيَ الْأَمَانَةَ، فَإِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَحَقٌّ عَلَى الرَّعِيَّةِ أَنْ يَسْمَعُوا وَيُطِيعُوا.
Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: «İmamın (devlet başkanının) üzerine düşen hak, Allah'ın indirdiğiyle hükmetmesi ve emaneti yerine vermesidir. O bunu yaptığı takdirde tebaanın üzerine düşen hak da dinleyip itaat etmeleridir.»
وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
Bu ayette birtakım meseleler vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الطَّاعَةُ مُوَافَقَةُ الْإِرَادَةِ، وَقَالَ أَصْحَابُنَا: الطَّاعَةُ مُوَافَقَةُ الْأَمْرِ لَا مُوَافَقَةُ الْإِرَادَةِ. لَنَا أَنَّهُ لَا نِزَاعَ فِي أَنَّ مُوَافَقَةَ الْأَمْرِ طَاعَةٌ، إِنَّمَا النِّزَاعُ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ هَلْ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُرَادًا أَمْ لَا؟ فَإِذَا دَلَلْنَا عَلَى أَنَّ الْمَأْمُورَ بِهِ قَدْ لَا يَكُونُ مُرَادًا ثَبَتَ حِينَئِذٍ أَنَّ الطَّاعَةَ لَيْسَتْ عِبَارَةً عَنْ مُوَافَقَةِ الْإِرَادَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ اللَّه قَدْ يَأْمُرُ بِمَا لَا يُرِيدُ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّه وَخَبَرَهُ قَدْ تَعَلَّقَا بِأَنَّ الْإِيمَانَ لَا يُوجَدُ مِنْ أَبِي لَهَبٍ الْبَتَّةَ، وَهَذَا الْعِلْمُ وَهَذَا الْخَبَرُ يَمْتَنِعُ زَوَالُهُمَا وَانْقِلَابُهُمَا جَهْلًا، وَوُجُودُ الْإِيمَانِ مُضَادٌّ وَمُنَافٍ لِهَذَا الْعِلْمِ وَلِهَذَا الْخَبَرِ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ الضِّدَّيْنِ مُحَالٌ، فَكَانَ صُدُورُ الْإِيمَانِ مِنْ أَبِي لَهَبٍ مُحَالًا. واللَّه تَعَالَى عَالِمٌ بِكُلِّ هَذِهِ الْأَحْوَالِ فَيَكُونُ عَالِمًا بِكَوْنِهِ مُحَالًا، وَالْعَالِمُ بِكَوْنِ الشَّيْءِ مُحَالًا لَا يَكُونُ مُرِيدًا لَهُ، فَثَبَتَ أَنَّهُ تَعَالَى غَيْرُ مُرِيدٍ لِلْإِيمَانِ مِنْ أَبِي لَهَبٍ وَقَدْ أَمَرَهُ بِالْإِيمَانِ فَثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ قَدْ يُوجَدُ بِدُونِ الْإِرَادَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا وَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّ طَاعَةَ اللَّه عِبَارَةٌ عَنْ مُوَافَقَةِ أَمْرِهِ لَا عَنْ مُوَافَقَةِ إِرَادَتِهِ، وَأَمَّا الْمُعْتَزِلَةُ فَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ الطَّاعَةَ اسْمٌ لِمُوَافَقَةِ الْإِرَادَةِ بِقَوْلِ الشَّاعِرِ:
BİRİNCİ MESELE: Mûtezile: «İtaat, iradeye muvafakattir» demiştir. Bizim ashabımız [Ehl-i Sünnet] ise: «İtaat, iradeye değil emre muvafakattir» demiştir. Bizim delilimiz şudur: Emre muvafakat etmenin bir itaat olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur; ihtilaf ancak emredilen şeyin aynı zamanda murad edilen (irade edilen) bir şey olmasının gerekip gerekmediğindedir. Emredilen şeyin bazen murad edilen bir şey olmayabileceğini ispatladığımızda, itaatin iradeye muvafakatten ibaret olmadığı o takdirde sabit olur. Allah'ın irade etmediği şeyi bazen emredebileceğini söylememizin sebebi şudur: Çünkü Allah'ın ilmi ve haberi, Ebû Leheb'den imanın kesinlikle sadır olmayacağına taalluk etmiştir. Bu ilmin ve bu haberin zail olması veya cehalete dönüşmesi imkânsızdır. İmanın varlığı ise bu ilme ve bu habere zıttır ve münafidir (çelişir). İki zıddı bir araya getirmek imkânsız olduğuna göre, Ebû Leheb'den imanın sadır olması imkânsız olmuştur. Allah Teâlâ bütün bu halleri bilmektedir; dolayısıyla onun imkânsız olduğunu da bilendir. Bir şeyin imkânsız olduğunu bilen kimse onu irade edici olmaz. Böylece O Teâlâ'nın Ebû Leheb'den imanı irade etmediği sabit olmuştur; hâlbuki ona imanı emretmiştir. Dolayısıyla emrin irade olmaksızın da bulunabileceği sabit olmuştur. Bu sabit olunca, Allah'a itaatin O'nun iradesine muvafakatten değil, emrine muvafakatten ibaret olduğuna kesinlikle hükmetmek vacip olur. Mûtezile ise itaatin iradeye muvafakatin adı olduğuna dair şairin şu sözünü delil getirmiştir:
رُبَّ مَنْ أَنْضَجْتُ غَيْظًا صَدْرَهُ ... قَدْ تَمَنَّى لِيَ مَوْتًا لَمْ يُطَعْ
«Öfkeden göğsünü kavurup tutuşturduğum nice kimse vardır ki / Benim için ölüm temenni etti de [bu temennisi] yerine getirilmedi (itaat olunmadı).»
رَتَّبَ الطَّاعَةَ عَلَى التَّمَنِّي وَهُوَ مِنْ جِنْسِ الْإِرَادَةِ.
[Şair] itaati temenniye bağlamıştır; temenni ise irade türündendir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْعَاقِلَ عَالِمٌ بِأَنَّ الدَّلِيلَ الْقَاطِعَ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ لَا يَلِيقُ مُعَارَضَتُهُ بِمِثْلِ هَذِهِ الْحُجَّةِ الرَّكِيكَةِ.
Cevap şudur: Akıl sahibi bilir ki, zikrettiğimiz kesin delile böylesine çürük bir hüccetle karşı çıkılması uygun düşmez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ آيَةٌ شَرِيفَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى أَكْثَرِ عِلْمِ أُصُولِ الْفِقْهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْفُقَهَاءَ زَعَمُوا أَنَّ أُصُولَ الشَّرِيعَةِ أَرْبَعٌ: الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ وَالْإِجْمَاعُ وَالْقِيَاسُ، وَهَذِهِ الْآيَةُ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى تَقْرِيرِ هَذِهِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ بِهَذَا التَّرْتِيبِ. أَمَّا الْكِتَابُ وَالسُّنَّةُ فَقَدْ وَقَعَتِ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمَا بِقَوْلِهِ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ.
İKİNCİ MESELE: Bil ki bu ayet, fıkıh usulü ilminin çoğunu ihtiva eden şerefli bir ayettir. Zira fakihler şeriatın asıllarının (temel delillerinin) dört olduğunu savunmuşlardır: Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyas. Bu ayet ise bu dört aslı bu tertip üzere ortaya koymayı ihtiva etmektedir. Kitap ve Sünnet'e gelince; { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin...” buyruğuyla bu ikisine işaret edilmiştir.
فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ أَنَّ طَاعَةَ الرَّسُولِ هِيَ طَاعَةُ اللَّه، فَمَا مَعْنَى هَذَا الْعَطْفِ؟
Eğer: «Resûl'e itaat zaten Allah'a itaat demek değil midir, o halde bu atfın manası nedir?» denilirse,
قُلْنَا: قَالَ الْقَاضِي: الْفَائِدَةُ فِي ذَلِكَ بَيَانُ الدَّلَالَتَيْنِ، فَالْكِتَابُ يَدُلُّ عَلَى أَمْرِ اللَّه، ثُمَّ نَعْلَمُ مِنْهُ أَمْرَ الرَّسُولِ لَا مَحَالَةَ، وَالسُّنَّةُ تَدُلُّ عَلَى أَمْرِ الرَّسُولِ، ثُمَّ نَعْلَمُ مِنْهُ أمر اللَّه لا محالة، فثبت بما ذكرناه أَنَّ قَوْلَهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ يَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ مُتَابَعَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ.
Deriz ki: Kādî şöyle demiştir: «Bundaki fayda iki delaleti beyan etmektir. Kitap, Allah'ın emrine delalet eder; sonra da ondan kaçınılmaz olarak Resûl'ün emrini öğreniriz. Sünnet ise Resûl'ün emrine delalet eder; sonra da ondan kaçınılmaz olarak Allah'ın emrini öğreniriz.» Zikrettiğimiz şeyle sabit oldu ki; { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin...” buyruğu, Kitap ve Sünnet'e tâbi olmanın vücubuna delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ يَدُلُّ عِنْدَنَا عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ حُجَّةٌ، وَالدَّلِيلُ
ÜÇÜNCÜ MESELE: Bil ki O'nun: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]” buyruğu, bize göre ümmetin icmaının hüccet olduğuna delalet eder.
عَلَى ذَلِكَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمْرَ بِطَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَمَنْ أَمَرَ اللَّه بِطَاعَتِهِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ وَالْقَطْعِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْصُومًا عَنِ الْخَطَأِ، إِذْ لَوْ لَمْ يَكُنْ مَعْصُومًا عَنِ الْخَطَأِ كَانَ بِتَقْدِيرِ إِقْدَامِهِ عَلَى الْخَطَأِ يَكُونُ قَدْ أَمَرَ اللَّه بِمُتَابَعَتِهِ، فَيَكُونُ ذَلِكَ أَمْرًا بِفِعْلِ ذَلِكَ الْخَطَأِ وَالْخَطَأُ لِكَوْنِهِ خَطَأً مَنْهِيٌّ عَنْهُ، فَهَذَا يُفْضِي إِلَى اجْتِمَاعِ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ فِي الْفِعْلِ الْوَاحِدِ بِالِاعْتِبَارِ الْوَاحِدِ، وَإِنَّهُ مُحَالٌ، فَثَبَتَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَمَرَ بِطَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ، وَثَبَتَ أَنَّ كُلَّ مَنْ أَمَرَ اللَّه بِطَاعَتِهِ عَلَى سَبِيلِ الْجَزْمِ وَجَبَ أَنْ يَكُونَ مَعْصُومًا عَنِ الْخَطَأِ، فَثَبَتَ قَطْعًا أَنَّ أُولِي الْأَمْرِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَعْصُومًا، ثُمَّ نَقُولُ: ذَلِكَ الْمَعْصُومُ إِمَّا مَجْمُوعُ الْأُمَّةِ أَوْ بَعْضُ الْأُمَّةِ، لَا جَائِزٌ أَنْ يَكُونَ بَعْضَ الْأُمَّةِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ اللَّه تَعَالَى أَوْجَبَ طَاعَةَ أُولِي الْأَمْرِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَطْعًا، وَإِيجَابُ طَاعَتِهِمْ قَطْعًا مَشْرُوطٌ بِكَوْنِنَا عَارِفِينَ بِهِمْ قَادِرِينَ عَلَى الْوُصُولِ إِلَيْهِمْ وَالِاسْتِفَادَةِ مِنْهُمْ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّا فِي زَمَانِنَا هَذَا عَاجِزُونَ عَنْ مَعْرِفَةِ الْإِمَامِ الْمَعْصُومِ، عَاجِزُونَ عَنِ الْوُصُولِ إِلَيْهِمْ، عَاجِزُونَ عَنِ اسْتِفَادَةِ الدِّينِ وَالْعِلْمِ مِنْهُمْ، وَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ عَلِمْنَا أَنَّ الْمَعْصُومَ الَّذِي أَمَرَ اللَّه الْمُؤْمِنِينَ بِطَاعَتِهِ لَيْسَ بَعْضًا مِنْ أَبْعَاضِ الْأُمَّةِ، وَلَا طَائِفَةً مِنْ طَوَائِفِهِمْ. وَلَمَّا بَطَلَ هَذَا وَجَبَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ الْمَعْصُومُ الَّذِي هُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Bunun delili şudur: Allah Teâlâ bu ayette emir sahiplerine itaati kesin olarak emretmiştir. Allah'ın kesin ve bağlayıcı olarak itaat edilmesini emrettiği kimsenin ise hatadan korunmuş (masum) olması şarttır. Çünkü şayet hatadan korunmuş olmasaydı, onun hataya yönelmesi varsayımında Allah ona tâbi olmayı emretmiş olurdu; bu da o hatanın işlenmesini emretmek anlamına gelirdi; hâlbuki hata, hata olması hasebiyle nehyedilmiştir. Bu durum ise tek bir fiilde, aynı açıdan emir ile nehyin bir araya gelmesine yol açar ki bu imkânsızdır. Böylece Allah Teâlâ'nın emir sahiplerine kesin olarak itaati emrettiği sabit oldu. Allah'ın kesin olarak itaat edilmesini emrettiği herkesin hatadan korunmuş olmasının vacip olduğu da sabit oldu. Dolayısıyla bu ayette zikredilen emir sahiplerinin kesinlikle masum olması gerektiği sabit oldu. Sonra deriz ki: O masum olan, ya ümmetin tamamıdır yahut ümmetin bir kısmıdır. Ümmetin bir kısmı olması caiz değildir; çünkü biz Allah Teâlâ'nın bu ayette emir sahiplerine itaati kesin olarak vacip kıldığını açıkladık. Onlara itaatin kesin olarak vacip kılınması ise onları tanıyor olmamız, onlara ulaşabilmemiz ve onlardan istifade edebilmemiz şartına bağlıdır. Biz zaruri olarak biliyoruz ki kendi zamanımızda masum imamı tanımaktan aciziz, onlara ulaşmaktan aciziz, onlardan dini ve ilmi elde etmekten aciziz. Durum böyle olunca bildik ki, Allah'ın müminlere itaat etmelerini emrettiği o masum, ümmetin fertlerinden bir kısım veya fırkalarından bir fırka değildir. Bu ihtimal batıl olunca,
وَأُولِي الْأَمْرِ أَهْلَ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ مِنَ الْأُمَّةِ، وَذَلِكَ يُوجِبُ الْقَطْعَ بِأَنَّ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ حُجَّةٌ.
{ وَأُولِي الْأَمْرِ } “...ve emir sahiplerine...” kavlinden murad edilen o masumun ümmetin Ehl-i Hal ve'l-Akd'i (yetki ve karar sahibi âlimleri) olması vacip olur. Bu da ümmetin icmaının hüccet olduğunu kesin olarak iktiza eder.
فَإِنْ قِيلَ: الْمُفَسِّرُونَ ذَكَرُوا فِي أُولِي الْأَمْرِ وُجُوهًا أُخْرَى سِوَى مَا ذَكَرْتُمْ: أَحَدُهَا: أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ أُولِي الْأَمْرِ الْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ، وَالثَّانِي: الْمُرَادُ أُمَرَاءُ السَّرَايَا،
Eğer şöyle denilirse: Müfessirler «emir sahipleri» hakkında sizin zikrettiğinizin dışında başka vecihler de zikretmişlerdir: Birincisi: Emir sahiplerinden murat Hulefâ-yi Râşidîn'dir. İkincisi: Murad edilen seriyye komutanlarıdır.
قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي عَبْدِ اللَّه بْنِ حُذَافَةَ السَّهْمِيِّ إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَمِيرًا عَلَى سَرِيَّةٍ.
Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: «Bu ayet, Peygamber ﷺ onu bir seriyyeye komutan olarak gönderdiği zaman Abdullah b. Huzâfe es-Sehmî hakkında indi.»
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ بَعَثَهُ النَّبِيُّ ﷺ أَمِيرًا عَلَى سَرِيَّةٍ وَفِيهَا عَمَّارُ بْنُ يَاسِرٍ،
İbn Abbas'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: Bu ayet, Peygamber'in ﷺ içinde Ammâr b. Yâsir'in de bulunduğu bir seriyyeye komutan tayin ettiği Hâlid b. Velîd hakkında indi.
فَجَرَى بَيْنَهُمَا اخْتِلَافٌ فِي شَيْءٍ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ وَأَمَرَ بِطَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ.
İkisi arasında bir konuda ihtilaf vuku buldu; bunun üzerine bu ayet indi ve emir sahiplerine itaat emredildi.
وَثَالِثُهَا: الْمُرَادُ الْعُلَمَاءُ الَّذِينَ يُفْتُونَ فِي الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ وَيُعَلِّمُونَ النَّاسَ دِينَهُمْ، وَهَذَا رِوَايَةُ الثَّعْلَبِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَوْلُ الْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَالضَّحَاكِ. وَرَابِعُهَا: نُقِلَ عَنِ الرَّوَافِضِ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْأَئِمَّةُ الْمَعْصُومُونَ، وَلَمَّا كَانَتْ أَقْوَالُ الْأُمَّةِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ مَحْصُورَةً فِي هَذِهِ الْوُجُوهِ، وَكَانَ الْقَوْلُ الَّذِي نَصَرْتُمُوهُ خَارِجًا عَنْهَا كَانَ ذَلِكَ بِإِجْمَاعِ الْأُمَّةِ بَاطِلًا.
Üçüncüsü: Murad edilenler, şer'î hükümlerde fetva veren ve insanlara dinlerini öğreten âlimlerdir. Bu, Sa'lebî'nin İbn Abbas'tan rivayetidir ve Hasan, Mücâhid ile Dahhâk'in görüşüdür. Dördüncüsü: Râfizîlerden nakledildiğine göre bununla murad masum imamlardır. Ümmetin bu ayetin tefsirindeki görüşleri bu vecihlerle sınırlı olduğuna ve sizin savunduğunuz görüş de bunların dışında kaldığına göre, bu görüş ümmetin icmaı ile batıldır.
السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنْ نَقُولَ: حَمْلُ أُولِي الْأَمْرِ عَلَى الْأُمَرَاءِ وَالسَّلَاطِينِ أَوْلَى مِمَّا ذَكَرْتُمْ. وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ:
İkinci soru: Şöyle deriz: Emir sahiplerini emirlere ve sultanlara hamletmek sizin zikrettiğinizden daha evladır. Buna birtakım vecihler delalet eder:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأُمَرَاءَ وَالسَّلَاطِينَ أَوَامِرُهُمْ نَافِذَةٌ عَلَى الْخَلْقِ، فَهُمْ فِي الْحَقِيقَةِ أُولُو الْأَمْرِ/ أَمَّا أَهْلُ الْإِجْمَاعِ فَلَيْسَ لَهُمْ أَمْرٌ نَافِذٌ عَلَى الْخَلْقِ، فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْأُمَرَاءِ وَالسَّلَاطِينِ أَوْلَى. وَالثَّانِي: أَنَّ أَوَّلَ الْآيَةِ وَآخِرَهَا يُنَاسِبُ مَا ذَكَرْنَاهُ، أَمَّا أَوَّلُ الْآيَةِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْحُكَّامَ بِأَدَاءِ الْأَمَانَاتِ وَبِرِعَايَةِ الْعَدْلِ، وَأَمَّا آخِرُ الْآيَةِ فَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِالرَّدِّ إِلَى الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فِيمَا أُشْكِلَ، وَهَذَا إِنَّمَا يَلِيقُ بِالْأُمَرَاءِ لَا بِأَهْلِ الْإِجْمَاعِ. الثَّالِثُ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَالَغَ فِي التَّرْغِيبِ فِي طَاعَةِ الْأُمَرَاءِ،
Birincisi: Emirlerin ve sultanların emirleri halk üzerinde geçerlidir; dolayısıyla onlar hakikatte emir sahipleridir. İcma ehline gelince, onların halk üzerinde geçerli bir emri yoktur. Bu sebeple lafzı emirlere ve sultanlara hamletmek daha evladır. İkincisi: Ayetin başı ve sonu zikrettiğimiz şeye uygundur. Ayetin başına gelince; O Teâlâ yöneticilere emanetleri yerine vermeyi ve adaleti gözetmeyi emretmiştir. Ayetin sonuna gelince; O Teâlâ ihtilafa düşülen hususlarda Kitap ve Sünnet'e başvurmayı emretmiştir. Bu da icma ehline değil ancak emirlere uygun düşer. Üçüncüsü: Peygamber ﷺ emirlere itaat etmeye teşvik hususunda mübalağa etmiş
فَقَالَ: «مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّه وَمَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَى اللَّه وَمَنْ عَصَى أَمِيرِي فَقَدْ عَصَانِي»
Ve şöyle buyurmuştur: «Bana itaat eden muhakkak ki Allah'a itaat etmiştir. Benim tayin ettiğim emire itaat eden de bana itaat etmiştir. Bana isyan eden muhakkak ki Allah'a isyan etmiştir. Benim tayin ettiğim emire isyan eden de bana isyan etmiştir.»
فَهَذَا مَا يُمْكِنُ ذِكْرُهُ مِنَ السُّؤَالِ عَلَى الِاسْتِدْلَالِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.
İşte zikrettiğimiz istidlale yöneltilebilecek soru bundan ibarettir.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ لَا نِزَاعَ أَنَّ جَمَاعَةً مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ حَمَلُوا قَوْلَهُ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ عَلَى الْعُلَمَاءِ، فَإِذَا قُلْنَا: الْمُرَادُ مِنْهُ جَمِيعُ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ الْعَقْدِ وَالْحَلِّ لَمْ يَكُنْ هَذَا قَوْلًا خَارِجًا عَنْ أَقْوَالِ الْأُمَّةِ، بَلْ كَانَ هَذَا اخْتِيَارًا لِأَحَدِ أَقْوَالِهِمْ وَتَصْحِيحًا لَهُ بِالْحُجَّةِ الْقَاطِعَةِ، فَانْدَفَعَ السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: وَأَمَّا سُؤَالُهُمُ الثَّانِي فَهُوَ مَدْفُوعٌ، لِأَنَّ الْوُجُوهَ الَّتِي ذَكَرُوهَا وُجُوهٌ ضَعِيفَةٌ، وَالَّذِي ذَكَرْنَاهُ بُرْهَانٌ قَاطِعٌ، فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى، عَلَى أَنَّا نُعَارِضُ تِلْكَ الْوُجُوهَ
Cevap şudur: Sahabe ve tâbiînden bir topluluğun: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...ve sizden olan emir sahiplerine...” kavlini âlimlere hamlettiğinde hiçbir ihtilaf yoktur. Biz: «Bundan maksat, Ehl-i Hal ve'l-Akd olan âlimlerin tamamıdır» dediğimizde, bu ümmetin görüşlerinin dışına çıkmış bir görüş olmaz; bilakis bu, onların görüşlerinden birini tercih etmek ve onu kesin delille tashih etmek (doğrulamak) olur. Böylece birinci soru bertaraf edilmiş olur. Onların ikinci sorusuna gelince, o da reddedilmiştir; zira onların zikrettiği vecihler zayıf vecihlerdir, bizim zikrettiğimiz ise kesin bir bürhandır (kanıt). Dolayısıyla bizim görüşümüz daha evladır. Kaldı ki biz bu vecihlere
بِوُجُوهٍ أُخْرَى أَقْوَى مِنْهَا: فَأَحَدُهَا: أَنَّ الْأُمَّةَ مُجْمِعَةٌ عَلَى أَنَّ الْأُمَرَاءَ وَالسَّلَاطِينَ إِنَّمَا يَجِبُ طَاعَتُهُمْ فِيمَا عُلِمَ بِالدَّلِيلِ أَنَّهُ حَقٌّ وَصَوَابٌ، وَذَلِكَ الدَّلِيلُ لَيْسَ إِلَّا الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ، فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ هَذَا قِسْمًا مُنْفَصِلًا عَنْ طَاعَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَعَنْ طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ رَسُولِهِ، بَلْ يَكُونُ دَاخِلًا فِيهِ، كَمَا أَنَّ وُجُوبَ طَاعَةِ الزَّوْجَةِ لِلزَّوْجِ وَالْوَلَدِ لِلْوَالِدَيْنِ، وَالتِّلْمِيذِ لِلْأُسْتَاذِ دَاخِلٌ فِي طَاعَةِ اللَّه وَطَاعَةِ الرَّسُولِ، أَمَّا إِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْإِجْمَاعِ لَمْ يَكُنْ هَذَا الْقِسْمُ دَاخِلًا تَحْتَهَا، لِأَنَّهُ رُبَّمَا دَلَّ الْإِجْمَاعُ عَلَى حُكْمٍ بِحَيْثُ لَا يَكُونُ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ دَلَالَةٌ عَلَيْهِ، فَحِينَئِذٍ أَمْكَنَ جَعْلُ هَذَا الْقِسْمِ مُنْفَصِلًا عَنِ الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، فَهَذَا أَوْلَى. وَثَانِيهَا: أَنَّ حَمْلَ الْآيَةِ عَلَى طَاعَةِ الْأُمَرَاءِ يَقْتَضِي إِدْخَالَ الشَّرْطِ فِي الْآيَةِ، لِأَنَّ طَاعَةَ الْأُمَرَاءِ إِنَّمَا تَجِبُ إِذَا كَانُوا مَعَ الْحَقِّ، فَإِذَا حَمَلْنَاهُ عَلَى الْإِجْمَاعِ لَا يَدْخُلُ الشَّرْطُ فِي الْآيَةِ، فَكَانَ هَذَا أَوْلَى. وَثَالِثُهَا: أَنَّ قَوْلَهُ مِنْ بَعْدُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ مُشْعِرٌ بِإِجْمَاعٍ مُقَدَّمٍ يُخَالِفُ حُكْمُهُ حُكْمَ هَذَا التَّنَازُعِ. وَرَابِعُهَا: أَنَّ طَاعَةَ اللَّه وَطَاعَةَ رَسُولِهِ وَاجِبَةٌ قَطْعًا، وَعِنْدَنَا أَنَّ طَاعَةَ أَهْلِ الْإِجْمَاعِ وَاجِبَةٌ قَطْعًا، وَأَمَّا طَاعَةُ الْأُمَرَاءِ وَالسَّلَاطِينِ فَغَيْرُ وَاجِبَةٍ قَطْعًا، بَلِ الْأَكْثَرُ أَنَّهَا تَكُونُ مُحَرَّمَةً لِأَنَّهُمْ لَا يَأْمُرُونَ إِلَّا بِالظُّلْمِ، وَفِي الْأَقَلِّ تَكُونُ وَاجِبَةً بِحَسَبِ الظَّنِّ الضَّعِيفِ، فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْإِجْمَاعِ أَوْلَى، لِأَنَّهُ أَدْخَلَ الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ فِي لَفْظٍ وَاحِدٍ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ فَكَانَ حَمْلُ أُولِي الْأَمْرِ الَّذِي هُوَ مَقْرُونٌ بِالرَّسُولِ عَلَى الْمَعْصُومِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى/ الْفَاجِرِ الْفَاسِقِ.
Onlardan daha güçlü başka vecihlerle de karşı çıkarız: Bunlardan birincisi: Ümmet, emirlere ve sultanlara ancak delil ile hak ve doğru olduğu bilinen hususlarda itaat edilmesinin vacip olduğu konusunda icma etmiştir. O delil ise Kitap ve Sünnet'ten başkası değildir. O halde bu, Kitap ve Sünnet'e itaatten ve Allah ile Resûlü'ne itaatten bağımsız ayrı bir kısım olmaz; aksine onun içine dahil olur. Nitekim kadının kocasına, çocuğun anne babasına, talebenin hocasına itaat etmesinin vacip oluşu da Allah'a ve Resûl'e itaatin kapsamına dahildir. Âyeti icmaa hamlettiğimizde ise bu kısım onların altına dahil olmaz; çünkü icma bazen Kitap ve Sünnet'te delaleti bulunmayan bir hükme delalet edebilir. O takdirde bu kısmı ilk iki kısımdan ayrı müstakil kılmak mümkün olur; binaenaleyh bu daha evladır. İkincisi: Ayeti emirlere itaate hamletmek, ayete bir şart sokmayı gerektirir; zira emirlere itaat ancak hak üzere oldukları takdirde vaciptir. Âyeti icmaa hamlettiğimizde ise ayete şart girmez; dolayısıyla bu daha evladır. Üçüncüsü: Daha sonra gelen; { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a götürün...” buyruğu, hükmü bu ihtilafın hükmüne muhalif olan önceki bir icmaın varlığını hissettirmektedir. Dördüncüsü: Allah'a itaat ve Resûlü'ne itaat kesin olarak vaciptir; bize göre icma ehline itaat de kesin olarak vaciptir. Emirlere ve sultanlara itaate gelince, o kesin olarak vacip değildir; hatta çoğu zaman zulmü emrettikleri için haram olur, en azından zayıf bir zanna dayalı olarak vacip olur. Dolayısıyla ayeti icmaa hamletmek daha evladır; zira O: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve emir sahiplerine de...” buyruğunda Resûl ile emir sahiplerini tek bir lafızda birleştirmiştir. Bu yüzden Resûl'e bitiştirilen «emir sahipleri» ifadesini masuma hamletmek, facir ve fasık kimseye hamletmekten daha evladır.
وَخَامِسُهَا: أَنَّ أَعْمَالَ الْأُمَرَاءِ وَالسَّلَاطِينِ مَوْقُوفَةٌ عَلَى فَتَاوَى الْعُلَمَاءِ، وَالْعُلَمَاءُ فِي الْحَقِيقَةِ أُمَرَاءُ الْأُمَرَاءِ، فَكَانَ حَمْلُ لَفْظِ أُولِي الْأَمْرِ عَلَيْهِمْ أَوْلَى، وَأَمَّا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْأَئِمَّةِ الْمَعْصُومِينَ عَلَى مَا تَقُولُهُ الرَّوَافِضُ فَفِي غَايَةِ الْبُعْدِ لِوُجُوهٍ: أَحَدُهَا: مَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ طَاعَتَهُمْ مَشْرُوطَةٌ بِمَعْرِفَتِهِمْ وَقُدْرَةِ الْوُصُولِ إِلَيْهِمْ، فَلَوْ أَوْجَبَ عَلَيْنَا طَاعَتَهُمْ قَبْلَ مَعْرِفَتِهِمْ كَانَ هَذَا تَكْلِيفُ مَا لَا يُطَاقُ، وَلَوْ أَوْجَبَ عَلَيْنَا طَاعَتَهُمْ إِذَا صِرْنَا عَارِفِينَ بِهِمْ وَبِمَذَاهِبِهِمْ صَارَ هَذَا الْإِيجَابُ مَشْرُوطًا، وَظَاهِرُ قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ يَقْتَضِي الْإِطْلَاقَ، وَأَيْضًا فَفِي الْآيَةِ مَا يَدْفَعُ هَذَا الِاحْتِمَالَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِطَاعَةِ الرَّسُولِ وَطَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ فِي لَفْظَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهُوَ قَوْلُهُ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَاللَّفْظَةُ الْوَاحِدَةُ لَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُطْلَقَةً وَمَشْرُوطَةً مَعًا، فَلَمَّا كَانَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ مُطْلَقَةً فِي حَقِّ الرَّسُولِ وَجَبَ أَنْ تَكُونَ مُطْلَقَةً فِي حَقِّ أُولِي الْأَمْرِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ بِطَاعَةِ أُولِي الْأَمْرِ، وَأُولُو الْأَمْرِ جَمْعٌ، وَعِنْدَهُمْ لَا يَكُونُ فِي الزَّمَانِ إِلَّا إِمَامٌ وَاحِدٌ، وَحَمْلُ الْجَمْعِ عَلَى الْفَرْدِ خِلَافُ الظَّاهِرِ. وَثَالِثُهَا: أَنَّهُ قَالَ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ بِأُولِي الْأَمْرِ الْإِمَامَ الْمَعْصُومَ لَوَجَبَ أَنْ يُقَالَ: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى الْإِمَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ الْحَقَّ تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِمَا ذَكَرْنَاهُ.
Beşincisi: Emirlerin ve sultanların işleri/icraatları âlimlerin fetvalarına bağlıdır; âlimler ise hakikatte emirlerin emirleridir. Dolayısıyla «emir sahipleri» lafzını onlara hamletmek daha evladır. Ayeti, Râfizîlerin iddia ettiği üzere masum imamlara hamletmeye gelince; bu birtakım vecihler sebebiyle son derece uzaktır: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere onlara itaat, onları tanıma ve onlara ulaşabilme gücüne bağlıdır. Şayet onları tanımadan önce onlara itaati bize vacip kılmış olsaydı, bu güç yetirilemeyecek bir şeyi teklif etmek olurdu. Eğer onları ve mezheplerini tanıdığımız vakit onlara itaati vacip kılmışsa, bu vacip kılma şartlı hale gelmiş olur; hâlbuki { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” buyruğunun zahiri mutlaklığı iktiza eder. Ayrıca ayette bu ihtimali bertaraf eden bir husus vardır; zira O Teâlâ tek bir lafız içinde Resûl'e itaati ve emir sahiplerine itaati emretmiş ve: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” buyurmuştur. Tek bir lafzın aynı anda hem mutlak hem de şartlı olması caiz değildir. Bu lafız Resûl hakkında mutlak olunca, emir sahipleri hakkında da mutlak olması vacip olur. İkincisi: O Teâlâ emir sahiplerine itaati emretmiştir; «emir sahipleri» ise çoğuldur. Onlara göre ise bir zamanda ancak tek bir imam bulunabilir; çoğulu tekile hamletmek ise zahire aykırıdır. Üçüncüsü: O: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyurmuştur. Şayet emir sahiplerinden murat masum imam olsaydı: «Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu imama götürün» denilmesi gerekirdi. Böylece ayetin tefsirinde hak olanın bizim zikrettiğimiz mana olduğu sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ يَدُلُّ عِنْدَنَا عَلَى أَنَّ الْقِيَاسَ حُجَّةٌ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ قَوْلَهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ إِمَّا أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَإِنِ اخْتَلَفْتُمْ فِي شَيْءٍ حُكْمُهُ مَنْصُوصٌ عَلَيْهِ فِي الْكِتَابِ أَوِ السُّنَّةِ أَوِ الْإِجْمَاعِ، أَوِ الْمُرَادُ فَإِنِ اخْتَلَفْتُمْ فِي شَيْءٍ حُكْمُهُ غَيْرُ مَنْصُوصٍ عَلَيْهِ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ، وَالْأَوَّلُ بَاطِلٌ لِأَنَّ عَلَى ذَلِكَ التَّقْدِيرِ وَجَبَ عَلَيْهِ طَاعَتُهُ فَكَانَ ذَلِكَ دَاخِلًا تَحْتَ قَوْلُهُ:
DÖRDÜNCÜ MESELE: Bil ki O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyruğu, bize göre kıyasın hüccet olduğuna delalet eder. Buna delalet eden husus şudur: O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz...” kavlinden murad, ya hükmü Kitap, Sünnet veya İcmada nass ile belirtilmiş olan bir şeyde ihtilafa düşmenizdir; yahut murad, bu üç delilin hiçbirinde hükmü nass ile belirtilmemiş bir şeyde ihtilafa düşmenizdir. Birincisi batıldır; çünkü bu takdirde ona itaat etmek [zaten] vaciptir ve bu,
أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَحِينَئِذٍ يَصِيرُ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِعَادَةً لِعَيْنِ مَا مَضَى، وَإِنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. وَإِذَا بَطَلَ هَذَا الْقِسْمُ تَعَيَّنَ الثَّانِي وَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ: فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ حُكْمُهُ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ وَالْإِجْمَاعِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ لَمْ يَكُنِ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ إِلَى
{ أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavlinin kapsamına dahildir. Bu durumda O'nun: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyruğu geçmiş olan ifadenin aynen tekrarlanması haline gelir ki bu caiz değildir. Bu kısım batıl olunca ikincisi tayin etmiş olur; o da muradın: «Hükmü Kitap, Sünnet ve İcmada zikredilmemiş bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz» şeklinde olmasıdır. Durum böyle olunca O'nun:
اللَّهِ وَالرَّسُولِ
{ اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “...Allah'a ve Peygamber'e...”
طَلَبَ حُكْمِهِ مِنْ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ. فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ رَدَّ حُكْمِهِ إِلَى الْأَحْكَامِ الْمَنْصُوصَةِ فِي الْوَقَائِعِ الْمُشَابِهَةِ لَهُ، وَذَلِكَ هُوَ الْقِيَاسُ، فَثَبَتَ أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى الْأَمْرِ بِالْقِيَاسِ.
“...Allah'a ve Peygamber'e [götürün]” kavlinden murad, onun hükmünü Kitap ve Sünnet'in nasslarından aramak olmaz. O halde muradın, onun hükmünü kendisine benzeyen hadiselerdeki nass ile belirlenmiş hükümlere irca etmek (döndürmek) olması vacip olur; bu da kıyastır. Böylece ayetin kıyasla amel etmeyi emrettiğine delalet ettiği sabit olmuştur.
فَإِنْ قِيلَ: لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ أَيْ فَوِّضُوا عِلْمَهُ إِلَى اللَّه وَاسْكُتُوا عَنْهُ وَلَا تَتَعَرَّضُوا لَهُ؟ وَأَيْضًا فَلِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَرُدُّوا غَيْرَ الْمَنْصُوصِ إِلَى الْمَنْصُوصِ فِي أَنَّهُ لَا يُحْكَمُ فِيهِ إِلَّا بِالنَّصِّ؟ وَأَيْضًا لِمَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ فَرُدُّوا هَذِهِ الْأَحْكَامَ/ إِلَى الْبَرَاءَةِ الْأَصْلِيَّةِ؟
Eğer: «{ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “...onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyruğundan muradın: 'Onun ilmini Allah'a havale edin, onun hakkında susun ve ona müdahale etmeyin' anlamında olması niçin caiz olmasın? Yine nass ile belirtilmemiş olanı, hakkında nass olmaksızın hüküm verilemeyeceği hususunda nass ile belirtilmiş olana irca etmenin murad olması niçin caiz olmasın? Yine bu hükümleri berâet-i asliyyeye (aslî masumiyet/hükümsüzlük kuralına) irca etmenin murad olması niçin caiz olmasın?» denilirse,
قُلْنَا: أَمَّا الْأَوَّلُ فَمَدْفُوعٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْوَقَائِعَ قِسْمَيْنِ، مِنْهَا مَا يَكُونُ حُكْمُهَا مَنْصُوصًا عَلَيْهِ، وَمِنْهَا مَا لَا يَكُونُ كَذَلِكَ، ثُمَّ أَمَرَ فِي الْقِسْمِ الْأَوَّلِ بِالطَّاعَةِ وَالِانْقِيَادِ، وَأَمَرَ فِي الْقِسْمِ الثَّانِي بِالرَّدِّ إِلَى اللَّه وَإِلَى الرَّسُولِ، وَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَا الرَّدِّ السُّكُوتَ، لِأَنَّ الْوَاقِعَةَ رُبَّمَا كَانَتْ لَا تَحْتَمِلُ ذَلِكَ، بَلْ لَا بُدَّ مِنْ قَطْعِ الشَّغَبِ وَالْخُصُومَةِ فِيهَا بِنَفْيٍ أَوْ إِثْبَاتٍ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ امْتَنَعَ حَمْلُ الرَّدِّ إِلَى اللَّه عَلَى السُّكُوتِ عَنْ تِلْكَ الْوَاقِعَةِ، وَبِهَذَا الْجَوَابِ يَظْهَرُ فَسَادُ السُّؤَالِ الثَّالِثِ.
Deriz ki: Birincisi reddedilmiştir; zira bu ayet, O Teâlâ'nın vuku bulan olayları iki kısma ayırdığına delalet etmiştir: Birincisi hükmü nass ile belirtilmiş olanlar, ikincisi ise böyle olmayanlar. Sonra birinci kısımda itaat ve boyun eğmeyi emretmiş; ikinci kısımda ise Allah'a ve Resûl'e götürmeyi emretmiştir. Bu götürmekten muradın sükût etmek olması caiz değildir; çünkü olay belki de buna tahammül etmeyebilir, aksine onda çekişme ve husumeti nefy veya ispat ile kesmek zorunludur. Durum böyle olunca, Allah'a götürmeyi o olay hakkında sükût etmeye hamletmek imkânsız olur. Bu cevapla üçüncü sorunun fesadı da ortaya çıkmış olur.
وَأَمَّا السُّؤَالُ الثَّانِي: فَجَوَابُهُ أَنَّ الْبَرَاءَةَ الْأَصْلِيَّةَ مَعْلُومَةٌ بِحُكْمِ الْعَقْلِ، فَلَا يَكُونُ رَدُّ الْوَاقِعَةِ إِلَيْهَا رَدًّا إِلَى اللَّه بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، أَمَّا إِذَا رَدَدْنَا حُكْمَ الْوَاقِعَةِ إِلَى الْأَحْكَامِ الْمَنْصُوصِ عَلَيْهَا كَانَ هَذَا رَدًّا لِلْوَاقِعَةِ عَلَى أَحْكَامِ اللَّه تَعَالَى، فَكَانَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَوْلَى.
İkinci soruya gelince: Bunun cevabı şudur: Berâet-i asliyye aklın hükmüyle bilinir; dolayısıyla olayı ona irca etmek hiçbir şekilde Allah'a irca etmek sayılmaz. Olayın hükmünü nass ile belirlenmiş hükümlere irca ettiğimizde ise bu, olayı Allah Teâlâ'nın hükümlerine irca etmek olur. Dolayısıyla lafzı bu veche hamletmek daha evladır.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ مُقَدَّمَانِ عَلَى الْقِيَاسِ مُطْلَقًا، فَلَا يَجُوزُ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهِمَا بِسَبَبِ الْقِيَاسِ، وَلَا يَجُوزُ تَخْصِيصُهُمَا بِسَبَبِ الْقِيَاسِ الْبَتَّةَ، سَوَاءٌ كَانَ الْقِيَاسُ جَلِيًّا أَوْ خَفِيًّا، سَوَاءٌ كَانَ ذَلِكَ النَّصُّ مَخْصُوصًا قَبْلَ ذَلِكَ أَمْ لَا، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ أَمْرٌ بِطَاعَةِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَهَذَا الْأَمْرُ مُطْلَقٌ، فَثَبَتَ أَنَّ مُتَابَعَةَ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ سَوَاءٌ حَصَلَ قِيَاسٌ يُعَارِضُهُمَا أَوْ يُخَصِّصُهُمَا أَوْ لَمْ يُوجَدْ وَاجِبَةٌ، وَمِمَّا يُؤَكِّدُ ذَلِكَ وُجُوهٌ أُخْرَى: أَحَدُهَا: أَنَّ كَلِمَةَ «إِنَّ» عَلَى قَوْلِ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ لِلِاشْتِرَاطِ، وَعَلَى هَذَا الْمَذْهَبِ كَانَ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ صريح فِي أَنَّهُ لَا يَجُوزُ الْعُدُولُ إِلَى الْقِيَاسِ إِلَّا عِنْدَ فِقْدَانِ الْأُصُولِ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى أَخَّرَ ذِكْرَ الْقِيَاسِ عَنْ ذِكْرِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ، وَهَذَا مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْعَمَلَ بِهِ مُؤَخَّرٌ عَنِ الْأُصُولِ الثَّلَاثَةِ. الثَّالِثُ: أَنَّهُ ﷺ اعْتَبَرَ هَذَا التَّرْتِيبَ فِي قِصَّةِ مُعَاذٍ حَيْثُ أَخَّرَ الِاجْتِهَادَ عَنِ الْكِتَابِ، وَعَلَّقَ جَوَازَهُ عَلَى عَدَمِ وِجْدَانِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ بِقَوْلِهِ: «فَإِنْ لَمْ تَجِدْ» الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ حَيْثُ قَالَ: وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ [الْبَقَرَةِ: ٣٤] ثُمَّ إِنَّ إِبْلِيسَ لَمْ يَدْفَعْ هَذَا النَّصَّ بِالْكُلِّيَّةِ، بَلْ خَصَّصَ نَفْسَهُ عَنْ ذَلِكَ الْعُمُومِ بِقِيَاسٍ هُوَ قَوْلُهُ: خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ [الأعراف: ١٢] ثُمَّ أَجْمَعَ الْعُقَلَاءُ عَلَى أَنَّهُ جَعَلَ الْقِيَاسَ مُقَدَّمًا عَلَى النَّصِّ وَصَارَ بِذَلِكَ السَّبَبِ مَلْعُونًا، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ تَخْصِيصَ النَّصِّ بِالْقِيَاسِ تَقْدِيمٌ لِلْقِيَاسِ عَلَى النَّصِّ وَأَنَّهُ غَيْرُ جَائِزٍ. الْخَامِسُ: أَنَّ الْقُرْآنَ مَقْطُوعٌ فِي مَتْنِهِ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ، وَالْقِيَاسُ لَيْسَ كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ مَظْنُونٌ مِنْ جَمِيعِ الْجِهَاتِ، وَالْمَقْطُوعُ رَاجِحٌ عَلَى الْمَظْنُونِ. السَّادِسُ: قَوْلُهُ تَعَالَى/ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ [الْمَائِدَةِ: ٤٥] وَإِذَا وَجَدْنَا عُمُومَ الْكِتَابِ حَاصِلًا فِي الْوَاقِعَةِ ثُمَّ إِنَّا لَا نَحْكُمُ بِهِ بَلْ حَكَمْنَا بِالْقِيَاسِ لَزِمَ الدُّخُولُ تَحْتَ هَذَا الْعُمُومِ.
BEŞİNCİ MESELE: Bu ayet, Kitap ve Sünnet'in kıyasa mutlak olarak takdim edileceğine delalet eder. Dolayısıyla kıyas sebebiyle bu ikisiyle ameli terk etmek caiz olmadığı gibi, kıyas sebebiyle bu ikisini tahsis etmek de kesinlikle caiz değildir; kıyas ister celî (açık) ister hafî (gizli) olsun, o nass bundan önce tahsis edilmiş olsun veya olmasın fark etmez. Buna delalet eden husus şudur: Biz Allah Teâlâ'nın: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin...” kavlinin Kitap ve Sünnet'e itaat etme emri olduğunu açıkladık; bu emir ise mutlaktır. Dolayısıyla kendilerine aykırı düşen veya kendilerini tahsis eden bir kıyas bulunsun yahut bulunmasın, Kitap ve Sünnet'e tâbi olmanın vacip olduğu sabit olmuştur. Bunu teyit eden başka vecihler de vardır: Birincisi: Pek çok kimsenin kavline göre «in» (إنْ) kelimesi şart içindir. Bu mezhebe göre: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” buyruğu, asılların bulunmadığı durumlar haricinde kıyasa başvurmanın caiz olmadığı konusunda sarihtir. İkincisi: O Teâlâ kıyasın zikrini üç aslın zikrinden sonraya bırakmıştır; bu da onunla amelin üç asıldan sonra geldiğini hissettirir. Üçüncüsü: Peygamber ﷺ Muâz kıssasında bu tertibi gözetmiş; içtihadı Kitap'tan sonraya bırakmış ve onun caiz oluşunu: «Bulamazsan» buyruğuyla Kitap ve Sünnet'in bulunmaması şartına bağlamıştır. Dördüncüsü: O Teâlâ meleklere Âdem'e secde etmelerini emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ } “Hani biz meleklere: 'Âdem'e secde edin' demiştik de İblis hariç hepsi secde etmişlerdi” [Bakara 34]. Sonra İblis bu nassı bütünüyle reddetmemiş, bilakis: { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” [A'râf 12] sözü olan bir kıyas ile kendini o umumdan tahsis etmiştir. Sonra akıl sahipleri onun kıyası nassa takdim ettiği ve bu sebeple lanetlendiği konusunda icma etmişlerdir. Bu da nassı kıyasla tahsis etmenin kıyası nassa takdim etmek olduğuna ve bunun caiz olmadığına delalet eder. Beşincisi: Kur'an metni itibarıyla kat'îdir (kesindir); çünkü mütevatir olarak sabit olmuştur. Kıyas ise böyle değildir, bilakis her cihetten zannîdir; kat'î olan ise zannî olana racihtir (üstündür). Altıncısı: O Teâlâ'nın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse işte onlar zalimlerin ta kendileridir” [Mâide 45] kavlidir. Kitab'ın umumunu hadisede mevcut bulduğumuzda onunla hükmetmeyip kıyasla hükmedersek bu umumun altına girmek gerekmiş olur.
السَّابِعُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [الحجرات: ١] فإذا كان عموم القرآن حاضر، ثم قدمنا القياس المخصص عليه لَزِمَ التَّقْدِيمُ بَيْنَ يَدَيِ اللَّه وَرَسُولِهِ. الثَّامِنُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: سَيَقُولُ الَّذِينَ
Yedincisi: Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Ey iman edenler! Allah'ın ve Resûlü'nün önüne geçmeyin” [Hucurât 1] buyruğudur. Kur'an'ın umumu mevcut iken onu tahsis eden kıyası onun önüne geçirirsek, Allah'ın ve Resûlü'nün önüne geçmek gerekmiş olur. Sekizincisi: Allah Teâlâ'nın:
أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ
{ أَشْرَكُوا لَوْ شاءَ اللَّهُ } “...ortak koşanlar: 'Eğer Allah dileseydi...'”
إلى قوله: إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ [الْأَنْعَامِ: ١٤٨] جَعَلَ اتِّبَاعَ الظَّنِّ مِنْ صِفَاتِ الْكُفَّارِ، وَمِنَ الْمُوجِبَاتِ الْقَوِيَّةِ فِي مَذَمَّتِهِمْ، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنْ لَا يَجُوزَ الْعَمَلُ بِالْقِيَاسِ الْبَتَّةَ تُرِكَ هَذَا النَّصُّ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّهُ يَدُلُّ عَلَى جَوَازِ الْعَمَلِ بِالْقِيَاسِ، لَكِنَّهُ إِنَّمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ عِنْدَ فِقْدَانِ النُّصُوصِ، فَوَجَبَ عِنْدَ وِجْدَانِهَا أَنْ يَبْقَى عَلَى الْأَصْلِ. التَّاسِعُ: أَنَّهُ
“O ortak koşanlar diyecekler ki: 'Eğer Allah dileseydi...'” kavlinden: { إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ } “...Onlar sadece zanna uyuyorlar” [En'âm 148] kavline kadar olan kısımdır. Zanna uymayı kâfirlerin sıfatlarından ve onların yerilmesindeki kuvvetli sebeplerden kılmıştır. Bu ise kıyas ile amelin kesinlikle caiz olmamasını iktiza eder. Kıyasla amelin caiz olduğuna delalet ettiğini açıkladığımız husustan dolayı bu nass [mutlak anlamından] çıkarılmıştır; ancak o, buna nassların bulunmadığı durumda delalet etmiştir. Dolayısıyla nasslar bulunduğunda aslî hüküm üzere kalması vacip olur. Dokuzuncusu:
رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «إِذَا رُوِيَ عَنِّي حَدِيثٌ فَاعْرِضُوهُ عَلَى كِتَابِ اللَّه فَإِنْ وَافَقَهُ فَاقْبَلُوهُ وَإِلَّا ذَرُوهُ»
Peygamber'den ﷺ şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Benden size bir hadis rivayet edildiğinde onu Allah'ın Kitabı'na arz edin; eğer ona uyuyorsa kabul edin, uymuyorsa onu bırakın.»
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْحَدِيثَ أَقْوَى مِنَ الْقِيَاسِ، فَإِذَا كَانَ الْحَدِيثُ الَّذِي لَا يُوَافِقُهُ الْكِتَابُ مَرْدُودًا فَالْقِيَاسُ أَوْلَى بِهِ. الْعَاشِرُ: أَنَّ الْقُرْآنَ كَلَامُ اللَّه الَّذِي لَا يَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ، وَالْقِيَاسُ يُفَرِّقُ عَقْلَ الْإِنْسَانِ الضَّعِيفِ، وَكُلُّ مَنْ لَهُ عَقْلٌ سَلِيمٌ عَلِمَ أَنَّ الْأَوَّلَ أَقْوَى بِالْمُتَابَعَةِ وَأَحْرَى.
Şüphe yoktur ki hadis kıyastan daha kuvvetlidir. Kitab'a uymayan hadis merdut (reddedilmiş) olunca, kıyasın reddedilmesi haydi haydi evladır. Onuncusu: Kur'an, önünden de ardından da batılın kendisine yaklaşamayacağı, Hakîm ve Hamîd olandan indirilmiş olan Allah'ın kelâmıdır; kıyas ise insanın zayıf aklını dağıtır/ayırır. Selim akıl sahibi olan herkes bilir ki birincisi tâbi olunmaya daha layık ve daha uygundur.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى هَذِهِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ: أَعْنِي الْكِتَابَ وَالسُّنَّةَ وَالْإِجْمَاعَ وَالْقِيَاسَ مَرْدُودٌ بَاطِلٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ الْوَقَائِعَ قِسْمَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا تَكُونُ أَحْكَامُهَا مَنْصُوصَةً عَلَيْهَا وَأَمَرَ فِيهَا بِالطَّاعَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَالثَّانِي: مَا لَا تَكُونُ أَحْكَامُهَا مَنْصُوصَةً عَلَيْهَا وَأَمَرَ فِيهَا بِالِاجْتِهَادِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ فَإِذَا كَانَ لَا مَزِيدَ عَلَى هَذَيْنِ الْقِسْمَيْنِ وَقَدْ أَمَرَ اللَّه تَعَالَى فِي كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِتَكْلِيفٍ خَاصٍّ مُعَيَّنٍ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْمُكَلَّفِ أَنْ يَتَمَسَّكَ بِشَيْءٍ سِوَى هَذِهِ الْأُصُولِ الْأَرْبَعَةِ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْقَوْلُ بِالِاسْتِحْسَانِ الَّذِي يَقُولُ بِهِ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁، وَالْقَوْلُ بِالِاسْتِصْلَاحِ الَّذِي يَقُولُ بِهِ مَالِكٌ ﵀ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِهِ أَحَدَ هَذِهِ الْأُمُورِ الأربعة فَهُوَ تَغْيِيرُ عِبَارَةٍ وَلَا فَائِدَةَ فِيهِ، وَإِنْ كَانَ مُغَايِرًا لِهَذِهِ الْأَرْبَعَةِ كَانَ الْقَوْلُ بِهِ بَاطِلًا قَطْعًا لِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى بُطْلَانِهِ كَمَا ذَكَرْنَا.
ALTINCI MESELE: Bu ayet, bu dört asıl —yani Kitap, Sünnet, İcma ve Kıyas— dışındaki şeylerin merdut ve batıl olduğuna delalet eder. Zira O Teâlâ hadiseleri iki kısma ayırmıştır: Birincisi: Hükümleri nass ile belirtilmiş olanlardır ki bunlarda itaati emretmiştir; o da: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” kavlidir. İkincisi: Hükümleri nass ile belirtilmemiş olanlardır ki bunlarda içtihadı emretmiştir; o da: { فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ } “Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz onu Allah'a ve Peygamber'e götürün...” kavlidir. Bu iki kısımdan fazlası bulunmadığına ve Allah Teâlâ bunlardan her birinde muayyen ve hususi bir mükellefiyet emrettiğine göre; bu, mükellefin bu dört asıldan başka hiçbir şeye tutunma hakkı olmadığına delalet eder. Bu sabit olunca deriz ki: Ebû Hanîfe'nin radıyallâhu anh savunduğu «istihsan» görüşü ile Mâlik'in rahimehullâh savunduğu «istıslah» (mesâlih-i mürsele) görüşü şayet bu dört esastan biri anlamına geliyorsa bu bir lafız değişikliğidir ve bunda bir fayda yoktur; şayet bu dördünden farklı ise zikrettiğimiz üzere bu ayetin onun butlanına delalet etmesi sebebiyle onu savunmak kesinlikle batıldır.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: زَعَمَ كَثِيرٌ مِنَ الْفُقَهَاءِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَاعْتَرَضَ الْمُتَكَلِّمُونَ عَلَيْهِ فَقَالُوا: قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ فَهَذَا لَا يَدُلُّ عَلَى الْإِيجَابِ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ الْأَمْرَ لِلْوُجُوبِ. وَهَذَا يَقْتَضِي افْتِقَارَ الدَّلِيلِ إِلَى الْمَدْلُولِ وَهُوَ بَاطِلٌ، وَلِلْفُقَهَاءِ أَنْ يُجِيبُوا عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ:
YEDİNCİ MESELE: Pek çok fakih, Allah Teâlâ'nın: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin...” kavlinin emrin zahirinin vücup (farziyet) için olduğuna delalet ettiğini savunmuştur. Kelamcılar ise buna itiraz ederek şöyle demişlerdir: O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” buyruğu, ancak emrin vücup için olduğu sabit olduğunda vücuba delalet eder. Bu da delilin medlûle (ispat edeceği şeye) muhtaç olmasını iktiza eder ki bu batıldır (kısırdöngüdür). Fakihler buna iki cihetten cevap verebilirler:
الْأَوَّلُ: أَنَّ الْأَوَامِرَ الْوَارِدَةَ فِي الْوَقَائِعِ الْمَخْصُوصَةِ دَالَّةٌ عَلَى/ النُّدْبِيَّةِ فَقَوْلُهُ: أَطِيعُوا لَوْ كَانَ مَعْنَاهُ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْمَأْمُورَاتِ مَنْدُوبٌ فَحِينَئِذٍ لَا يَبْقَى لِهَذِهِ الْآيَةِ فَائِدَةٌ. لِأَنَّ مُجَرَّدَ النُّدْبِيَّةِ كَانَ مَعْلُومًا مِنْ تِلْكَ الْأَوَامِرِ، فَوَجَبَ حَمْلُهَا عَلَى إِفَادَةِ الْوُجُوبِ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّ الْأَوَامِرَ دَلَّتْ عَلَى أَنَّ فِعْلَ تِلْكَ الْمَأْمُورَاتِ أَوْلَى مِنْ تَرْكِهَا، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلَّتْ عَلَى الْمَنْعِ مِنْ تَرْكِهَا فَحِينَئِذٍ يَبْقَى لِهَذِهِ الْآيَةِ فَائِدَةٌ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى خَتَمَ الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَهُوَ وَعِيدٌ، فَكَمَا أَنَّ احْتِمَالَ اخْتِصَاصِهِ بِقَوْلِهِ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ قَائِمٌ، فَكَذَلِكَ احْتِمَالُ عَوْدِهِ إِلَى الْجُمْلَتَيْنِ أَعْنِي قَوْلَهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ وَقَوْلَهُ: فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ قَائِمٌ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الِاحْتِيَاطَ فِيهِ، وَإِذَا حَكَمْنَا بِعَوْدِ ذَلِكَ الْوَعِيدِ إِلَى الْكُلِّ صَارَ قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ مُوجِبًا لِلْوُجُوبِ، فَثَبَتَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ لِلْوُجُوبِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُ أَصْلٌ مُعْتَبَرٌ فِي الشَّرْعِ.
Birincisi: Hususi hadiselerde varid olan emirler mendupluğa delalet eder. O'nun: { أَطِيعُوا } “İtaat edin” kavlinin manası eğer emredilen şeyleri yapmanın mendup olduğu şeklinde olsaydı, o takdirde bu ayetin bir faydası kalmazdı. Çünkü sadece mendupluk zaten o emirlerden bilinmekteydi; dolayısıyla bu ayetin vücup ifade etmeye hamledilmesi vacip oldu ki şöyle denilebilsin: Emirler o emredilen şeyleri yapmanın terk etmekten daha evla olduğuna delalet etmiştir; bu ayet ise onları terk etmekten men etmeye delalet etmiştir. Böylece bu ayetin bir faydası kalmış olur. İkincisi: O Teâlâ ayeti bir tehdit olan: { إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ } “...Allah'a ve ahiret gününe iman ediyorsanız” buyruğuyla sonlandırmıştır. Bunun O'nun: { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “...onu Allah'a götürün...” kavline mahsus olma ihtimali mevcut olduğu gibi, her iki cümleye —yani { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” kavli ile { فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ } “...onu Allah'a götürün...” kavline— raci olma ihtimali de mevcuttur. Şüphe yok ki ihtiyat bundadır. Bu tehdidin tamamına raci olduğuna hükmettiğimizde O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” buyruğu vücubu gerektirir. Böylece bu ayetin, emrin zahirinin vücup için olduğuna delalet ettiği sabit olmuştur; şüphe yok ki bu da şeriatta muteber bir asıldır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّامِنَةُ: اعْلَمْ أَنَّ الْمَنْقُولَ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ إِمَّا الْقَوْلُ وَإِمَّا الْفِعْلُ، أَمَّا الْقَوْلُ فَيَجِبُ إِطَاعَتُهُ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأَمَّا الْفِعْلُ فَيَجِبُ عَلَى الْأُمَّةِ الِاقْتِدَاءُ بِهِ إِلَّا مَا خَصَّهُ الدَّلِيلُ. وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: أَطِيعُوا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ أَوَامِرَ اللَّه لِلْوُجُوبِ ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى قَالَ فِي آيَةٍ أُخْرَى فِي صِفَةِ محمد عليه
SEKİZİNCİ MESELE: Bil ki Peygamber'den ﷺ nakledilen şey ya sözdür ya da fiildir. Söze gelince; O Teâlâ'nın: { أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin...” kavlinden ötürü ona itaat etmek vaciptir. Fiile gelince; delilin tahsis ettiği durumlar müstesna, ümmetin ona iktida etmesi (uyması) vaciptir. Çünkü biz O'nun: { أَطِيعُوا } “İtaat edin” buyruğunun Allah'ın emirlerinin vücup için olduğuna delalet ettiğini açıkladık. Sonra O Teâlâ başka bir ayette Muhammed aleyhisselâm'ın vasfında:
الصلاة والسلام: فَاتَّبِعُوهُ وَهَذَا أَمْرٌ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِلْوُجُوبِ، فَثَبَتَ أَنَّ مُتَابَعَتَهُ وَاجِبَةٌ، وَالْمُتَابَعَةُ عِبَارَةٌ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ فِعْلِ الْغَيْرِ لِأَجْلِ أَنَّ ذَلِكَ الْغَيْرَ فَعَلَهُ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ يُوجِبُ الِاقْتِدَاءَ بِالرَّسُولِ فِي كُلِّ أَفْعَالِهِ، وَقَوْلَهُ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ يُوجِبُ الِاقْتِدَاءَ بِهِ فِي جَمِيعِ أَقْوَالِهِ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمَا أَصْلَانِ مُعْتَبَرَانِ فِي الشَّرِيعَةِ.
{ فَاتَّبِعُوهُ } “...ona tâbi olun...” buyurmuştur; bu bir emirdir ve vücup için olması vaciptir. Böylece ona tâbi olmanın vacip olduğu sabit olmuştur. Tâbi olmak (mütabaat) ise bir başkası yaptığı için o başkasının fiilinin benzerini getirmekten ibarettir. Böylece O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” kavlinin bütün fiillerinde Peygamber'e iktida etmeyi vacip kıldığı, { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ } “...Peygamber'e itaat edin...” kavlinin de bütün sözlerinde ona iktida etmeyi vacip kıldığı sabit olmuştur. Şüphe yoktur ki bu ikisi şeriatta muteber iki asıldır.
الْمَسْأَلَةُ التَّاسِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ الْأَمْرِ وَإِنْ كَانَ فِي أَصْلِ الْوَضْعِ لَا يُفِيدُ التِّكْرَارَ وَلَا الْفَوْرَ إِلَّا أَنَّهُ فِي عُرْفِ الشَّرْعِ يَدُلُّ عَلَيْهِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ يَصِحُّ مِنْهُ اسْتِثْنَاءُ أَيِّ وَقْتٍ كَانَ، وَحُكْمُ الِاسْتِثْنَاءِ إِخْرَاجُ مَا لَوْلَاهُ لَدَخَلَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ مُتَنَاوِلًا لِكُلِّ الْأَوْقَاتِ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي التِّكْرَارَ، وَالتِّكْرَارُ يَقْتَضِي الْفَوْرَ. الثَّانِي: أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُفِدْ ذَلِكَ لَصَارَتِ الْآيَةُ مُجْمَلَةً، لِأَنَّ الْوَقْتَ الْمَخْصُوصَ وَالْكَيْفِيَّةَ الْمَخْصُوصَةَ غَيْرُ مَذْكُورَةٍ، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى الْعُمُومِ كَانَتِ الْآيَةُ مُبِيِّنَةً، وَحَمْلُ كَلَامِ اللَّه عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي يَكُونُ مُبَيِّنًا أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي بِهِ يَصِيرُ مُجْمَلًا مَجْهُولًا، أَقْصَى مَا فِي الْبَابِ أَنَّهُ يَدْخُلُهُ التَّخْصِيصُ، وَالتَّخْصِيصُ خَيْرٌ مِنَ الْإِجْمَالِ. الثَّالِثُ: أَنَّ قَوْلَهُ: أَطِيعُوا اللَّهَ أَضَافَ لَفْظَ الطَّاعَةِ إِلَى لَفْظِ اللَّه، فَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ وُجُوبَ الطَّاعَةِ عَلَيْنَا لَهُ إِنَّمَا كَانَ لِكَوْنِنَا عَبِيدًا لَهُ وَلِكَوْنِهِ إِلَهًا، فَثَبَتَ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ أَنَّ الْمَنْشَأَ لِوُجُوبِ الطَّاعَةِ هُوَ الْعُبُودِيَّةُ وَالرُّبُوبِيَّةُ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي دَوَامَ وُجُوبِ الطَّاعَةِ عَلَى جَمِيعِ الْمُكَلَّفِينَ إِلَى قِيَامِ الْقِيَامَةِ/ وَهَذَا أَصْلٌ مُعْتَبَرٌ فِي الشَّرْعِ.
DOKUZUNCU MESELE: Bil ki emrin zahiri vaz'î aslı (dildeki ilk konuluşu) itibarıyla tekrarı ve fevriyeti (derhal yapmayı) ifade etmese de şeriat örfünde buna delalet eder. Buna birtakım vecihler delalet eder: Birincisi: O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” kavlinden herhangi bir vaktin istisna edilmesi sahihtir; istisnanın hükmü ise o olmasaydı dahil olacak olan şeyi çıkarmaktır. Dolayısıyla O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” buyruğunun bütün vakitleri kapsaması vacip olmuştur; bu da tekrarı iktiza eder, tekrar ise fevriyeti iktiza eder. İkincisi: Şayet bunu ifade etmeseydi ayet mücmel olurdu; çünkü tahsis edilmiş vakit ve hususi keyfiyet zikredilmemiştir. Bunu umuma hamlettiğimizde ise ayet mübeyyen (açıklanmış) olur. Allah'ın kelamını mübeyyen kılacak bir veche hamletmek, onunla mücmel ve meçhul hale geleceği bir veche hamletmekten daha evladır; bu konudaki en nihai durum ona tahsisin girmesidir, tahsis ise icmalden (kapalılıktan) daha hayırlıdır. Üçüncüsü: O'nun: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” buyruğu, itaat lafzını Allah lafzına izafe etmiştir. Bu da O'na itaatin bize vacip olmasının bizim O'nun kulları olmamızdan ve O'nun ilah olmasından kaynaklandığını iktiza eder. Böylece bu yönden itaatin vücubunun menşeinin kulluk ve rablik olduğu sabit olmuştur; bu da kıyamet gününe kadar bütün mükelleflere itaatin devamlı olarak vacip olmasını iktiza eder. Bu da şeriatta muteber bir asıldır.
الْمَسْأَلَةُ الْعَاشِرَةُ: أَنَّهُ قَالَ: أَطِيعُوا اللَّهَ فَأَفْرَدَهُ فِي الذِّكْرِ، ثُمَّ قَالَ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَهَذَا تَعْلِيمٌ مِنَ اللَّه سُبْحَانَهُ لِهَذَا الْأَدَبِ، وَهُوَ أَنْ لَا يَجْمَعُوا فِي الذِّكْرِ بَيْنَ اسْمِهِ سُبْحَانَهُ وَبَيْنَ اسْمِ غَيْرِهِ، وَأَمَّا إِذَا آلَ الْأَمْرُ إِلَى الْمَخْلُوقِينَ فَيَجُوزُ ذَلِكَ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ وَهَذَا تَعْلِيمٌ لِهَذَا الْأَدَبِ، وَلِذَلِكَ
ONUNCU MESELE: O: { أَطِيعُوا اللَّهَ } “Allah'a itaat edin...” buyurarak O'nu zikirde tek tutmuş, sonra da: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” buyurmuştur. Bu, Allah Sübhânehu'dan şu edebin bir eğitimidir: Zikirde Sübhânehu olan ismi ile başkasının ismini bir arada birleştirmesinler. Mesele yaratılmışlara dayandığında ise bu caizdir; nitekim O'nun: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” buyurması bunun delilidir. Bu, söz konusu edebin bir öğretimidir. Bundan dolayıdır ki
رُوِيَ أَنَّ وَاحِدًا ذُكِرَ عِنْدَ الرَّسُولِ ﵊ وَقَالَ: مَنْ أَطَاعَ اللَّه وَالرَّسُولَ فَقَدْ رَشَدَ، وَمَنْ عَصَاهُمَا فَقَدْ غَوَى، فَقَالَ ﵊: «بِئْسَ الْخَطِيبُ أَنْتَ هَلَّا قُلْتَ مَنْ عَصَى اللَّه وَعَصَى رسوله»
Rivayet edildiğine göre, bir adam Resûl'ün aleyhisselâm yanında anıldı ve o adam: «Kim Allah'a ve Resûlü'ne itaat ederse doğru yolu bulmuştur; kim de o ikisine isyan ederse sapmıştır» demişti. Bunun üzerine [Resûlullah] aleyhisselâm şöyle buyurdu: «Sen ne kötü bir hatipsin! 'Kim Allah'a isyan eder ve O'nun Resûlü'ne isyan ederse' deseydin ya!»
أو لفظ هَذَا مَعْنَاهُ، وَتَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الذِّكْرَيْنِ فِي اللَّفْظِ يُوهِمُ نَوْعَ مُنَاسَبَةٍ وَمُجَانَسَةٍ، وَهُوَ سُبْحَانُهُ مُتَعَالٍ عَنْ ذَلِكَ.
Veya bu manada bir lafız [kullandı]. Bu konudaki sözün tahkiki şudur: İki zikri lafızda bir araya getirmek bir tür münasebet ve cinsdaşlık vehmi verir; O Sübhânehu ise bundan müteâlidir (yücedir).
الْمَسْأَلَةُ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ: قَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ: وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِجْمَاعَ حُجَّةٌ فَنَقُولُ:
ON BİRİNCİ MESELE: O'nun: { وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...ve sizden olan emir sahiplerine de [itaat edin]” buyruğunun icmaın hüccet olduğuna delalet ettiğini ispatlamıştık. Şimdi deriz ki:
كَمَا أَنَّهُ دَلَّ عَلَى هَذَا الْأَصْلِ فَكَذَلِكَ دَلَّ عَلَى مَسَائِلَ كَثِيرَةٍ مِنْ فُرُوعِ الْقَوْلِ بِالْإِجْمَاعِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ بَعْضَهَا:
Ayet bu asla delalet ettiği gibi, icma görüşünün fer'î meselelerinden pek çoğuna da delalet etmiştir. Biz bunlardan bazılarını zikredeceğiz:
الْفَرْعُ الْأَوَّلُ: مَذْهَبُنَا أَنَّ الْإِجْمَاعَ لَا يَنْعَقِدُ إِلَّا بِقَوْلِ الْعُلَمَاءِ الَّذِينَ يُمْكِنُهُمُ اسْتِنْبَاطُ أَحْكَامِ اللَّه مِنْ نُصُوصِ الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الْمُسَمَّوْنَ بِأَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ فِي كُتُبِ أُصُولِ الْفِقْهِ نَقُولُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ طَاعَةَ أُولِي الْأَمْرِ، وَالَّذِينَ لَهُمُ الْأَمْرُ وَالنَّهْيُ فِي الشَّرْعِ لَيْسَ إِلَّا هَذَا الصِّنْفُ مِنَ الْعُلَمَاءِ، لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ الَّذِي لَا مَعْرِفَةَ لَهُ بِكَيْفِيَّةِ اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ مِنَ النُّصُوصِ لَا اعْتِبَارَ بِأَمْرِهِ وَنَهْيِهِ، وَكَذَلِكَ الْمُفَسِّرُ وَالْمُحَدِّثُ الَّذِي لَا قُدْرَةَ لَهُ عَلَى اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْحَدِيثِ، فَدَلَّ عَلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، فَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ إِجْمَاعَ أُولِي الْأَمْرِ حُجَّةٌ علمنا دلالة الآية على أنه يَنْعَقِدَ الْإِجْمَاعُ بِمُجَرَّدِ قَوْلِ هَذِهِ الطَّائِفَةِ مِنَ الْعُلَمَاءِ. وَأَمَّا دَلَالَةُ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعَامِّيَّ غَيْرُ دَاخِلٍ فِيهِ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّهُ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ أُولِي الْأَمْرِ.
BİRİNCİ FER'Î MESELE: Bizim mezhebimiz şudur: İcma ancak Allah'ın hükümlerini Kitap ve Sünnet nasslarından istinbat etme gücüne sahip olan âlimlerin sözüyle münakit olur (gerçekleşir). Bunlar fıkıh usulü kitaplarında «Ehl-i Hal ve'l-Akd» olarak isimlendirilen kimselerdir. Deriz ki: Ayet buna delalet etmektedir; zira O Teâlâ emir sahiplerine itaati vacip kılmıştır. Şeriatta emir ve nehiy yetkisine sahip olanlar ise âlimlerin yalnız bu sınıfıdır. Zira nasslardan hükümleri istinbat etme keyfiyetine dair bilgisi olmayan kelamcının emrine ve nehyine itibar edilmez; aynı şekilde Kur'an ve hadisten hükümleri istinbat etmeye gücü yetmeyen müfessir ve muhaddisin de öyle. Dolayısıyla bu, zikrettiğimiz şeye delalet etmiştir. Ayet emir sahiplerinin icmaının hüccet olduğuna delalet edince, sadece âlimlerin bu taifesinin sözüyle icmaın münakit olacağına ayetin delalet ettiğini anlamış olduk. Ayetin avamın (halkın) buna dahil olmadığına delaletine gelince, bu açıktır; zira onların emir sahiplerinden olmadıkları aşikârdır.
الْفَرْعُ الثَّانِي: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ الْإِجْمَاعَ الْحَاصِلَ عَقِيبَ الْخِلَافِ هَلْ هُوَ حُجَّةٌ؟ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ حُجَّةٌ، وَالدَّلِيلُ
İKİNCİ FER'Î MESELE: İhtilafın ardından hâsıl olan icmaın hüccet olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. En sahih olanı onun hüccet olduğudur; bunun delili
عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ قَوْلَهُ: وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ يَقْتَضِي وُجُوبَ طَاعَةِ جُمْلَةِ أَهْلِ الْحَلِّ وَالْعَقْدِ مِنَ الْأُمَّةِ، وَهَذَا يَدْخُلُ فِيهِ مَا حَصَلَ بَعْدَ الْخِلَافِ وَمَا لَمْ يَكُنْ كَذَلِكَ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْكُلُّ حُجَّةً.
Bu ayettir. Zira biz O'nun: { وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ } “...Peygamber'e itaat edin ve sizden olan emir sahiplerine de...” buyruğunun, ümmetin Ehl-i Hal ve'l-Akd topluluğuna itaatin vacip oluşunu iktiza ettiğini açıkladık. İhtilaftan sonra hâsıl olan durum da böyle olmayan durum da bunun kapsamına girer; dolayısıyla hepsinin hüccet olması vacip olmuştur.
الْفَرْعُ الثَّالِثُ: اخْتَلَفُوا فِي أَنَّ انْقِرَاضَ أَهْلِ الْعَصْرِ هَلْ هُوَ شَرْطٌ؟ وَالْأَصَحُّ أَنَّهُ لَيْسَ بِشَرْطٍ، وَالدَّلِيلُ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى وُجُوبِ طَاعَةِ الْمُجْمِعِينَ، وَذَلِكَ يَدْخُلُ فِيهِ مَا إِذَا انْقَرَضَ الْعَصْرُ وَمَا إِذَا لَمْ يَنْقَرِضْ.
ÜÇÜNCÜ FER'Î MESELE: Asır ehlinin (o devirdeki âlimlerin) vefat edip gitmesinin şart olup olmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir. En sahih olanı bunun şart olmadığıdır; bunun delili de bu ayettir. Zira ayet icma edenlere itaatin vacip olduğuna delalet eder; bu ise o asır ehlinin vefat ettiği durumu da vefat etmediği durumu da kapsamaktadır.