Binûn

Nisâ Suresi — 18. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

ثُمَّ قَالَ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً أَيِ اخْتَلَقَ ذَنْبًا غَيْرَ مَغْفُورٍ، يُقَالُ: افْتَرَى فُلَانٌ الْكَذِبَ إِذَا اعْتَمَلَهُ وَاخْتَلَقَهُ، وَأَصْلُهُ مِنَ الْفَرْيِ بِمَعْنَى الْقَطْعِ.

Sonra şöyle buyurdu: { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “Kim Allah'a ortak koşarsa, pek büyük bir günah iftira etmiş / uydurmuş olur.” Yani bağışlanmayan bir günah uydurmuş olur. Bir kimse yalanı düşünüp uydurduğunda, Arapçada “فُلَانٌ افْتَرَى الْكَذِبَ” (falanca yalan uydurdu) denilir. Kelimenin aslı kesmek anlamındaki el-Fery (الْفَرْي) kökünden gelmektedir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 49-50]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (٤٩) انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً (٥٠) } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez. (49) Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar! Apaçık bir günah olarak bu yeter. (50)”

اعمل أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا هَدَّدَ الْيَهُودَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ فَعِنْدَ هَذَا قَالُوا: لَسْنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ، بَلْ نَحْنُ خَوَاصُّ اللَّه تَعَالَى كَمَا حَكَى تَعَالَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وحكى

Bil ki [Allah] Teâlâ, Yahudileri: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” kavliyle tehdit edince, bunun üzerine onlar: “Biz müşriklerden değiliz; bilakis biz Allah Teâlâ'nın seçkin kullarıyız” dediler. Nitekim [Allah] Teâlâ onların şöyle dediklerini nakletmiştir: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide: 18]. Yine nakletmiştir

عَنْهُمْ أَنَّهُمْ قَالُوا: لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً [الْبَقَرَةِ: ٨٠] وَحَكَى أَيْضًا أَنَّهُمْ قَالُوا: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى [البقرة: ١١١] وَبَعْضُهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّ آبَاءَنَا كَانُوا أَنْبِيَاءَ فَيَشْفَعُونَ لَنَا.

onlardan şöyle dediklerini: { لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّاماً مَعْدُودَةً } “Ateş bize sayılı birkaç günden başka asla dokunmayacaktır” [el-Bakara: 80]. Yine şöyle dediklerini de nakletmiştir: { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” [el-Bakara: 111]. Onlardan bazıları da şöyle diyordu: “Bizim atalarımız peygamberlerdi, onlar bize şefaat ederler.”

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ﵁ أَنَّ قَوْمًا مِنَ الْيَهُودِ أَتَوْا بِأَطْفَالِهِمْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَقَالُوا: يَا مُحَمَّدُ هَلْ عَلَى هَؤُلَاءِ ذَنْبٌ؟ فَقَالَ لَا، فَقَالُوا: واللَّه مَا نَحْنُ إِلَّا كَهَؤُلَاءِ: مَا عَمِلْنَاهُ بِاللَّيْلِ كُفِّرَ عَنَّا بِالنَّهَارِ، وَمَا عَمِلْنَاهُ بِالنَّهَارِ كُفِّرَ عَنَّا بِاللَّيْلِ.

İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet edildiğine göre Yahudilerden bir grup çocuklarını Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirip: “Ey Muhammed! Bunların üzerinde bir günah var mıdır?” dediler. [Hz. Peygamber]: “Hayır” buyurdu. Bunun üzerine: “Vallahi biz de ancak bunlar gibiyiz; geceleyin işlediklerimiz gündüzleyin, gündüzleyin işlediklerimiz de geceleyin bizim adımıza kefaret olur / silinir” dediler.

وَبِالْجُمْلَةِ فَالْقَوْمُ كَانُوا قَدْ بَالَغُوا فِي تَزْكِيَةِ أَنْفُسِهِمْ فَذَكَرَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا عِبْرَةَ بِتَزْكِيَةِ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، وَإِنَّمَا الْعِبْرَةُ بِتَزْكِيَةِ اللَّه له [فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Özetle bu topluluk kendilerini temize çıkarma hususunda aşırıya kaçmıştı; [Allah] Teâlâ da bu ayette insanın kendini temize çıkarmasının hiçbir değeri olmadığını, asıl muteber olanın Allah'ın onu temize çıkarması olduğunu bildirdi [Allah Teâlâ'nın şu kavlinde: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Kendilerini temize çıkaranları görmedin mi? Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez”]. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّزْكِيَةُ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ عِبَارَةٌ عَنْ مَدْحِ الْإِنْسَانِ نَفْسَهُ، وَمِنْهُ تَزْكِيَةُ الْمُعَدِّلِ لِلشَّاهِدِ، قَالَ تَعَالَى: فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى [النَّجْمِ: ٣٢] وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّزْكِيَةَ مُتَعَلِّقَةٌ بِالتَّقْوَى، وَالتَّقْوَى صِفَةٌ فِي الْبَاطِنِ، وَلَا يَعْلَمُ حَقِيقَتَهَا إِلَّا اللَّه، فَلَا جَرَمَ لَا تَصْلُحُ التَّزْكِيَةُ إِلَّا مِنَ اللَّه، فَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ.

Birinci Mesele: Bu makamda tezkiye, insanın kendisini övmesinden ibarettir; adalet tespit edicinin (muaddil) şahidi tezkiye etmesi (temize çıkarması) de bu kabildendir. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَلا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقى } “Kendinizi temize çıkarmayın; O, sakınanı en iyi bilendir” [en-Necm: 32]. Bunun sebebi şudur: Tezkiye takva ile ilişkilidir, takva ise batında (kalpte) olan bir sıfattır ve onun hakikatini ancak Allah bilir. Dolayısıyla tezkiye ancak Allah'tan olursa muteberdir; bundan dolayı [Allah] Teâlâ: { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır” buyurmuştur.

فَإِنْ قِيلَ: أَلَيْسَ

Şayet:

أَنَّهُ ﷺ قَالَ: «واللَّه إِنِّي لَأَمِينٌ فِي السَّمَاءِ أَمِينٌ فِي الْأَرْضِ» .

Onun (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Vallahi ben gökte de eminim, yerde de eminim» buyurduğu söylenirse,

قُلْنَا: إِنَّمَا قَالَ ذَلِكَ حِينَ قَالَ الْمُنَافِقُونَ لَهُ: اعْدِلْ فِي الْقِسْمَةِ، وَلِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا زَكَّاهُ/ أو لا بِدَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ جَازَ لَهُ ذَلِكَ بِخِلَافِ غَيْرِهِ.

Deriz ki: O bunu ancak münafıklar kendisine “Taksimatta adil ol” dedikleri zaman söylemiştir. Ayrıca Allah Teâlâ onu mucizenin delaletiyle öncelikle tezkiye ettiği için başkalarının aksine onun bunu yapması caiz olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يَحْصُلُ بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى لِأَنَّ أَجَلَّ أَنْوَاعِ الزَّكَاةِ وَالطَّهَارَةِ وَأَشْرَفَهَا هُوَ الْإِيمَانُ، فَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى أَنَّهُ هُوَ الَّذِي يُزَكِّي مَنْ يَشَاءُ دَلَّ عَلَى أَنَّ إِيمَانَ الْمُؤْمِنِينَ لَمْ يَحْصُلْ إِلَّا بِخَلْقِ اللَّه تَعَالَى.

İkinci Mesele: O'nun: { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır” kavli, imanın Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiğine delalet eder. Çünkü tezkiye ve temizliğin en yüce ve en şerefli türü imandır. [Allah] Teâlâ dilediğini tezkiye edenin Kendisi olduğunu zikredince, müminlerin imanının ancak Allah Teâlâ'nın yaratmasıyla meydana geldiği anlaşılmış olur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا هُوَ كَقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ [النِّسَاءِ: ٤٠] وَالْمَعْنَى أَنَّ الَّذِينَ يُزَكُّونَ أَنْفُسَهُمْ يُعَاقَبُونَ عَلَى تِلْكَ التَّزْكِيَةِ حَقَّ جَزَائِهِمْ مِنْ غَيْرِ ظُلْمٍ، أَوْ يَكُونُ الْمَعْنَى: أَنَّ الَّذِينَ زَكَّاهُمُ اللَّه فَإِنَّهُ يُثِيبُهُمْ عَلَى طَاعَاتِهِمْ وَلَا يُنْقِصُ مِنْ ثَوَابِهِمْ شَيْئًا، وَالْفَتِيلُ مَا فَتَلْتَ بَيْنَ إِصْبَعَيْكَ مِنَ الْوَسَخِ، فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، وَعَنِ ابْنِ السِّكِّيتِ: الْفَتِيلُ مَا كَانَ فِي شِقِّ النَّوَاةِ، وَالنَّقِيرُ النُّقْطَةُ الَّتِي فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ، وَالْقِطْمِيرُ الْقِشْرَةُ الرَّقِيقَةُ عَلَى النَّوَاةِ، وَهَذِهِ الْأَشْيَاءُ كُلُّهَا تُضْرَبُ أَمْثَالًا لِلشَّيْءِ التَّافِهِ الْحَقِيرِ، أَيْ لَا يُظْلَمُونَ لَا قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا.

Üçüncü Mesele: O'nun: { وَلا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا } “Ve onlara kıl payı kadar haksızlık edilmez” kavli, [Allah'ın]: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz Allah zerre ağırlığınca haksızlık etmez” [en-Nisâ: 40] kavli gibidir. Mana şudur: Kendilerini temize çıkaranlar, bu tezkiyerinden ötürü hiçbir haksızlığa uğramaksızın tam cezalarıyla cezalandırılırlar. Ya da mana şöyledir: Allah'ın tezkiye ettiği kimselere gelince, O onların itaatlerine karşılık mükâfatlarını verir ve sevaplarından hiçbir şeyi eksiltmez. el-Fetîl (الْفَتِيلُ), iki parmağın arasında büküp çıkardığın kir demektir; mef'ûl (bükülmüş şey) manasında faîl veznindedir. İbnü's-Sikkît'ten nakledildiğine göre: Fetîl, hurma çekirdeğinin yarığında bulunan ince lif; nakîr, çekirdeğin sırtındaki nokta; kıtmîr ise çekirdeğin üzerindeki ince zardır. Bunların hepsi değersiz ve önemsiz şeyler için darbımesel olarak kullanılır; yani onlara ne az ne de çok haksızlık edilmez.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Bak, Allah'a nasıl yalan uyduruyorlar!” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذَا تَعْجِيبٌ لِلنَّبِيِّ ﷺ مِنْ فِرْيَتِهِمْ عَلَى اللَّه، وَهِيَ تَزْكِيَتُهُمْ أَنْفُسَهُمْ وَافْتِرَاؤُهُمْ عَلَى اللَّه، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ [الْمَائِدَةِ: ١٨] وَقَوْلُهُمْ: لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى وَقَوْلُهُمْ: مَا عَمِلْنَاهُ بِالنَّهَارِ يُكَفَّرُ عَنَّا بِاللَّيْلِ.

Birinci Mesele: Bu, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların Allah'a karşı uydurdukları iftirayı hayretle göstermedir. Bu iftira, kendilerini temize çıkarmaları ve Allah'a karşı uydurarak söyledikleri: { نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَأَحِبَّاؤُهُ } “Biz Allah'ın oğulları ve sevgilileriyiz” [el-Mâide: 18] sözleri, { لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى } “Yahudi veya Hristiyan olanlardan başkası asla cennete girmeyecektir” sözleri ve “Gündüzleyin işlediklerimiz geceleyin silinir” sözleridir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَذْهَبُنَا أَنَّ الْخَبَرَ عَنِ الشَّيْءِ إِذَا كَانَ عَلَى خِلَافِ الْمُخْبَرِ عَنْهُ كَانَ كَذِبًا، سَوَاءٌ عَلِمَ قَائِلُهُ كَوْنَهُ كَذَلِكَ أَوْ لَمْ يَعْلَمْ، وَقَالَ الْجَاحِظُ: شَرْطُ كَوْنِهِ كَذِبًا أَنْ يُعْلَمَ كَوْنُهُ بِخِلَافِ ذَلِكَ، وَهَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلٌ لَنَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ فِي أَنْفُسِهِمُ الزَّكَاءَ وَالطَّهَارَةَ، ثُمَّ لَمَّا أَخْبَرُوا بِالزَّكَاةِ وَالطَّهَارَةِ كَذَّبَهُمُ اللَّه فِيهِ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى مَا قلناه.

İkinci Mesele: Bizim mezhebimize göre, bir şey hakkındaki haber vakıaya aykırı olduğunda, haberi veren kimse onun öyle olduğunu bilsin veya bilmesin yalandır. Câhiz ise şöyle demiştir: Bir şeyin yalan olmasının şartı, onun vakıaya aykırı olduğunun bilinmesidir. Bu ayet bizim için bir delildir; çünkü onlar kendilerinin tertemiz ve arınmış olduğuna inanıyorlardı; sonra kendilerini temiz ilan ettiklerinde Allah onları bu hususta yalanladı. Bu da bizim söylediğimize delalet eder.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً وَإِنَّمَا يُقَالُ: كَفَى بِهِ فِي التَّعْظِيمِ عَلَى جِهَةِ الْمَدْحِ أَوْ عَلَى جِهَةِ الذَّمِّ، أَمَّا فِي الْمَدْحِ فَكَقَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً [النِّسَاءِ: ٤٥] وَأَمَّا فِي الذَّمِّ فَكَمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ.

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَكَفى بِهِ إِثْماً مُبِيناً } “Apaçık bir günah olarak bu yeter” buyurdu. “كَفَى بِهِ” (o yeter) ifadesi yüceltme amacıyla övgü veya yergi makamında kullanılır. Övgü makamında oluşuna örnek: { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” [en-Nisâ: 45] ayetidir. Yergi makamında oluşuna örnek ise bu yerdeki gibidir.

وَقَوْلُهُ: إِثْماً مُبِيناً مَنْصُوبٌ على التمييز.

O'nun: { إِثْماً مُبِيناً } “Apaçık bir günah olarak” kavli temyiz olarak mansuptur.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥١ الى ٥٢]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 51-52]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلاً (٥١) أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً (٥٢) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar. (51) İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir. Allah kimi lanetlerse artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın. (52)”

[أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى حَكَى عَنِ الْيَهُودِ نَوْعًا آخَرَ مِنَ الْمَكْرِ، وَهُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا يُفَضِّلُونَ عَبَدَةَ الْأَصْنَامِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلَا شَكَّ أَنَّهُمْ كَانُوا عَالِمِينَ بِأَنَّ ذَلِكَ بَاطِلٌ، فَكَانَ إِقْدَامُهُمْ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ لِمَحْضِ الْعِنَادِ وَالتَّعَصُّبِ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[ { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يُؤْمِنُونَ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ وَيَقُولُونَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Cibt'e ve Tâğût'a inanıyorlar ve inkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' diyorlar”] Bil ki [Allah] Teâlâ Yahudilerden başka bir hileyi nakletmiştir; o da putperestleri müminlerden üstün tutmalarıdır. Şüphe yok ki onlar bunun batıl olduğunu biliyorlardı. Bu söze kalkışmaları ise sırf inat ve taassuptan ötürüydü. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele:

رُوِيَ أَنَّ حُيَيَّ بْنَ أَخْطَبَ وَكَعْبَ بْنَ الْأَشْرَفِ الْيَهُودِيَّيْنِ خَرَجَا إِلَى مَكَّةَ مَعَ جَمَاعَةٍ مِنَ الْيَهُودِ يُحَالِفُونَ قُرَيْشًا عَلَى مُحَارَبَةِ الرَّسُولِ ﷺ، فَقَالُوا: أَنْتُمْ أَهْلُ كِتَابٍ، وَأَنْتُمْ أَقْرَبُ إِلَى مُحَمَّدٍ مِنْكُمْ إِلَيْنَا فَلَا نَأْمَنُ مَكْرَكُمْ، فَاسْجُدُوا لِآلِهَتِنَا حَتَّى تَطْمَئِنَّ قُلُوبُنَا، فَفَعَلُوا ذَلِكَ. فَهَذَا إِيمَانُهُمْ بِالْجِبْتِ وَالطَّاغُوتِ، لِأَنَّهُمْ سَجَدُوا لِلْأَصْنَامِ، فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ: أَنْحَنُ أَهْدَى سَبِيلًا أَمْ محمد؟ فقال كعب: ماذا يقول محمد؟ يَأْمُرُ بِعِبَادَةِ اللَّه وَحْدَهُ وَيَنْهَى عَنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ وَتَرَكَ دِينَ آبَائِهِ، وَأَوْقَعَ الْفُرْقَةَ. قَالَ: وَمَا دِينُكُمْ؟ قَالُوا: نَحْنُ وُلَاةُ الْبَيْتِ نَسْقِي الْحَاجَّ وَنَقْرِي الضَّيْفَ وَنَفُكُّ الْعَانِي وَذَكَرُوا أَفْعَالَهُمْ، فَقَالَ: أَنْتُمْ أَهْدَى سَبِيلًا.

Rivayet edildiğine göre Yahudilerden Huyey b. Ahtab ile Kâ'b b. el-Eşref, bir grup Yahudi ile birlikte Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı savaşmak üzere Kureyş ile ittifak kurmak için Mekke'ye çıktılar. [Mekkeliler] şöyle dediler: “Siz ehl-i kitapsınız ve Muhammed'e bizden daha yakınsınız, bu sebeple sizin tuzağınızdan emin olamayız. Kalplerimizin yatışması için ilahlarımıza secde edin.” Onlar da bunu yaptılar. İşte bu, onların Cibt ve Tâğût'a inanmalarıdır; çünkü putlara secde ettiler. Bunun üzerine Ebû Süfyân: “Biz mi daha doğru yoldayız, yoksa Muhammed mi?” dedi. Kâ'b: “Muhammed ne diyor?” diye sordu. [Ebû Süfyân]: “Yalnızca Allah'a ibadet etmeyi emrediyor, putlara tapmayı yasaklıyor, atalarının dinini terk etti ve ayrılık çıkardı” dedi. [Kâ'b]: “Peki sizin dininiz nedir?” diye sordu. Onlar: “Biz Kâbe'nin hizmetkârlarıyız; hacılara su veririz, misafiri ağırlarız, esiri kurtarırız” diyerek yaptıklarını saydılar. Bunun üzerine [Kâ'b]: “Siz daha doğru bir yoldasınız” dedi.

فَهَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِمْ:

İşte onların şu sözünden murat budur:

لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا [النِّسَاءِ: ٥١] .

{ لِلَّذِينَ كَفَرُوا هؤُلاءِ أَهْدى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا } “İnkâr edenler için: 'Bunlar, iman edenlerden daha doğru bir yoldadır' [diyorlar]” [en-Nisâ: 51].

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الناس في الجبت والطاغوت، وذكروا فيه وجوه: الْأَوَّلُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: كُلُّ مَعْبُودٍ دُونَ اللَّه فَهُوَ جِبْتٌ وَطَاغُوتٌ، ثُمَّ زَعَمَ الْأَكْثَرُونَ أَنَّ الْجِبْتَ لَيْسَ لَهُ تَصَرُّفٌ فِي اللُّغَةِ. وَحَكَى الْقَفَّالُ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّ الْجِبْتَ أَصْلُهُ جِبْسٌ، فَأُبْدِلَتِ السِّينُ تَاءً، وَالْجِبْسُ هُوَ الْخَبِيثُ الرَّدِيءُ، وَأَمَّا الطَّاغُوتُ فَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الطُّغْيَانِ، وَهُوَ الْإِسْرَافُ فِي الْمَعْصِيَةِ، فَكُلُّ مَنْ دَعَا إِلَى الْمَعَاصِي الْكِبَارِ لَزِمَهُ هَذَا الِاسْمُ، ثُمَّ تَوَسَّعُوا فِي هَذَا الِاسْمِ حَتَّى أَوْقَعُوهُ عَلَى الْجَمَادِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ [إِبْرَاهِيمَ: ٣٥، ٣٦] فَأَضَافَ الْإِضْلَالَ إِلَى الْأَصْنَامِ مَعَ أَنَّهَا جَمَادَاتٌ. الثَّانِي: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :

İkinci Mesele: İnsanlar Cibt ve Tâğût hakkında ihtilaf etmiş ve bu hususta birtakım görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Dilciler şöyle demiştir: Allah'tan başka tapılan her şey Cibt ve Tâğût'tur. Çoğunluk Cibt kelimesinin dilde çekimi olmadığını ileri sürmüştür. el-Kaffâl bazılarından, Cibt kelimesinin aslının cibs (جِبْس) olduğunu, 'sîn' harfinin 'tâ'ya dönüştürüldüğünü nakletmiştir; cibs ise habis ve kötü olan şeydir. Tâğût'a gelince; o tuğyân (haddi aşma) kökünden alınmıştır ki o da günahta aşırı gitmektir. Dolayısıyla büyük günahlara çağıran herkes bu ismi hak eder. Daha sonra bu ismi genişleterek cansız varlıklara da vermişlerdir; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَاجْنُبْنِي وَبَنِيَّ أَنْ نَعْبُدَ الْأَصْنامَ رَبِّ إِنَّهُنَّ أَضْلَلْنَ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ } “Beni ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut. Rabbim! Şüphesiz onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar” [İbrâhîm: 35-36]. Böylece cansız varlıklar oldukları halde saptırmayı putlara isnat etmiştir. İkincisi: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:

الْجِبْتُ الْأَصْنَامُ وَكُلُّ مَا عُبِدَ مِنْ دُونِ اللَّه، وَالطَّاغُوتُ الشَّيْطَانُ. الثَّالِثُ: الْجِبْتُ الْأَصْنَامُ، وَالطَّاغُوتُ تَرَاجِمَةُ الْأَصْنَامِ يُتَرْجِمُونَ لِلنَّاسِ عَنْهَا الْأَكَاذِيبَ فَيُضِلُّونَهُمْ بِهَا، وَهُوَ مَنْقُولٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. الرَّابِعُ: رَوَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْجِبْتُ الْكَاهِنُ، وَالطَّاغُوتُ السَّاحِرُ. الْخَامِسُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ: الْجِبْتُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ حُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ وَالطَّاغُوتُ كَعْبُ بْنُ الْأَشْرَفِ، وَكَانَتِ الْيَهُودُ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِمَا، فَسُمِّيَا بِهَذَيْنِ الِاسْمَيْنِ لِسَعْيِهِمَا فِي إِغْوَاءِ/ النَّاسِ وَإِضْلَالِهِمْ. السَّادِسُ: الْجِبْتُ وَالطَّاغُوتُ صَنَمَانِ لِقُرَيْشٍ، وَهُمَا الصَّنَمَانِ اللَّذَانِ سَجَدَ الْيَهُودُ لَهُمَا طَلَبًا لِمَرْضَاةِ قُرَيْشٍ، وَبِالْجُمْلَةِ فَالْأَقَاوِيلُ كَثِيرَةٌ، وَهُمَا كَلِمَتَانِ وُضِعَتَا عَلَمَيْنِ عَلَى مَنْ كَانَ غَايَةً فِي الشَّرِّ وَالْفَسَادِ.

Cibt putlar ve Allah'tan başka tapılan her şeydir; Tâğût ise şeytandır. Üçüncüsü: Cibt putlar, Tâğût ise insanlara putlar adına yalanlar uydurup tercümanlık yaparak onları saptıran put tercümanlarıdır; bu, İbn Abbâs'tan nakledilmiştir. Dördüncüsü: Ali b. Ebî Talha, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Cibt kâhin, Tâğût ise sihirbazdır. Beşincisi: Kelbî şöyle demiştir: Bu ayetteki Cibt Huyey b. Ahtab, Tâğût ise Kâ'b b. el-Eşref'tir. Yahudiler bu ikisine başvuruyorlardı; insanları ayartmaya ve saptırmaya çalıştıkları için bu iki isimle isimlendirildiler. Altıncısı: Cibt ve Tâğût, Kureyş'in iki putudur; bunlar, Yahudilerin Kureyş'in rızasını kazanmak için secde ettikleri iki puttur. Özetle görüşler çoktur; bunlar kötülük ve fesatta son noktaya ulaşan kimseler için alem (özel isim) kılınmış iki kelimedir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً فَبَيَّنَ أَنَّ عَلَيْهِمُ اللَّعْنَ من اللَّه

Sonra [Allah] Teâlâ: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ وَمَنْ يَلْعَنِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ نَصِيراً } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lanetlediği kimselerdir. Allah kimi lanetlerse artık ona hiçbir yardımcı bulamazsın” buyurdu. Böylece onların üzerinde Allah'tan bir lanet olduğunu açıkladı

وَهُوَ الْخِذْلَانُ وَالْإِبْعَادُ، وَهُوَ ضِدُّ مَا لِلْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْقُرْبَةِ وَالزُّلْفَى، وَأَخْبَرَ بَعْدَهُ بِأَنَّ مَنْ يَلْعَنُهُ اللَّه فَلَا نَاصِرَ لَهُ، كَمَا قَالَ: مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا [الْأَحْزَابِ: ٦١] فَهَذَا اللَّعْنُ حَاضِرٌ، وَمَا فِي الْآخِرَةِ أَعْظَمُ، وَهُوَ يَوْمٌ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئًا وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ للَّه، وَفِيهِ وَعْدٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِالنُّصْرَةِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ بِالتَّقْوِيَةِ، بِالضِّدِّ عَلَى الضِّدِّ، كَمَا قَالَ فِي الْآيَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً [النِّسَاءِ: ٤٥] .

ki o da yardımsız bırakılma ve uzaklaştırılmadır; bu ise müminlerin sahip olduğu yakınlık ve makamın zıddıdır. Ardından Allah'ın kime lanet ederse onun hiçbir yardımcısı olmayacağını haber vermiştir; nitekim şöyle buyurmuştur: { مَلْعُونِينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَقُتِّلُوا تَقْتِيلًا } “Lanetlenmiş olarak nerede bulunurlarsa yakalanırlar ve öldürüldükçe öldürülürler” [el-Ahzâb: 61]. Bu dünyadaki lanettir; ahiretteki ise daha büyüktür ki o, hiçbir nefsin başka bir nefis için bir şeye güç yetiremeyeceği ve o gün hükmün yalnızca Allah'a ait olduğu gündür. Bunda zıddına zıt karşılık verilerek Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) zafer, müminlere de güçlendirme vaadi vardır; nitekim önceki ayetlerde şöyle buyurmuştu: { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” [en-Nisâ: 45].

وَاعْلَمْ أَنَّ الْقَوْمَ إِنَّمَا اسْتَحَقُّوا هَذَا اللَّعْنَ الشَّدِيدَ لِأَنَّ الَّذِي ذَكَرُوهُ مِنْ تَفْضِيلِ عَبَدَةِ الْأَوْثَانِ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا بِمُحَمَّدٍ ﷺ يَجْرِي مَجْرَى الْمُكَابَرَةِ، فَمَنْ يَعْبُدُ غَيْرَ اللَّه كَيْفَ يَكُونُ أَفْضَلَ حَالًا مِمَّنْ لَا يَرْضَى بِمَعْبُودٍ غَيْرِ اللَّه! وَمَنْ كَانَ دِينُهُ الْإِقْبَالُ بِالْكُلِّيَّةِ عَلَى خِدْمَةِ الْخَالِقِ وَالْإِعْرَاضُ عَنِ الدُّنْيَا وَالْإِقْبَالُ عَلَى الْآخِرَةِ، كَيْفَ يَكُونُ أَقَلَّ حَالًا مِمَّنْ كَانَ بِالضِّدِّ فِي كُلِّ هذه الأحوال واللَّه أعلم.

Bil ki bu topluluk bu şiddetli laneti ancak şundan ötürü hak etmiştir: Çünkü onların putperestleri Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) iman edenlerden üstün tutmaları kibrin ve inatlaşmanın ta kendisidir. Zira Allah'tan başkasına tapan bir kimse, Allah'tan başka hiçbir mabuda razı olmayan kimseden nasıl daha üstün bir halde olabilir! Dini bütünüyle Yaratıcı'ya hizmete yönelmek, dünyadan yüz çevirip ahirete yönelmek olan kimse, bütün bu durumlarda tam zıddı üzere olan kimseden nasıl daha aşağı durumda olabilir? Allah en iyisini bilir.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٣]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 53]

أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣)

{ أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً (٥٣) } “Yoksa onların hükümranlıktan / mülkten bir payı mı var? Öyle olsaydı insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi. (53)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ الْيَهُودَ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِالْجَهْلِ الشَّدِيدِ، وَهُوَ اعْتِقَادُهُمْ أَنَّ عِبَادَةَ الْأَوْثَانِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ اللَّه تَعَالَى، وَوَصَفَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْبُخْلِ وَالْحَسَدِ، فَالْبُخْلُ هُوَ أَنْ لَا يَدْفَعَ لِأَحَدٍ شَيْئًا مِمَّا آتَاهُ اللَّه مِنَ النِّعْمَةِ، وَالْحَسَدُ هُوَ أَنْ يَتَمَنَّى أَنْ لَا يُعْطِيَ اللَّه غَيْرَهُ شَيْئًا مِنَ النِّعَمِ، فَالْبُخْلُ وَالْحَسَدُ يَشْتَرِكَانِ فِي أَنَّ صَاحِبَهُ يُرِيدُ مَنْعَ النِّعْمَةِ مِنَ الْغَيْرِ، فَأَمَّا الْبَخِيلُ فَيَمْنَعُ نِعْمَةَ نَفْسِهِ عَنِ الْغَيْرِ، وَأَمَّا الْحَاسِدُ فَيُرِيدُ أَنْ يَمْنَعَ نِعْمَةَ اللَّه مِنْ عِبَادِهِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ تِلْكَ الْآيَةَ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ لِأَنَّ النَّفْسَ الْإِنْسَانِيَّةَ لَهَا قُوَّتَانِ: الْقُوَّةُ الْعَالِمَةُ وَالْقُوَّةُ الْعَامِلَةُ، فَكَمَالُ الْقُوَّةِ الْعَالِمَةِ الْعِلْمُ، وَنُقْصَانُهَا الْجَهْلُ، وَكَمَالُ الْقُوَّةِ الْعَامِلَةِ: الْأَخْلَاقُ الْحَمِيدَةُ، وَنُقْصَانُهَا الْأَخْلَاقُ الذَّمِيمَةُ، وَأَشَدُّ الْأَخْلَاقِ الذَّمِيمَةِ نُقْصَانًا الْبُخْلُ وَالْحَسَدُ، لِأَنَّهُمَا مَنْشَآنِ لِعَوْدِ الْمَضَارِّ إِلَى عِبَادِ اللَّه.

Bil ki [Allah] Teâlâ önceki ayette Yahudileri şiddetli bir cehaletle -ki o da putlara tapmanın Allah Teâlâ'ya ibadet etmekten daha faziletli olduğuna inanmalarıdır- vasfetmişti; bu ayette ise onları cimrilik ve hasetle vasfetti. Cimrilik (buhl), Allah'ın kendisine verdiği nimetten hiç kimseye bir şey vermemektir; haset ise Allah'ın başkasına hiçbir nimet vermemesini temenni etmektir. Cimrilik ve haset, sahibinin nimeti başkasından esirgemek istemesi noktasında ortaktır; cimri olan kendi nimetini başkasından esirger, hasetçi ise Allah'ın nimetini O'nun kullarından esirgemek ister. O ayeti bu ayetten önce getirmesinin sebebi şudur: İnsan nefsinin iki gücü vardır: Bilen güç (kuvve-i âlime) ve yapan güç (kuvve-i âmile). Bilen gücün kemali ilim, noksanlığı cehalettir. Yapan gücün kemali övgüye layık ahlak, noksanlığı ise yerilmiş ahlaktır. Yerilmiş ahlakın noksanlık bakımından en şiddetlisi ise cimrilik ve hasettir; çünkü bu ikisi zararların Allah'ın kullarına dönmesinin menşeidir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: إِنَّمَا قَدَّمَ وَصْفَهُمْ بِالْجَهْلِ عَلَى وَصْفِهِمْ بِالْبُخْلِ وَالْحَسَدِ لِوَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ الْقُوَّةَ النَّظَرِيَّةَ مُقَدَّمَةٌ عَلَى الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ فِي الشَّرَفِ وَالرُّتْبَةِ وَأَصْلٌ لَهَا، فَكَانَ شَرْحُ حَالِهَا يَجِبُ/ أَنْ يَكُونَ مُقَدَّمًا عَلَى شَرْحِ حَالِ الْقُوَّةِ الْعَمَلِيَّةِ. الثاني: أن السبب لحصول البخل والجسد هُوَ الْجَهْلُ، وَالسَّبَبُ مُقَدَّمٌ عَلَى الْمُسَبَّبِ، لَا جَرَمَ قَدَّمَ تَعَالَى ذِكْرَ الْجَهْلِ عَلَى ذِكْرِ الْبُخْلِ وَالْحَسَدِ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّ الْجَهْلَ سَبَبُ الْبُخْلِ وَالْحَسَدِ: أَمَّا الْبُخْلُ فَلِأَنَّ بَذْلَ الْمَالِ سَبَبٌ لِطَهَارَةِ النَّفْسِ وَلِحُصُولِ السَّعَادَةِ فِي الْآخِرَةِ، وَحَبْسُ الْمَالِ سَبَبٌ لِحُصُولِ مَالِ الدُّنْيَا فِي يَدِهِ، فَالْبُخْلُ يَدْعُوكَ إِلَى الدُّنْيَا وَيَمْنَعُكَ عَنِ الْآخِرَةِ، وَالْجُودُ يَدْعُوكَ إِلَى الْآخِرَةِ وَيَمْنَعُكَ عَنِ الدُّنْيَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ تَرْجِيحَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنْ مَحْضِ الْجَهْلِ. وَأَمَّا الْحَسَدُ فَلِأَنَّ الْإِلَهِيَّةَ عِبَارَةٌ عَنْ إِيصَالِ النِّعَمِ وَالْإِحْسَانِ إِلَى الْعَبِيدِ، فَمَنْ كَرِهَ ذَلِكَ فَكَأَنَّهُ أَرَادَ عَزْلَ الْإِلَهِ عَنِ الْإِلَهِيَّةِ، وَذَلِكَ مَحْضُ الْجَهْلِ. فَثَبَتَ أَنَّ السَّبَبَ الْأَصْلِيَّ لِلْبُخْلِ وَالْحَسَدِ هُوَ الْجَهْلُ، فَلَمَّا ذَكَرَ تَعَالَى الْجَهْلَ أَرْدَفَهُ بِذِكْرِ الْبُخْلِ وَالْحَسَدِ لِيَكُونَ الْمُسَبَّبُ مَذْكُورًا عَقِيبَ السَّبَبِ، فَهَذَا هُوَ الْإِشَارَةُ إِلَى نَظْمِ هذه الآية، وهاهنا مسائل:

Bunu bildiğinde deriz ki: Onların cehaletle vasfedilmesini cimrilik ve hasetle vasfedilmelerinden önce getirmesi iki sebeptendir: Birincisi: Teorik güç (kuvve-i nazariyye), şeref ve mertebe bakımından pratik güçten (kuvve-i ameliyye) öncedir ve onun aslıdır. Dolayısıyla onun durumunun açıklanması, pratik gücün durumunun açıklanmasından önce olmalıdır. İkincisi: Cimrilik ve hasedin meydana gelmesinin sebebi cehalettir; sebep ise müsebbepten (sonuçtan) öncedir. Dolayısıyla [Allah] Teâlâ cehaleti zikretmeyi, cimrilik ve hasedi zikretmekten öne almıştır. Cehaletin cimrilik ve hasedin sebebi olduğunu söylememize gelince: Cimriliğe gelince; çünkü malı harcamak nefsin arınmasına ve ahirette saadete ulaşmaya sebeptir; malı tutmak ise dünya malının elde kalmasına sebeptir. Cimrilik seni dünyaya çağırır ve ahiretten alıkoyar; cömertlik ise seni ahirete çağırır ve dünyadan alıkoyar. Şüphe yok ki dünyayı ahirete tercih etmek ancak katıksız bir cehaletten kaynaklanır. Hasede gelince; çünkü ilahlık kullara nimetleri ve ihsanı ulaştırmaktan ibarettir; kim bundan hoşlanmazsa sanki ilahı ilahlığından azletmek istemiş gibi olur ki bu da katıksız bir cehalettir. Böylece cimrilik ve hasedin asıl sebebinin cehalet olduğu sabit oldu. [Allah] Teâlâ cehaleti zikredince müsebbebin sebebin ardından gelmesi için peşinden cimrilik ve hasedi zikretti. İşte bu ayetin tertibine yapılan işaret budur. Burada birtakım meseleler vardır:

المسألة الأولى: «أم» هاهنا فِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: الْمِيمُ صِلَةٌ، وَتَقْدِيرُهُ: أَلَهُمْ لِأَنَّ حَرْفَ «أَمْ» إِذَا لَمْ يَسْبِقْهُ اسْتِفْهَامٌ كَانَ الْمِيمُ فِيهِ صِلَةً. الثَّانِي: أن «أم» هاهنا متصلة، وقد سبق هاهنا اسْتِفْهَامٌ عَلَى سَبِيلِ الْمَعْنَى، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْ هَؤُلَاءِ الْمَلْعُونِينَ قَوْلَهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ: إِنَّهُمْ أَهْدَى سَبِيلًا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، عَطَفَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: أَمِنْ ذَلِكَ يُتَعَجَّبُ، أَمْ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ، مَعَ أَنَّهُ لَوْ

Birinci Mesele: Buradaki «em» (أَمْ) edatında birkaç vecih vardır: Birincisi: Bazıları 'mîm' harfinin zait (sıla) olduğunu ve takdirinin «أَلَهُمْ» (onların mı var?) şeklinde olduğunu söylemiştir; çünkü «em» edatından önce bir soru edatı geçmezse oradaki 'mîm' sıla (pekiştirme harfi) olur. İkincisi: Buradaki «em» edatı munfasıl değil muttasıldır ve mana itibarıyla burada daha önce bir soru geçmiştir; çünkü [Allah] Teâlâ bu lanetlenmişlerin müşriklere müminlerden daha doğru yolda olduklarını söylediklerini nakledince, bunu: { أَمْ لَهُمْ نَصِيبٌ } “Yoksa onların bir payı mı var?” kavline atfetmiştir. Sanki [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: Buna mı hayret edilir, yoksa

كَانَ لَهُمْ مُلْكٌ لَبَخِلُوا بِأَقَلِّ الْقَلِيلِ. الثَّالِثُ: أن «أم» هاهنا مُنْقَطِعَةٌ وَغَيْرُ مُتَّصِلَةٍ بِمَا قَبْلَهَا الْبَتَّةَ، كَأَنَّهُ لَمَّا تَمَّ الْكَلَامُ الْأَوَّلُ قَالَ: بَلْ لَهُمْ نَصِيبٌ مِنَ الْمُلْكِ، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ، يَعْنِي لَيْسَ لَهُمْ شَيْءٌ مِنَ الْمُلْكِ الْبَتَّةَ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَصَحُّ الْوُجُوهِ.

kendilerine ait bir mülk olsaydı en azından bile cimrilik edecek olmalarına rağmen onların: 'Kendilerine hükümranlıktan / mülkten bir pay olduğunu' söylemelerine mi? Üçüncüsü: Buradaki «em» munkatıadır ve kendisinden öncesiyle kesinlikle muttasıl değildir. Sanki birinci söz tamamlanınca: “Bilakis onların hükümranlıktan bir payı mı var?” denilmiştir. Bu soru inkâr anlamında bir sorudur; yani onların hükümranlıktan kesinlikle hiçbir payı yoktur. Bu vecih, vecihlerin en sahih olanıdır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: ذَكَرُوا فِي هَذَا الْمُلْكِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: الْيَهُودُ كَانُوا يَقُولُونَ نَحْنُ أَوْلَى بِالْمُلْكِ وَالنُّبُوَّةِ فَكَيْفَ نَتَّبِعُ الْعَرَبَ؟ فَأَبْطَلَ اللَّه عَلَيْهِمْ قَوْلَهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِي: أَنَّ الْيَهُودَ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمُلْكَ يَعُودُ إِلَيْهِمْ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ يَخْرُجُ مِنَ الْيَهُودِ مَنْ يُجَدِّدُ مُلْكَهُمْ وَدَوْلَتَهُمْ وَيَدْعُو إِلَى دِينِهِمْ، فَكَذَّبَهُمُ اللَّه في هذه الآية.

İkinci Mesele: Bu hükümranlık / mülk hakkında birtakım görüşler zikretmişlerdir: Birincisi: Yahudiler “Hükümranlığa ve nübüvvete biz daha layığız, Araplara nasıl tabi oluruz?” diyorlardı. Allah da bu ayette onların bu sözünü boşa çıkardı. İkincisi: Yahudiler ahir zamanda mülkün kendilerine geri döneceğini; zira Yahudilerden mülk ve devletlerini yenileyecek ve kendi dinlerine davet edecek birinin çıkacağını iddia ediyorlardı. Allah bu ayette onları yalanladı.

الثالث: المراد بالملك هاهنا التَّمْلِيكُ، يَعْنِي أَنَّهُمْ إِنَّمَا يَقْدِرُونَ عَلَى دَفْعِ نُبُوَّتِكَ لَوْ كَانَ التَّمْلِيكُ إِلَيْهِمْ، وَلَوْ كَانَ التَّمْلِيكُ إِلَيْهِمْ لَبَخِلُوا بِالنَّقِيرِ وَالْقِطْمِيرِ، فَكَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَى النَّفْيِ وَالْإِثْبَاتِ. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْأَصَمُّ: كَانُوا أَصْحَابَ بَسَاتِينَ وَأَمْوَالٍ، وَكَانُوا فِي عِزَّةٍ وَمَنَعَةٍ ثُمَّ كَانُوا يَبْخَلُونَ عَلَى الْفُقَرَاءِ بِأَقَلِّ الْقَلِيلِ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ.

Üçüncüsü: Buradaki mülkten murat mâlik kılma (temlîk) yetkisidir; yani onlar senin peygamberliğini ancak temlîk yetkisi ellerinde olsaydı engelleyebilirlerdi. Şayet temlîk yetkisi onların elinde olsaydı çekirdek lifi ve zarı kadarını bile kıskanıp esirgerlerdi; öyleyse nefyetmeye ve ispat etmeye nasıl güç yetirebilirler? Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: Onlar bahçe ve mal mülk sahipleriydiler, izzet ve kuvvet içindeydiler; buna rağmen fakirlere en az bir şeyi vermekten bile cimrilik ederlerdi, bunun üzerine bu ayet indi.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّهُ تَعَالَى جَعَلَ بُخْلَهُمْ كَالْمَانِعِ مِنْ حُصُولِ الْمُلْكِ لَهُمْ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُلْكَ وَالْبُخْلَ لَا يَجْتَمِعَانِ، وَتَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهِ مِنْ حَيْثُ الْعَقْلِ أَنَّ الِانْقِيَادَ لِلْغَيْرِ أَمْرٌ مَكْرُوهٌ لِذَاتِهِ، وَالْإِنْسَانُ لَا يَتَحَمَّلُ الْمَكْرُوهَ إِلَّا إِذَا وَجَدَ فِي مُقَابَلَتِهِ أَمْرًا مَطْلُوبًا مَرْغُوبًا فِيهِ، وَجِهَاتُ الْحَاجَاتِ/ مُحِيطَةٌ بِالنَّاسِ، فَإِذَا صَدَرَ مِنْ إِنْسَانٍ إِحْسَانٌ إِلَى غَيْرِهِ صَارَتْ رَغْبَةُ الْمُحْسِنِ إِلَيْهِ فِي ذَلِكَ الْمَالِ سَبَبًا لِصَيْرُورَتِهِ مُنْقَادًا مُطِيعًا لَهُ، فَلِهَذَا قِيلَ: بِالْبِرِّ يُسْتَعْبَدُ الْحُرُّ، فَإِذَا لَمْ يُوجَدْ هَذَا بَقِيَتِ النَّفْرَةُ الطَّبِيعِيَّةُ عَنْ الِانْقِيَادِ لِلْغَيْرِ خَالِصًا عَنِ الْمُعَارِضِ، فَلَا يَحْصُلُ الِانْقِيَادُ الْبَتَّةَ، فَثَبَتَ أَنَّ الْمُلْكَ وَالْبُخْلَ لَا يَجْتَمِعَانِ ثُمَّ إِنَّ الْمُلْكَ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: مُلْكٌ عَلَى الظَّوَاهِرِ فَقَطْ، وَهَذَا هُوَ مُلْكُ الْمُلُوكِ، وَمُلْكٌ عَلَى الْبَوَاطِنِ فَقَطْ، وَهَذَا هُوَ مُلْكُ الْعُلَمَاءِ، وَمُلْكٌ عَلَى الظَّوَاهِرِ وَالْبَوَاطِنِ مَعًا، وَهَذَا هُوَ مُلْكُ الْأَنْبِيَاءِ صَلَوَاتُ اللَّه عَلَيْهِمْ. فَإِذَا كَانَ الْجُودُ مِنْ لَوَازِمِ الْمُلْكِ وَجَبَ فِي الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ أَنْ يَكُونُوا فِي غَايَةِ الْجُودِ وَالْكَرَمِ وَالرَّحْمَةِ وَالشَّفَقَةِ، لِيَصِيرَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَخْلَاقِ سَبَبًا لِانْقِيَادِ الْخَلْقِ لَهُمْ، وَامْتِثَالِهِمْ لِأَوَامِرِهِمْ. وَكَمَالُ هَذِهِ الصِّفَاتِ حَاصِلٌ لِمُحَمَّدٍ ﵊.

Üçüncü Mesele: [Allah] Teâlâ onların cimriliğini sanki mülk elde etmelerine bir engel kılmıştır. Bu da mülk ile cimriliğin bir arada bulunamayacağına delalet eder. Bu konunun akıl yönünden tahkiki şudur: Başkasına boyun eğmek özü itibariyle hoşlanılmayan bir şeydir; insan ise ancak karşılığında arzulanan ve rağbet edilen bir şey bulursa bu nahoş duruma katlanır. İhtiyaç çeşitleri ise insanları kuşatmıştır. Bir insandan başkasına bir iyilik sadır olduğunda, iyilik yapılan kimsenin o mala olan arzusu onun o kimseye boyun eğip itaat etmesine sebep olur; nitekim bu yüzden: “İyilikle hür kimse köle edilir” denilmiştir. Bu bulunmadığı takdirde başkasına boyun eğmeye karşı olan fıtrî nefret, karşı koyan bir etken olmaksızın olduğu gibi kalır ve boyun eğme kesinlikle gerçekleşmez. Böylece mülk ile cimriliğin bir arada bulunamayacağı sabit oldu. Sonra mülk üç kısımdır: Sadece zahirler üzerindeki mülk; bu hükümdarların mülküdür. Sadece batınlar (gönüller) üzerindeki mülk; bu âlimlerin mülküdür. Hem zahirler hem batınlar üzerindeki mülk; bu da peygamberlerin -Allah'ın salâtı üzerlerine olsun- mülküdür. Cömertlik mülkün gereklerinden olunca, peygamberlerin -salât ve selam üzerlerine olsun- insanların kendilerine boyun eğmesine ve emirlerine uymasına bu ahlakların her biri birer sebep olsun diye son derece cömert, kerem sahibi, merhametli ve şefkatli olmaları vacip olmuştur. Bu sıfatların kemali ise Muhammed'de (aleyhisselâm) mevcuttur.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: «إِذَنْ» فِي عَوَامِلِ الْأَفْعَالِ بِمَنْزِلَةِ أَظُنُّ فِي عَوَامِلِ الْأَسْمَاءِ، وَتَقْرِيرُهُ أَنَّ الظَّنَّ إِذَا وَقَعَ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ نُصِبَ لَا غَيْرَ، كَقَوْلِكَ أَظُنُّ زَيْدًا قَائِمًا، وَإِنْ وَقَعَ فِي الْوَسَطِ جَازَ إِلْغَاؤُهُ وَإِعْمَالُهُ، كَقَوْلِهِ:

Dördüncü Mesele: Sîbeveyhi şöyle demiştir: Fiil amillerinde «izen» (إِذَنْ), isim amillerinde «ezunnu» (أَظُنُّ - zannederim) konumundadır. Bunun izahı şudur: Zan [fiili] cümlenin başında yer aldığında yalnızca nasbeder (amel eder); “أَظُنُّ زَيْدًا قَائِمًا” (Zeyd'in ayakta olduğunu zannediyorum) demen gibi. Ortada yer alırsa amel ettirilmemesi (ilgâsı) da amel ettirilmesi (i'mâli) de caizdir; tıpkı:

زَيْدٌ أَظُنُّ قَائِمٌ، وَإِنْ شِئْتَ قُلْتَ زَيْدًا أَظُنُّ قَائِمًا، وَإِنْ تَأَخَّرَ فَالْأَحْسَنُ إِلْغَاؤُهُ، تَقُولُ زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ ظَنَنْتُ، وَالسَّبَبُ فِيمَا ذَكَرْنَاهُ أَنَّ «ظَنَّ» وما أشبه مِنَ الْأَفْعَالِ نَحْوَ عَلِمَ وَحَسِبَ ضَعِيفَةٌ فِي الْعَمَلِ، لِأَنَّهَا لَا تُؤَثِّرُ فِي مَعْمُولَاتِهَا، فَإِذَا تَقَدَّمَ دَلَّ التَّقْدِيمُ فِي الذِّكْرِ عَلَى شِدَّةِ الْعِنَايَةِ فَقَوِيَ عَلَى التَّأْثِيرِ، وَإِذَا تَأَخَّرَ دَلَّ عَلَى عَدَمِ الْعِنَايَةِ فَلَغَا، وَإِنْ تَوَسَّطَ فَحِينَئِذٍ لَا يَكُونُ فِي مَحَلِّ الْعِنَايَةِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، وَلَا فِي مَحَلِّ الْإِهْمَالِ مِنْ كُلِّ الْوُجُوهِ، بَلْ كَانَتْ كَالْمُتَوَسِّطَةِ فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ فَلَا جَرَمَ كَانَ الْإِعْمَالُ وَالْإِلْغَاءُ جَائِزًا.

“زَيْدٌ أَظُنُّ قَائِمٌ” (Zeyd, zannederim, ayaktadır) sözü gibi; dilersen “زَيْدًا أَظُنُّ قَائِمًا” da dersin. Sonda yer alırsa en uygun olanı amel ettirilmemesidir (ilgâ); “زَيْدٌ مُنْطَلِقٌ ظَنَنْتُ” (Zeyd gidicidir, zannettim) dersin. Zikrettiğimiz durumun sebebi şudur: «Zanne» (ظَنَّ) ve 'alime' ile 'hasibe' gibi benzeri fiiller amel bakımından zayıftır; çünkü bunlar mamulleri üzerinde [fiziksel/dışsal] bir tesir bırakmazlar. Öne geçtiğinde zikirdeki öncelik ona gösterilen ehemmiyete delalet eder ve böylece tesir gücü kuvvetlenir. Sona kaldığında ehemmiyet verilmediğine delalet eder ve amelden düşer (lağvolur). Ortada yer aldığında ise her bakımdan ne tam bir ehemmiyet mahallindedir ne de her bakımdan tam bir ihmal mahallindedir; bilakis bu iki durum arasında ortada gibidir, dolayısıyla ameli de ilgâsı da caiz olmuştur.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِعْمَالَ فِي حَالِ التَّوَسُّطِ أَحْسَنُ، وَالْإِلْغَاءَ حَالَ التَّأَخُّرِ أَحْسَنُ.

Bil ki ortada olma halinde amel ettirmek (i'mâl) daha güzeldir; sonda olma halinde ise amelden düşürmek (ilgâ) daha güzeldir.

إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: كَلِمَةُ «إِذَنْ» عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ أَيْضًا، فَإِنْ تَقَدَّمَتْ نَصَبَتِ الْفِعْلَ، تَقُولُ إِذَنْ أُكْرِمَكَ، وَإِنْ تَوَسَّطَتْ أَوْ تَأَخَّرَتْ جَازَ الْإِلْغَاءُ، تَقُولُ أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ، وَأَنَا أُكْرِمُكَ إِذَنْ فَتُلْغِيهِ فِي هَاتَيْنِ الْحَالَتَيْنِ.

Bunu bildiğinde deriz ki: «İzen» (إِذَنْ) kelimesi de bu tertip üzeredir; şayet öne geçerse fiili nasbeder; “إِذَنْ أُكْرِمَكَ” (O halde sana ikram ederim) dersin. Ortada veya sonda yer alırsa ilgâ caiz olur; “أَنَا إِذَنْ أُكْرِمُكَ” (Ben o halde sana ikram ederim) ve “أَنَا أُكْرِمُكَ إِذَنْ” (Ben sana ikram ederim o halde) dersin ve bu iki durumda onu ilgâ edersin.

إِذَا عَرَفْتَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً كَلِمَةُ «إِذَنْ» فِيهَا مُتَقَدِّمَةٌ وَمَا عَمِلَتْ،

Bu mukaddimeyi bildiğinde; [Allah] Teâlâ'nın: { فَإِذاً لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيراً } “Öyle olsaydı insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi” kavlinde «izen» (إِذَنْ) kelimesi önde gelmiş olduğu halde amel etmemiştir.

فَذَكَرُوا فِي الْعُذْرِ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: أَنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا، وَالتَّقْدِيرُ: لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا إِذَنْ. الثَّانِي:

Bunun mazereti / sebebi hakkında birtakım vecihler zikretmişlerdir: Birincisi: Sözde takdim ve tehir vardır; takdiri: “لَا يُؤْتُونَ النَّاسَ نَقِيرًا إِذَنْ” (O halde insanlara çekirdek filizi kadar bir şey bile vermezlerdi) şeklindedir. İkincisi:

أَنَّهَا لَمَّا وَقَعَتْ بَيْنَ الْفَاءِ وَالْفِعْلِ جَازَ أَنْ تُقَدَّرَ مُتَوَسِّطَةً فَتُلْغَى كَمَا تُلْغَى إِذَا تَوَسَّطَتْ أَوْ تَأَخَّرَتْ، وَهَكَذَا سَبِيلُهَا مَعَ الْوَاوِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذًا لَا يلبثون خلفك [الْإِسْرَاءِ: ٧٦] وَالثَّالِثُ: قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (فَإِذًا لَا يُؤْتُوا) عَلَى إِعْمَالِ «إِذَنْ» عَمَلَهَا الَّذِي هُوَ النَّصْبُ.

«Fâ» ile fiil arasına girdiğinde ortada yer almış gibi takdir edilmesi caiz olmuştur ve ortada veya sonda yer aldığında ilgâ edildiği gibi ilgâ edilmiştir. «Vâv» harfiyle birlikte olduğunda da kuralı böyledir; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذًا لَا يلبثون خلفك } “O takdirde senin ardından pek az kalırlardı” [el-İsrâ: 76]. Üçüncüsü: İbn Mes'ûd, «izen»in nasb amelini işleterek (فَإِذًا لَا يُؤْتُوا) şeklinde okumuştur.

الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: النَّقِيرُ نُقْرَةٌ فِي ظَهْرِ النَّوَاةِ وَمِنْهَا تَنْبُتُ النَّخْلَةُ، وَأَصْلُهُ أَنَّهُ/ فَعِيلٌ مِنَ النَّقْرِ، وَيُقَالُ لِلْخَشَبِ الَّذِي يُنْقَرُ فِيهِ نَقِيرٌ لِأَنَّهُ يُنْقَرُ، وَالنَّقْرُ ضَرْبُ الْحَجَرِ وَغَيْرُهُ بِالْمِنْقَارِ وَالْمِنْقَارُ حَدِيدَةٌ كَالْفَأْسِ تقطع بها الحجارة، ومنه منقار الطائر لأنه ينقر به.

Beşinci Mesele: Dilciler şöyle demiştir: en-Nakîr (النَّقِيرُ), hurma çekirdeğinin sırtındaki küçük çukurdur ve hurma fidanı oradan biter. Kelimenin aslı nakr (delmek/oymak) kökünden faîl veznindedir. Oyulmuş ağaca oyulduğu için nakîr denir. en-Nakr, taş ve benzeri şeylere gaga/keski ile vurmaktır; el-Minkâr (الْمِنْقَارُ) ise kendisiyle taşların kesildiği balta benzeri bir demirdir. Kuşun gagasına da onunla gagaladığı/oyduğu için minkâr denilmiştir.

واعلم أن ذكر النقير هاهنا تمثيل، والغرض انهم يبخلون بأقل القليل.

Bil ki burada nakîrin zikredilmesi bir temsildir; maksat ise onların en az olan şeyde bile cimrilik edeceklerini bildirmektir.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]

[Nisâ Suresi (4) : Ayetler 54-55]

أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥)

{ أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً (٥٤) فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً (٥٥) } “Yoksa Allah'ın lütfundan insanlara verdiklerini mi kıskanıyorlar? Oysa biz İbrahim'in ailesine de Kitap ve hikmet verdik ve onlara büyük bir hükümranlık bahşettik. (54) İşte onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi. Çılgın alevli bir ateş olarak cehennem yeter! (55)”

[في قَوْلُهُ تَعَالَى أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً] فِيهِ مَسَائِلُ:

[[Allah] Teâlâ'nın: { أَمْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلى مَا آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } kavline gelince] bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَمْ: مُنْقَطِعَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ بَلْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ.

Birinci Mesele: «Em» (أَمْ) munkatıdır; takdiri de “Bel yehsudûne'n-nâs” (بَلْ يَحْسُدُونَ النَّاسَ - Bilakis insanları kıskanıyorlar) şeklindedir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: فِي الْمُرَادِ بِلَفْظِ «النَّاسِ» قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْأَكْثَرِينَ أَنَّهُ مُحَمَّدٌ ﷺ، وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِ لَفْظُ الْجَمْعِ وَهُوَ وَاحِدٌ لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ عِنْدَهُ مِنْ خِصَالِ الْخَيْرِ مَا لَا يَحْصُلُ إِلَّا مُتَفَرِّقًا فِي الْجَمْعِ الْعَظِيمِ، وَمِنْ هَذَا يُقَالُ: فُلَانٌ أُمَّةٌ وَحْدَهُ، أَيْ يَقُومُ مَقَامَ أُمَّةٍ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً [النَّحْلِ: ١٢٠] .

İkinci Mesele: «en-Nâs» (النَّاسِ - İnsanlar) lafzından kastedilen hakkında iki görüş vardır: Birincisi: İbn Abbâs'ın ve çoğunluğun görüşüdür ki o, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Tek bir kişi olduğu halde onun hakkında çoğul lafzının kullanılması caiz olmuştur; çünkü ancak büyük bir toplulukta dağınık olarak bulunabilecek hayır hasletleri onda toplanmıştır. Nitekim bundan dolayı: “Falanca tek başına bir ümmettir”, yani bir ümmetin yerine geçer denilir. [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً } “Şüphesiz İbrahim, tek başına bir ümmet idi, [Allah'a] gönülden itaat ediciydi” [en-Nahl: 120].

والقول الثاني: المراد هاهنا هُوَ الرَّسُولُ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَقَالَ مَنْ ذَهَبَ إِلَى هَذَا الْقَوْلِ: إِنَّ لَفْظَ النَّاسِ جَمْعٌ، فَحَمْلُهُ عَلَى الْجَمْعِ أَوْلَى مِنْ حَمْلِهِ عَلَى الْمُفْرَدِ.

İkinci görüş: Burada kastedilen, Resûl ve beraberindeki müminlerdir. Bu görüşe giden kimse şöyle demiştir: İnsanlar (en-Nâs) lafzı çoğuldur; bu sebeple onu çoğula hamletmek, tekile hamletmekten daha evladır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنَّمَا حَسُنَ ذكر الناس لا رادة طَائِفَةٍ مُعَيَّنَةٍ مِنَ النَّاسِ، لِأَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الْخَلْقِ إِنَّمَا هُوَ الْقِيَامُ بِالْعُبُودِيَّةِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذَّارِيَاتِ: ٥٦] فَلَمَّا كَانَ الْقَائِمُونَ بِهَذَا الْمَقْصُودِ لَيْسَ إِلَّا مُحَمَّدًا ﷺ وَمَنْ كَانَ عَلَى دِينِهِ كَانَ وَهُوَ وَأَصْحَابُهُ كَأَنَّهُمْ كُلُّ النَّاسِ، فَلِهَذَا حَسُنَ إِطْلَاقُ لَفْظِ النَّاسِ وَإِرَادَتِهِمْ عَلَى التَّعْيِينِ:

Bil ki insanlardan belirli bir grubun kastedilmesiyle «insanlar» lafzının zikredilmesinin güzel olması şundandır: Çünkü yaratılışın gayesi ancak kulluğu yerine getirmektir; nitekim [Allah] Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [ez-Zâriyât: 56]. Bu maksadı yerine getirenler sadece Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem ile onun dini üzere olan kimseler olunca, o ve ashabı adeta insanların tamamı gibi oldular. İşte bu sebeple «insanlar» lafzını mutlak olarak zikredip bununla belirli bir zümreyi kastetmek güzel olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: اخْتَلَفُوا فِي تَفْسِيرِ الْفَضْلِ الَّذِي لِأَجْلِهِ صَارُوا مَحْسُودِينَ عَلَى قَوْلَيْنِ:

Üçüncü Mesele: Uğrunda kıskanıldıkları «lütuf» (el-Fazl) kavramının tefsirinde iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir:

فَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ: أَنَّهُ هُوَ النُّبُوَّةُ وَالْكَرَامَةُ الْحَاصِلَةُ بِسَبَبِهَا فِي الدِّينِ وَالدُّنْيَا.

Birinci görüş: O, nübüvvet ve onun sebebiyle dinde ve dünyada elde edilen keramettir (üstünlüktür).

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّهُمْ حَسَدُوهُ عَلَى أَنَّهُ كَانَ لَهُ مِنَ الزَّوْجَاتِ تِسْعٌ.

İkinci görüş: Onlar, onun dokuz hanımı olmasını kıskanmışlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَسَدَ لَا يَحْصُلُ إِلَّا عِنْدَ الْفَضِيلَةِ، فَكُلَّمَا كَانَتْ فَضِيلَةُ الْإِنْسَانِ أَتَمَّ وَأَكْمَلَ كَانَ حَسَدُ الْحَاسِدِينَ عَلَيْهِ أَعْظَمَ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ النُّبُوَّةَ أَعْظَمُ الْمَنَاصِبِ فِي الدِّينِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى أَعْطَاهَا لِمُحَمَّدٍ ﷺ، وَضَمَّ إِلَيْهَا أَنَّهُ جَعَلَهُ كُلَّ يَوْمٍ أَقْوَى دَوْلَةً وَأَعْظَمَ شَوْكَةً وَأَكْثَرَ أَنْصَارًا وَأَعْوَانًا وَكُلُّ ذَلِكَ مِمَّا يُوجِبُ الْحَسَدَ الْعَظِيمَ. فَأَمَّا كَثْرَةُ النِّسَاءِ فَهُوَ كَالْأَمْرِ الْحَقِيرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ، فَلَا يُمْكِنُ تَفْسِيرُ هَذَا الْفَضْلِ بِهِ، بَلْ إِنْ جُعِلَ الْفَضْلُ اسْمًا

Bil ki haset (kıskançlık) ancak bir fazilet karşısında meydana gelir. İnsanın fazileti ne kadar tam ve yetkin olursa, hasetçilerin ona karşı hasedi de o kadar büyük olur. Nübüvvetin dindeki en yüce makam olduğu ise malumdur. Sonra [Allah] Teâlâ onu Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vermiş, buna ilaveten onu her geçen gün devleti daha güçlü, kudreti daha üstün, yardımcıları ve destekçileri daha çok kılmıştır. Bütün bunlar büyük bir hasedi gerektiren şeylerdir. Kadınların çokluğuna gelince, bu zikrettiğimiz şeylere nispetle önemsiz bir şey gibidir; dolayısıyla bu fazileti onunla tefsir etmek mümkün değildir. Bilakis eğer fazilet kelimesi,

لِجَمِيعِ مَا أَنْعَمَ اللَّه تَعَالَى بِهِ عَلَيْهِ دَخَلَ هَذَا أَيْضًا تَحْتَهُ، فَأَمَّا عَلَى سَبِيلِ الْقَصْرِ عَلَيْهِ فَبَعِيدٌ.

Allah Teâlâ'nın ona bahşettiği bütün nimetlerin adı kılınırsa bu da onun altına girer; fakat sadece ona hasredilmesi yoluyla tefsir edilmesi uzaktır.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ كَثْرَةَ نِعَمِ اللَّه عَلَيْهِ صَارَتْ سَبَبًا لِحَسَدِ هَؤُلَاءِ الْيَهُودِ بَيَّنَ مَا يَدْفَعُ ذَلِكَ فَقَالَ:

Bil ki [Allah] Teâlâ, üzerindeki Allah'ın nimetlerinin çokluğunun bu Yahudilerin hasedine sebep olduğunu beyan edince, bunu defedecek olan şeyi de beyan edip şöyle buyurdu:

فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً [النساء: ٥٤] وَالْمَعْنَى أَنَّهُ حَصَلَ فِي أَوْلَادِ إِبْرَاهِيمَ جَمَاعَةٌ كَثِيرُونَ جَمَعُوا بَيْنَ النُّبُوَّةِ وَالْمُلْكِ، وَأَنْتُمْ لَا تَتَعَجَّبُونَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا تَحْسُدُونَهُ، فَلِمَ تَتَعَجَّبُونَ مِنْ حَالِ مُحَمَّدٍ وَلِمَ تَحْسُدُونَهُ؟

{ فَقَدْ آتَيْنا آلَ إِبْراهِيمَ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ وَآتَيْناهُمْ مُلْكاً عَظِيماً } “Oysa biz İbrahim'in ailesine de Kitap ve hikmet verdik ve onlara büyük bir hükümranlık bahşettik” [en-Nisâ: 54]. Manası şudur: İbrahim'in evlatları arasında peygamberlik ile hükümdarlığı kendinde toplayan pek çok kimse bulunmuştur; siz ise buna şaşmıyor ve onu kıskanmıyorsunuz; o halde Muhammed'in durumuna niçin şaşıyor ve onu niçin kıskanıyorsunuz?

وَاعْلَمْ أَنَّ الْكِتَابَ إِشَارَةٌ إِلَى ظَوَاهِرِ الشَّرِيعَةِ وَالْحِكْمَةَ إِشَارَةٌ إِلَى أَسْرَارِ الْحَقِيقَةِ، وَذَلِكَ هُوَ كَمَالُ الْعِلْمِ، وَأَمَّا الْمُلْكُ الْعَظِيمُ فَهُوَ كَمَالُ الْقُدْرَةِ. وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ الْكَمَالَاتِ الْحَقِيقِيَّةَ لَيْسَتْ إِلَّا الْعِلْمَ وَالْقُدْرَةَ، فَهَذَا الْكَلَامُ تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّهُ سُبْحَانَهُ آتَاهُمْ أَقْصَى مَا يَلِيقُ بِالْإِنْسَانِ مِنَ الْكَمَالَاتِ، وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُسْتَبْعَدًا فِيهِمْ لَا يَكُونُ مُسْتَبْعَدًا فِي حَقِّ مُحَمَّدٍ ﷺ.

Bil ki Kitap şeriatın zahirlerine, hikmet ise hakikatin sırlarına işarettir; bu ise ilmin kemalidir. Büyük mülk (hükümranlık) ise kudretin kemalidir. Hakiki kemalatın ise ilim ve kudretten ibaret olduğu sabittir. Dolayısıyla bu söz, Sübhânehu [olan Allah'ın] insana layık olan kemalatın en son noktasını onlara verdiğine bir uyarıdır. Bu durum onlarda yadırganacak bir şey olmadığına göre Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında da yadırganacak bir şey olmaz.

وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا اسْتَكْثَرُوا نِسَاءَهُ قيل لهم: كيف استكثرتهم لَهُ التِّسْعَ، وَقَدْ كَانَ لِدَاوُدَ مِائَةٌ وَلِسُلَيْمَانَ ثَلَاثُمِائَةٍ بِالْمَهْرِ وَسَبْعُمِائَةِ سُرِّيَّةٍ؟

Şöyle de denilmiştir: Onlar onun hanımlarını çok gördüklerinde kendilerine şöyle denildi: Dâvûd'un yüz [hanımı], Süleyman'ın da mehirli üç yüz [hanımı] ve yedi yüz cariyesi varken, nasıl olur da onun dokuz [hanımını] çok görürsünüz?

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ وَاخْتَلَفُوا فِي مَعْنَى «بِهِ» فَقَالَ بَعْضُهُمْ: بِمُحَمَّدٍ ﵊، وَالْمُرَادُ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ آمَنَ بَعْضُهُمْ وَبَقِيَ بَعْضُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ وَالْإِنْكَارِ. وَقَالَ آخَرُونَ: الْمُرَادُ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ. وَالْمَعْنَى أَنَّ أُولَئِكَ الْأَنْبِيَاءَ مَعَ مَا خَصَصْتُهُمْ بِهِ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالْمُلْكِ جَرَتْ عادت أُمَمِهِمْ فِيهِمْ أَنَّ بَعْضَهُمْ آمَنَ بِهِ وَبَعْضَهُمْ بَقُوا عَلَى الْكُفْرِ، فَأَنْتَ يَا مُحَمَّدُ لَا تَتَعَجَّبْ مِمَّا عَلَيْهِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ، فَإِنَّ أَحْوَالَ جَمِيعِ الْأُمَمِ مَعَ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ هَكَذَا كَانَتْ، وَذَلِكَ تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّه لِيَكُونَ أَشَدَّ صَبْرًا عَلَى مَا يَنَالُ مِنْ قِبَلِهِمْ.

Sonra [Allah] Teâlâ: { فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ صَدَّ عَنْهُ } “İşte onlardan kimi ona iman etti, kimi de ondan yüz çevirdi” buyurdu. [Ayeteki] «ona» (bihi) zamirinin anlamında ihtilaf ettiler; bazısı şöyle dedi: Muhammed aleyhisselâm'a [iman etti]; maksat, kendilerine Kitap'tan bir pay verilen bu kavimden bazısının iman ettiği, bazısının da inkâr ve küfür üzere kaldığıdır. Diğerleri ise şöyle dedi: Kastedilen, geçmiş peygamberlerdir (aleyhimüssalâtü vesselâm). Manası şudur: O peygamberler, kendilerini nübüvvet ve mülkle özel kılmama rağmen, ümmetlerinin onlar hakkındaki adeti kimisinin ona iman etmesi, kimisinin de inkâr üzere kalması şeklinde cereyan etmiştir. Şu halde ey Muhammed, bu kavmin içinde bulunduğu duruma şaşma; zira bütün ümmetlerin bütün peygamberlerle olan halleri böyleydi. Bu, onlardan göreceği sıkıntılara karşı daha sabırlı olsun diye Allah'tan bir tesellidir.

ثُمَّ قَالَ: وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً أَيْ كَفَى بِجَهَنَّمَ فِي عَذَابِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ الْمُتَقَدِّمِينَ وَالْمُتَأَخِّرِينَ. سَعِيرًا، وَالسَّعِيرُ الْوَقُودُ، يُقَالُ أَوْقَدْتُ النَّارَ وَأَسْعَرْتُهَا بِمَعْنًى وَاحِدٍ.

Sonra: { وَكَفى بِجَهَنَّمَ سَعِيراً } “Çılgın alevli bir ateş olarak cehennem yeter!” buyurdu. Yani bu geçmiş ve gelecek kâfirlerin azabında cehennem yeterlidir. Saîr (el-Vakûd), tutuşturulan ateştir; “Evkadtü'n-nâre” (أَوْقَدْتُ النَّارَ) ile “Es'artühâ” (أَسْعَرْتُهَا) aynı anlamda kullanılır.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٦]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 56]

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦)

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْلِيهِمْ نَارًا كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً (٥٦) } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenleri ateşe atacağız. Derileri her yandıkça, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz. Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir (üstün güç ve hikmet sahibidir). (56)”

اعْلَمْ أنه تعالى بعد ما ذَكَرَ الْوَعِيدَ بِالطَّائِفَةِ الْخَاصَّةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بَيَّنَ مَا يَعُمُّ الْكَافِرِينَ مِنَ الْوَعِيدِ فَقَالَ:

Bil ki [Allah] Teâlâ, Ehl-i Kitap'tan belirli bir gruba yönelik tehdidi zikrettikten sonra kâfirleri genel olarak kapsayan tehdidi beyan edip şöyle buyurmuştur:

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِنا } “Şüphesiz ayetlerimizi inkâr edenler...”. Bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: يَدْخُلُ فِي الْآيَاتِ كُلُّ مَا يَدُلُّ عَلَى ذَاتِ اللَّه وَأَفْعَالِهِ وَصِفَاتِهِ وَأَسْمَائِهِ وَالْمَلَائِكَةُ وَالْكُتُبُ وَالرُّسُلُ، وَكُفْرُهُمْ بِالْآيَاتِ لَيْسَ يَكُونُ بِالْجَحْدِ، لَكِنْ بِوُجُوهٍ، مِنْهَا أَنْ يُنْكِرُوا كَوْنَهَا آيَاتٍ، وَمِنْهَا أَنْ يَغْفُلُوا عَنْهَا فَلَا يَنْظُرُوا فِيهَا. وَمِنْهَا أَنْ يُلْقُوا الشُّكُوكَ وَالشُّبُهَاتِ فِيهَا. وَمِنْهَا: أَنْ يُنْكِرُوهَا مَعَ الْعِلْمِ بِهَا عَلَى سَبِيلِ الْعِنَادِ وَالْحَسَدِ، وَأَمَّا حَدُّ الْكُفْرِ وَحَقِيقَتُهُ فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ [الْبَقَرَةِ: ٦] .

Birinci Mesele: Allah'ın zatına, fiillerine, sıfatlarına, isimlerine, meleklere, kitaplara ve peygamberlere delalet eden her şey «ayetler» kavramına dahildir. Onların ayetleri inkâr etmeleri sadece bile bile reddetmekle (cahd ile) olmaz; bilakis birtakım şekillerde olur: Bunlardan biri, onların ayet olduğunu inkâr etmeleridir; biri, onlardan gafil olup onlar üzerinde düşünmemeleridir; biri, onlar hakkında şüpheler ve tereddütler ortaya atmalarıdır; biri de bildikleri halde inat ve haset yoluyla onları inkâr etmeleridir. Küfrün tanımı ve mahiyetine gelince, bunu Bakara Suresi'nde [Allah] Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ } “Şüphesiz inkâr edenleri uyarsan da birdir...” [el-Bakara: 6] kavlinin tefsirinde zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ سِيبَوَيْهِ: «سَوْفَ» كَلِمَةٌ تُذْكَرُ لِلتَّهْدِيدِ وَالْوَعِيدِ، يُقَالُ: سَوْفَ أَفْعَلُ، وَيَنُوبُ عنها حرف

İkinci Mesele: Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Sevfe» (سَوْفَ), tehdit ve vaîd (korkutma) için zikredilen bir kelimedir; “sevfe ef'alü” (yapacağım) denilir. Onun yerine

السِّينِ كَقَوْلِهِ: سَأُصْلِيهِ سَقَرَ [الْمُدَّثِّرِ: ٢٦] وَقَدْ تَرِدُ كَلِمَةُ «سَوْفَ» فِي الْوَعْدِ أَيْضًا قَالَ تَعَالَى: وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى [الضُّحَى: ٥] وَقَالَ: سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يُوسُفَ: ٩٨] قِيلَ أَخَّرَهُ إِلَى وَقْتِ السَّحَرِ تَحْقِيقًا لِلدُّعَاءِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَكَلِمَةُ «السِّينِ» وَ «سَوْفَ» مَخْصُوصَتَانِ بِالِاسْتِقْبَالِ.

«Sîn» harfi geçer; nitekim [Allah] Teâlâ'nın: { سَأُصْلِيهِ سَقَرَ } “Onu Sekar'a (cehenneme) sokacağım” [el-Müddessir: 26] kavlinde olduğu gibidir. «Sevfe» kelimesi vaad için de gelebilir; nitekim [Allah] Teâlâ: { وَلَسَوْفَ يُعْطِيكَ رَبُّكَ فَتَرْضى } “İleride Rabbin sana verecek de sen hoşnut olacaksın” [ed-Duhâ: 5] buyurmuştur. Yine: { سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } “Sizin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim” [Yûsuf: 98] buyurmuştur ki duanın kabulünü gerçekleştirmek için seher vaktine ertelediği söylenmiştir. Özetle «Sîn» ve «Sevfe» kelimeleri gelecek zamana (istikbale) mahsustur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ: نُصْلِيهِمْ أَيْ نُدْخِلُهُمُ النَّارَ، لَكِنَّ قَوْلَهُ: نُصْلِيهِمْ فِيهِ زِيَادَةٌ عَلَى ذَلِكَ فَإِنَّهُ بِمَنْزِلَةِ شَوَيْتُهُ بِالنَّارِ، يُقَالُ شَاةٌ مَصْلِيَّةٌ أَيْ مَشْوِيَّةٌ.

Üçüncü Mesele: [Allah] Teâlâ'nın: «nuslîhim» (نُصْلِيهِمْ) kavli, yani onları ateşe sokarız demektir. Fakat «nuslîhim» sözünde bundan daha fazla bir anlam vardır; zira o “onu ateşte kızarttım” mesabesindedir; nitekim “şâtün masliyyetün” (kızartılmış koyun) denilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Derileri her yandıkça, azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz” buyurdu. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: لَمَّا كَانَ تَعَالَى قَادِرًا عَلَى إِبْقَائِهِمْ أَحْيَاءً فِي النَّارِ أَبَدَ الْآبَادِ فَلِمَ لَمْ يُبْقِ أَبْدَانَهُمْ فِي النَّارِ مَصُونَةً عَنِ النُّضْجِ وَالِاحْتِرَاقِ مَعَ أَنَّهُ يُوَصِّلُ إِلَيْهَا الْآلَامَ الشَّدِيدَةَ، حَتَّى لَا يَحْتَاجَ إِلَى تَبْدِيلِ جُلُودِهِمْ بِجُلُودٍ أُخْرَى؟

Birinci Soru: [Allah] Teâlâ onları cehennemde ebediyen diri tutmaya kâdir olduğuna göre, derilerini başka derilerle değiştirmeye gerek kalmaksızın, onlara şiddetli acıları ulaştırmakla birlikte bedenlerini ateşte pişmekten ve yanmaktan korunmuş olarak niçin bırakmadı?

وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُسْأَلُ عَمَّا يَفْعَلُ، بَلْ نَقُولُ: إِنَّهُ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى أَنْ يُوَصِّلَ إِلَى أَبْدَانِهِمْ آلَامًا عَظِيمَةً مِنْ غَيْرِ إِدْخَالِ النَّارِ مَعَ أَنَّهُ تَعَالَى أَدْخَلَهُمُ النَّارَ.

Cevap şudur: [Allah] Teâlâ yaptıklarından sorguya çekilmez. Bilakis biz deriz ki: [Allah] Teâlâ onları ateşe soktuğu halde, ateşe sokmaksızın da bedenlerine büyük acılar ulaştırmaya kâdirdir.

السُّؤَالُ الثَّانِي: الْجُلُودُ الْعَاصِيَةُ إِذَا احْتَرَقَتْ فَلَوْ خَلَقَ اللَّه مَكَانَهَا جُلُودًا أُخْرَى وَعَذَّبَهَا كَانَ/ هَذَا تَعْذِيبًا لِمَنْ لَمْ يَعْصِ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ.

İkinci Soru: İsyan eden deriler yandığında Allah onların yerine başka deriler yaratsa ve onlara azap etse, bu durum isyan etmemiş olana azap etmek olurdu; bu ise caiz değildir.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنْ يُجْعَلَ النُّضْجُ غَيْرُ النَّضِيجِ، فَالذَّاتُ وَاحِدَةٌ وَالْمُتَبَدِّلِ هُوَ الصِّفَةُ، فَإِذَا كَانَتِ الذَّاتُ وَاحِدَةً كَانَ الْعَذَابُ لَمْ يَصِلْ إِلَّا إِلَى الْعَاصِي، وَعَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ الْمُرَادُ بِالْغَيْرِيَّةِ التَّغَايُرُ فِي الصِّفَةِ.

Buna birkaç vecihten cevap verilir: Birincisi: Pişme hali pişmiş olandan farklı kılınır; zat birdir, değişen ise sıfattır. Zat bir olunca azap ancak isyan edene ulaşmış olur. Bu takdire göre başka olmaktan (gayriyyet) maksat, sıfattaki farklılıktır.

الثَّانِي: الْمُعَذَّبُ هُوَ الْإِنْسَانُ، وَذَلِكَ الْجِلْدُ مَا كان جزأ مِنْ مَاهِيَّةِ الْإِنْسَانِ، بَلْ كَانَ كَالشَّيْءِ الْمُلْتَصِقِ بِهِ الزَّائِدِ عَلَى ذَاتِهِ، فَإِذَا جَدَّدَ اللَّه الْجِلْدَ وَصَارَ ذَلِكَ الْجِلْدُ الْجَدِيدُ سَبَبًا لِوُصُولِ الْعَذَابِ إِلَيْهِ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ تَعْذِيبًا إِلَّا لِلْعَاصِي. الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالْجُلُودِ السَّرَابِيلُ، قَالَ تَعَالَى: سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ [إِبْرَاهِيمَ: ٥٠] فَتَجْدِيدُ الْجُلُودِ إِنَّمَا هُوَ تَجْدِيدُ السَّرَابِيلَاتِ. طَعَنَ الْقَاضِي فِيهِ، فَقَالَ: إِنَّهُ تَرْكٌ لِلظَّاهِرِ، وَأَيْضًا السَّرَابِيلُ مِنَ الْقَطِرَانِ لَا تُوصَفُ بِالنُّضْجِ، وَإِنَّمَا تُوصَفُ بِالِاحْتِرَاقِ. الرَّابِعُ: يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: هَذَا اسْتِعَارَةٌ عَنِ الدَّوَامِ وَعَدَمِ الِانْقِطَاعِ، كَمَا يُقَالُ لِمَنْ يُرَادُ وَصْفُهُ بِالدَّوَامِ: كُلَّمَا انْتَهَى فَقَدِ ابْتَدَأَ، وَكُلَّمَا وَصَلَ إِلَى آخِرِهِ فَقَدِ ابْتَدَأَ مِنْ أَوَّلِهِ، فَكَذَا قَوْلُهُ:

İkincisi: Azap edilen insandır; o deri ise insanın mahiyetinden bir cüz olmayıp onun zatına ilave, ona yapışık bir şey gibidir. Dolayısıyla Allah deriyi yenilediğinde ve bu yeni deri ona azabın ulaşmasına sebep olduğunda, bu durum isyankârdan başkasına azap etmek olmaz. Üçüncüsü: Derilerden maksat gömleklerdir (serâbîl). Nitekim [Allah] Teâlâ: { سَرابِيلُهُمْ مِنْ قَطِرانٍ } “Gömlekleri katrandandır” [İbrâhîm: 50] buyurmuştur. Derilerin yenilenmesi ancak gömleklerin yenilenmesidir. Kadı buna itiraz edip şöyle demiştir: Bu, zahiri terk etmektir; ayrıca katrandan gömlekler pişme (yanıp kavrulma) ile değil, ancak tutuşup yanma ile nitelenir. Dördüncüsü: Şöyle denilebilir: Bu, süreklilikten ve kesintiye uğramamaktan bir istiaredir; nitekim süreklilikle nitelenmek istenen kimse için: “Ne zaman bitse başlar, ne zaman sonuna varsa başından başlar” denilir. İşte [Allah] Teâlâ'nın şu kavli de böyledir:

كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها يَعْنِي كُلَّمَا ظَنُّوا أَنَّهُمْ نَضِجُوا وَاحْتَرَقُوا وَانْتَهَوْا إِلَى الْهَلَاكِ أَعْطَيْنَاهُمْ قُوَّةً جَدِيدَةً مِنَ الْحَيَاةِ بِحَيْثُ ظَنُّوا أَنَّهُمُ الْآنَ حَدَثُوا وَوُجِدُوا، فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ بَيَانَ دَوَامِ الْعَذَابِ وَعَدَمِ انْقِطَاعِهِ. الْخَامِسُ: قَالَ السُّدِّيُّ: إِنَّهُ تَعَالَى يُبَدِّلُ الْجُلُودَ مِنْ لَحْمِ الْكَافِرِ فَيُخْرِجُ مِنْ لَحْمِهِ جِلْدًا آخَرَ وَهَذَا بِعِيدٌ، لِأَنَّ لَحْمَهُ مُتَنَاهٍ، فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَنْفَدَ، وَعِنْدَ نَفَادِ لَحْمِهِ لَا بُدَّ مِنْ طَرِيقٍ آخَرَ فِي تَبْدِيلِ الْجِلْدِ، وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الطَّرِيقُ مَذْكُورًا أَوَّلًا واللَّه أَعْلَمُ.

{ كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها } “Derileri her yandıkça, onları başka derilerle değiştireceğiz”; yani onlar her ne zaman yandıklarını, kül olduklarını ve helake ulaştıklarını sansalar, sanki şu an yeni var edilmiş ve yaratılmış olduklarını sanacakları şekilde kendilerine hayattan yeni bir güç veririz. Böylece maksat, azabın sürekliliğini ve kesintisizliğini beyan etmek olur. Beşincisi: es-Süddî şöyle demiştir: [Allah] Teâlâ derileri kâfirin etinden yeniler; etinden başka bir deri çıkarır. Fakat bu uzaktır; çünkü eti sınırlıdır, mutlaka tükenir; eti tükendiğinde ise deriyi değiştirmek için başka bir yol gerekir ki o yol ilk başta zikredilmemiştir. Allah en iyisini bilir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِيَذُوقُوا الْعَذابَ وَفِيهِ سُؤَالَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Azabı tatsınlar diye” buyurdu. Bunda iki soru vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ: لِيَذُوقُوا الْعَذابَ أَيْ لِيَدُومَ لَهُمْ ذَوْقُهُ وَلَا يَنْقَطِعَ، كَقَوْلِكَ لِلْمَعْزُوزِ: أَعَزَّكَ اللَّه، أَيْ أَدَامَكَ عَلَى الْعِزِّ وَزَادَكَ فِيهِ. وَأَيْضًا الْمُرَادُ لِيَذُوقُوا بِهَذِهِ الْحَالَةِ الْجَدِيدَةِ الْعَذَابَ، وَإِلَّا فَهُمْ ذَائِقُونَ مُسْتَمِرُّونَ عَلَيْهِ.

Birinci Soru: [Allah] Teâlâ'nın: { لِيَذُوقُوا الْعَذابَ } “Azabı tatsınlar diye” kavli, yani onu tatmaları devam etsin ve kesilmesin diyedir; nitekim izzet sahibi birine “Eazzekellâh” (Allah seni aziz kılsın) demen, yani “Seni izzet üzere daim kılsın ve onda artırsın” demen gibidir. Ayrıca maksat, bu yeni durumla azabı tatsınlar diyedir; yoksa onlar zaten tatmakta ve buna devam etmektedirler.

السُّؤَالُ الثَّانِي: أَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ: فُلَانٌ ذَاقَ الْعَذَابَ إِذَا أَدْرَكَ شَيْئًا قَلِيلًا مِنْهُ، واللَّه تَعَالَى قَدْ وَصَفَ أَنَّهُمْ كَانُوا فِي أَشَدِّ الْعَذَابِ، فَكَيْفَ يَحْسُنُ أَنْ يَذْكُرَ بَعْدَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ ذَاقُوا الْعَذَابَ؟

İkinci Soru: “Falanca azabı tattı” ifadesi ancak ondan az bir şeyi idrak ettiğinde söylenir. Allah Teâlâ ise onların en şiddetli azap içinde olduklarını vasfetmiştir; şu halde bundan sonra onların azabı tattıklarını zikretmek nasıl uygun düşer?

وَالْجَوَابُ: الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ الذَّوْقِ الْإِخْبَارُ بِأَنَّ إِحْسَاسَهُمْ بِذَلِكَ الْعَذَابِ فِي كُلِّ حَالٍ يَكُونُ كَإِحْسَاسِ الذَّائِقِ الْمَذُوقَ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ لَا يَدْخُلُ فِيهِ نُقْصَانٌ وَلَا زَوَالٌ بِسَبَبِ ذَلِكَ الِاحْتِرَاقِ.

Cevap: Tatmanın (zevkin) zikredilmesinden maksat; o yanma sebebiyle içine hiçbir eksilme ve yok olma girmemesi bakımından, onların o azabı her andaki hissedişlerinin, tadan kimsenin tadılanı ilk hissedişi gibi olacağını bildirmektir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً وَالْمُرَادُ مِنَ الْعَزِيزِ: الْقَادِرُ الْغَالِبُ، وَمِنَ الْحَكِيمِ: الَّذِي لَا يَفْعَلُ إِلَّا الصَّوَابَ، وَذِكْرُهُمَا فِي هَذَا الْمَوْضِعِ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، لِأَنَّهُ يَقَعُ فِي الْقَلْبِ تَعَجُّبٌ مِنْ أَنَّهُ كَيْفَ يُمْكِنُ بَقَاءُ الْإِنْسَانِ فِي النَّارِ الشَّدِيدَةِ أَبَدَ الْآبَادِ! فَقِيلَ: هَذَا لَيْسَ بِعَجِيبٍ مِنَ اللَّه، / لِأَنَّهُ الْقَادِرُ الْغَالِبُ عَلَى جَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ، يَقْدِرُ عَلَى إِزَالَةِ طَبِيعَةِ النَّارِ، وَيَقَعُ فِي الْقَلْبِ أَنَّهُ كَرِيمٌ رَحِيمٌ، فَكَيْفَ يَلِيقُ بِرَحْمَتِهِ تَعْذِيبُ هَذَا الشَّخْصِ الضَّعِيفِ إِلَى هَذَا الْحَدِّ الْعَظِيمِ؟ فَقِيلَ: كَمَا أَنَّهُ رَحِيمٌ فَهُوَ أَيْضًا حَكِيمٌ، وَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي ذَلِكَ. فَإِنَّ نِظَامَ الْعَالَمِ لَا يَبْقَى إِلَّا بِتَهْدِيدِ الْعُصَاةِ، وَالتَّهْدِيدُ الصَّادِرُ مِنْهُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ مَقْرُونًا بِالتَّحْقِيقِ صَوْنًا لِكَلَامِهِ عَنِ الْكَذِبِ، فثبت أن ذكر هاتين الكلمتين هاهنا في غاية الحسن.

Sonra [Allah] Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَزِيزاً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah Azîzdir, Hakîmdir” buyurdu. el-Azîz'den maksat; galip ve kadir olandır. el-Hakîm'den maksat ise; ancak doğru olanı yapandır. Bu iki ismin bu makamda zikredilmesi son derece güzeldir; zira insanın şiddetli ateşte ebediyen nasıl kalabileceğine dair kalbe bir hayret düşer! Bunun üzerine şöyle denilmiştir: Bu, Allah hakkında şaşılacak bir şey değildir; çünkü O, bütün mümkinata galip ve kadirdir, ateşin yakma tabiatını gidermeye kâdirdir. Yine kalbe O'nun Kerîm ve Rahîm olduğu, şu zayıf kişiye bu derece büyük azap etmenin O'nun rahmetine nasıl layık düşeceği gelebilir. Bunun üzerine şöyle denilmiştir: O, Rahîm olduğu gibi aynı zamanda Hakîm'dir ve hikmet bunu gerektirir. Çünkü âlemin nizamı ancak isyankârların tehdit edilmesiyle ayakta kalır. O'ndan sâdır olan tehdidin de sözünü yalandan korumak adına mutlaka gerçekleşmeyle birlikte olması gerekir. Böylece bu iki kelimenin burada zikredilmesinin son derece güzel olduğu sabit olmuştur.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٧]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 57]

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧)

{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (٥٧) } “İman edip salih ameller işleyenleri ise altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetlere sokacağız. Orada onlar için tertemiz eşler vardır ve onları koyu bir gölgeye yerleştireceğiz. (57)”

اعْلَمْ أَنَّهُ قَدْ جَرَتْ عَادَةُ اللَّه تَعَالَى فِي هَذَا الْكِتَابِ الْكَرِيمِ بِأَنَّ الْوَعْدَ وَالْوَعِيدَ يَتَلَازَمَانِ فِي الذِّكْرِ عَلَى سَبِيلِ الْأَغْلَبِ، وَفِي الْآيَةِ مَسْأَلَتَانِ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın bu yüce Kitap'taki adeti, çoğunlukla vaad ile vaîdin (müjde ile tehdidin) zikirde birbirini takip etmesi şeklinde cereyan etmiştir. Bu ayette iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ غَيْرُ الْعَمَلِ، لِأَنَّهُ تَعَالَى عَطَفَ الْعَمَلَ عَلَى الْإِيمَانِ، وَالْمَعْطُوفُ مُغَايِرٌ لِلْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ. قَالَ الْقَاضِي: مَتَى ذُكِرَ لَفْظُ الْإِيمَانِ وَحْدَهُ دَخَلَ فِيهِ الْعَمَلُ، وَمَتَى ذُكِرَ مَعَهُ الْعَمَلُ كَانَ الْإِيمَانُ هُوَ التَّصْدِيقُ، وَهَذَا بِعِيدٌ لِأَنَّ الأصل عدم الاشتراك وعدم التغير، وَلَوْلَا أَنَّ الْأَمْرَ كَذَلِكَ لَخَرَجَ الْقُرْآنُ عَنْ كَوْنِهِ مُفِيدًا. فَلَعَلَّ هَذِهِ الْأَلْفَاظَ الَّتِي نَسْمَعُهَا فِي الْقُرْآنِ يَكُونُ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا مَعْنًى سِوَى مَا نَعْلَمُهُ، وَيَكُونُ مُرَادُ اللَّه تَعَالَى مِنْهُ ذَلِكَ الْمَعْنَى لَا هَذَا الَّذِي تَبَادَرَتْ أَفْهَامُنَا إِلَيْهِ. هَذَا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ احْتِمَالَ الِاشْتِرَاكِ وَالْإِفْرَادِ عَلَى السَّوِيَّةِ، وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ احْتِمَالَ الْبَقَاءِ عَلَى الْأَصْلِ وَاحْتِمَالَ التَّغْيِيرِ مُتَسَاوِيَانِ فَلَا، لِأَنَّ عَلَى هَذَا التَّقْدِيرِ يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ: هَذِهِ الْأَلْفَاظُ كَانَتْ فِي زَمَانِ الرَّسُولِ ﷺ مَوْضُوعَةً لِمَعْنًى آخَرَ غَيْرِ مَا نَفْهَمُهُ الْآنَ، ثُمَّ تَغَيَّرَتْ إِلَى هَذَا الَّذِي نَفْهَمُهُ الْآنَ. فَثَبَتَ أَنَّ عَلَى هَذَيْنِ التَّقْدِيرَيْنِ يَخْرُجُ الْقُرْآنُ عَنْ كَوْنِهِ حُجَّةً، وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ الِاشْتِرَاكَ وَالتَّغْيِيرَ خِلَافَ الْأَصْلِ انْدَفَعَ كَلَامُ الْقَاضِي.

Birinci Mesele: Bu ayet, imanın amelden başka olduğuna delalet eder; zira [Allah] Teâlâ ameli imana atfetmiştir; matuf (atfedilen) ise matufun aleyhten (kendisine atfedilenden) başkadır. Kadı şöyle demiştir: İman lafzı tek başına zikredildiğinde içine amel de girer; onunla birlikte amel de zikredildiğinde ise iman tasdikten ibaret olur. Bu uzaktır; çünkü asıl olan müşterekliğin (eş sesliliğin) ve değişmenin olmamasıdır. Durum böyle olmasaydı Kur'an fayda verici olmaktan çıkardı. Zira Kur'an'da işittiğimiz bu lafızların her birinin bildiğimizden başka bir manası olması ve Allah Teâlâ'nın onunla zihinlerimizin ilk olarak anladığı manayı değil de o manayı kastetmiş olması muhtemel olurdu. Bu, iştirak (müştereklik) ve tek anlamlılık ihtimalinin eşit olduğu görüşüne göredir. Asıl üzere kalma ihtimali ile değişme ihtimalinin eşit olduğu görüşüne gelince, bu da geçerli değildir; zira bu takdire göre şöyle denmesi muhtemel olur: Bu lafızlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında şu an anladığımızdan başka bir mana için konulmuştu, sonra şu an anladığımız bu manaya dönüştü. Böylece sabit oldu ki bu iki takdire göre Kur'an delil olmaktan çıkar. İştirak ve tağyirin (değişmenin) asla aykırı olduğu sabit olunca, Kadı'nın sözü geçersiz kalır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ فِي شَرْحِ ثَوَابِ الْمُطِيعِينَ أُمُورًا: أَحَدُهَا: أَنَّهُ تَعَالَى يُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمُرَادُ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا مِيَاهُ الْأَنْهَارِ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ إِنْ جُعِلَ النَّهْرُ اسْمًا لِمَكَانِ الْمَاءِ كَانَ الْأَمْرُ مِثْلَ مَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ، أَمَّا إِنْ جَعَلْنَاهُ فِي الْمُتَعَارَفِ اسْمًا لِذَلِكَ/ الْمَاءِ فَلَا حَاجَةَ إِلَى هَذَا الْإِضْمَارِ، وَثَانِيهَا: أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهَا بِالْخُلُودِ وَالتَّأْبِيدِ، وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى جَهْمِ بْنِ صَفْوَانَ حَيْثُ يَقُولُ: إِنَّ نَعِيمَ الْجَنَّةِ وَعَذَابَ النَّارِ يَنْقَطِعَانِ، وَأَيْضًا أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ مَعَ الْخُلُودِ التَّأْبِيدَ، وَلَوْ كَانَ الْخُلُودُ عِبَارَةً عَنِ التَّأْبِيدِ لَزِمَ التَّكْرَارُ وَهُوَ غَيْرُ جَائِزٍ، فَدَلَّ هَذَا أَنَّ الْخُلُودَ لَيْسَ عِبَارَةً عَنِ التَّأْبِيدِ، بَلْ هُوَ عِبَارَةٌ عَنْ طُولِ الْمُكْثِ مِنْ غَيْرِ بَيَانِ أَنَّهُ مُنْقَطِعٌ

İkinci Mesele: Bil ki [Allah] Teâlâ itaatkârların sevabının açıklanmasında birtakım hususları zikretmiştir: Birincisi: [Allah] Teâlâ'nın onları altından ırmaklar akan cennetlere sokmasıdır. ez-Zeccâc: “Maksat, altından ırmakların suları akmasıdır” demiştir. Bil ki nehir kelimesi suyun aktığı yerin adı kılınırsa durum ez-Zeccâc'ın dediği gibi olur; fakat örfte onu o suyun adı kılarsak bu takdire (gizli kelime varsaymaya) gerek kalmaz. İkincisi: [Allah] Teâlâ'nın onları ebedilik ve sonsuzlukla nitelendirmesidir. Bunda, cennet nimetlerinin ve cehennem azabının son bulacağını söyleyen Cehm b. Safvân'a bir reddiye vardır. Ayrıca [Allah] Teâlâ ebedilikle birlikte sonsuzluğu (hulûd ile te'bîdi) zikretmiştir; şayet hulûd te'bîdden ibaret olsaydı tekrar gerekirdi ki bu caiz değildir. Bu durum delalet eder ki hulûd te'bîdden ibaret olmayıp, kesintili mi yoksa kesintisiz mi olduğu belirtilmeksizin

أَوْ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ، وَإِذَا ثَبَتَ هَذَا الْأَصْلُ فَعِنْدَ هَذَا يَبْطُلُ اسْتِدْلَالُ الْمُعْتَزِلَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها [النِّسَاءِ: ٩٣] عَلَى أَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ يَبْقَى فِي النَّارِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْبِيدِ، لِأَنَّا بَيَّنَّا بِدَلَالَةِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْخُلُودَ لِطُولِ الْمُكْثِ لَا لِلتَّأْبِيدِ، وَثَالِثُهَا: قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَالْمُرَادُ طَهَارَتُهُنَّ مِنَ الْحَيْضِ وَالنِّفَاسِ وَجَمِيعِ أَقْذَارِ الدُّنْيَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سورة البقرة: لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥] وَاللَّطَائِفُ اللَّائِقَةُ بِهَذَا الْمَوْضِعِ قَدْ ذَكَرْنَاهَا فِي تِلْكَ الْآيَةِ. وَرَابِعُهَا: قَوْلُهُ:

uzun süre kalmaktan ibarettir. Bu asıl sabit olunca, Mutezile'nin [Allah] Teâlâ'nın: { وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُهُ جَهَنَّمُ خالِداً فِيها } “Kim bir mümini kasten öldürürse, cezası içinde ebedî kalacağı cehennemdir” [en-Nisâ: 93] kavline dayanarak büyük günah sahibinin ateşte ebediyen kalacağına dair istidlal etmesi batıl olur. Çünkü biz bu ayetin delaletiyle hulûdun ebedilik için değil, uzun süre kalmak için olduğunu beyan ettik. Üçüncüsü: [Allah] Teâlâ'nın: { لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ } “Orada onlar için tertemiz eşler vardır” kavlidir. Kastedilen, onların hayızdan, nifastan ve dünyadaki bütün pisliklerden temizlenmiş olmalarıdır. Bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın Bakara Suresi'ndeki: { لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } “Onlar için orada tertemiz eşler vardır ve onlar orada ebedî kalacaklardır” [el-Bakara: 25] kavlidir. Bu makama layık olan incelikleri o ayette zikretmiştik. Dördüncüsü: [Allah] Teâlâ'nın şu kavlidir:

وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا قَالَ الْوَاحِدِيُّ: الظَّلِيلُ لَيْسَ يُنْبِئُ عَنِ الْفِعْلِ حَتَّى يُقَالَ: إِنَّهُ بِمَعْنَى فَاعِلٍ أَوْ مَفْعُولٍ، بَلْ هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي نَعْتِ الظِّلِّ، مِثْلَ قَوْلِهِمْ: لَيْلٌ أَلْيَلُ.

{ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا } “Ve onları koyu bir gölgeye yerleştireceğiz”. el-Vâhidî şöyle demiştir: ez-Zalîl (ظَلِيل), fâil veya mef'ul anlamındadır denilecek şekilde fiilden haber veren bir kelime değildir; bilakis onların “leylün elyelu” (zifiri gece) sözleri gibi, gölgenin nitelenmesinde bir mübalağadır.

وَاعْلَمْ أَنَّ بِلَادَ الْعَرَبِ كَانَتْ فِي غَايَةِ الْحَرَارَةِ، فَكَانَ الظِّلُّ عِنْدَهُمْ أَعْظَمَ أَسْبَابِ الرَّاحَةِ، وَلِهَذَا الْمَعْنَى جَعَلُوهُ كِنَايَةً عَنِ الرَّاحَةِ.

Bil ki Arap diyarı son derece sıcaktı; bu sebeple gölge onların nezdinde rahatlığın en büyük sebeplerindendi. İşte bu manadan dolayı gölgeyi rahatlıktan kinaye kıldılar.

قَالَ عَلَيْهِ الصَّلَاةُ السَّلَامُ: «السُّلْطَانُ ظِلُّ اللَّه فِي الْأَرْضِ»

Aleyhissalâtü vesselâm şöyle buyurmuştur: “Sultan, Allah'ın yeryüzündeki gölgesidir.”

فَإِذَا كَانَ الظِّلُّ عِبَارَةً عَنِ الرَّاحَةِ كَانَ الظَّلِيلُ كِنَايَةً عَنِ الْمُبَالَغَةِ الْعَظِيمَةِ فِي الرَّاحَةِ، هَذَا مَا يَمِيلُ إِلَيْهِ خَاطِرِي، وَبِهَذَا الطَّرِيقِ يَنْدَفِعُ سُؤَالُ مَنْ يَقُولُ: إِذَا لَمْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ شَمْسٌ تُؤْذِي بِحَرِّهَا فَمَا فَائِدَةُ وَصْفِهَا بِالظِّلِّ الظَّلِيلِ. وَأَيْضًا نَرَى فِي الدُّنْيَا أَنَّ الْمَوَاضِعَ الَّتِي يَدُومُ الظِّلُّ فِيهَا وَلَا يَصِلُ نُورُ الشَّمْسِ إِلَيْهَا يَكُونُ هَوَاؤُهَا عَفِنًا فَاسِدًا مُؤْذِيًا فَمَا مَعْنَى وَصْفُ هَوَاءِ الْجَنَّةِ بِذَلِكَ لِأَنَّ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الَّذِي لَخَّصْنَاهُ تَنْدَفِعُ هَذِهِ الشُّبُهَاتُ.

Gölge rahatlıktan ibaret olunca «zalîl» de rahatlıktaki büyük mübalağadan kinaye olur; benim zihnime yatan da budur. Bu yolla: “Eğer cennette sıcağıyla eziyet veren bir güneş yoksa onun koyu bir gölge ile vasfedilmesinin faydası nedir? Ayrıca dünyada görüyoruz ki gölgenin sürekli olduğu ve güneş ışığının ulaşmadığı yerlerin havası kokuşmuş, bozuk ve eziyet verici olur; o halde cennet havasını bununla vasfetmenin manası nedir?” diyen kimsenin sorusu defolmuş olur. Zira özetlediğimiz bu vecihle bu şüpheler ortadan kalkar.

[سورة النساء (٤) : آية ٥٨]

[Nisâ Suresi (4) : Ayet 58]

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨)

{ إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها وَإِذا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ سَمِيعاً بَصِيراً (٥٨) } “Şüphesiz Allah, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Şüphesiz Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor! Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. (58)”

اعْلَمْ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ بَعْضَ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ وَشَرَحَ وَعِيدَهُ عَادَ إِلَى ذِكْرِ التَّكَالِيفِ مَرَّةً أُخْرَى، وَأَيْضًا لَمَّا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أَنَّهُمْ كَتَمُوا الْحَقَّ حَيْثُ قَالُوا لِلَّذِينِ كَفَرُوا: هَؤُلَاءِ أَهْدَى مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا سَبِيلًا، أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِأَدَاءِ الْأَمَانَاتِ فِي جَمِيعِ الْأُمُورِ، سَوَاءٌ كَانَتْ تِلْكَ الْأُمُورُ مِنْ بَابِ الْمَذَاهِبِ وَالدِّيَانَاتِ، أَوْ مِنْ بَابِ الدُّنْيَا وَالْمُعَامَلَاتِ، وَأَيْضًا لَمَّا ذَكَرَ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ الثَّوَابَ الْعَظِيمَ لِلَّذِينِ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، وَكَانَ مِنْ أَجَلِّ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ الْأَمَانَةٌ/ لَا جرم أمر بها في هذه الآية. [في قَوْلُهُ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

Bil ki Sübhânehu [olan Allah], kâfirlerin bazı hallerini açıklayıp tehdidini beyan edince, mükellefiyetleri zikretmeye tekrar geri döndü. Ayrıca Ehl-i Kitap'tan, kâfirlere: “Bunlar iman edenlerden daha doğru bir yoldadır” diyerek hakkı gizlediklerini nakledince, bu ayette müminlere gerek mezhepler ve dinler babından olsun gerek dünya ve muameleler babından olsun bütün hususlarda emanetleri yerine vermelerini emretti. Yine önceki ayette iman edip salih amel işleyenler için olan büyük sevabı zikredince ve salih amellerin en yücelerinden biri de emanet olunca, şüphesiz bu ayette onu emretti. [[Allah] Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلى أَهْلِها } kavline gelince] bu ayette birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:

Birinci Mesele: