Binûn

Nisâ Suresi — 17. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّهُ لَوْ وَجَدَ الْمَاءَ لَكِنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَيْهِ لِعَطَشِهِ أَوْ عَطَشِ حَيَوَانٍ مُحْتَرَمٍ جَازَ لَهُ التَّيَمُّمُ، أَمَّا إِذَا وَجَدَ مِنَ الْمَاءِ مَا لَا يَكْفِيهِ لِلْوُضُوءِ، فَهَلْ يَجِبُ عَلَيْهِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ اسْتِعْمَالِ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْمَاءِ وَبَيْنَ التَّيَمُّمِ؟ قَدْ أَوْجَبَهُ الشَّافِعِيُّ ﵁، مُتَمَسِّكًا بِظَاهِرِ لَفْظِ الْآيَةِ.

İkinci Mesele: Suyu bulduğu halde kendi susuzluğu yahut hürmete layık (dokunulmaz) bir hayvanın susuzluğu sebebiyle ona ihtiyaç duyarsa teyemmüm etmesinin caiz olduğu hususunda icma etmişlerdir. Ancak abdestine yetmeyecek miktarda su bulduğunda, bu miktardaki suyu kullanmak ile teyemmüm arasını cem etmesi (ikisini birden yapması) üzerine vacip midir? Şâfiî radıyallâhu anh, ayetin lafzının zahirine tutunarak bunu vacip kılmıştır.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً وفي مَسَائِلُ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprağa teyemmüm edin (yönelin)” buyurmuştur. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: التَّيَمُّمُ فِي اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنِ الْقَصْدِ، يُقَالُ: أَمَمْتُهُ وَتَيَمَّمْتُهُ وَتَأَمَّمْتُهُ، أَيْ قصدته وأما الصَّعِيدِ فَهُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى الصَّاعِدِ، قَالَ الزَّجَّاجُ: الصَّعِيدُ وَجْهُ الْأَرْضِ، تُرَابًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ.

Birinci Mesele: Teyemmüm sözlükte kastetmekten (yönelmekten) ibarettir. “Emmemtühü”, “teyemmemtühü” ve “teemmemtühü” denilir ki, “ona yöneldim / onu kastettim” demektir. Saîd (صَعِيد) kelimesine gelince; o, sâid (yükselen/yüzeyde olan) anlamında fa‘îl veznindedir. Zeccâc şöyle demiştir: Saîd, toprak olsun veya olmasın yeryüzünün yüzeyidir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁: لَوْ فَرَضْنَا صَخْرًا لَا تُرَابَ عَلَيْهِ فَضَرَبَ الْمُتَيَمِّمُ يَدَهُ عَلَيْهِ وَمَسَحَ كَانَ ذَلِكَ كَافِيًا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: بَلْ لَا بُدَّ مِنْ تُرَابٍ يَلْتَصِقُ بِيَدِهِ. احْتَجَّ أَبُو حَنِيفَةَ بِظَاهِرِ هَذِهِ الْآيَةِ فَقَالَ: التَّيَمُّمُ هُوَ الْقَصْدُ، وَالصَّعِيدُ هُوَ مَا تَصَاعَدَ مِنَ الْأَرْضِ، فَقَوْلُهُ: فَتَيَمَّمُوا/ صَعِيداً طَيِّباً أَيِ اقْصُدُوا أَرْضًا، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْقَدْرُ كَافِيًا. وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَإِنَّهُ احْتَجَّ بِوَجْهَيْنِ الْأَوَّلُ: أَنَّ هذه الآية هاهنا مُطْلَقَةٌ، وَلَكِنَّهَا فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ مُقَيَّدَةٌ، وَهِيَ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ [الْمَائِدَةِ: ٦] وَكَلِمَةُ «مِنْ» لِلتَّبْعِيضِ، وَهَذَا لَا يَتَأَتَّى فِي الصَّخْرِ الَّذِي لَا تُرَابَ عَلَيْهِ. فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ كَلِمَةَ «مِنْ» لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : لَا يَفْهَمُ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ مِنْ قَوْلِ الْقَائِلِ: مَسَحْتُ بِرَأْسِهِ مِنَ الدُّهْنِ وَمِنَ الْمَاءِ وَمِنَ التُّرَابِ: إِلَّا مَعْنَى التَّبْعِيضِ، ثُمَّ قَالَ: وَالْإِذْعَانُ لِلْحَقِّ أَحَقُّ مِنَ الْمِرَاءِ. الثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ الْوَاحِدِيُّ ﵀، وَهُوَ أَنَّهُ تَعَالَى أَوْجَبَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ كَوْنَ الصَّعِيدِ طَيِّبًا، وَالْأَرْضُ الطَّيِّبَةُ هِيَ الَّتِي تُنْبِتُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ:

İkinci Mesele: Ebû Hanîfe radıyallâhu anh şöyle demiştir: Üzerinde toprak bulunmayan bir kaya farz etsek ve teyemmüm eden kimse elini ona vurup meshetse, bu yeterli olur. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Bilakis eline yapışan bir toprağın bulunması şarttır. Ebû Hanîfe bu ayetin zahirini delil getirerek şöyle demiştir: Teyemmüm kastetmektir; saîd ise yeryüzünden yükselen şeydir. Dolayısıyla O'nun: { فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprağa teyemmüm edin (yönelin)” kavli, “bir yere yönelin” demektir; şu halde bu kadarı kafi gelmelidir. Şâfiî ise iki vecihle delil getirmiştir: Birincisi: Bu ayet burada mutlaktır; fakat Mâide Suresi'nde kayıtlıdır ki o da O Sübhânehu'nun: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مِنْهُ } “Ondan yüzlerinize ve ellerinize sürün” [el-Mâide: 6] kavlidir. “Min” (مِنْ) kelimesi teb‘îz (kısmîlik/parça) içindir; bu ise üzerinde toprak bulunmayan kayada mümkün olmaz. Şayet: “Min” kelimesi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir denilirse, el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Araplardan hiç kimse bir kimsenin “Yağdan, sudan ve topraktan başına sürdüm” sözünden teb‘îz manasından başkasını anlamaz. Sonra da şöyle demiştir: “Hakka boyun eğmek, çekişmekten daha evladır.” İkincisi: Vâhidî rahimehullâh'ın zikrettiği husustur; o da [Allah] Teâlâ'nın bu ayette saîdin “tayyib” (temiz/verimli) olmasını vacip kılmış olmasıdır. Tayyib olan yer ise bitki bitiren yerdir; nitekim delili O'nun şu kavlidir:

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ [الْأَعْرَافِ: ٥٨] فَوَجَبَ فِي الَّتِي لَا تُنْبِتُ أَنْ لَا تَكُونَ طَيِّبَةً، فَكَانَ قَوْلُهُ:

{ وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ } “Güzel memleketin bitkisi Rabbinin izniyle çıkar” [el-A‘râf: 58]. Dolayısıyla bitki bitirmeyen yerin “tayyib” olmaması gerekir. Bu durumda O'nun şu kavli:

فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً أَمْرًا بِالتَّيَمُّمِ بِالتُّرَابِ فَقَطْ، وَظَاهِرُ الْأَمْرِ للوجوب. أَنَّ قَوْلَهُ: صَعِيداً طَيِّباً أَمْرٌ بِإِيقَاعِ التَّيَمُّمِ بِالصَّعِيدِ الطَّيِّبِ، وَالصَّعِيدُ الطَّيِّبُ هُوَ الْأَرْضُ الَّتِي لَا سَبَخَةَ فِيهَا، وَلَا شَكَّ أَنَّ التَّيَمُّمَ بِهَذَا التُّرَابِ جَائِزٌ بِالْإِجْمَاعِ، فَوَجَبَ حَمْلُ الصَّعِيدِ الطَّيِّبِ عَلَيْهِ رِعَايَةً لِقَاعِدَةِ الِاحْتِيَاطِ، لَا سِيَّمَا وَقَدْ خَصَّصَ النَّبِيُّ ﵊ التُّرَابَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ،

{ فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprağa teyemmüm edin” [sözü], sadece toprak ile teyemmüm etme emri olur; emrin zahiri ise vücub (farziyet) içindir. [Bir diğer husus da] O'nun: { صَعِيداً طَيِّباً } “Temiz bir toprak” kavli, teyemmümü temiz toprakla ifa etme emridir; temiz saîd ise çorak/tuzlu olmayan yerdir. Şüphe yok ki bu toprakla teyemmüm etmek icma ile caizdir; dolayısıyla ihtiyat kuralını gözetmek adına temiz saîdi buna hamletmek vacip olmuştur; bilhassa Peygamber aleyhisselâm toprağı bu vasıfla tahsis etmiş olup,

فَقَالَ: «جُعِلَتْ لِيَ الْأَرْضُ مَسْجِدًا وَتُرَابُهَا طَهُورًا»

Şöyle buyurmuştur: “Yeryüzü bana mescid, toprağı da temizleyici kılındı.”

وَقَالَ: «التُّرَابُ طَهُورُ الْمُسْلِمِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ» .

Ve: “Su bulamadığı zaman toprak Müslümanın temizleyicisidir” buyurmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ مَحْمُولٌ عِنْدَ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى الْوَجْهِ وَالْيَدَيْنِ إِلَى الْكُوعَيْنِ، وَعِنْدَ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ يَجِبُ مَسْحُ الْيَدَيْنِ إِلَى الْمِرْفَقَيْنِ، وَحُجَّتُهُمْ أَنَّ اسْمَ الْيَدِ يَتَنَاوَلُ جُمْلَةَ هَذَا الْعُضْوِ إِلَى الْإِبِطَيْنِ، إِلَّا أَنَّا أَخْرَجْنَا الْمِرْفَقَيْنِ مِنْهُ بِدَلَالَةِ الْإِجْمَاعِ، فَبَقِيَ اللَّفْظُ مُتَنَاوِلًا لِلْبَاقِي. ثُمَّ خَتَمَ تَعَالَى

Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ'nın: { فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ } “Yüzlerinize ve ellerinize sürün (meshedin)” kavli, birçok müfessire göre yüze ve bileklere kadar ellere hamledilmiştir. Fakihlerin çoğuna göre ise elleri dirseklere kadar meshetmek vaciptir. Onların delili, el isminin koltuk altlarına kadar bu uzvun tamamını kapsamasıdır; ancak icmanın delaletiyle [dirseklerin yukarısını] bundan çıkardık; böylece lafız geriye kalan kısmı kapsar halde kalmıştır. Sonra [Allah] Teâlâ

الْآيَةَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّرْخِيصِ، وَالتَّيْسِيرِ، لِأَنَّ مَنْ كَانَ مِنْ عَادَتِهِ أَنَّهُ يَعْفُو عَنِ الْمُذْنِبِينَ، فبأن يرخص للعاجزين كان أولى.

Ayeti O'nun şu kavliyle mühürlemiştir: { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.” Bu ise ruhsat tanımaktan ve kolaylaştırmaktan kinayedir; zira günahkârları affetmek şanından olan kimsenin, âciz olanlara ruhsat tanıması pek evladır.

[سورة النساء (٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]

[en-Nisâ Suresi (4), Ayetler: 44-45]

أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥)

{ أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ (٤٤) وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً (٤٥) } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar. (44) Allah düşmanlarınızı çok daha iyi bilir. Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter. (45)”

[فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ] اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ إِلَى هَذَا الْمَوْضِعِ أَنْوَاعًا كَثِيرَةً مِنَ التكاليف والأحكام الشرعية، قطع هاهنا بِبَيَانِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ، وَذِكْرِ أَحْوَالِ أَعْدَاءِ الدِّينِ وَأَقَاصِيصِ الْمُتَقَدِّمِينَ، لِأَنَّ الْبَقَاءَ فِي النَّوْعِ الْوَاحِدِ مِنَ الْعِلْمِ مِمَّا يُكِلُّ الطَّبْعَ وَيُكَدِّرُ الْخَاطِرَ، فَأَمَّا الِانْتِقَالُ مِنْ نَوْعٍ مِنَ الْعُلُومِ إِلَى نَوْعٍ آخَرَ، فَإِنَّهُ يُنَشِّطُ الْخَاطِرَ وَيُقَوِّي الْقَرِيحَةَ، وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[Allah Teâlâ'nın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi? Sapıklığı satın alıyorlar ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” kavli hakkında] Bil ki O Teâlâ bu surenin başından buraya kadar pek çok mükellefiyet ve şer‘î hükümleri zikrettikten sonra, burada şer‘î hükümleri açıklamaya ara verip din düşmanlarının hallerini ve geçmişlerin kıssalarını zikretmiştir; çünkü ilmin tek bir nevinde kalmak tabiatı yoran ve zihni bulandıran şeylerdendir. İlimlerin bir türünden diğerine geçmek ise zihni canlandırır ve kavrayış yeteneğini güçlendirir. Ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: أَلَمْ تَرَ مَعْنَاهُ: أَلَمْ يَنْتَهِ عِلْمُكَ إِلَى هَؤُلَاءِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا مَا فِيهِ عِنْدَ قَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ [الْبَقَرَةِ: ٢٥٨] وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّ الْعِلْمَ الْيَقِينِيَّ يُشْبِهُ الرُّؤْيَةَ، فَيَجُوزُ جَعْلُ الرُّؤْيَةِ اسْتِعَارَةً عَنْ مِثْلِ هَذَا الْعِلْمِ.

Birinci Mesele: O'nun: { أَلَمْ تَرَ } “Görmedin mi?” kavlinin anlamı: “Bilgin bunlara ulaşıp varmadı mı?” demektir. Buna dair hususları: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِي حَاجَّ إِبْراهِيمَ } “İbrahim ile tartışanı görmedin mi?” [el-Bakara: 258] kavlinde zikretmiştik. Sözün özü şudur: Yakînî bilgi görmeye benzer; dolayısıyla görme (rü'yet) lafzının bu tür bilgi için istiare kılınması caizdir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ: هُمُ الْيَهُودُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: مِنَ الَّذِينَ هادُوا [النِّسَاءِ: ٤٦] مُتَعَلِّقٌ بِهَذِهِ الْآيَةِ. الثَّانِي: رَوَى ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي حَبْرَيْنِ من أحبار اليهود، كانا يأتيان رأس المنافقان عَبْدَ اللَّه بْنَ أُبَيٍّ وَرَهْطَهُ فَيُثَبِّطُونَهُمْ عَنِ الْإِسْلَامِ.

İkinci Mesele: Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler Yahudilerdir. Buna birkaç vecih delalet eder: Birincisi: Bu ayetten sonra gelen: { مِنَ الَّذِينَ هادُوا } “Yahudilerden...” [en-Nisâ: 46] kavlinin bu ayete müteallik olmasıdır. İkincisi: İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre bu ayet, münafıkların başı Abdullah b. Übeyy ve grubuna gelip onları İslam'dan alıkoyan Yahudi din adamlarından iki haham hakkında inmiştir.

الثَّالِثُ: أَنَّ عَدَاوَةَ الْيَهُودِ كَانَتْ أَكْثَرَ مِنْ عَدَاوَةِ النَّصَارَى بِنَصِّ الْقُرْآنِ، فَكَانَتْ إِحَالَةُ هَذَا الْمَعْنَى عَلَى الْيَهُودِ أَوْلَى.

Üçüncüsü: Kur'an'ın nassı gereğince Yahudilerin düşmanlığı Hristiyanların düşmanlığından daha fazla idi; dolayısıyla bu mananın Yahudilere hamledilmesi daha evladır.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: لَمْ يَقُلْ تَعَالَى: إِنَّهُمْ أُوتُوا عِلْمَ الْكِتَابِ، بَلْ قَالَ: أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ لِأَنَّهُمْ عَرَفُوا مِنَ التَّوْرَاةِ نُبُوَّةَ مُوسَى ﵇، وَلَمْ يَعْرِفُوا مِنْهَا نُبُوَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ، فَأَمَّا الَّذِينَ أَسْلَمُوا كَعَبْدِ اللَّه بْنِ سَلَامٍ وَعَرَفُوا الْأَمْرَيْنِ، فَوَصَفَهُمُ اللَّه بِأَنَّ مَعَهُمْ عِلْمَ الْكِتَابِ، فَقَالَ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ [الرَّعْدِ: ٤٣] واللَّه أَعْلَمُ.

Üçüncü Mesele: [Allah] Teâlâ, onlara Kitap'ın ilmi verildi dememiş, bilakis: { أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler” buyurmuştur; zira onlar Tevrat'tan Mûsâ aleyhisselâm'ın peygamberliğini bilmiş, fakat Muhammed ﷺ'in peygamberliğini ondan bilememişlerdir. Abdullah b. Selâm gibi Müslüman olup her iki hususu da bilenlere gelince; Allah onları yanlarında Kitap ilmi bulunmasıyla vasfetmiş ve: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunan kimse yeter” [er-Ra‘d: 43] buyurmuştur. Doğrusunu Allah bilir.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى وَصَفَهُمْ بِأَمْرَيْنِ: الضَّلَالِ وَالْإِضْلَالِ، أَمَّا الضَّلَالُ فَهُوَ قَوْلُهُ: يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الزَّجَّاجُ: يُؤْثِرُونَ تَكْذِيبَ الرَّسُولِ ﵊ لِيَأْخُذُوا الرِّشَا عَلَى ذَلِكَ وَيَحْصُلَ لَهُمُ الرِّيَاسَةُ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ ذَلِكَ بِلَفْظِ الِاشْتِرَاءِ لِأَنَّ مَنِ اشْتَرَى شَيْئًا آثَرَهُ. الثَّانِي: أَنَّ فِي الْآيَةِ إِضْمَارًا، وَتَأْوِيلُهُ: يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى كَقَوْلِهِ: أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى [الْبَقَرَةِ: ١٦] أَيْ يَسْتَبْدِلُونَ الضَّلَالَةَ بِالْهُدَى، وَلَا إِضْمَارَ عَلَى قَوْلِ الزَّجَّاجِ. الثَّالِثُ: الْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَوَامُّ الْيَهُودِ، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُعْطُونَ أَحْبَارَهُمْ بَعْضَ أَمْوَالِهِمْ وَيَطْلُبُونَ مِنْهُمْ أَنْ يَنْصُرُوا الْيَهُودِيَّةَ وَيَتَعَصَّبُوا لَهَا، فَكَانُوا جَارِينَ مَجْرَى مَنْ يَشْتَرِي بِمَالِهِ الشُّبْهَةَ وَالضَّلَالَةَ، وَلَا إِضْمَارَ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ أَيْضًا، وَلَكِنَّ الْأَوْلَى أَنْ تَكُونَ الْآيَةُ نَازِلَةً فِي عُلَمَائِهِمْ، ثُمَّ لَمَّا وَصَفَهُمْ تَعَالَى بِالضَّلَالِ وَصَفَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ بِالْإِضْلَالِ فَقَالَ: وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ يَعْنِي أَنَّهُمْ يَتَوَصَّلُونَ إِلَى إِضْلَالِ الْمُؤْمِنِينَ وَالتَّلْبِيسِ عَلَيْهِمْ، لِكَيْ يَخْرُجُوا عَنِ الْإِسْلَامِ.

Dördüncü Mesele: Bil ki O Teâlâ onları iki şeyle vasfetmiştir: Sapıklık ve saptırıcılık. Sapıklığa gelince; bu, O'nun: { يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } “Sapıklığı satın alıyorlar” kavlidir. Bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Zeccâc demiştir ki: Buna karşılık rüşvet almak ve kendilerine riyaset (liderlik) kalması için Resûl aleyhisselâm'ı yalanlamayı tercih ederler. Bunu “satın alma” lafzıyla zikretmiştir; çünkü bir şeyi satın alan kimse onu tercih etmiştir. İkincisi: Ayette bir hazif (gizli kelime) vardır; tevili ise O'nun: { أُولئِكَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدى } “İşte onlar, hidayete karşılık sapıklığı satın alanlardır” [el-Bakara: 16] kavlinde olduğu gibi “hidayet karşılığında sapıklığı satın alıyorlar”, yani sapıklığı hidayetle değiştiriyorlar demektir. Zeccâc'ın kavline göre ise hazif yoktur. Üçüncüsü: Bu ayetle kastedilenler avam Yahudilerdir; zira onlar hahamlarına mallarının bir kısmını verir ve onlardan Yahudiliği savunmalarını ve ona taassup göstermelerini isterlerdi. Böylece onlar mallarıyla şüphe ve sapıklığı satın alan kimseler mesabesinde olmuşlardır; bu tevile göre de bir hazif yoktur. Fakat evla olan, ayetin onların âlimleri hakkında inmiş olmasıdır. Sonra O Teâlâ onları sapıklıkla vasfettikten sonra saptırıcılıkla da vasfetmiş ve: { وَيُرِيدُونَ أَنْ تَضِلُّوا السَّبِيلَ } “Ve sizin de yoldan sapmanızı istiyorlar” buyurmuştur; yani İslam'dan çıksınlar diye müminleri saptırmaya ve onların kafasını karıştırmaya yollar ararlar.

وَاعْلَمْ أَنَّكَ لَا تَرَى حَالَةً أَسْوَأَ وَلَا أَقْبَحَ مِمَّنْ جَمَعَ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ أَعْنِي الضَّلَالَ وَالْإِضْلَالَ.

Bil ki bu iki şeyi, yani sapıklık ve saptırıcılığı kendinde toplayan kimseden daha kötü ve daha çirkin bir durum göremezsin.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ أَيْ هُوَ سُبْحَانَهُ أَعْلَمُ بِكُنْهِ مَا فِي قُلُوبِهِمْ وَصُدُورِهِمْ مِنَ الْعَدَاوَةِ وَالْبَغْضَاءِ.

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِأَعْدائِكُمْ } “Allah düşmanlarınızı çok daha iyi bilir” buyurmuştur; yani O Sübhânehu, kalplerinde ve göğüslerinde bulunan düşmanlık ve kinin mahiyetini en iyi bilendir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً وَالْمَعْنَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا بَيَّنَ شِدَّةَ عَدَاوَتِهِمْ لِلْمُسْلِمِينَ، بَيَّنَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى وَلِيُّ الْمُسْلِمِينَ وَنَاصِرُهُمْ، وَمَنْ كَانَ اللَّه وَلِيًّا لَهُ وَنَاصِرًا لَهُ لَمْ تَضُرَّهُ عَدَاوَةُ الْخَلْقِ، وَفِي الْآيَةِ سُؤَالَاتٌ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا وَكَفى بِاللَّهِ نَصِيراً } “Dost olarak Allah yeter, yardımcı olarak da Allah yeter” buyurmuştur. Anlamı şudur: O Teâlâ onların Müslümanlara olan düşmanlığının şiddetini açıkladıktan sonra, Allah Teâlâ'nın Müslümanların dostu ve yardımcısı olduğunu beyan etmiştir. Allah kimin dostu ve yardımcısı olursa, yaratılmışların düşmanlığı ona zarar veremez. Ayette [bazı] sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: وِلَايَةُ اللَّه لِعَبْدِهِ عِبَارَةٌ عَنْ نُصْرَتِهِ لَهُ، فَذِكْرُ النَّصِيرِ بَعْدَ ذِكْرِ الْوَلِيِّ تَكْرَارٌ.

Birinci Soru: Allah'ın kuluna velayeti (dostluğu) ona yardım etmesinden ibarettir; dolayısıyla velî'yi zikrettikten sonra nasîr'i (yardımcıyı) zikretmek tekrardır.

وَالْجَوَابُ: أَنَّ الْوَلِيَّ الْمُتَصَرِّفُ فِي الشَّيْءِ، وَالْمُتَصَرِّفُ فِي الشَّيْءِ لَا يَجِبُ أَنْ يَكُونَ نَاصِرًا لَهُ فَزَالَ التَّكْرَارُ.

Cevap: Velî bir şeyde tasarruf sahibi olandır; bir şeyde tasarruf sahibinin ise ona mutlaka yardım eden olması gerekmez; böylece tekrar ortadan kalkmış olur.

السُّؤَالُ الثَّانِي: لِمَ لَمْ يَقُلْ: وَكَفَى باللَّه وَلِيًّا وَنَصِيرًا؟ وَمَا الْفَائِدَةُ فِي تَكْرِيرِ قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ.

İkinci Soru: Niçin “Ve kefâ billâhi veliyyen ve nasîrâ” denilmemiştir? { وَكَفى بِاللَّهِ } kavlinin tekrarlanmasındaki fayda nedir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ التَّكْرَارَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ يَكُونُ أَشَدَّ تَأْثِيرًا فِي الْقَلْبِ وَأَكْثَرَ مُبَالَغَةً.

Cevap: Böyle bir makamdaki tekrar, kalpte daha şiddetli bir tesir bırakır ve daha fazla mübalağa ifade eder.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: مَا فَائِدَةُ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا.

Üçüncü Soru: { وَكَفى بِاللَّهِ وَلِيًّا } kavlindeki bâ (ب) harfinin faydası nedir?

وَالْجَوَابُ: ذَكَرُوا وُجُوهًا، الْأَوَّلُ: لَوْ قِيلَ: كَفَى اللَّه، كَانَ يَتَّصِلُ الْفِعْلُ بِالْفَاعِلِ. ثم هاهنا زيدت الباء إيذانا بأن الْكِفَايَةَ مِنَ اللَّه لَيْسَتْ كَالْكِفَايَةِ مِنْ غَيْرِهِ فِي الرُّتْبَةِ وَعِظَمِ الْمَنْزِلَةِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ السَّرَّاجِ: تَقْدِيرُ الْكَلَامِ: كَفَى اكْتِفَاؤُكَ باللَّه وَلِيًّا، وَلَمَّا ذُكِرَتْ «كَفَى» دَلَّ عَلَى الِاكْتِفَاءِ، لِأَنَّهُ مِنْ لَفْظِهِ، كَمَا تَقُولُ: مَنْ كَذَبَ كَانَ شَرًّا لَهُ، أَيْ كَانَ الْكَذِبُ شَرًّا لَهُ، فَأَضْمَرْتَهُ لِدَلَالَةِ الْفِعْلِ عَلَيْهِ. الثَّالِثُ: يَخْطُرُ بِبَالِي أَنَّ الْبَاءَ فِي الْأَصْلِ لِلْإِلْصَاقِ، وَذَلِكَ إِنَّمَا يَحْسُنُ فِي الْمُؤَثِّرِ الَّذِي لَا وَاسِطَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ التَّأْثِيرِ، وَلَوْ قِيلَ: كَفَى اللَّه، دَلَّ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى فَاعِلًا لِهَذِهِ الْكِفَايَةِ، وَلَكِنْ لَا يَدُلُّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى يَفْعَلُ بِوَاسِطَةٍ أَوْ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، فَإِذَا ذَكَرْتَ حَرْفَ الْبَاءِ دَلَّ عَلَى أَنَّهُ يَفْعَلُ بِغَيْرِ وَاسِطَةٍ، بَلْ هُوَ تَعَالَى يَتَكَفَّلُ بِتَحْصِيلِ هَذَا الْمَطْلُوبِ ابْتِدَاءً مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةِ أَحَدٍ، كَمَا قَالَ:

Cevap: [Âlimler] birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Şayet “Kefe'llāhu” denilseydi, fiil faile [doğrudan] bitişirdi. Burada ise Allah'tan gelen kifayetin (yetmenin), rütbe ve menzile büyüklüğü bakımından başkasından gelen kifayet gibi olmadığını bildirmek üzere bâ harfi ziyade kılınmıştır. İkincisi: İbnü's-Serrâc şöyle demiştir: Kelamın takdiri “Dost olarak Allah'a yetinmen yeterlidir” şeklindedir; “kefâ” zikredilince kendi lafzından olduğu için “iktifâ”ya (yetinmeye) delalet etmiştir. Nitekim: “Kim yalan söylerse onun için şer olur”, yani “yalan söylemek onun için şer olur” demen gibidir ki, fiilin delalet etmesinden ötürü onu [özne olarak] gizlemiş olursun. Üçüncüsü: Hatırıma şu gelmektedir ki bâ harfi aslında ilsâk (yapışma/doğrudan bitişme) içindir; bu ise ancak kendisiyle tesir arasında vasıta bulunmayan müessir hakkında güzel olur. Şayet “Kefe'llāhu” denilseydi, bu O Teâlâ'nın bu kifayetin faili olduğuna delalet eder, fakat O Teâlâ'nın vasıtalı mı yoksa vasıtasız mı yaptığına delalet etmezdi. Bâ harfini zikrettiğinde ise O'nun vasıtasız yaptığına, bilakis O Teâlâ'nın hiç kimsenin vasıtası olmaksızın doğrudan bu maksadı hâsıl etmeyi üstlendiğine delalet etmiştir; nitekim şöyle buyurmuştur:

وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] .

{ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kāf: 16].

[سورة النساء (٤) : آية ٤٦]

[en-Nisâ Suresi (4), Ayet: 46]

مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦)

{ مِنَ الَّذِينَ هادُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (٤٦) } “Yahudilerden öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif ederler; dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'İşittik ve isyan ettik', 'Dinle, dinlemez olası!' ve 'Râinâ' derler. Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik', 'Dinle' ve 'Bizi gözet (unzurnâ)' deselerdi, şüphesiz kendileri için daha hayırlı ve daha dürüstçe olurdu. Fakat Allah inkârları sebebiyle onları lanetlemiştir; artık pek azı müstesna inanmazlar. (46)”

اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى عَنْهُمْ أَنَّهُمْ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ شَرَحَ كَيْفِيَّةَ تِلْكَ الضَّلَالَةِ وَهِيَ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bil ki O Teâlâ onların sapıklığı satın aldıklarını anlattıktan sonra, bu sapıklığın keyfiyetini açıklamıştır ki bunlar [birkaç] husustur: Birincisi: Kelimeleri yerlerinden kaydırıp tahrif etmeleridir. Bunda [bazı] meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: فِي مُتَعَلِّقِ قَوْلِهِ: مِنَ الَّذِينَ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ بَيَانًا لِلَّذِينِ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ مِنَ الَّذِينَ هَادُوا، وَالثَّانِي: أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ:

Birinci Mesele: O'nun: { مِنَ الَّذِينَ } “O kimselerden...” kavlinin taalluk ettiği yer hususunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenlerin beyanı olmasıdır; takdiri: “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri, [yani] Yahudileri görmedin mi?” şeklindedir. İkincisi: O'nun şu kavline müteallik olmasıdır:

نَصِيراً وَالتَّقْدِيرُ: وَكَفَى باللَّه نَصِيرًا مِنَ الَّذِينَ هَادُوا، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا [الْأَنْبِيَاءِ: ٧٧] الثالث: أن يكون خبر مبتدأ محذوف، ويُحَرِّفُونَ صِفَتَهُ. تَقْدِيرُهُ: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا قَوْمٌ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ، فَحُذِفَ الْمَوْصُوفُ وَأُقِيمَ الْوَصْفُ مَكَانَهُ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ

{ نَصِيراً } “Yardımcı”. Takdiri: “Yahudilere karşı yardımcı olarak Allah yeter” şeklindedir; bu tıpkı O'nun: { وَنَصَرْناهُ مِنَ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Ayetlerimizi yalanlayan kavme karşı ona yardım ettik” [el-Enbiyâ: 77] kavli gibidir. Üçüncüsü: Mahzuf bir mübtedanın haberi olup { يُحَرِّفُونَ } kelimesinin de onun sıfatı olmasıdır. Takdiri: “Yahudilerden kelimeleri tahrif eden bir topluluk vardır” şeklindedir; böylece mevruf hazfedilmiş ve sıfat onun yerine geçirilmiştir. Dördüncüsü: [Allah] Teâlâ: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ } “Görmedin mi o kimseleri...”

أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ [النِّسَاءِ: ٤٤] بَقِيَ ذَلِكَ مُجْمَلًا مِنْ وَجْهَيْنِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: وَمِنْ ذَلِكَ الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيبًا مِنَ الْكِتَابِ؟ فَأُجِيبَ وَقِيلَ: مِنَ الَّذِينَ هَادُوا، ثُمَّ قِيلَ: وَكَيْفَ يَشْتَرُونَ الضَّلَالَةَ؟ فَأُجِيبَ وَقِيلَ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ.

{ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ يَشْتَرُونَ الضَّلالَةَ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler sapıklığı satın alıyorlar” [en-Nisâ: 44] buyurunca bu husus iki bakımdan mücmel kalmıştır. Sanki: “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenler kimlerdir?” denilmiş ve: “Yahudilerdir” diye cevap verilmiş; sonra: “Sapıklığı nasıl satın alıyorlar?” denilmiş ve: “Kelimeleri tahrif ediyorlar” diye cevap verilmiştir.

المسألة الثانية: لقائل أن يقول: الجمع المؤنث، فَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ يُقَالَ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهَا.

İkinci Mesele: Birisi şöyle diyebilir: Çoğul müennestir; dolayısıyla “Kelimeleri yerlerinden (mevâdi‘ihâ) kaydırıp tahrif ederler” denilmesi gerekirdi.

وَالْجَوَابُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ: هَذَا جَمْعٌ حُرُوفُهُ أَقَلُّ مِنْ حُرُوفِ وَاحِدِهِ، وَكُلُّ جَمْعٍ يَكُونُ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَجُوزُ تَذْكِيرُهُ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: كَوْنُ الْجَمْعِ مُؤَنَّثًا لَيْسَ أَمْرًا حَقِيقِيًّا، بَلْ هُوَ أَمْرٌ لَفْظِيٌّ، فَكَانَ التَّذْكِيرُ وَالتَّأْنِيثُ فِيهِ جَائِزًا وَقُرِئَ، يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ.

Cevap: Vâhidî şöyle demiştir: Bu, harfleri tekilinin harflerinden daha az olan bir çoğuldur; böyle olan her çoğulun müzekker kılınması caizdir. Şöyle de denilebilir: Çoğulun müennes olması hakiki bir durum değil, bilakis lafzî bir durumdur; bu yüzden onda hem müzekkerlik hem de müenneslik caizdir. “Yuharrifûne'l-kelim” şeklinde de okunmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: فِي كَيْفِيَّةِ التَّحْرِيفِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ كَانُوا يُبَدِّلُونَ اللَّفْظَ بِلَفْظٍ آخَرَ مِثْلَ تَحْرِيفِهِمُ اسْمَ «رَبْعَةٍ» عَنْ مَوْضِعِهِ فِي التَّوْرَاةِ بِوَضْعِهِمْ «آدَمُ طَوِيلٌ» مَكَانَهُ، وَنَحْوَ تَحْرِيفِهِمُ «الرَّجْمَ» بِوَضْعِهِمُ «الْحَدَّ» بَدَلَهُ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [الْبَقَرَةِ: ٧٩] .

Üçüncü Mesele: Tahrifin niteliği hakkında [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Lafzı başka bir lafızla değiştirmeleridir; nitekim Tevrat'taki “rab‘a” (orta boylu) ismini kaldırıp yerine “âdemü tavîl” (esmer ve uzun boylu) koyarak tahrif etmeleri ve “recm” cezasını kaldırıp yerine [başka bir] “hadd” cezası koyarak tahrif etmeleri gibi. Bunun bir benzeri Allah Teâlâ'nın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “Elleriyle kitabı yazıp sonra: 'Bu Allah katındandır' diyenlerin vay haline!” [el-Bakara: 79] kavlidir.

فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ يُمْكِنُ هَذَا فِي الْكِتَابِ الَّذِي بَلَغَتْ آحَادُ حُرُوفِهِ وَكَلِمَاتِهِ مَبْلَغَ التَّوَاتُرِ الْمَشْهُورِ/ فِي الشَّرْقِ وَالْغَرْبِ؟

Şayet: “Tek tek harfleri ve kelimeleri doğuda ve batıda meşhur bir mütevatir seviyesine ulaşmış bir kitapta bu nasıl mümkün olabilir?” denilirse,

قُلْنَا لَعَلَّهُ يُقَالُ: الْقَوْمُ كَانُوا قَلِيلِينَ، وَالْعُلَمَاءُ بِالْكِتَابِ كَانُوا فِي غَايَةِ الْقِلَّةِ فَقَدَرُوا عَلَى هَذَا التَّحْرِيفِ، وَالثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّحْرِيفِ: إِلْقَاءُ الشُّبَهِ الْبَاطِلَةِ، وَالتَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةِ، وَصَرْفُ اللَّفْظِ عَنْ مَعْنَاهُ الْحَقِّ إِلَى مَعْنًى بَاطِلٍ بِوُجُوهِ الْحِيَلِ اللَّفْظِيَّةِ، كَمَا يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْبِدْعَةِ فِي زَمَانِنَا هَذَا بِالْآيَاتِ الْمُخَالِفَةِ لِمَذَاهِبِهِمْ، وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَدْخُلُونَ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ وَيَسْأَلُونَهُ عَنْ أَمْرٍ فَيُخْبِرُهُمْ لِيَأْخُذُوا بِهِ، فَإِذَا خَرَجُوا مِنْ عِنْدِهِ حَرَّفُوا كَلَامَهُ.

Deriz ki: Muhtemelen şöyle denilir: O topluluk az idi ve Kitab'ı bilen âlimler de son derece azdı; bu yüzden bu tahrife güç yetirebildiler. İkincisi: Tahriften maksadın, batıl şüpheler ve fâsit teviller ortaya atmak, lafzı çeşitli lafzî hilelerle hakiki manasından saptırıp batıl bir manaya çekmek olmasıdır; nitekim günümüzde bidat ehlinin kendi mezheplerine aykırı olan ayetlere yaptığı gibi. En sahih olan görüş de budur. Üçüncüsü: Onlar Peygamber ﷺ'in huzuruna girip ona bir mesele sorarlar, o da uygulasınlar diye kendilerine haber verirdi; fakat onun huzurundan çıktıklarında onun sözünü tahrif ederlerdi.

الْمَسْأَلَةُ الرابعة: ذكر اللَّه تعالى هاهنا: عَنْ مَواضِعِهِ وَفِي الْمَائِدَةِ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ [الْمَائِدَةِ: ٤١] وَالْفَرْقُ أَنَّا إِذَا فَسَّرْنَا التَّحْرِيفَ بِالتَّأْوِيلَاتِ الْبَاطِلَةِ، فَهَهُنَا قَوْلُهُ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ مَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ يَذْكُرُونَ التَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةِ لِتِلْكَ النُّصُوصِ، وَلَيْسَ فِيهِ بَيَانُ أَنَّهُمْ يُخْرِجُونَ تِلْكَ اللَّفْظَةَ مِنَ الْكِتَابِ. وَأَمَّا الْآيَةُ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ، فَهِيَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ، فَكَانُوا يَذْكُرُونَ التَّأْوِيلَاتِ الْفَاسِدَةَ، وَكَانُوا يُخْرِجُونَ اللَّفْظَ أَيْضًا مِنَ الْكِتَابِ، فَقَوْلُهُ: يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ إِشَارَةٌ إِلَى التَّأْوِيلِ الْبَاطِلِ وَقَوْلُهُ: مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ إِشَارَةٌ إِلَى إِخْرَاجِهِ عَنِ الْكِتَابِ.

Dördüncü Mesele: Allah Teâlâ burada: { عَنْ مَواضِعِهِ } “Yerlerinden”, Mâide Suresi'nde ise: { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } “Kelimeler yerlerine konulduktan sonra” [el-Mâide: 41] buyurmuştur. Aralarındaki fark şudur: Şayet tahrifi batıl tevillerle açıklarsak, buradaki: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ } kavlinin anlamı şudur: Onlar o nasslara fâsit teviller getirmektedirler; bunda o lafzı Kitap'tan çıkardıklarına dair bir beyan yoktur. Mâide Suresi'nde zikredilen ayet ise onların her iki işi birden yaptıklarına delalet etmektedir; yani hem fâsit teviller zikrediyor hem de lafzı Kitap'tan çıkarıyorlardı. Dolayısıyla O'nun: { يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ } kavli batıl tevile işaret, { مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ } kavli ise onu Kitap'tan çıkarmaya işarettir.

النَّوْعُ الثَّانِي: مِنْ ضَلَالَاتِهِمْ: مَا ذَكَرَهُ اللَّه تَعَالَى بِقَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا وَفِيهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ:

Onların sapıklıklarının ikinci türü: Allah Teâlâ'nın: { وَيَقُولُونَ سَمِعْنا وَعَصَيْنا } “Ve: 'İşittik ve isyan ettik' derler” kavliyle zikrettiği husustur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi:

أَنَّ النَّبِيَّ ﵇ كَانَ إِذَا أَمَرَهُمْ بِشَيْءٍ قَالُوا فِي الظَّاهِرِ: سَمِعْنَا، وَقَالُوا فِي أَنْفُسِهِمْ: وَعَصَيْنَا وَالثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يُظْهِرُونَ قَوْلَهُمْ: سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، إِظْهَارًا لِلْمُخَالَفَةِ، وَاسْتِحْقَارًا لِلْأَمْرِ.

Peygamber aleyhisselâm onlara bir şey emrettiğinde zahirde “işittik” derler, içlerinden ise “ve isyan ettik” derlerdi. İkincisi: Muhalefeti açığa vurmak ve emri küçümsemek kastıyla “İşittik ve isyan ettik” sözlerini açıktan söylerlerdi.

النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنْ ضَلَالَتِهِمْ قَوْلُهُ: وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ.

Onların sapıklıklarının üçüncü türü: O'nun: { وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ } “Dinle, dinlemez olası!” kavlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ ذُو وَجْهَيْنِ يَحْتَمِلُ الْمَدْحَ وَالتَّعْظِيمَ، وَيَحْتَمِلُ الْإِهَانَةَ وَالشَّتْمَ. أَمَّا أَنَّهُ يَحْتَمِلُ الْمَدْحَ فَهُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ مَكْرُوهًا، وَأَمَّا أَنَّهُ مُحْتَمِلٌ لِلشَّتْمِ وَالذَّمِّ فَذَاكَ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُمْ كَانُوا

Bil ki bu kelime iki yönlüdür; övgü ve tazimi de hakaret ve sövgüyü de ihtiva eder. Övgü ihtimaline gelince; muradın “hoşlanılmayan bir şey işittirilmeksizin dinle” olmasıdır. Sövgü ve yergiyi ihtiva etmesi ise [birkaç] vecihtendir: Birincisi: Onların

يَقُولُونَ لِلنَّبِيِّ ﷺ: اسْمَعْ، وَيَقُولُونَ فِي أَنْفُسِهِمْ: لَا سَمِعْتَ، فَقَوْلُهُ: غَيْرَ مُسْمَعٍ مَعْنَاهُ: غَيْرَ سَامِعٍ، فَإِنَّ السَّامِعَ مُسْمَعٌ، وَالْمُسْمَعَ سَامِعٌ. الثَّانِي: غَيْرَ مُسْمَعٍ، أَيْ غَيْرَ مَقْبُولٍ مِنْكَ، وَلَا تُجَابُ إِلَى مَا تَدْعُو إِلَيْهِ، وَمَعْنَاهُ غَيْرَ مُسْمَعٍ جَوَابًا يُوَافِقُكَ، فَكَأَنَّكَ مَا أَسْمَعْتَ شَيْئًا. الثَّالِثُ: اسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ كَلَامًا تَرْضَاهُ، وَمَتَى كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَسْمَعُهُ لِنُبُوِّ سَمْعِهِ عَنْهُ، فَثَبَتَ بِمَا ذَكَرْنَا أَنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ مُحْتَمِلَةٌ لِلذَّمِّ وَالْمَدْحِ، فَكَانُوا يَذْكُرُونَهَا لِغَرَضِ الشَّتْمِ.

Peygamber ﷺ'e “Dinle” deyip içlerinden ise “İşitmez olasın” demeleridir; buna göre: { غَيْرَ مُسْمَعٍ } kavlinin anlamı “işitmeyen” demektir; zira işiten işittirilmiş, işittirilen de işitendir. İkincisi: { غَيْرَ مُسْمَعٍ }, yani “senden kabul olunmasın ve davet ettiğin şeye icabet edilmesin” demektir; anlamı ise “sana muvafık bir cevap işittirilmeyesin” şeklindedir ki, sanki hiçbir şey işittirmemiş gibi olursun. Üçüncüsü: “Razı olacağın bir söz işittirilmeksizin dinle” demektir; böyle olduğunda ise insan kulağı ondan nefret edip uzaklaştığı için onu dinlemez. Zikrettiğimiz üzere bu kelimenin yergiye de övgüye de ihtimalli olduğu sabit olmuştur; onlar ise bunu sövgü maksadıyla zikrederlerdi.

النَّوْعُ الرَّابِعُ: مِنْ ضَلَالَاتِهِمْ قَوْلُهُمْ: وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ أَمَّا تَفْسِيرُ راعِنا فَقَدْ ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَفِيهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذِهِ كَلِمَةٌ كَانَتْ تَجْرِي بَيْنَهُمْ عَلَى جِهَةِ الْهُزْءِ وَالسُّخْرِيَةِ، فَلِذَلِكَ نَهَى الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَتَلَفَّظُوا بِهَا فِي حَضْرَةِ الرَّسُولِ ﷺ. الثَّانِي: / قَوْلُهُ: راعِنا مَعْنَاهُ أَرْعِنَا سَمْعَكَ، أَيِ اصْرِفْ سَمْعَكَ إِلَى كَلَامِنَا وَأَنْصِتْ لِحَدِيثِنَا وَتَفَهَّمْ، وَهَذَا مِمَّا لَا يُخَاطَبُ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ ﵈، بَلْ إِنَّمَا يُخَاطَبُونَ بِالْإِجْلَالِ وَالتَّعْظِيمِ. الثَّالِثُ: كَانُوا يَقُولُونَ رَاعِنَا وَيُوهِمُونَهُ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ أَرْعِنَا سَمْعَكَ، وَكَانُوا يُرِيدُونَ سَبَّهُ بِالرُّعُونَةِ فِي لُغَتِهِمْ. الرَّابِعُ: أَنَّهُمْ كَانُوا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ حَتَّى يَصِيرَ قَوْلُهُمْ: راعِنا رَاعَيْنَا، وَكَانُوا يُرِيدُونَ أَنَّكَ كُنْتَ تَرْعَى أَغْنَامًا لَنَا، وَقَوْلُهُ: لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَصْلُ «لَيًّا» لَوْيًا، لِأَنَّهُ مَنْ لَوَيْتُ، وَلَكِنَّ الْوَاوَ أُدْغِمَتْ فِي الْيَاءِ لِسَبْقِهَا بِالسُّكُونِ، وَمِثْلُهُ الطَّيُّ وَفِي تَفْسِيرِهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: قَالَ الْفَرَّاءُ كَانُوا يَقُولُونَ: رَاعِنَا وَيُرِيدُونَ بِهِ الشَّتْمَ، فَذَاكَ هُوَ اللَّيُّ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُمْ: غَيْرَ مُسْمَعٍ وَأَرَادُوا بِهِ لَا سَمِعْتَ، فَهَذَا هُوَ اللَّيُّ. الثَّانِي: أَنَّهُمْ كَانُوا يَصِلُونَ بِأَلْسِنَتِهِمْ مَا يُضْمِرُونَهُ مِنَ الشَّتْمِ إِلَى مَا يُظْهِرُونَهُ مِنَ التَّوْقِيرِ عَلَى سَبِيلِ النِّفَاقِ.

Onların sapıklıklarının dördüncü türü: { وَراعِنا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْناً فِي الدِّينِ } “Dillerini eğip bükerek ve dine saldırarak: 'Râinâ' demeleridir.” { راعِنا } kelimesinin tefsirini Bakara Suresi'nde zikretmiştik; bunda [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Bu, aralarında alay ve eğlence kabilinden geçen bir kelimeydi; bu sebeple Müslümanlar Resûl ﷺ'in huzurunda bunu telaffuz etmekten nehyedildiler. İkincisi: { راعِنا } kavlinin manası “Bize kulağını ver”, yani “kulağını sözümüze çevir, sözümüzü dinle ve anla” demektir. Bu ise peygamberlere aleyhimüsselâm karşı hitap edilmeyecek bir tarz olup bilakis onlara hürmet ve tazimle hitap edilir. Üçüncüsü: “Râinâ” derler ve işin zahirinde “bize kulağını ver” demek istediklerini vehmettirirlerdi; oysa kendi dillerinde onu rûnetle (ahmaklıkla) sövmeyi kastediyorlardı. Dördüncüsü: Dillerini bükerlerdi, öyle ki: “Râinâ” sözleri “Râ‘înâ” (çobanımız) haline gelirdi ve: “Sen bizim koyunlarımızı otlatırdın” manasını kastederlerdi. O'nun: { لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ } “Dillerini eğip bükerek” kavline gelince; Vâhidî demiştir ki: “Leyyen” kelimesinin aslı “levyen”dir; çünkü o “leveytü” (büküp çevirdim) fiilindendir; ancak vâv harfi sükunla önce geldiği için yâ harfine idgam edilmiştir; “tayy” kelimesi de böyledir. Bunun tefsirinde [birkaç] vecih vardır: Birincisi: Ferrâ demiştir ki: “Râinâ” derler ve bununla sövgüyü kastederlerdi; işte bu “leyy”dir (eğip bükmedir). Aynı şekilde: “Gayra musma‘in” derler ve bununla “işitmez olasın”ı kastederlerdi; işte “leyy” budur. İkincisi: Münafıklık yoluyla, zahirde gösterdikleri hürmete dilleriyle içlerinde gizledikleri sövgüyü bitiştirirlerdi.

الثَّالِثُ: لعلهم كانوا يفتلون أشداقهم وألسنتهم عن ذِكْرِ هَذَا الْكَلَامِ عَلَى سَبِيلِ السُّخْرِيَةِ، كَمَا جرت عادة من يهزأ بإنسان بمثل هذا الْأَفْعَالِ، ثُمَّ بَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُمْ إِنَّمَا يُقْدِمُونَ عَلَى هَذِهِ الْأَشْيَاءِ لِطَعْنِهِمْ فِي الدِّينِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لِأَصْحَابِهِمْ: إِنَّمَا نَشْتُمُهُ وَلَا يَعْرِفُ، وَلَوْ كَانَ نَبِيًّا لَعَرَفَ ذَلِكَ، فَأَظْهَرَ اللَّه تَعَالَى ذَلِكَ فَعَرَّفَهُ خُبْثَ ضَمَائِرِهِمْ، فَانْقَلَبَ مَا فَعَلُوهُ طَعْنًا فِي نُبُوَّتِهِ دَلَالَةً قَاطِعَةً عَلَى نُبُوَّتِهِ، لِأَنَّ الْإِخْبَارَ عَنِ الْغَيْبِ مُعْجِزٌ.

Üçüncüsü: Muhtemelen bir insanla alay eden kimsenin bu tür fiillerdeki adetinde olduğu gibi, alay yoluyla bu sözü söylerken avurtlarını ve dillerini eğip büküyorlardı. Sonra [Allah] Teâlâ onların bu şeylere ancak dinde ta‘n etmek (dine saldırmak) maksadıyla cüret ettiklerini beyan etmiştir; zira onlar arkadaşlarına: “Biz ona sövüyoruz ama o anlamıyor; eğer peygamber olsaydı bunu bilirdi” diyorlardı. Allah Teâlâ da bunu açığa çıkarıp Peygamber'e onların içlerinin kötülüğünü bildirdi. Böylece onun nübüvvetine ta‘n etmek için yaptıkları şey, onun peygamberliğine kesin bir delil haline dönüştü; zira gaybı haber vermek bir mucizedir.

فَإِنْ قيل: كيف جاءوا بالقول المحتمل للوجهين بعد ما حَرَّفُوا، وَقَالُوا سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا؟

Şayet: “Tahrif edip: 'İşittik ve isyan ettik' dedikten sonra nasıl iki yönlü bir söz getirdiler?” denilirse,

وَالْجَوَابُ مِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّا حَكَيْنَا عَنْ بَعْضِ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّهُمْ مَا كَانُوا يُظْهِرُونَ قَوْلَهُمْ:

Cevap iki vecihledir: Birincisi: Bazı müfessirlerden onların şu sözlerini açığa vurmadıklarını nakletmiştik:

وَعَصَيْنا بَلْ كَانُوا يَقُولُونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ. وَالثَّانِي: هَبْ أَنَّهُمْ أَظْهَرُوا ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ جَمِيعَ الْكَفَرَةِ كَانُوا يُوَاجِهُونَهُ بِالْكُفْرِ وَالْعِصْيَانِ، وَلَا يُوَاجِهُونَهُ بِالسَّبِّ وَالشَّتْمِ.

{ وَعَصَيْنا } “Ve isyan ettik”; bilakis bunu içlerinden söylüyorlardı. İkincisi: Farz edelim ki bunu açıktan söylemiş olsunlar; kâfirlerin hepsi onun yüzüne karşı inkâr ve isyanı açıkça söyler, ancak sövgü ve hakaretle yüzleşmeye cesaret edemezlerdi.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ وَالْمَعْنَى أَنَّهُمْ لَوْ قَالُوا بَدَلَ قَوْلِهِمْ: سَمِعْنَا وَعَصَيْنَا، سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا لِعِلْمِهِمْ بِصِدْقِكَ وَلِإِظْهَارِكَ الدَّلَائِلَ وَالْبَيِّنَاتِ مَرَّاتٍ بَعْدَ مَرَّاتٍ، وَبَدَلَ قَوْلِهِمْ: وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ قَوْلَهُمْ وَاسْمَعْ، وَبَدَلَ قَوْلِهِمْ: راعِنا قَوْلَهُمْ: انْظُرْنا أَيِ اسْمَعْ مِنَّا مَا نَقُولُ، وَانْظُرْنَا حَتَّى نَتَفَهَّمَ عَنْكَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ عِنْدَ اللَّه وَأَقْوَمَ، أَيْ أَعْدَلَ وَأَصْوَبَ، وَمِنْهُ يُقَالُ: رُمْحٌ قَوِيمٌ أَيْ مُسْتَقِيمٌ، وَقَوَّمْتُ الشَّيْءَ مِنْ عِوَجٍ فَتَقَوَّمَ.

Sonra [Allah] Teâlâ şöyle buyurdu: { وَلَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَأَطَعْنا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنا لَكانَ خَيْراً لَهُمْ وَأَقْوَمَ } “Eğer onlar: 'İşittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet' deselerdi, şüphesiz kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu”. Manası şudur: Şayet onlar senin doğruluğunu bildiklerinden ve delilleri ile apaçık beyanları defalarca ortaya koymandan dolayı “İşittik ve isyan ettik” sözleri yerine “İşittik ve itaat ettik” deselerdi; “İşit, işitmez olasıca” sözleri yerine “İşit (dinle)” deselerdi; “Râinâ” sözleri yerine “Unzurnâ (bizi gözet)” deselerdi -yani “Söylediklerimizi bizden dinle ve senden iyice anlayabilmemiz için bizi gözet” [deselerdi]- bu, Allah katında kendileri için daha hayırlı ve daha “akvem” (yani daha adil ve daha doğru) olurdu. Nitekim bundan dolayı “rumhun kavîmün” (düzgün kargı/mızrak) yani dosdoğru denilir; “kavvemtü’ş-şey’e min ivecin fe-tekavveme” (eğriliğinden dolayı şeyi düzelttim, o da doğruldu) denir.

ثُمَّ قَالَ: وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ وَالْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى إِنَّمَا لَعَنَهُمْ بِسَبَبِ كُفْرِهِمْ.

Sonra: { وَلكِنْ لَعَنَهُمُ اللَّهُ بِكُفْرِهِمْ } “Fakat inkârları sebebiyle Allah onları lanetlemiştir” buyurdu. Maksat, [Allah] Teâlâ'nın onları ancak inkârları sebebiyle lanetlemiş olduğudur.

ثُمَّ قَالَ: فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا وَفِيهِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْقَلِيلَ صِفَةٌ لِلْقَوْمِ، وَالْمَعْنَى فَلَا يُؤْمِنُ مِنْهُمْ

Sonra: { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Artık pek azı müstesna, iman etmezler” buyurdu. Bunda iki görüş vardır: Birincisi: “Az” kelimesi topluluğun sıfatıdır; mana: “Artık onlardan...

إِلَّا أَقْوَامٌ قَلِيلُونَ. ثُمَّ مِنْهُمْ مَنْ قَالَ: كَانَ ذَلِكَ الْقَلِيلُ عَبْدَ اللَّه بْنَ سَلَامٍ وَأَصْحَابَهُ، وَقِيلَ: هُمُ الَّذِينَ عَلِمَ اللَّه مِنْهُمْ أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بَعْدَ ذَلِكَ.

...ancak pek az topluluklar iman eder” [şeklindedir]. Sonra onlardan bazıları: “Bu pek az kimse Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıydı” demiştir. “Onlar, Allah'ın bundan sonra iman edeceklerini bildiği kimselerdir” de denilmiştir.

وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَنَّ الْقَلِيلَ صِفَةٌ لِلْإِيمَانِ، وَالتَّقْدِيرُ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا إِيمَانًا قَلِيلًا، فَإِنَّهُمْ كَانُوا يُؤْمِنُونَ باللَّه وَالتَّوْرَاةِ وَمُوسَى وَلَكِنَّهُمْ كَانُوا يَكْفُرُونَ بِسَائِرِ الْأَنْبِيَاءِ، وَرَجَّحَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ هَذَا الْقَوْلَ عَلَى الْأَوَّلِ، قَالَ: لِأَنَّ «قَلِيلًا» لَفْظٌ مُفْرَدٌ، وَلَوْ أُرِيدَ بِهِ نَاسٌ لَجُمِعَ نَحْوَ قَوْلِهِ: إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ [الشُّعَرَاءِ: ٥٤] وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَدْ جَاءَ فَعِيلٌ مُفْرَدًا، وَالْمُرَادُ بِهِ الْجَمْعُ قَالَ تَعَالَى: وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً [النِّسَاءِ: ٦٩] وقال:

İkinci görüş: “Az” kelimesi imanın sıfatıdır. Takdiri: “Artık pek az bir iman müstesna iman etmezler” [şeklindedir]. Zira onlar Allah'a, Tevrat'a ve Mûsâ'ya inanıyor, fakat diğer peygamberleri inkâr ediyorlardı. Ebû Ali el-Fârisî bu görüşü birinciye tercih etmiş ve şöyle demiştir: “Çünkü ‘kalîlen’ (قَلِيلًا) tekil bir lafızdır; şayet bununla insanlar kastedilseydi: { إِنَّ هؤُلاءِ لَشِرْذِمَةٌ قَلِيلُونَ } “Şüphesiz bunlar az bir topluluktur” kavlinde olduğu gibi çoğul yapılırdı.” Buna şöyle cevap verilebilir: Feîl vezni tekil olarak gelip bununla çoğul kastedilebilir. Nitekim [Allah] Teâlâ: { وَحَسُنَ أُولئِكَ رَفِيقاً } “Onlar ne güzel arkadaştır!” buyurmuş ve şöyle buyurmuştur:

وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً يُبَصَّرُونَهُمْ [الْمَعَارِجِ: ١٠، ١١] فَدَلَّ عَوْدُ الذِّكْرِ مَجْمُوعًا إِلَى الْقَبِيلَيْنِ عَلَى أَنَّهُ أُرِيدَ بِهِمَا الكثرة.

{ وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً يُبَصَّرُونَهُمْ } “Hiçbir candan dost bir dostu sormaz. Birbirlerine gösterilirler”. Zamirin iki tarafa çoğul olarak dönmesi, ikisiyle de çokluğun kastedildiğine delalet etmiştir.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٧]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 47]

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً (٤٧)

{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولاً } “Ey kendilerine kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin. Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir.” (47)

[في قوله تعالى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها] وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

[[Allah] Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ آمِنُوا بِما نَزَّلْنا مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Ey kendilerine kitap verilenler! Biz birtakım yüzleri silip tanınmaz hale getirerek enselerine çevirmeden... önce, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimize iman edin” kavli hakkında] Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَنَّهُ تَعَالَى بَعْدَ أَنْ حَكَى عَنِ الْيَهُودِ أَنْوَاعَ مَكْرِهِمْ وَإِيذَائِهِمْ أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ وَقَرَنَ بِهَذَا الْأَمْرِ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ عَلَى التَّرْكِ، وَلِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: كَانَ يَجِبُ أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالنَّظَرِ وَالتَّفَكُّرِ فِي الدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّةِ نُبُوَّتِهِ، حَتَّى يَكُونَ إِيمَانُهُمُ اسْتِدْلَالِيًّا، فَلَمَّا أَمَرَهُمْ بِذَلِكَ الْإِيمَانِ ابْتِدَاءً فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَمَرَهُمْ بِالْإِيمَانِ عَلَى سَبِيلِ التَّقْلِيدِ.

Birinci Mesele: [Allah] Teâlâ Yahudilerden hilelerinin ve eziyetlerinin çeşitlerini naklettikten sonra onlara imanı emretmiş ve bu emre, [imanı] terk etme hususunda şiddetli bir tehdidi iliştirmiştir. Bir kimse şöyle diyebilir: İmanlarının istidlalî (akıl yürütmeye dayalı) olması için, onun peygamberliğinin doğruluğuna delalet eden deliller üzerinde düşünmelerini ve tefekkür etmelerini emretmesi gerekirdi. Onlara doğrudan o imanı emredince, sanki [Allah] Teâlâ onlara taklit yoluyla imanı emretmiş gibi olmaktadır.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ مُخْتَصٌّ بِالَّذِينِ أُوتُوا الْكِتَابَ، وَهَذَا صِفَةُ مَنْ كَانَ عَالِمًا بِجَمِيعِ التَّوْرَاةِ.

Buna cevap şudur: Bu hitap, kendilerine kitap verilenlere mahsustur; bu da Tevrat'ın tamamını bilen kimselerin sıfatıdır.

أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَالَ فِي الْآيَةِ الْأُولَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ [النِّسَاءِ: ٤٤] وَلَمْ يَقُلْ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ، لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا عالمين بكل ما في التَّوْرَاةِ، وَمَنْ كَانَ كَذَلِكَ فَإِنَّهُ يَكُونُ عَالِمًا بِالدَّلَائِلِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، لِأَنَّ التَّوْرَاةَ كَانَتْ مُشْتَمِلَةً عَلَى تِلْكَ الدَّلَائِلِ، وَلِهَذَا قَالَ تَعَالَى: مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ أَيْ مُصَدِّقًا لِلْآيَاتِ الْمَوْجُودَةِ فِي التَّوْرَاةِ الدَّالَّةِ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَإِذَا كَانَ الْعِلْمُ حَاصِلًا كَانَ ذَلِكَ الْكُفْرُ مَحْضَ الْعِنَادِ، فَلَا جَرَمَ حَسُنَ مِنْهُ تَعَالَى أَنْ يَأْمُرَهُمْ بِالْإِيمَانِ بِمُحَمَّدٍ ﵊ جَزْمًا، وَأَنْ/ يَقْرِنَ الْوَعِيدَ الشَّدِيدَ بِذَلِكَ.

Görmez misin ki O, önceki ayette: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا نَصِيباً مِنَ الْكِتابِ } “Kendilerine Kitap'tan bir pay verilenleri görmedin mi?” buyurmuş; “Kendilerine Kitap verilenleri görmedin mi?” dememiştir; çünkü onlar Tevrat'taki her şeyi bilen kimseler değildi. Kim böyle [bütün Tevrat'ı bilir] olursa, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine delalet eden delilleri de bilir; zira Tevrat o delilleri içermekteydi. Bundan dolayı [Allah] Teâlâ: { مُصَدِّقاً لِما مَعَكُمْ } “Yanınızdakini doğrulayıcı olarak” buyurmuştur; yani Tevrat'ta bulunan ve Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğine delalet eden ayetleri doğrulayıcı olarak... Bilgi mevcut olduğuna göre o inkâr katıksız bir inattı. Dolayısıyla [Allah] Teâlâ'nın onlara Muhammed'e (aleyhisselâm) kesin olarak iman etmelerini emretmesi ve buna şiddetli bir tehdidi iliştirmesi yerinde olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: الطَّمْسُ: الْمَحْوُ، تَقُولُ الْعَرَبُ فِي وَصْفِ الْمَفَازَةِ، إِنَّهَا طَامِسَةُ الْأَعْلَامِ وَطَمُسَ الطَّرِيقُ وَطُمِسَ إِذَا دَرَسَ، وَقَدْ طَمَسَ اللَّه عَلَى بَصَرِهِ إِذَا أَزَالَهُ وَأَبْطَلَهُ، وَطَمَسَتِ الرِّيحُ الْأَثَرَ إِذَا مَحَتْهُ، وَطَمَسْتُ الْكِتَابَ مَحَوْتُهُ، وَذَكَرُوا فِي الطَّمْسِ الْمَذْكُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى حَقِيقَتِهِ وَهُوَ طَمْسُ الْوُجُوهِ: وَالثَّانِي: حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى مَجَازِهِ.

İkinci Mesele: Tams (طَمْس), silmek (mahvetmek) demektir. Araplar çölü nitelerken “inneha t歧misetü'l-a‘lâm” (işaretleri silinmiştir) derler. Yol silinip izi kaybolduğunda “tamuse’t-tarîku ve tumise” denir. Gözünü giderip yok ettiğinde “tamesallâhu alâ besarıhî” denir. Rüzgâr izi sildiğinde “tameseti’r-rîhu’l-esere”, yazıyı sildiğimde “tamestü’l-kitâbe” denir. Bu ayette geçen tams hakkında iki görüş zikretmişlerdir: Birincisi: Lafzı hakikatine hamletmektir ki o da yüzlerin silinmesidir. İkincisi: Lafzı mecazına hamletmektir.

أَمَّا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ: فَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ طَمْسِ الْوُجُوهِ مَحْوُ تَخْطِيطِ صُوَرِهَا، فَإِنَّ الْوَجْهَ إِنَّمَا يَتَمَيَّزُ عن سائر الأعضاء بما فيه من الْحَوَاسُّ، فَإِذَا أُزِيلَتْ وَمُحِيَتْ كَانَ ذَلِكَ طَمْسًا، وَمَعْنَى قَوْلِهِ: فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها رَدُّ الْوُجُوهِ

Birinci görüşe gelince: Yüzlerin silinmesinden maksat, onların şekil ve hatlarının silinmesidir. Çünkü yüz, diğer uzuvlardan ancak kendisinde bulunan duyularla ayırt edilir; onlar giderilip silindiğinde bu bir tams (silme) olur. O'nun: { فَنَرُدَّها عَلى أَدْبارِها } “Onları enselerine çevirmeden” kavlinin manası ise yüzlerin...

إِلَى نَاحِيَةِ الْقَفَا، وَهَذَا الْمَعْنَى إِنَّمَا جَعَلَهُ اللَّه عُقُوبَةً لِمَا فِيهِ مِنَ التَّشْوِيهِ فِي الْخِلْقَةِ وَالْمُثْلَةِ وَالْفَضِيحَةِ، لِأَنَّ عِنْدَ ذَلِكَ يَعْظُمُ الْغَمُّ وَالْحَسْرَةُ، فَإِنَّ هَذَا الْوَعِيدَ مُخْتَصٌّ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ عَلَى مَا سَنُقِيمُ الدَّلَالَةَ عَلَيْهِ، وَمِمَّا يُقَرِّرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ [الِانْشِقَاقِ: ١٠] فَإِنَّهُ إِذَا رُدَّتِ الْوُجُوهُ إِلَى الْقَفَا أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ وَرَاءِ ظُهُورِهِمْ، لِأَنَّ فِي تِلْكَ الْجِهَةِ الْعُيُونُ وَالْأَفْوَاهُ الَّتِي بِهَا يُدْرَكُ الْكِتَابُ وَيُقْرَأُ بِاللِّسَانِ.

...ense tarafına döndürülmesidir. Allah bu manayı, yaratılışta çirkinleştirme, uzuv kesme/şekil bozma (müsle) ve rezil etme içerdiğinden dolayı bir ceza kılmıştır; çünkü o zaman gam ve hasret büyür. Zira bu tehdit, üzerine delil getireceğimiz üzere kıyamet gününe mahsustur. Bunu pekiştiren delillerden biri de [Allah] Teâlâ'nın: { وَأَمَّا مَنْ أُوتِيَ كِتابَهُ وَراءَ ظَهْرِهِ } “Kimin de kitabı arkasından verilirse” kavlidir. Zira yüzler enseye döndürüldüğünde, kitapları sırtlarının arkasından verilir; çünkü kitabın idrak edildiği ve dille okunduğu gözler ve ağızlar o yöndedir.

فَأَمَّا الْقَوْلُ الثَّانِي: فَهُوَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ طَمْسِ الْوُجُوهِ مجازه، ثم ذكروا فيه وجوها: الأول: قال الْحَسَنُ:

İkinci görüşe gelince: Yüzlerin silinmesinden maksadın onun mecazı olmasıdır. Sonra bunda [birkaç] vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Hasan demiştir ki:

الْمُرَادُ نَطْمِسُهَا عَنِ الْهُدَى فَنَرُدُّهَا عَلَى أَدْبَارِهَا، أَيْ عَلَى ضَلَالَتِهَا، وَالْمَقْصُودُ بَيَانُ إِلْقَائِهَا فِي أَنْوَاعِ الْخِذْلَانِ وَظُلُمَاتِ الضَّلَالَاتِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تعالى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ [الْأَنْفَالِ: ٢٤] تَحْقِيقُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ الْإِنْسَانَ فِي مَبْدَأِ خِلْقَتِهِ أَلِفَ هَذَا الْعَالَمَ الْمَحْسُوسَ، ثُمَّ عِنْدَ الْفِكْرِ وَالْعُبُودِيَّةِ كَأَنَّهُ يُسَافِرُ من عالم المحسوسات إلى عالم المعقولات، فقد أمه عَالَمُ الْمَعْقُولَاتِ، وَوَرَاءَهُ عَالَمُ الْمَحْسُوسَاتِ فَالْمَخْذُولُ هُوَ الَّذِي يُرَدُّ مِنْ قُدَّامِهِ إِلَى خَلْفِهِ كَمَا قال تعالى في صفتهم: ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ [السَّجْدَةِ: ١٢] . الثَّانِي: يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالطَّمْسِ الْقَلْبَ وَالتَّغْيِيرَ، وَبِالْوُجُوهِ: رُؤَسَاؤُهُمْ وَوُجَهَاؤُهُمْ، وَالْمَعْنَى مِنْ قَبْلِ أَنْ نُغَيِّرَ أَحْوَالَ وُجَهَائِهِمْ فَنَسْلُبُ مِنْهُمُ الْإِقْبَالَ وَالْوَجَاهَةَ وَنَكْسُوهُمُ الصَّغَارَ وَالْإِدْبَارَ وَالْمَذَلَّةَ. الثَّالِثُ: قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدٍ: هَذَا الْوَعِيدُ قَدْ لَحِقَ الْيَهُودَ وَمَضَى، وَتَأَوَّلَ ذَلِكَ فِي إِجْلَاءِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ إِلَى الشَّامِ، فَرَدَّ اللَّه وُجُوهَهُمْ عَلَى أَدْبَارِهِمْ حِينَ عَادُوا إِلَى أَذْرِعَاتَ وَأَرِيحَاءَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ، كَمَا جَاءُوا مِنْهَا بَدْءًا، وَطَمْسُ الْوُجُوهِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ يَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ: أَحَدُهُمَا: تَقْبِيحُ صُورَتِهِمْ يُقَالُ: طَمَسَ اللَّه صُورَتَهُ كَقَوْلِهِ: قَبَّحَ اللَّه وَجْهَهُ، وَالثَّانِي: إِزَالَةُ آثَارِهِمْ عَنْ بِلَادِ الْعَرَبِ وَمَحْوُ أَحْوَالِهِمْ عَنْهَا.

Maksat, “Onları hidayetten silip enseleri üzerine, yani sapıklıklarına çeviririz” [demektir]. Maksat, onları yardımsızlığın (hızlanın) çeşitlerine ve sapıklıkların karanlıklarına atmayı beyan etmektir. Bunun benzeri [Allah] Teâlâ'nın şu kavlidir: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَحُولُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَقَلْبِهِ } “Ey iman edenler! Sizi size hayat verecek şeylere çağırdığı zaman Allah'a ve Resul'e icabet edin ve bilin ki Allah, kişi ile kalbi arasına girer”. Bundaki tahkik şudur: İnsan yaratılışının başlangıcında bu duyulur âleme alışır; sonra tefekkür ve kulluk esnasında sanki duyulur âlemden akledilir âleme seyahat eder. Artık önü akledilir âlem, arkası ise duyulur âlemdir. Yardımsız bırakılan (mahzûl) kimse ise [Allah] Teâlâ'nın onların vasfında buyurduğu gibi: { ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ } “Başlarını öne eğmişlerdir” ifadesinde olduğu üzere önünden arkasına geri çevrilen kimsedir. İkincisi: Tams ile ters yüz etme ve değiştirmenin; yüzler ile de onların reisleri ve ileri gelenlerinin (vücehâ) kastedilmiş olması muhtemeldir. Mana: “İleri gelenlerinin hallerini değiştirip onlardan itibarı ve saygınlığı çekip almadan ve onlara alçaklık, gerileme ve zilleti giydirmeden önce...” [demektir]. Üçüncüsü: Abdurrahman b. Zeyd demiştir ki: Bu tehdit Yahudilere ulaşmış ve geçmiştir. Bunu Kureyza ve Nadîroğulları'nın Şam'a sürülmesine yormuştur; zira Allah, Şam topraklarından Ezriât ve Erîha'ya ilk başta oradan geldikleri gibi geri döndüklerinde yüzlerini arkalarına çevirmiştir. Bu yoruma göre yüzlerin silinmesi iki manayı muhtemel kılar: Birincisi: Suretlerini çirkinleştirmektir. “Kabbahallâhu vechehû” (Allah yüzünü çirkinleştirsin) denildiği gibi “tamesallâhu sûratehû” (Allah suretini çirkinleştirsin) denir. İkincisi: Onların izlerini Arap diyarından gidermek ve durumlarını oradan silip yok etmektir.

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّهُ تَعَالَى هَدَّدَهُمْ بِطَمْسِ الْوُجُوهِ عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فَلَا إِشْكَالَ الْبَتَّةَ، وَإِنْ فَسَّرْنَاهُ/ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ وَهُوَ حَمْلُهُ عَلَى ظَاهِرِهِ فَالْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ تَعَالَى مَا جَعَلَ الْوَعِيدَ هُوَ الطَّمْسُ بِعَيْنِهِ، بَلْ جَعَلَ الْوَعِيدَ إِمَّا الطَّمْسُ أَوِ اللَّعْنُ فَإِنَّهُ قَالَ: أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ وَقَدْ فَعَلَ أَحَدَهُمَا وَهُوَ اللَّعْنُ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَوْ نَلْعَنَهُمْ وَظَاهِرُهُ لَيْسَ هُوَ الْمَسْخُ. الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: آمِنُوا تَكْلِيفٌ مُتَوَجِّهٌ عَلَيْهِمْ فِي جَمِيعِ مُدَّةِ حَيَاتِهِمْ، فَلَزِمَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً وَاقِعًا فِي الْآخِرَةِ، فَصَارَ التَّقْدِيرُ: آمِنُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَجِيءَ وَقْتٌ نَطْمِسُ فِيهِ وُجُوهَكُمْ وَهُوَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ. الثَّالِثُ: أَنَّا قَدْ بَيَّنَّا أن قوله: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ خِطَابٌ مَعَ جَمِيعِ عُلَمَائِهِمْ، فَكَانَ التَّهْدِيدُ بِهَذَا الطَّمْسِ مَشْرُوطًا بِأَنْ لَا يَأْتِيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ بِالْإِيمَانِ، وَهَذَا الشَّرْطُ لَمْ يُوجَدْ لِأَنَّهُ آمَنَ عَبْدُ اللَّه بْنُ سَلَامٍ وَجَمْعٌ كَثِيرٌ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَفَاتَ الْمَشْرُوطُ بِفَوَاتِ الشَّرْطِ، وَيُقَالُ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَتَى عَبْدُ اللَّه بْنُ سَلَامٍ رَسُولِ اللَّه ﷺ قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَ أَهْلَهُ فَأَسْلَمَ، وَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّه كُنْتُ أَرَى أَنْ لَا أَصِلَ إِلَيْكَ حَتَّى يَتَحَوَّلَ وَجْهِي فِي قَفَايَ. الرَّابِعُ: أَنَّهُ تَعَالَى لَمْ يَقُلْ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهَكُمْ، بَلْ قَالَ: مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهاً وَعِنْدَنَا أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنْ طَمْسٍ فِي الْيَهُودِ أَوْ مَسْخٍ قَبْلَ قِيَامِ السَّاعَةِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى أن المراد ليس طمس وجوههم بأعيا بهم، بَلْ طَمْسَ وُجُوهِ غَيْرِهِمْ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِمْ قَوْلُهُ:

Şayet: “[Allah] Teâlâ ikinci görüşe göre onları yüzleri silmekle tehdit etmişse ortada kesinlikle bir müşkül yoktur. Fakat birinci görüşe göre, yani bunu zahirine hamlederek tefsir edersek [bu tehdit nasıl gerçekleşti]?” denilirse, buna cevap birkaç vecihledir: Birincisi: [Allah] Teâlâ tehdidi bizzat tams (silme) kılmamış, bilakis tehdidi ya tams ya da lanetleme kılmıştır. Zira O: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden [önce]” buyurmuştur. Nitekim ikisinden birini yani O'nun: “Yahut onları lanetlemeden” kavli olan lanetlemeyi yapmıştır; bunun zahiri ise mesh (suret değiştirme) değildir. İkincisi: [Allah] Teâlâ'nın: “İman edin” kavli, hayatlarının tamamında kendilerine yöneltilmiş bir mükellefiyettir. Dolayısıyla O'nun: “Birtakım yüzleri silmeden önce” kavlinin ahirette vaki olması gerekmiştir. Böylece takdir: “Yüzlerinizi sileceğimiz bir vakit -ki o ölümden sonrasıdır- gelmeden önce iman edin” şeklinde olmuştur. Üçüncüsü: Biz: “Ey kendilerine kitap verilenler!” kavlinin onların bütün âlimlerine bir hitap olduğunu beyan etmiştik. Dolayısıyla bu tams ile tehdit, onlardan hiçbirinin iman etmemesi şartına bağlanmıştı; bu şart ise gerçekleşmedi, zira Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarından kalabalık bir grup iman etti; şartın ortadan kalkmasıyla meşrut (şarta bağlanan ceza) da ortadan kalktı. Rivayet edilir ki bu ayet indiğinde Abdullah b. Selâm, ailesine gitmeden önce Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldi, Müslüman oldu ve: “Yâ Resûlallah! Yüzüm enseme dönmeden sana ulaşamayacağımı zannettim” dedi. Dördüncüsü: [Allah] Teâlâ: “Yüzlerinizi silmeden önce” dememiş, bilakis: “Birtakım yüzleri silmeden önce” buyurmuştur. Bize göre kıyamet kopmadan önce Yahudilerde mutlaka bir tams (silinme) veya mesh (suret değişimi) olacaktır. Maksadın onların bizzat kendi yüzlerinin silinmesi değil de kendi cinslerinden başkalarının yüzlerinin silinmesi olduğuna delalet eden şeylerden biri de O'nun şu kavlidir:

أَوْ نَلْعَنَهُمْ فَذَكَرَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْمُغَايَبَةِ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ أُولَئِكَ الْمُخَاطَبِينَ لَذَكَرَهُمْ عَلَى سَبِيلِ الْخِطَابِ، وَحَمْلُ الْآيَةِ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ وَإِنْ كَانَ جَائِزًا إِلَّا أَنَّ الْأَظْهَرَ مَا ذكرناه.

{ أَوْ نَلْعَنَهُمْ } “Yahut onları lanetlemeden önce”. Onları gıyab sîgasıyla (üçüncü şahıs olarak) zikretmiştir. Şayet kastedilen o muhataplar olsaydı, onları hitap sîgasıyla zikrederdi. Ayeti iltifat tariki üzerine hamletmek caiz olsa da en zahir olanı zikrettiğimizdir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ قَالَ مُقَاتِلٌ وَغَيْرُهُ: نَمْسَخُهُمْ قِرَدَةً كَمَا فَعَلْنَا ذَلِكَ بِأَوَائِلِهِمْ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُحَقِّقِينَ: الْأَظْهَرُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى اللَّعْنِ الْمُتَعَارَفِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ [المائدة: ٦٠] ففصل تعالى هاهنا بين اللعن وبين مسخهم قردة وخنازير، وهاهنا سُؤَالَاتٌ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ كَما لَعَنَّا أَصْحابَ السَّبْتِ } “Yahut cumartesi ehlini lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden [önce]” buyurdu. Mukâtil ve başkaları: “İlklerine yaptığımız gibi onları maymunlara dönüştürürüz (mesh ederiz)” demiştir. Muhakkiklerin çoğu ise şöyle demiştir: Zahir olan, ayeti bilinen lanete hamletmektir. Görmez misin ki [Allah] Teâlâ: { قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذلِكَ مَثُوبَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ لَعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ وَالْخَنازِيرَ } “De ki: 'Allah katında ceza bakımından bundan daha kötüsünü size haber vereyim mi? Allah'ın lanetlediği, gazap ettiği, aralarından maymunlar ve domuzlar kıldığı kimseler...'” buyurmuştur. [Allah] Teâlâ burada lanet ile onların maymun ve domuzlara dönüştürülmesi arasını ayırmıştır. Burada birtakım sorular vardır:

السُّؤَالُ الْأَوَّلُ: إِلَى مَنْ يَرْجِعُ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: أَوْ نَلْعَنَهُمْ.

Birinci Soru: O'nun: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ } “Yahut onları lanetlemeden [önce]” kavlindeki zamir kime dönmektedir?

الْجَوَابُ: إِلَى الْوُجُوهِ إِنْ أُرِيدَ الْوُجَهَاءُ أَوْ لِأَصْحَابِ الْوُجُوهِ، لِأَنَّ الْمَعْنَى مِنْ قَبْلِ أَنْ نَطْمِسَ وُجُوهَ قَوْمٍ، أَوْ يَرْجِعَ إِلَى الَّذِينَ أُوتُوا عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.

Cevap: Eğer ileri gelenler (vücehâ) kastedilmişse yüzlere; yahut yüzlerin sahiplerine döner, zira mana: “Bir kavmin yüzlerini silmeden önce” demektir; yahut iltifat tariki üzere “kendilerine [kitap] verilenlere” döner.

السُّؤَالُ الثَّانِي: قَدْ كَانَ اللَّعْنُ وَالطَّمْسُ حَاصِلَيْنِ قَبْلَ الْوَعِيدِ عَلَى الْفِعْلِ فَلَا بُدَّ وَأَنْ يَتَّحِدَا.

İkinci Soru: Lanet ve silme (tams), fiil üzerine tehdit edilmeden önce de mevcuttu; o halde ikisinin birleşmesi gerekir?

وَالْجَوَابُ: أَنَّ لَعْنَهُ تَعَالَى لَهُمْ مِنْ بَعْدِ هَذَا الْوَعِيدِ يَكُونُ أَزْيَدَ تَأْثِيرًا فِي الْخِزْيِ فَيَصِحُّ ذَلِكَ فِيهِ.

Cevap: [Allah] Teâlâ'nın bu tehditten sonra onları lanetlemesi, rüsvaylıkta daha fazla tesirli olur; bu sebeple onda bu [tehdit] sahih olur.

السُّؤَالُ الثَّالِثُ: قوله تعالى: يا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ خِطَابُ مُشَافَهَةٍ، وَقَوْلُهُ: أَوْ نَلْعَنَهُمْ خِطَابُ مُغَايَبَةٍ، فَكَيْفَ يَلِيقُ أَحَدُهُمَا بِالْآخَرِ؟

Üçüncü Soru: [Allah] Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } “Ey kendilerine kitap verilenler!” kavli yüz yüze hitap (müşâfehe), O'nun: { أَوْ نَلْعَنَهُمْ } “Yahut onları lanetlemeden [önce]” kavli ise gaip hitabıdır (üçüncü şahıstır). Bu ikisi birbiriyle nasıl uyumlu olur?

الْجَوَابُ: مِنْهُمْ مَنْ حَمَلَ ذَلِكَ عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ [يُونُسَ: ٢٢] وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ: هَذَا تَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ التَّهْدِيدَ حَاصِلٌ فِي غَيْرِهِمْ مِمَّنْ يَكْذِبُونَ مِنْ أَبْنَاءِ جِنْسِهِمْ. وَعِنْدِي فِيهِ احْتِمَالٌ آخَرُ: وَهُوَ أَنَّ اللَّعْنَ هُوَ الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ، وَذِكْرُ الْبَعِيدِ لَا يَكُونُ إِلَّا بِالْمُغَايَبَةِ، فَلَمَّا لَعَنَهُمْ ذَكَرَهُمْ بِعِبَارَةِ الْغَيْبَةِ.

Cevap: Onlardan kimi bunu [Allah] Teâlâ'nın: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ } “Nihayet gemide bulunduğunuz ve gemiler onları... götürdüğü zaman” kavlinde olduğu gibi iltifat tariki üzerine hamletmiştir. Kimi de: “Bu, tehdidin kendi cinslerinden yalanlayan başkaları hakkında vaki olduğuna bir dikkat çekmedir” demiştir. Bence bunda başka bir ihtimal daha vardır: Lanet, kovmak ve uzaklaştırmaktır; uzak olanın zikri ise ancak gıyab sîgasıyla olur. Onları lanetleyince gaip ifadesiyle zikretmiştir.

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:

Sonra [Allah] Teâlâ: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir” buyurdu. Bunda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: يُرِيدُ لَا رَادَّ لِحُكْمِهِ وَلَا نَاقِضَ لِأَمْرِهِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّهُ لَا يَتَعَذَّرُ عَلَيْهِ شَيْءٌ يُرِيدُ أَنْ يَفْعَلَهُ، كَمَا تَقُولُ فِي الشَّيْءِ الَّذِي لَا شَكَّ فِي حُصُولِهِ: هَذَا الْأَمْرُ مَفْعُولٌ وَإِنْ لَمْ يُفْعَلْ بَعْدُ. وَإِنَّمَا قَالَ:

Birinci Mesele: İbn Abbâs demiştir ki: O'nun yapmayı dilediği hiçbir şeyin Kendisine imkânsız gelmeyeceği manasında “O'nun hükmünü geri çevirecek ve emrini bozacak kimse yoktur” demektir; nitekim gerçekleşmesinde şüphe olmayan bir şey hakkında henüz yapılmamış olsa bile: “Bu iş yapılmıştır” dersin. O'nun:

(وَكَانَ) إِخْبَارًا عَنْ جَرَيَانِ عَادَةِ اللَّه فِي الْأَنْبِيَاءِ الْمُتَقَدِّمِينَ أَنَّهُ مَهْمَا أَخْبَرَهُمْ بِإِنْزَالِ الْعَذَابِ عَلَيْهِمْ فَعَلَ ذَلِكَ لَا مَحَالَةَ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ لَهُمْ: أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ كَانَ تَهْدِيدُ اللَّه فِي الْأُمَمِ السَّالِفَةِ وَاقِعًا لَا مَحَالَةَ، فَاحْتَرِزُوا الْآنَ وَكُونُوا عَلَى حَذَرٍ مِنْ هَذَا الْوَعِيدِ واللَّه أَعْلَمُ.

“(Ve kâne / ...idi)” buyurması, Allah'ın geçmiş peygamberlerdeki âdetinin cereyan ettiğini, yani onlara üzerlerine azap indirileceğini ne zaman haber verdiyse bunu mutlaka yaptığını bildirmek içindir. Sanki onlara şöyle denilmiştir: “Sizler, geçmiş ümmetlerde Allah'ın tehdidinin mutlaka vaki olduğunu biliyorsunuz; öyleyse şimdi sakının ve bu tehdide karşı teyakkuzda olun!” Allah en iyisini bilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: احْتَجَّ الْجُبَّائِيُّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ كَلَامَ اللَّه مُحْدَثٌ فَقَالَ: قَوْلُهُ: وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا يَقْتَضِي أَنَّ أَمْرَهُ مَفْعُولٌ، وَالْمَخْلُوقُ وَالْمَصْنُوعُ وَالْمَفْعُولُ وَاحِدٌ، فَدَلَّ هَذَا عَلَى أَنَّ أَمْرَ اللَّه مَخْلُوقٌ مَصْنُوعٌ، وَهَذَا فِي غَايَةِ السُّقُوطِ لِأَنَّ الْأَمْرَ فِي اللُّغَةِ جَاءَ بِمَعْنَى الشَّأْنِ وَالطَّرِيقَةِ وَالْفِعْلِ قَالَ تَعَالَى: وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ [هُودٍ: ٩٧] والمراد هاهنا ذاك.

İkinci Mesele: Cübbâî bu ayetle Allah'ın kelamının ihdas edilmiş (yaratılmış) olduğuna delil getirerek şöyle demiştir: O'nun: { وَكانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا } “Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektir/yapılacaktır” kavli, O'nun emrinin mef'ûl (yapılmış) olmasını gerektirir; mahlûk, masnû ve mef'ûl ise birdir. Bu da Allah'ın emrinin yaratılmış ve yapılmış olduğuna delalet eder. Bu [istidlal] son derece tutarsızdır; çünkü lügatte “emir” iş, yol/durum ve fiil anlamında gelmiştir. Nitekim [Allah] Teâlâ: { وَما أَمْرُ فِرْعَوْنَ بِرَشِيدٍ } “Firavun'un emri (işi) doğru değildi” buyurmuştur; burada kastedilen de odur.

[سورة النساء (٤) : آية ٤٨]

[Nisâ Suresi (4), Âyet 48]

إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (٤٨)

{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar. Kim Allah'a ortak koşarsa muhakkak pek büyük bir günahla iftira etmiş olur.” (48)

اعْلَمْ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا هَدَّدَ الْيَهُودَ عَلَى الْكُفْرِ، وَبَيَّنَ أَنَّ ذَلِكَ التَّهْدِيدَ لَا بُدَّ مِنْ وُقُوعِهِ لَا مَحَالَةَ بَيَّنَ أَنَّ مِثْلَ هَذَا التَّهْدِيدِ مِنْ خَوَاصِّ الْكُفْرِ، فَأَمَّا سَائِرُ الذُّنُوبِ الَّتِي هِيَ مُغَايِرَةٌ لِلْكُفْرِ فَلَيْسَتْ حَالُهَا كَذَلِكَ، بَلْ هُوَ سُبْحَانَهُ قَدْ

Bil ki Allah Teâlâ Yahudileri küfür üzerine tehdit edip bu tehdidin mutlaka gerçekleşeceğini beyan edince, böyle bir tehdidin küfrün özelliklerinden olduğunu; küfürden farklı olan diğer günahlara gelince onların durumunun böyle olmadığını, bilakis O Sübhânehu'nun...

يَعْفُو عَنْهَا، فَلَا جَرَمَ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ وَفِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:

...onları affedebileceğini beyan etmiştir. Bundan dolayı: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındaki [günahları] ise dilediği kimse için bağışlar” buyurmuştur. Bu ayette [birkaç] mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: هَذِهِ الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْيَهُودِيَّ يُسَمَّى مُشْرِكًا فِي عُرْفِ الشَّرْعِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ:

Birinci Mesele: Bu ayet, Yahudinin şeriat örfünde müşrik olarak isimlendirildiğine delalet eder. Buna iki vecih delildir:

الْأَوَّلُ: أَنَّ الْآيَةَ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ مَغْفُورٌ، فَلَوْ كَانَتِ الْيَهُودِيَّةُ مُغَايِرَةٌ لِلشِّرْكِ/ لَوَجَبَ أَنْ تَكُونَ مَغْفُورَةً بِحُكْمِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَبِالْإِجْمَاعِ هِيَ غَيْرُ مَغْفُورَةٍ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّهَا دَاخِلَةٌ تَحْتَ اسْمِ الشِّرْكِ. الثَّانِي: أَنَّ اتِّصَالَ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا إِنَّمَا كَانَ لِأَنَّهَا تَتَضَمَّنُ تَهْدِيدَ الْيَهُودِ، فَلَوْلَا أَنَّ الْيَهُودِيَّةَ دَاخِلَةٌ تَحْتَ اسْمِ الشِّرْكِ، وَإِلَّا لَمْ يَكُنِ الْأَمْرُ كَذَلِكَ.

Birincisi: Ayet, şirk dışındakilerin bağışlanacağına delalet etmektedir. Şayet Yahudilik şirkten farklı olsaydı, bu ayetin hükmü gereği bağışlanmış olması gerekirdi; oysa icma ile o bağışlanmaz. Bu da Yahudiliğin şirk ismi altına girdiğine delalet eder. İkincisi: Bu ayetin bir öncekiyle irtibatı, Yahudileri tehdit etmeyi içermesinden dolayıdır. Şayet Yahudilik şirk ismi altına girmemiş olsaydı, durum böyle olmazdı.

فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا إِلَى قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا [الْحَجِّ: ١٧] عَطَفَ الْمُشْرِكَ عَلَى الْيَهُودِيِّ، وَذَلِكَ يَقْتَضِي الْمُغَايَرَةَ.

Şayet: “[Allah] Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَالَّذِينَ هادُوا } “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler...” kavlinden { وَالَّذِينَ أَشْرَكُوا } “...ve ortak koşanlar” kavline kadarki yerde müşriki Yahudiye atfetmiştir; bu ise farklılığı gerektirir” denilirse,

قُلْنَا: الْمُغَايَرَةُ حَاصِلَةٌ بِسَبَبِ الْمَفْهُومِ اللُّغَوِيِّ، وَالِاتِّحَادُ حَاصِلٌ بِسَبَبِ الْمَفْهُومِ الشَّرْعِيِّ، وَلَا بُدَّ مِنَ الْمَصِيرِ إِلَى مَا ذَكَرْنَاهُ دَفْعًا لِلتَّنَاقُضِ. إِذَا ثَبَتَتْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةُ فَنَقُولُ: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: الْمُسْلِمُ لَا يُقْتَلُ بِالذِّمِّيِّ، وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: يُقْتَلُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ أَنَّ الذِّمِّيَّ مُشْرِكٌ لِمَا ذكرناه، والمشرك مباح الدم لقوله تعالى:

Deriz ki: Farklılık lügavî mefhum sebebiyledir; birlik ise şer‘î mefhum sebebiyledir. Çelişkiyi defetmek için zikrettiğimiz [görüşe] yönelmek zorunludur. Bu mukaddime sabit olunca deriz ki: Şâfiî (radıyallâhu anh): “Müslüman, zimmî karşılığında [kısasen] öldürülmez” demiştir. Ebû Hanîfe ise: “Öldürülür” demiştir. Şâfiî'nin delili şudur: Zimmî, zikrettiğimiz sebepten ötürü müşriktir; müşrikin ise [Allah] Teâlâ'nın şu kavlinden dolayı kanı helaldir:

فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ. فَكَانَ الذِّمِّيُّ مُبَاحَ الدَّمِ عَلَى الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ وَمُبَاحُ الدَّمِ هُوَ الَّذِي لَا يَجِبُ الْقِصَاصُ عَلَى قَاتِلِهِ، وَلَا يَتَوَجَّهُ النَّهْيُ عَنْ قَتْلِهِ تَرْكُ الْعَمَلِ بِهَذَا الدَّلِيلِ فِي حَقِّ النَّهْيِ، فَوَجَبَ أَنْ يَبْقَى مَعْمُولًا بِهِ فِي سُقُوطِ الْقِصَاصِ عَنْ قَاتِلِهِ.

{ فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün”. Dolayısıyla zimmî, zikrettiğimiz vecih üzere kanı mubah olandır; kanı mubah olan ise katiline kısas gerekmeyen kimsedir. Onu öldürmekten nehiy hususunda bu delille amel etmek terk edilmiş olsa da, katilinden kısasın düşmesi hususunda bununla amelin baki kalması vacip olmuştur.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ أَقْوَى الدَّلَائِلِ لَنَا عَلَى الْعَفْوِ عَنْ أَصْحَابِ الْكَبَائِرِ.

İkinci Mesele: Bu ayet, büyük günah sahiplerinin affedileceğine dair bizim için en kuvvetli delillerdendir.

وَاعْلَمْ أَنَّ الِاسْتِدْلَالَ بِهَا مِنْ وُجُوهٍ:

Bil ki bununla istidlal birkaç vecihledir:

الْوَجْهُ الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ مَعْنَاهُ لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ لِأَنَّهُ بِالْإِجْمَاعِ لَا يَغْفِرُ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، وذلك عند ما يَتُوبُ الْمُشْرِكُ عَنْ شِرْكِهِ، فَإِذَا كَانَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّه لَا يَغْفِرُ الشِّرْكَ هُوَ أَنَّهُ لَا يَغْفِرُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ هُوَ أَنْ يَغْفِرَهُ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ، حَتَّى يَكُونَ النَّفْيُ وَالْإِثْبَاتُ مُتَوَارِدَيْنِ عَلَى مَعْنًى وَاحِدٍ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ لَوْ قَالَ: فُلَانٌ لَا يُعْطِي أَحَدًا تَفَضُّلًا، وَيُعْطِيَ زَائِدًا فَإِنَّهُ يُفْهَمُ مِنْهُ أَنَّهُ يُعْطِيهِ تَفَضُّلًا، حَتَّى لَوْ صَرَّحَ وَقَالَ: لَا يُعْطِي أَحَدًا شَيْئًا عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ وَيُعْطِي أَزْيَدَ عَلَى سَبِيلِ الْوُجُوبِ، فَكُلُّ عَاقِلٍ يَحْكُمُ بِرَكَاكَةِ هَذَا الْكَلَامِ، فَثَبَتَ أَنَّ قَوْلَهُ: وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ عَلَى سَبِيلِ التَّفَضُّلِ. إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: وَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ أَصْحَابَ الْكَبَائِرِ قَبْلَ التَّوْبَةِ، لِأَنَّ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ غُفْرَانَ الصَّغِيرَةِ وَغُفْرَانَ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَاجِبٌ عَقْلًا، فَلَا يُمْكِنُ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَيْهِ، فَإِذَا تَقَرَّرَ ذَلِكَ لَمْ يَبْقَ إِلَّا حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى غُفْرَانِ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ. الثَّانِي: أَنَّهُ تَعَالَى قَسَّمَ الْمَنْهِيَّاتِ عَلَى قِسْمَيْنِ: الشِّرْكُ وَمَا سِوَى الشِّرْكِ، ثُمَّ إِنَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ يَدْخُلُ فِيهِ الْكَبِيرَةُ قَبْلَ التَّوْبَةِ، وَالْكَبِيرَةُ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَالصَّغِيرَةُ، ثُمَّ حَكَمَ عَلَى الشِّرْكِ بِأَنَّهُ غَيْرُ مَغْفُورٍ قَطْعًا، وَعَلَى مَا سِوَاهُ بِأَنَّهُ مَغْفُورٌ قَطْعًا، لَكِنْ فِي حَقِّ مَنْ يَشَاءُ، فَصَارَ تَقْدِيرُ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى يَغْفِرُ كُلَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ، لَكِنْ فِي حَقِّ/ مَنْ شَاءَ. وَلَمَّا دَلَّتِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّ كُلَّ مَا سِوَى الشِّرْكِ مَغْفُورٌ، وَجَبَ أَنْ تَكُونَ الْكَبِيرَةُ قَبْلَ التَّوْبَةِ أَيْضًا مَغْفُورَةً. الثَّالِثُ: أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: لِمَنْ يَشاءُ فَعَلَّقَ هَذَا الْغُفْرَانَ بِالْمَشِيئَةِ، وَغُفْرَانُ الْكَبِيرَةِ بَعْدَ التَّوْبَةِ وَغُفْرَانُ الصَّغِيرَةِ مَقْطُوعٌ بِهِ، وَغَيْرُ مُعَلَّقٍ عَلَى

Birinci vecih: O'nun: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz” kavlinin manası, lütuf ve ihsan (tefaddul) yoluyla şirki bağışlamaz demektir; çünkü icma ile O, vücub (zorunluluk) yoluyla da bağışlamaz; bu da müşrikin şirkinden tövbe ettiği zamandır. [Allah] Teâlâ'nın şirki bağışlamayacağı kavli, onu tefaddul yoluyla bağışlamayacağı anlamına gelince; { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ } “Bunun dışındakileri bağışlar” kavlinin de olumsuzlama ile olumlama tek bir manada buluşsun diye onu tefaddul yoluyla bağışlaması manasına gelmesi vacip olur. Görmez misin ki birisi: “Falan kimse lütuf olarak hiç kimseye bir şey vermez, fakat fazlasını verir” dese, bundan onun fazlasını lütuf olarak verdiği anlaşılır; hatta açıkça: “Hiç kimseye lütuf yoluyla bir şey vermez, vücub yoluyla daha fazlasını verir” dese, her akıl sahibi bu sözün bozukluğuna hükmeder. Böylece O'nun: { وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Bunun dışındakileri dilediği kimse için bağışlar” kavlinin tefaddul yoluyla olduğu sabit olur. Bu sabit olunca deriz ki: Bundan maksadın tövbeden önceki büyük günah sahipleri olması vacip olur; zira Mu‘tezile'ye göre küçük günahın bağışlanması ile tövbeden sonra büyük günahın bağışlanması aklen vaciptir, dolayısıyla ayeti buna hamletmek mümkün değildir. Bu kesinleşince, ayeti tövbeden önce büyük günahın bağışlanmasına hamletmekten başka bir yol kalmaz ki matlup olan da budur. İkincisi: [Allah] Teâlâ yasaklananları iki kısma ayırmıştır: Şirk ve şirkten başkası. Şirkten başkasına tövbeden önceki büyük günah, tövbeden sonraki büyük günah ve küçük günah girer. Sonra şirk hakkında kesinlikle bağışlanmayacağına, onun dışındakiler hakkında ise kesinlikle bağışlanacağına -ancak dilediği kimse hakkında- hükmetmiştir. Böylece ayetin takdiri, [Allah] Teâlâ'nın dilediği kimse hakkında olmak üzere şirk dışındaki her şeyi bağışlayacağı şeklinde olmuştur. Ayet, şirk dışındaki her şeyin bağışlanacağına delalet edince, tövbeden önceki büyük günahın da bağışlanmış olması vacip olur. Üçüncüsü: [Allah] Teâlâ: { لِمَنْ يَشاءُ } “Dilediği kimse için” buyurarak bu bağışlamayı meşîete (dilemeye) bağlamıştır. Oysa tövbeden sonra büyük günahın bağışlanması ile küçük günahın bağışlanması kesindir ve meşîete bağlı...

الْمَشِيئَةِ، فَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ الْغُفْرَانُ الْمَذْكُورُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ غُفْرَانُ الْكَبِيرَةِ قَبْلَ التَّوْبَةِ وَهُوَ الْمَطْلُوبُ، وَاعْتَرَضُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْأَخِيرِ بِأَنَّ تَعْلِيقَ الْأَمْرِ بِالْمَشِيئَةِ لَا يُنَافِي وُجُوبَهُ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى قَالَ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ: بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ [النِّسَاءِ: ٤٩] ثُمَّ إِنَّا نَعْلَمُ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يُزَكِّي إِلَّا مَنْ كَانَ أَهْلًا لِلتَّزْكِيَةِ، وَإِلَّا كَانَ كذبا، والكذب على اللَّه محال، فكذا هاهنا.

...değildir. Dolayısıyla bu ayette zikredilen mağfiretin, tövbeden önce büyük günahın bağışlanması olması vacip olur ki matlup olan da budur. Bu son veche şöyle itiraz etmişlerdir: Bir işin meşîete bağlanması onun vücubuna (zorunluluğuna) aykırı değildir. Görmez misin ki [Allah] Teâlâ bu ayetten sonra: { بَلِ اللَّهُ يُزَكِّي مَنْ يَشاءُ } “Bilakis Allah dilediğini temize çıkarır” buyurmuştur; bununla birlikte biz biliyoruz ki [Allah] Teâlâ ancak temize çıkarılmaya ehil olanı temize çıkarır, aksi takdirde yalan olurdu; Allah hakkında yalan ise imkânsızdır. Burada da böyledir.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْمُعْتَزِلَةِ عَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ كَلَامٌ يُلْتَفَتُ إِلَيْهِ إِلَّا الْمُعَارَضَةَ بِعُمُومَاتِ الْوَعِيدِ، وَنَحْنُ نُعَارِضُهَا بِعُمُومَاتِ الْوَعْدِ، وَالْكَلَامُ فِيهِ عَلَى الِاسْتِقْصَاءِ مَذْكُورٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ [الْبَقَرَةِ: ٨١] فَلَا فَائِدَةَ فِي الْإِعَادَةِ. وَرَوَى الْوَاحِدِيُّ فِي الْبَسِيطِ بِإِسْنَادِهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: كُنَّا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّه ﷺ إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ مِنَّا عَلَى كَبِيرَةٍ شَهِدْنَا أَنَّهُ مِنْ أَهْلِ النَّارِ، حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فَأَمْسَكْنَا عَنِ الشَّهَادَاتِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: إِنِّي لَأَرْجُو كَمَا لَا يَنْفَعُ مَعَ الشِّرْكِ عَمَلٌ، كَذَلِكَ لَا يَضُرُّ مَعَ التَّوْحِيدِ ذَنْبٌ. ذَكَرَ ذَلِكَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَسَكَتَ عُمَرُ.

Bil ki bu vecihlere karşı Mu‘tezile'nin tehdit ifade eden umumi nasslarla (tehdit umumlarıyla) karşı çıkmaktan başka itibar edilecek bir sözü yoktur; biz de buna vaad umumlarıyla karşı çıkarız. Bu konudaki etraflı söz, Bakara Suresi'nde [Allah] Teâlâ'nın: { بَلى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ } “Evet, kim bir kötülük kazanır da günahı kendisini çepeçevre kuşatırsa, işte onlar cehennemliklerdir; onlar orada ebedî kalacaklardır” kavlinin tefsirinde zikredilmiştir; dolayısıyla tekrar etmenin bir faydası yoktur. Vâhidî el-Basît'te senediyle İbn Ömer'den şöyle rivayet etmiştir: “Biz Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında bizden biri büyük günah üzere öldüğünde onun cehennemlik olduğuna şahitlik ederdik; ta ki bu ayet ininceye kadar... Bunun üzerine şahitlik etmekten vazgeçtik.” İbn Abbâs da şöyle demiştir: “Şirk ile birlikte hiçbir amelin fayda vermediği gibi, tevhid ile birlikte de hiçbir günahın zarar vermeyeceğini umuyorum.” Bunu Ömer b. el-Hattâb'ın yanında zikretti de Ömer sustu.

وَرُوِيَ مَرْفُوعًا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «اتَّسِمُوا بِالْإِيمَانِ وَأَقِرُّوا بِهِ فَكَمَا لَا يُخْرِجُ إِحْسَانُ الْمُشْرِكِ الْمُشْرِكَ مِنْ إِشْرَاكِهِ كَذَلِكَ لَا تُخْرِجُ ذنوب المؤمن المؤمن من إيمانه» .

Merfu olarak rivayet edildiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “İmanla nitelenin ve onu ikrar edin! Zira müşrikin iyiliği müşriki şirkinden çıkarmadığı gibi, müminin günahları da mümini imanından çıkarmaz.”

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Mesele:

رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: لَمَّا قَتَلَ وَحْشِيٌّ حَمْزَةَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَكَانُوا قَدْ وَعَدُوهُ بِالْإِعْتَاقِ إِنْ هُوَ فَعَلَ ذَلِكَ، ثُمَّ إِنَّهُمْ مَا وَفَّوْا لَهُ بِذَلِكَ، فَعِنْدَ ذَلِكَ نَدِمَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ فَكَتَبُوا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِذَنْبِهِمْ، وَأَنَّهُ لَا يَمْنَعُهُمْ عَنِ الدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ إِلَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ [الْفُرْقَانِ: ٦٨] فَقَالُوا: قَدِ ارْتَكَبْنَا كُلَّ مَا فِي الْآيَةِ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً [الْفُرْقَانِ: ٧٠] فَقَالُوا: هَذَا شَرْطٌ شَدِيدٌ نَخَافُ أَنْ لَا نَقُومَ بِهِ، فَنَزَلَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ فَقَالُوا:

İbn Abbâs'tan şöyle rivayet edilmiştir: Vahşî, Uhud günü Hamza'yı öldürdüğünde -ki bunu yaparsa kendisini azat edeceklerini vadetmişlerdi, sonra da bu sözü tutmadılar- işte o zaman kendisi ve arkadaşları pişman olup Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) günahlarını bildiren ve İslam'a girmelerine sadece [Allah] Teâlâ'nın: { وَالَّذِينَ لَا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” kavlinin engel olduğunu belirten bir mektup yazdılar ve: “Ayetin içindeki her şeyi işledik” dediler. Bunun üzerine: { إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً } “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesna” kavli indi. Bunun üzerine: “Bu ağır bir şarttır, bunu yerine getirememekten korkuyoruz” dediler. Bunun üzerine: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah, kendisine ortak koşulmasını bağışlamaz. Bunun dışındakileri ise dilediği kimse için bağışlar” kavli indi. Bunun üzerine:

نَخَافُ أَنْ لَا نَكُونَ من أهل مشيئته، فنزل قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ [الزُّمَرِ: ٥٣] فَدَخَلُوا عِنْدَ ذَلِكَ فِي الْإِسْلَامِ.

“O'nun dileyeceği kimselerden olamamaktan korkuyoruz” dediler. Bunun üzerine: { قُلْ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ } “De ki: 'Ey kendi nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!'” [ayeti] indi. Bunun üzerine İslam'a girdiler.

وَطَعَنَ الْقَاضِي فِي هَذِهِ الرِّوَايَةِ وَقَالَ: إِنَّ مَنْ يُرِيدُ الْإِيمَانَ لَا يَجُوزُ مِنْهُ الْمُرَاجَعَةُ عَلَى هَذَا الْحَدِّ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ: إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً [الزُّمَرِ: ٥٣] لَوْ كَانَ عَلَى إِطْلَاقِهِ لَكَانَ ذَلِكَ إِغْرَاءً لَهُمْ بِالثَّبَاتِ عَلَى مَا هُمْ عَلَيْهِ.

Kâdî bu rivayete itiraz etmiş ve şöyle demiştir: İmanı isteyen kimseden bu dereceye varan bir geri dönüş/pazarlık caiz olmaz. Ayrıca: { إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً } “Şüphesiz Allah bütün günahları bağışlar” kavli şayet mutlak anlamında olsaydı, bu onları bulundukları hal üzere sebat etmeye teşvik olurdu.

وَالْجَوَابُ عَنْهُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُمُ اسْتَعْظَمُوا قَتْلَ حَمْزَةَ وَإِيذَاءَ الرَّسُولِ إِلَى ذَلِكَ/ الْحَدِّ، فَوَقَعَتِ الشُّبْهَةُ فِي قُلُوبِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ هَلْ يُغْفَرُ لَهُمْ أَمْ لَا، فَلِهَذَا الْمَعْنَى حَصَلَتِ الْمُرَاجَعَةُ. وَقَوْلُهُ: هَذَا إِغْرَاءٌ بِالْقَبِيحِ، فَهُوَ أَنَّهُ إِنَّمَا يَتِمُّ عَلَى مَذْهَبِهِ، أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا: إِنَّهُ تَعَالَى فَعَّالٌ لِمَا يُرِيدُ، فَالسُّؤَالُ سَاقِطٌ واللَّه أَعْلَمُ.

Buna cevap şudur: Şöyle denilmesi uzak bir ihtimal değildir: Onlar Hamza'nın öldürülmesini ve Resûl'e bu dereceye varan eziyeti pek büyük gördüler de kalplerine bunun kendileri için bağışlanıp bağışlanmayacağı hususunda şüphe düştü; işte bu manadan ötürü [bu] müracaat gerçekleşti. Onun: “Bu, çirkin fiile teşvik olur” sözüne gelince; bu iddia ancak onun mezhebine göre geçerlidir. Bizim: “[Allah] Teâlâ dilediğini hakkıyla yapandır” sözümüze göre ise soru düşer. Allah en iyisini bilir.