وَاعْلَمْ أَنَّ التَّمَسُّكَ بِطَرِيقَةِ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ قَدْ كَثُرَ لِلْمُعْتَزِلَةِ، وَمُعَارَضَتُهُمْ بِمَسْأَلَتَيِ الْعِلْمِ وَالدَّاعِي قَدْ كَثُرَتْ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْإِعَادَةِ.
Bil ki Mu‘tezile’nin övgü, yergi, sevap ve ceza yöntemine tutunması çokça vaki olmuştur; onlara ilim ve dâî (yönlendirici irade) meseleleriyle itiraz edilmesi de çokça geçmiştir, bu sebeple [bunları] tekrarlamaya gerek yoktur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً وَالْمَعْنَى أَنَّ الْقَصْدَ إِلَى الرِّئَاءِ إِنَّمَا يَكُونُ بَاطِنًا غَيْرَ ظَاهِرٍ، فَبَيَّنَ تَعَالَى أَنَّهُ عَلِيمٌ بِبَوَاطِنِ الْأُمُورِ كَمَا هُوَ عَلِيمٌ بِظَوَاهِرِهَا، فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَتَى اعْتَقَدَ ذَلِكَ صار ذلك كالرداع لَهُ عَنِ الْقَبَائِحِ مِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ: مِثْلَ داعية النفاق والرياء والسمعة.
Daha sonra Allah Teâlâ: { وَكانَ اللَّهُ بِهِمْ عَلِيماً } “Allah onları pek iyi bilendir” buyurmuştur. Bunun anlamı şudur: Riyaya yönelmek ancak bâtınî (içsel) olup zâhirî olmayan bir durumdur; bu sebeple Allah Teâlâ, zâhirî şeyleri bildiği gibi bâtınî durumları da hakkıyla bildiğini açıklamıştır. Zira insan buna inandığı vakit, bu inanç onun için nifak arzusu, riya ve şöhret tutkusu gibi kalbî fiillerden olan çirkinliklere karşı engelleyici bir set olur.
[سورة النساء (٤) : آية ٤٠]
[Nisâ Suresi (4): Ayet 40]
إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (٤٠)
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Şüphesiz ki Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez. [Yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat arttırır ve kendi katından büyük bir mükâfat verir.” (40)
اعْلَمْ أَنَّ تَعَلُّقَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ [النساء: ٣٩] فَكَأَنَّهُ قَالَ: فَإِنَّ اللَّه لَا يَظْلِمُ مَنْ هَذِهِ حَالُهُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضَاعِفْهَا، فَرَغِبَ بِذَلِكَ فِي الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ.
Bil ki bu ayetin irtibatı Allah Teâlâ'nın: { وَماذا عَلَيْهِمْ لَوْ آمَنُوا بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقَهُمُ اللَّهُ } “Allah'a ve ahiret gününe iman edip Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiklerinden infak etselerdi onlara ne zararı olurdu?” [Nisâ: 39] ayetiyledir. Sanki şöyle buyurmuştur: Şüphesiz Allah, bu durumda olan kimseye zerre ağırlığınca dahi haksızlık etmez ve eğer bir iyilik olursa onu kat kat arttırır. Böylece imana ve itaate teşvik etmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى الْوَعْدِ بِأُمُورٍ ثَلَاثَةٍ: الْأَوَّلُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki bu ayet üç hususta vaadi içermektedir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz ki Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez” kavlidir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الذَّرَّةُ النَّمْلَةُ الْحَمْرَاءُ الصَّغِيرَةُ فِي قَوْلِ أَهْلِ اللُّغَةِ. وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَدْخَلَ يده في
Birinci Mesele: Dil ehlinin kavline göre zerre (ذَرَّة), küçük kırmızı karıncadır. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o, elini
التُّرَابِ ثُمَّ رَفَعَهَا ثُمَّ نَفَخَ فِيهَا، ثُمَّ قَالَ: كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَشْيَاءِ ذَرَّةٌ ومِثْقالَ مِفْعَالٌ مِنَ الثِّقَلِ يُقَالُ: هَذَا عَلَى مِثْقَالِ هَذَا، أَيْ وَزْنِ هَذَا، وَمَعْنَى مِثْقالَ ذَرَّةٍ أَيْ مَا يَكُونُ وَزْنُهُ وَزْنَ الذَّرَّةِ.
toprağa sokmuş, sonra kaldırıp ona üflemiş ve ardından şöyle demiştir: Bu şeylerin her biri bir zerredir. Miskal (مِثْقالَ) ise ağırlık (ثِقَل) kökünden mif‘âl (مِفْعَال) veznindedir. “Bu bunun miskalindedir” denilir, yani bunun ağırlığındadır demektir. Zerre ağırlığı (مِثْقالَ ذَرَّةٍ) ifadesinin manası ise; ağırlığı zerre kadar olan şey demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ تَعَالَى لَا يَظْلِمُ قَلِيلًا وَلَا كَثِيرًا، وَلَكِنَّ الْكَلَامَ خَرَجَ عَلَى أَصْغَرِ/ مَا يَتَعَارَفُهُ النَّاسُ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً [يُونُسَ: ٤٤] .
Bil ki ayetten maksat, Allah Teâlâ'nın az ya da çok hiçbir şekilde zulmetmeyeceğidir; fakat söz, insanların bildiği en küçük şey üzerinden ifade edilmiştir. Buna Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez” [Yunus: 44] kavli delalet etmektedir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى لَيْسَ خَالِقًا لِأَعْمَالِ الْعِبَادِ، لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ الْأَعْمَالِ ظُلْمَ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، فَلَوْ كَانَ مُوجِدُ ذَلِكَ الظُّلْمِ هُوَ اللَّه تَعَالَى لَكَانَ الظَّالِمُ هُوَ اللَّه، وَأَيْضًا لَوْ خَلَقَ الظُّلْمَ فِي الظَّالِمِ، وَلَا قُدْرَةَ لِذَلِكَ الظَّالِمِ عَلَى تَحْصِيلِ ذَلِكَ الظُّلْمِ عِنْدَ عَدَمِهِ، وَلَا عَلَى دَفْعِهِ بَعْدَ وُجُودِهِ، ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِمَنْ هَذَا شَأْنُهُ وَصِفَتُهُ: لِمَ ظَلَمْتَ ثُمَّ يُعَاقِبُهُ عَلَيْهِ، كَانَ هَذَا مَحْضَ الظُّلْمِ، وَالْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى كَوْنِهِ تَعَالَى مُنَزَّهًا عَنِ الظُّلْمِ.
İkinci Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Bu ayet, Allah Teâlâ'nın kulların fiillerinin yaratıcısı olmadığına delalet etmiştir. Çünkü bu fiillerin cümlesinden biri de bazılarının bazılarına zulmetmesidir. Şayet o zulmü var eden Allah Teâlâ olsaydı, zalim olan da bizzat Allah olurdu. Ayrıca şayet zulmü zalimde O yaratsaydı ve o zalimin yok iken o zulmü meydana getirmeye de var olduktan sonra onu savmaya da gücü bulunmasaydı, sonra da Allah Teâlâ durumu ve vasfı böyle olan birine: “Niçin zulmettin?” deyip ardından onu bundan ötürü cezalandırsaydı, bu katıksız bir zulüm olurdu. Ayet ise Allah Teâlâ'nın zulümden münezzeh olduğuna delalet etmektedir.
وَالْجَوَابُ: الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي عَلَى مَا سَبَقَ مِرَارًا لَا حَدَّ لَهَا، وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ اسْتِدْلَالَاتِ هَؤُلَاءِ الْمُعْتَزِلَةِ وَإِنْ كَثُرَتْ وَعَظُمَتْ، إِلَّا أَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى حَرْفٍ وَاحِدٍ، وَهُوَ التَّمَسُّكُ بِالْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ، وَالسُّؤَالُ عَلَى هَذَا الْحَرْفِ مُعَيَّنٌ، وَهُوَ الْمُعَارَضَةُ بِالْعِلْمِ وَالدَّاعِي، فَكُلَّمَا أَعَادُوا ذَلِكَ الِاسْتِدْلَالَ أَعَدْنَا عَلَيْهِمْ هَذَا السُّؤَالَ.
Cevap: Haddizatında sayısız kereler geçtiği üzere ilim ve dâî (yönlendirici irade) ile itirazdır. Zikretmiştik ki bu Mu‘tezilîlerin delil getirmeleri her ne kadar çok ve büyük olsa da nihayetinde tek bir esasa dayanır; o da övgü, yergi, sevap ve cezaya tutunmaktır. Bu esasa yönelik soru ise bellidir, o da ilim ve dâî ile yapılan itirazdır. Onlar o istidlali her tekrarladıklarında, biz de onlara bu soruyu tekrarlarız.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى الظُّلْمِ لِأَنَّهُ تَمَدَّحَ بِتَرْكِهِ، وَمَنْ تَمَدَّحَ بِتَرْكِ فِعْلٍ قَبِيحٍ لَمْ يَصِحَّ مِنْهُ ذَلِكَ التَّمَدُّحُ، إِلَّا إِذَا كَانَ هُوَ قَادِرًا عَلَيْهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الزَّمِنَ لَا يَصِحُّ مِنْهُ أَنْ يَتَمَدَّحَ بِأَنَّهُ لَا يَذْهَبُ فِي اللَّيَالِي إِلَى السَّرِقَةِ.
Üçüncü Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Ayet O'nun zulme kadir olduğuna delalet eder; çünkü O, zulmü terk etmekle övünmüştür. Çirkin bir fiili terk etmekle övünen kimsenin bu övgüsü, ancak o fiile kadir olduğu takdirde sahih olur. Görmez misin ki kötürüm bir kimsenin geceleri hırsızlığa gitmemekle övünmesi sahih olmaz.
وَالْجَوَابُ أَنَّهُ تَعَالَى تَمَدَّحَ بِأَنَّهُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ، وَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ يَصِحَّ ذَلِكَ عَلَيْهِ، وَتَمَدَّحَ بِأَنَّهُ لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ، وَلَمْ يَدُلَّ ذَلِكَ عِنْدَ الْمُعْتَزِلَةِ عَلَى أَنَّهُ يَصِحُّ أَنْ تُدْرِكَهُ الْأَبْصَارُ.
Cevap şudur: Allah Teâlâ kendisini uyuklama ve uyku tutmamasıyla da övmüştür; fakat bu durumun O'nun hakkında caiz ve mümkün olması gerekmemiştir. Yine O, kendisini gözlerin O'nu idrak edememesiyle de övmüştür; bu durum Mu‘tezile nezdinde gözlerin O'nu idrak etmesinin mümkün olduğuna delalet etmemiştir.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْعَبْدَ يَسْتَحِقُّ الثَّوَابَ عَلَى طَاعَتِهِ وَأَنَّهُ تَعَالَى لَوْ لَمْ يُثِبْهُ لَكَانَ ظَالِمًا، لِأَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّهُ لَوْ لَمْ يُثِبْهُمْ عَلَى أَعْمَالِهِمْ لَكَانَ قَدْ ظَلَمَهُمْ، وَهَذَا لَا يَصِحُّ إِلَّا إِذَا كَانُوا مُسْتَحِقِّينَ لِلثَّوَابِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ.
Dördüncü Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Ayet, kulun itaati karşılığında sevabı hak ettiğine ve Allah Teâlâ'nın ona sevap vermemesi halinde zalim olacağına delalet eder; çünkü Allah Teâlâ bu ayette, şayet onlara amelleri karşılığında sevap vermeseydi kendilerine zulmetmiş olacağını açıklamıştır. Bu ise ancak onların amelleri karşılığında sevabı hak etmiş olmaları durumunda sahih olur.
وَالْجَوَابُ: أَنَّهُ تَعَالَى وَعَدَهُمْ بِالثَّوَابِ عَلَى تِلْكَ الْأَفْعَالِ، فَلَوْ لَمْ يُثِبْهُمْ عَلَيْهَا لَكَانَ ذَلِكَ فِي صُورَةِ ظُلْمٍ، فَلِهَذَا أَطْلَقَ عَلَيْهِ اسْمَ الظُّلْمِ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الظُّلْمَ مُحَالٌ مِنَ اللَّه، أَنَّ الظُّلْمَ مُسْتَلْزِمٌ لِلْجَهْلِ وَالْحَاجَةِ عِنْدَكُمْ، وَهُمَا مُحَالَانِ عَلَى اللَّه، وَمُسْتَلْزِمُ الْمُحَالِ مُحَالٌ، وَالْمُحَالُ غَيْرُ مَقْدُورٍ. وَأَيْضًا الظُّلْمُ عِبَارَةٌ عَنِ التَّصَرُّفِ فِي مِلْكِ الْغَيْرِ، وَالْحَقُّ سُبْحَانَهُ لَا يَتَصَرَّفُ إِلَّا فِي مِلْكِ نَفْسِهِ، فَيَمْتَنِعُ كَوْنُهُ ظَالِمًا. وَأَيْضًا: الظَّالِمُ لَا يَكُونُ إِلَهًا وَالشَّيْءُ لَا يَصِحُّ إِلَّا إِذَا كَانَتْ لَوَازِمُهُ صَحِيحَةً، فَلَوْ صَحَّ مِنْهُ الظُّلْمُ لَكَانَ زَوَالُ إِلَهِيَّتِهِ صَحِيحًا، وَلَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَكَانَتْ إِلَهِيَّتُهُ جَائِزَةَ الزَّوَالِ، وَحِينَئِذٍ يَحْتَاجُ فِي حُصُولِ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ لَهُ إِلَى مُخَصِّصٍ وَفَاعِلٍ، وَذَلِكَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ.
Cevap şudur: Allah Teâlâ onlara bu fiiller karşılığında sevap vaat etmiştir; şayet onlara karşılığında sevap vermeseydi bu bir zulüm suretinde olurdu, bundan dolayı buna zulüm ismi verilmiştir. Zulmün Allah hakkında imkânsız olduğunu gösteren delil ise şudur: Zulüm, sizin nezdinizde cehaleti ve ihtiyacı gerektirir; bu ikisi ise Allah hakkında imkânsızdır. İmkânsızı gerektiren şey de imkânsızdır, imkânsız ise kudret dahilinde değildir. Ayrıca zulüm, başkasının mülkünde tasarrufta bulunmaktan ibarettir; Hak Sübhânehû ise ancak kendi mülkünde tasarruf eder, dolayısıyla O'nun zalim olması imkânsızdır. Yine: Zalim olan ilah olamaz ve bir şey ancak lüzumları (ayrılmaz vasıfları) sahih olduğunda sahih olur; şayet O'ndan zulüm sadır olması sahih olsaydı, ilahlığının zevali de sahih olurdu. Şayet böyle olsaydı, ilahlığı zevali caiz olan bir şey olurdu; bu durumda da O'nun için ilahlık sıfatının meydana gelmesinde bir tahsis ediciye ve faile ihtiyaç bulunurdu, bu ise Allah hakkında muhaldir.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَتِ الْمُعْتَزِلَةُ: إِنَّ عِقَابَ قَطْرَةٍ مِنَ الْخَمْرِ يُزِيلُ ثَوَابَ الْإِيمَانِ وَالطَّاعَةِ/ مُدَّةَ مِائَةِ سَنَةٍ.
Beşinci Mesele: Mu‘tezile şöyle demiştir: Bir damla şarabın cezası, yüz senelik iman ve itaatin sevabını yok eder.
وَقَالَ أَصْحَابُنَا: هَذَا بَاطِلٌ، لِأَنَّا نَعْلَمُ بِالضَّرُورَةِ أَنَّ ثواب كل تلك الطاعات العظيمة تلك السنن المتطاولة، أزيد
Ashabımız (Ehl-i Sünnet) ise şöyle demiştir: Bu batıldır; çünkü biz zaruri olarak biliriz ki bunca uzun yıllar boyunca yapılan bütün o büyük itaatlerin sevabı,
مِنْ عِقَابِ شُرْبِ هَذِهِ الْقَطْرَةِ، فَإِسْقَاطُ ذَلِكَ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ بِعِقَابِ هَذَا الْقَدْرِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ ظُلْمٌ، وَإِنَّهُ مَنْفِيٌّ بِهَذِهِ الْآيَةِ.
bu bir damlayı içmenin cezasından daha fazladır. Dolayısıyla bu kadarcık bir günahın cezası sebebiyle o muazzam sevabın düşürülmesi bir zulümdür ve bu, işbu ayetle nefyedilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ السَّادِسَةُ: قَالَ الْجُبَّائِيُّ: إِنَّ عِقَابَ الْكَبِيرَةِ يُحْبِطُ ثَوَابَ جُمْلَةِ الطَّاعَاتِ، وَلَا يَنْحَبِطُ مِنْ ذَلِكَ الْعِقَابِ شَيْءٌ. وَقَالَ ابْنُهُ أَبُو هَاشِمٍ: بَلْ يَنْحَبِطُ. وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْمَشْرُوعَ صَارَ حُجَّةً قَوِيَّةً لِأَصْحَابِنَا فِي بُطْلَانِ الْقَوْلِ بِالْإِحْبَاطِ فَإِنَّا نَقُولُ: لَوِ انْحَبَطَ ذَلِكَ الثَّوَابُ لَكَانَ إِمَّا أَنْ يحبط مثله من العقاب أولا يُحْبَطُ، وَالْقِسْمَانِ بَاطِلَانِ. فَالْقَوْلُ بِالْإِحْبَاطِ بَاطِلٌ. إِنَّمَا قُلْنَا إِنَّهُ لَا يَجُوزُ انْحِبَاطُ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْآخَرِ، لِأَنَّهُ إِذَا كَانَ سَبَبُ عَدَمِ كل واحد منهما وجود الآخر، فلو حصل العدمان معا لحصل الوجودان مَعًا، ضَرُورَةَ أَنَّ الْعِلَّةَ لَا بُدَّ وَأَنْ تَكُونَ حَاصِلَةً مَعَ الْمَعْلُولِ، وَذَلِكَ مُحَالٌ. وَإِنَّمَا قُلْنَا: إِنَّهُ لَا يَجُوزُ انْحِبَاطُ الطَّاعَةِ بِالْمَعْصِيَةِ مَعَ أَنَّ الْمَعْصِيَةَ لَا تَنْحَبِطُ بِالطَّاعَةِ، لِأَنَّ تِلْكَ الطَّاعَاتِ لَمْ يَنْتَفِعِ الْعَبْدُ بِهَا الْبَتَّةَ، لَا فِي جَلْبِ ثَوَابٍ، وَلَا فِي دَفْعِ عِقَابٍ وَذَلِكَ ظُلْمٌ، وَهُوَ يُنَافِي قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَلَمَّا بَطَلَ الْقِسْمَانِ ثَبَتَ الْقَوْلُ بِفَسَادِ الْإِحْبَاطِ عَلَى مَا تَقُولُهُ الْمُعْتَزِلَةُ.
Altıncı Mesele: Cübbâî şöyle demiştir: Büyük günahın cezası bütün itaatlerin sevabını boşa çıkarır (ihbât eder) ve o cezadan hiçbir şey eksilmez. Oğlu Ebû Hâşim ise: “Aksine eksilir” demiştir. Bil ki bu mesele, ashabımız (Ehl-i Sünnet) için ihbât görüşünün batıl kılınmasında güçlü bir delil olmuştur. Zira biz şöyle deriz: Şayet o sevap boşa çıkacak olsaydı, ya cezadan da misli boşa çıkardı ya da boşa çıkmazdı; bu iki şık da batıldır, dolayısıyla ihbât görüşü batıldır. Her birinin diğeri sebebiyle boşa çıkmasının caiz olmadığını söylememizin sebebi şudur: Çünkü her birinin yokluk sebebi diğerinin varlığı olduğuna göre, şayet iki yokluk birlikte meydana gelseydi iki varlığın da birlikte meydana gelmesi gerekirdi; zira illetin malul ile birlikte bulunması zorunludur, bu ise imkânsızdır. Günah itaati boşa çıkarmazken itaatin günah sebebiyle boşa çıkmasının caiz olmadığını söylememizin sebebi ise şudur: Çünkü bu takdirde kul, ne bir sevap elde etmede ne de bir cezayı defetmede o itaatlerden kesinlikle faydalanamamış olur; bu ise bir zulümdür ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz ki Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez” kavline aykırıdır. Bu iki şık batıl olunca, Mu‘tezile'nin söylediği şekliyle ihbâtın fesadı hakkındaki görüş sabit olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ السَّابِعَةُ: احْتَجَّ أَصْحَابُنَا بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَخْرُجُونَ مِنَ النَّارِ إِلَى الْجَنَّةِ، فَقَالُوا: لَا شَكَّ أَنَّ ثَوَابَ الْإِيمَانِ، وَالْمُدَاوَمَةَ عَلَى التَّوْحِيدِ، وَالْإِقْرَارَ بِأَنَّهُ هُوَ الْمَوْصُولُ بِصِفَاتِ الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ، وَالْمُوَاظَبَةَ عَلَى وَضْعِ الْجَبِينِ عَلَى تُرَابِ الْعُبُودِيَّةِ مِائَةَ سَنَةٍ: أَعْظَمُ ثَوَابًا مِنْ عِقَابِ شُرْبِ الْجُرْعَةِ مِنَ الْخَمْرِ، فَإِذَا حَضَرَ هَذَا الشَّارِبُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأُسْقِطَ عَنْهُ قَدْرُ عِقَابِ هَذِهِ الْمَعْصِيَةِ مِنْ ذَلِكَ الثَّوَابِ الْعَظِيمِ فَضَلَ لَهُ مِنَ الثَّوَابِ قَدْرٌ عَظِيمٌ، فَإِذَا أُدْخِلَ النَّارَ بِسَبَبِ ذَلِكَ الْقَدْرِ مِنَ الْعِقَابِ، فَلَوْ بَقِيَ هُنَاكَ لَكَانَ ذَلِكَ ظُلْمًا وَهُوَ بَاطِلٌ، فَوَجَبَ الْقَطْعُ بِأَنَّهُ يَخْرُجُ إِلَى الْجَنَّةِ.
Yedinci Mesele: Ashabımız (Ehl-i Sünnet), müminlerin cehennemden çıkıp cennete gireceklerine dair bu ayeti delil getirerek şöyle demişlerdir: Şüphe yok ki imanın, tevhide devam etmenin, celâl ve ikram sıfatlarına sahip olanın yalnızca O olduğunu ikrar etmenin ve yüz yıl boyunca alnı kulluk toprağına koymaya devam etmenin sevabı; bir yudum şarap içmenin cezasından daha büyüktür. Bu içki içen kimse kıyamet günü hazır bulundurulup bu günahın ceza miktarı o büyük sevaptan düşüldüğünde, geriye onun lehine büyük miktarda bir sevap kalır. O ceza miktarı sebebiyle cehenneme sokulduğunda, şayet orada [ebediyen] kalacak olsaydı bu bir zulüm olurdu; bu ise batıldır. Dolayısıyla onun cennete çıkacağına kesin olarak hükmetmek vacip olmuştur.
النَّوْعُ الثَّانِي: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهَا هَذِهِ الْآيَةُ:
Bu ayetin ihtiva ettiği hususların ikinci türü:
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Allah Teâlâ'nın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “[Yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat arttırır” kavlidir; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ حَسَنَةٌ بِالرَّفْعِ عَلَى تَقْدِيرِهِ «كَانَ» التَّامَّةَ، وَالْمَعْنَى: وَإِنْ حَدَثَتْ حَسَنَةٌ، أَوْ وَقَعَتْ حَسَنَةٌ، وَالْبَاقُونَ بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ «كَانَ» النَّاقِصَةِ وَالتَّقْدِيرِ: وَإِنْ تَكْ زِنَةُ الذَّرَّةِ حَسَنَةً. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ (يُضَعِّفْهَا) بِالتَّشْدِيدِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ مِنَ التَّضْعِيفِ، وَالْبَاقُونَ يُضاعِفْها بِالْأَلِفِ وَالتَّخْفِيفِ مِنَ الْمُضَاعَفَةِ.
Birinci Mesele: Nâfi‘ ve İbn Kesîr, tam fiil olan kâne (كَانَ) takdiriyle { حَسَنَةٌ } kelimesini merfû olarak okumuşlardır; buna göre anlam: “Ve şayet bir iyilik meydana gelirse / vuku bulursa” şeklindedir. Diğer kıraat imamları ise nâkıs fiil olan kâne takdiriyle mensûb okumuşlardır; takdir: “Ve şayet zerre ağırlığı bir iyilik olursa” şeklindedir. İbn Kesîr ve İbn Âmir, elifsiz ve şeddeli olarak tef‘îl babından (يُضَعِّفْهَا) şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise elifle ve şeddesiz olarak müfâale babından { يُضاعِفْها } şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: تَكُ: أَصْلُهُ مِنْ «كَانَ يَكُونُ» وَأَصْلُهُ «تَكُونُ» سَقَطَتِ الضَّمَّةُ لِلْجَزْمِ، وَسَقَطَتِ الْوَاوُ لِسُكُونِهَا وَسُكُونِ النُّونِ فَصَارَ «تَكُنْ» ثُمَّ حَذَفُوا النُّونَ أَيْضًا لِأَنَّهَا سَاكِنَةٌ. وَهِيَ/ تُشْبِهُ حُرُوفَ اللِّينِ، وَحُرُوفُ اللِّينِ إِذَا وَقَعَتْ طَرَفًا سَقَطَتْ لِلْجَزْمِ، كَقَوْلِكَ: لَمْ أَدْرِ، أَيْ لَا أَدْرِي وَجَاءَ الْقُرْآنُ بِالْحَذْفِ وَالْإِثْبَاتِ، أَمَّا الْحَذْفُ فَهَهُنَا، وَأَمَّا الْإِثْبَاتُ، فَكَقَوْلِهِ: إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً [النِّسَاءِ: ١٣٥] .
İkinci Mesele: Tekü (تَكُ) kelimesinin aslı “kâne yekûnu” (كَانَ يَكُونُ) kökündendir ve aslı “tekûnu” (تَكُونُ) şeklindedir. Cezm sebebiyle damme düşmüş, vâv harfi de hem kendisinin hem de nûn harfinin sakin olması sebebiyle düşmüş ve “tekün” (تَكُنْ) olmuştur; sonra nûn sakin olduğu için onu da hazfetmişlerdir. Nûn harfi lîn (yumuşak) harflere benzer; lîn harfleri ise kelime sonunda yer aldığında, örneğin “lem edri” (لَمْ أَدْرِ) yani “lâ edrî” (لَا أَدْرِي) sözünde olduğu gibi cezm sebebiyle düşer. Kur'an hem hazifli hem de hazifsiz olarak gelmiştir; hazifli oluşu buradadır, hazifsiz oluşu ise O'nun: { إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيراً } “İster zengin olsun ister fakir” [Nisâ: 135] kavlindeki gibidir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى بَيَّنَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ أَنَّهُ لَا يَبْخَسُهُمْ حَقَّهُمْ أَصْلًا، وَبَيَّنَ بِهَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَزِيدُهُمْ عَلَى اسْتِحْقَاقِهِمْ.
Üçüncü Mesele: Allah Teâlâ: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } “Şüphesiz ki Allah, zerre ağırlığınca bile haksızlık etmez” kavliyle onların haklarını hiçbir şekilde eksiltmeyeceğini beyan etmiş, bu ayetle de Allah Teâlâ'nın hak ettiklerinin üzerine fazlasını vereceğini beyan buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ هَذِهِ الْمُضَاعَفَةِ لَيْسَ هُوَ الْمُضَاعَفَةُ فِي الْمُدَّةِ، لِأَنَّ مُدَّةَ الثَّوَابِ غَيْرُ مُتَنَاهِيَةٍ، وَتَضْعِيفُ
Bil ki bu kat kat arttırmadan maksat süredeki katlama değildir; zira sevabın süresi sonsuzdur ve sonsuz olanın katlanması
غَيْرِ الْمُتَنَاهِي مُحَالٌ، بَلِ الْمُرَادُ أَنَّهُ تَعَالَى يُضَعِّفُهُ بِحَسَبِ الْمِقْدَارِ، مَثَلًا يَسْتَحِقُّ عَلَى طَاعَتِهِ عَشَرَةَ أَجْزَاءٍ مِنَ الثَّوَابِ، فَيَجْعَلُهُ عِشْرِينَ جُزْءًا، أَوْ ثَلَاثِينَ جُزْءًا، أَوْ أَزْيَدَ. رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ﵁ أَنَّهُ قَالَ: يُؤْتَى بِالْعَبْدِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَيُنَادِي مُنَادٍ عَلَى رؤوس الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ: هَذَا فُلَانُ ابْنُ فُلَانٍ، مَنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ حَقٌّ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ، ثُمَّ يُقَالُ لَهُ: أَعْطِ هَؤُلَاءِ حُقُوقَهُمْ، فَيَقُولُ: يَا رَبِّ مِنْ أَيْنَ وَقَدْ ذَهَبَتِ الدُّنْيَا؟ فَيَقُولُ اللَّه لِمَلَائِكَتِهِ:
imkânsızdır; bilakis maksat Allah Teâlâ'nın onu miktar bakımından kat kat arttırmasıdır; mesela kul itaati karşılığında on cüz sevap hak ediyorsa, onu yirmi cüz veya otuz cüz yahut daha fazla yapar. İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Kıyamet günü kul getirilir ve bir münadi öncekilerin ve sonrakilerin başları üzerinde şöyle seslenir: “Bu falan oğlu falandır, kimin onda bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın!” Sonra ona: “Bunlara haklarını ver” denilir. O da: “Ey Rabbim, dünya gitmişken nereden vereyim?” der. Bunun üzerine Allah meleklerine şöyle buyurur:
انْظُرُوا فِي أَعْمَالِهِ الصَّالِحَةِ فَأَعْطُوهُمْ مِنْهَا فَإِنْ بَقِيَ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ حَسَنَةٍ ضَعَّفَهَا اللَّه تَعَالَى لِعَبْدِهِ وَأَدْخَلَهُ الْجَنَّةَ بِفَضْلِهِ وَرَحْمَتِهِ. مِصْدَاقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّه تَعَالَى: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَقَالَ الْحَسَنُ: قَوْلُهُ: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها هَذَا أَحَبُّ إِلَى الْعُلَمَاءِ مِمَّا لَوْ قَالَ: فِي الْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ مِائَةُ أَلْفِ حَسَنَةٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ الْكَلَامَ يَكُونُ مِقْدَارُهُ مَعْلُومًا أَمَّا عَلَى هَذِهِ الْعِبَارَةِ فَلَا يَعْلَمُ كَمِّيَّةُ ذَلِكَ التَّضْعِيفِ إِلَّا اللَّه تَعَالَى، وَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ إِنَّهَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ. وَقَالَ أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ: بَلَغَنِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّه لَيُعْطِي عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَ أَلْفَ حَسَنَةٍ، فَقَدَّرَ اللَّه أَنْ ذَهَبْتُ إِلَى مَكَّةَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَأَلْفَيْتُهُ فَقُلْتُ: بَلَغَنِي عَنْكَ أَنَّكَ تَقُولُ: إِنَّ اللَّه يُعْطِي عَبْدَهُ الْمُؤْمِنَ بِالْحَسَنَةِ الْوَاحِدَةِ أَلْفَ أَلْفَ حَسَنَةٍ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: لَمْ أَقُلْ ذَلِكَ، وَلَكِنْ قُلْتُ: إِنَّ الْحَسَنَةَ تُضَاعَفُ بِأَلْفَيْ أَلْفِ ضِعْفٍ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَقَالَ: إِذَا قَالَ اللَّه: أَجْراً عَظِيماً فَمَنْ يُقَدِّرُ قَدْرَهُ.
“Onun salih amellerine bakın ve onlardan hak sahiplerine verin; şayet bir iyilikten zerre ağırlığınca kalırsa, Allah Teâlâ onu kulu için kat kat arttırır ve lütfuyla, rahmetiyle onu cennete girdirir.” Bunun Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki doğrulaması şudur: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } “[Yapılan iş] bir iyilik olursa onu kat kat arttırır”. Hasan[-ı Basrî] şöyle demiştir: O'nun: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } kavli, âlimlere “bir iyiliğe yüz bin iyilik vardır” denilmesinden daha sevimlidir; çünkü o ifadenin miktarı malum olurdu, bu ifadeye göre ise o katlamanın miktarını ancak Allah Teâlâ bilir; nitekim Kadir gecesi hakkında da onun bin aydan daha hayırlı olduğunu buyurmuştur. Ebû Osmân en-Nehdî şöyle demiştir: Bana Ebû Hüreyre'den, onun: “Şüphesiz Allah, mümin kuluna tek bir iyilik karşılığında bir milyon iyilik verir” dediği ulaştı; Allah takdir etti de hac veya umre maksadıyla Mekke'ye gittim ve onunla karşılaşıp dedim ki: “Senin ‘Şüphesiz Allah, mümin kuluna tek bir iyilik karşılığında bir milyon iyilik verir’ dediğin bana ulaştı.” Ebû Hüreyre dedi ki: “Ben öyle demedim; lâkin ‘Şüphesiz iyilik iki milyon kat katlanır’ dedim.” Sonra bu ayeti okudu ve: “Allah { أَجْراً عَظِيماً } ‘büyük bir mükâfat’ buyurduğunda, artık onun değerini kim takdir edebilir!” dedi.
النَّوْعُ الثَّالِثُ: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَيْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً وَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ:
Bu ayetin ihtiva ettiği hususların üçüncü türü: Allah Teâlâ'nın: { وَيُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً } “Ve kendi katından büyük bir mükâfat verir” kavlidir; bunda iki mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَدُنْ: بِمَعْنَى «عِنْدَ» إِلَّا أَنَّ «لَدُنْ» أَكْثَرُ تَمْكِينًا، يَقُولُ الرَّجُلُ: عِنْدِي مَالٌ إِذَا كَانَ مَالُهُ بِبَلَدٍ آخَرَ، وَلَا يُقَالُ: لَدَيَّ مَالٌ وَلَا لَدُنِّي، إِلَّا مَا كَانَ حَاضِرًا.
Birinci Mesele: Ledün (لَدُنْ), ind (عِنْدَ - katında/yanında) manasındadır; ancak “ledün” kelimesi [yakınlık ve aidiyet bakımından] daha köklü ve kuvvetlidir. Kişi malı başka bir beldede olduğunda “ındî mâlün” (yanımda mal var) diyebilir; fakat hazırda bulunmadıkça “ledeyye mâlün” veya “ledünnî” denilemez.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اعْلَمْ أَنَّهُ لَا بُدَّ مِنَ الْفَرْقِ بَيْنَ هَذَا وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَالَّذِي يحظر بِبَالِي وَالْعِلْمُ عِنْدَ اللَّه، أَنَّ ذَلِكَ التَّضْعِيفَ يَكُونُ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ الثَّوَابِ، وَأَمَّا هَذَا الْأَجْرُ/ الْعَظِيمُ فَلَا يَكُونُ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ الثَّوَابِ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ ذَلِكَ التَّضْعِيفَ يَكُونُ مِنْ جنس اللذات الموعد بِهَا فِي الْجَنَّةِ، وَأَمَّا هَذَا الْأَجْرُ الْعَظِيمُ الَّذِي يُؤْتِيهِ مِنْ لَدُنْهُ، فَهُوَ اللَّذَّةُ الْحَاصِلَةُ عِنْدَ الرُّؤْيَةِ، وَعِنْدَ الِاسْتِغْرَاقِ فِي الْمَحَبَّةِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَإِنَّمَا خَصَّ هَذَا النَّوْعَ بِقَوْلِهِ: مِنْ لَدُنْهُ لِأَنَّ هَذَا النَّوْعَ مِنَ الْغِبْطَةِ وَالسَّعَادَةِ وَالْبَهْجَةِ وَالْكَمَالِ، لَا يُنَالُ بِالْأَعْمَالِ الْجَسَدَانِيَّةِ، بَلْ إِنَّمَا يُنَالُ بِمَا يُودِعُ اللَّه فِي جَوْهَرِ النَّفْسِ الْقُدْسِيَّةِ مِنَ الْإِشْرَاقِ وَالصَّفَاءِ وَالنُّورِ، وَبِالْجُمْلَةِ فَذَلِكَ التَّضْعِيفُ إِشَارَةٌ إِلَى السَّعَادَةِ الْجُسْمَانِيَّةِ، وَهَذَا الْأَجْرُ العظيم إشارة إلى السعادة الروحانية.
İkinci Mesele: Bil ki bununla O'nun: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } kavli arasında bir farkın bulunması kaçınılmazdır. Benim hatırıma gelen ve ilmi Allah katında olan şudur: O katlama, o sevabın kendi cinsinden olur; bu büyük ecir ise o sevabın cinsinden değildir. Zahir olan şudur ki o katlama, cennette vaat edilen lezzetler cinsindendir; O'nun kendi katından vereceği bu büyük ecir ise rü'yet (Allah'ı görme) anında ve muhabbet ile marifete gark olma esnasında hâsıl olan lezzettir. Bu türü { مِنْ لَدُنْهُ } “kendi katından” kavliyle tahsis etmesinin sebebi şudur: Çünkü bu tür bir gıpta, saadet, sevinç ve kemal, bedensel amellerle elde edilemez; bilakis ancak Allah'ın kudsî nefsin cevherine yerleştirdiği işrak, safiyet ve nur ile elde edilir. Hülasa, o katlama cismanî saadete, bu büyük mükâfat ise ruhanî saadete işarettir.
[سورة النساء (٤) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Nisâ Suresi (4): Ayetler 41-42]
فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢)
{ فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً (٤١) يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً (٤٢) } “Her bir ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunlara şahit tuttuğumuz zaman halleri nice olur? (41) İnkâr edip Peygamber’e isyan edenler, o gün yerin dibine geçirilmeyi (yerle bir edilmeyi) isterler ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler. (42)”
وَجْهُ النَّظْمِ هُوَ أَنَّهُ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ فِي الْآخِرَةِ لَا يَجْرِي عَلَى أَحَدٍ ظُلْمٌ، وَأَنَّهُ تَعَالَى يُجَازِي الْمُحْسِنَ عَلَى إِحْسَانِهِ وَيَزِيدُهُ عَلَى قَدْرِ حَقِّهِ، فَبَيَّنَ تَعَالَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ ذَلِكَ يَجْرِي بِشَهَادَةِ الرُّسُلِ الَّذِينَ جَعَلَهُمُ اللَّه الْحُجَّةَ عَلَى الْخَلْقِ، لِتَكُونَ الْحُجَّةُ عَلَى الْمُسِيءِ أَبْلَغَ، وَالتَّبْكِيتُ لَهُ أَعْظَمَ وَحَسْرَتُهُ أَشَدَّ، وَيَكُونَ سُرُورُ مَنْ قَبِلَ ذَلِكَ مِنَ الرَّسُولِ وَأَظْهَرَ الطَّاعَةَ أَعْظَمَ، وَيَكُونَ هَذَا وَعِيدًا لِلْكُفَّارِ الَّذِينَ قَالَ اللَّه فِيهِمْ: إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَوَعْدًا لِلْمُطِيعِينَ الَّذِينَ قَالَ اللَّه فيهم: وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها [النساء: ٤٠] [في قَوْلُهُ تَعَالَى فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً] وفيه مسائل:
Ayetlerin diziliş ve irtibat vechi şudur: Allah Teâlâ ahirette hiç kimseye zulüm uygulanmayacağını, iyilik yapana iyiliği karşılığında mükâfat vereceğini ve hakkı olan miktarın üzerine fazlasını katacağını beyan edince; bu ayette de kötülük yapan aleyhindeki delil daha kuvvetli, ona yönelik kınama daha büyük, hasreti daha şiddetli olsun; bunu Peygamber'den kabul edip itaat gösteren kimsenin sevinci ise daha büyük olsun diye bunun Allah'ın yaratılmışlar üzerine hüccet kıldığı peygamberlerin şahitliğiyle cereyan edeceğini beyan etmiştir. Bu durum hakkında Allah'ın: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ } buyurduğu kâfirler için bir tehdit; haklarında Allah'ın: { وَإِنْ تَكُ حَسَنَةً يُضاعِفْها } [Nisâ: 40] buyurduğu itaatkâr kimseler için ise bir vaattir. [Allah Teâlâ'nın: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } kavlinde] birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى:
Birinci Mesele:
رُوِيَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لا بن مَسْعُودٍ: «اقْرَأِ الْقُرْآنَ عَلَيَّ» قَالَ: فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّه أَنْتَ الَّذِي عَلَّمْتَنِيهِ فَقَالَ: «أُحِبُّ أَنْ أَسْمَعَهُ مِنْ غَيْرِي» قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ: فَافْتَتَحْتُ سُورَةَ النِّسَاءِ، فَلَمَّا انْتَهَيْتُ إِلَى هَذِهِ الْآيَةِ بَكَى الرَّسُولُ ﷺ، قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَأَمْسَكْتُ عَنِ الْقِرَاءَةِ.
Rivayet edildiğine göre Peygamber ﷺ İbn Mes‘ûd'a: “Bana Kur'an oku” buyurmuş; o da: “Ey Allah'ın Resulü, onu bana sen öğretmişken [ben sana nasıl okuyayım?]” demiş; bunun üzerine Peygamber: “Onu başkasından dinlemeyi severim” buyurmuştur. İbn Mes‘ûd demiştir ki: “Bunun üzerine Nisâ Suresi'ni okumaya başladım; bu ayete geldiğimde Resul ﷺ ağladı.” İbn Mes‘ûd: “Bunun üzerine okumayı kestim” demiştir.
وَذَكَرَ السُّدِّيُّ أَنَّ أُمَّةَ مُحَمَّدٍ ﷺ يَشْهَدُونَ لِلرُّسُلِ بِالْبَلَاغِ، وَالرَّسُولُ ﷺ يَشْهَدُ لِأُمَّتِهِ بِالتَّصْدِيقِ، فَلِهَذَا قَالَ: جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً [الْبَقَرَةِ: ١٤٣] وَحُكِيَ عَنْ عِيسَى ﵇ أَنَّهُ قَالَ: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ [الْمَائِدَةِ: ١١٧] .
Süddî, Muhammed ﷺ'in ümmetinin peygamberler lehine tebliğde bulunduklarına şahitlik edeceğini, Resul ﷺ'in de ümmeti lehine tasdikte bulunacağına şahitlik edeceğini zikretmiştir; bundan ötürü Allah Teâlâ: { جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيداً } “İnsanlara şahitler olasınız, Resul de size şahit olsun diye sizi vasat (hayırlı ve adil) bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyurmuştur. İsa aleyhisselâm'dan da şöyle dediği nakledilmiştir: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahit idim” [Mâide: 117].
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مِنْ عَادَةِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي الشَّيْءِ الَّذِي يَتَوَقَّعُونَهُ: كَيْفَ بِكَ إِذَا كَانَ كَذَا وَكَذَا، وَإِذَا فَعَلَ فُلَانٌ كَذَا، وَإِذَا جَاءَ وَقْتُ كَذَا، فَمَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ: كَيْفَ تَرَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذَا اسْتَشْهَدَ اللَّه عَلَى كُلِّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهَا، وَاسْتَشْهَدَكَ عَلَى هَؤُلَاءِ، يَعْنِي قَوْمَهُ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ الَّذِينَ شَاهَدَهُمْ وَعَرَفَ أَحْوَالَهُمْ. ثُمَّ إِنَّ أَهْلَ كُلِّ عَصْرٍ يَشْهَدُونَ عَلَى غَيْرِهِمْ مِمَّنْ شَاهَدُوا أَحْوَالَهُمْ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ قَالَ عِيسَى ﵇: وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ.
İkinci Mesele: Arapların adetindendir ki bekledikleri bir hususta: “Şöyle şöyle olduğunda, falan kimse şöyle yaptığında ve filan vakit geldiğinde halin nice olur?” derler. Bu sözün anlamı şudur: Allah her bir ümmet aleyhine kendi peygamberini şahit getirdiğinde ve seni de bunlara, yani Kur'an ile muhatap olan, bizzat müşahede edip hallerini bildiğin kendi kavmine şahit getirdiğinde kıyamet gününü nasıl göreceksiniz? Sonra her asrın ehli, hallerini müşahede ettikleri diğer kimseler aleyhine şahitlik ederler; nitekim İsa aleyhisselâm da bu minval üzere: { وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيداً مَا دُمْتُ فِيهِمْ } “Aralarında bulunduğum müddetçe onlar üzerine şahit idim” buyurmuştur.
ثُمَّ إِنَّهُ تَعَالَى وَصَفَ ذَلِكَ الْيَوْمَ فَقَالَ: يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Sonra Allah Teâlâ o günü tavsif ederek şöyle buyurmuştur: { يَوْمَئِذٍ يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “İnkâr edip Peygamber’e isyan edenler, o gün yerin dibine geçirilmeyi (yerle bir edilmeyi) isterler ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler”; bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ يَقْتَضِي كَوْنَ عِصْيَانِ الرَّسُولِ مُغَايِرًا لِلْكُفْرِ. لِأَنَّ عَطْفَ الشَّيْءِ عَلَى نَفْسِهِ غَيْرُ جَائِزٍ، فَوَجَبَ حَمْلُ عِصْيَانِ الرَّسُولِ عَلَى الْمَعَاصِي الْمُغَايِرَةِ لِلْكُفْرِ، إِذَا ثَبَتَ هَذَا فَنَقُولُ: الْآيَةُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ الْكُفَّارَ مُخَاطَبُونَ بِفُرُوعِ الْإِسْلَامِ، وَأَنَّهُمْ كَمَا يُعَاقَبُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى الْكُفْرِ فَيُعَاقَبُونَ أَيْضًا عَلَى تِلْكَ الْمَعَاصِي. لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يَكُنْ لِتِلْكَ الْمَعْصِيَةِ أَثَرٌ فِي هَذَا الْمَعْنَى لَمَا كَانَ فِي ذِكْرِ مَعْصِيَتِهِمْ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ أَثَرٌ.
Birinci Mesele: O'nun: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَعَصَوُا الرَّسُولَ } kavli, Peygamber'e isyan etmenin küfürden farklı olmasını iktiza eder. Çünkü bir şeyin bizzat kendisine atfedilmesi caiz değildir; bu sebeple Peygamber'e isyan etmeyi küfrün dışındaki günahlara hamletmek vacip olmuştur. Bu sabit olunca deriz ki: Ayet, kâfirlerin İslam'ın furûu (ameli hükümleri) ile de muhatap olduklarına ve kıyamet gününde küfürden ötürü cezalandırıldıkları gibi bu günahlardan ötürü de cezalandırılacaklarına delalet eder. Zira şayet bu günahın bu manada bir etkisi olmasaydı, bu makamda onların isyanının zikredilmesinin bir tesiri olmazdı.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو عَمْرٍو تُسَوَّى مَضْمُومَةَ التَّاءِ خَفِيفَةَ السِّينِ عَلَى مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ تُسَوَّى مَفْتُوحَةَ التَّاءِ مُشَدَّدَةَ السِّينِ بِمَعْنَى: تَتَسَوَّى، فَأَدْغَمَ التَّاءَ فِي السِّينِ لِقُرْبِهَا مِنْهَا، وَلَا يُكْرَهُ اجْتِمَاعُ التَّشْدِيدَيْنِ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ لِأَنَّ لَهَا نَظَائِرَ فِي التَّنْزِيلِ كَقَوْلِهِ: اطَّيَّرْنا بِكَ [النَّمْلِ: ٤٧] وَازَّيَّنَتْ [يُونُسَ: ٢٤] يَذَّكَّرُونَ [الأنعام: ٢٦] وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ اتِّسَاعٌ، وَهُوَ إِسْنَادُ الْفِعْلِ إِلَى الْأَرْضِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ تُسَوَّى مَفْتُوحَةَ التَّاءِ وَالسِّينُ خَفِيفَةٌ، حَذَفَا التَّاءَ الَّتِي أَدْغَمَهَا نَافِعٌ، لِأَنَّهَا كَمَا اعْتَلَّتْ بِالْإِدْغَامِ اعْتَلَّتْ بِالْحَذْفِ.
İkinci Mesele: İbn Kesîr, Âsım ve Ebû Amr, fâili zikredilmeyen (meçhul) fiil olarak te harfi zammeli ve sîn harfi şeddesiz (تُسَوَّى) okumuşlardır. Nâfi‘ ve İbn Âmir ise “tetesevvâ” (تَتَسَوَّى) anlamında te harfi fethalı ve sîn harfi şeddeli (تَسَّوَّى) okumuşlardır; te harfini yakınlığından ötürü sîn harfine idğam etmiştir. Bu kıraatte iki şeddenin bir araya gelmesi kerih görülmez; zira Tenzil'de bunun benzerleri vardır, nitekim: { اطَّيَّرْنا بِكَ } “Senin yüzünden uğursuzluğa uğradık” [Neml: 47], { وَازَّيَّنَتْ } “Ve süslendiği zaman” [Yunus: 24] ve { يَذَّكَّرُونَ } “Öğüt alırlar” [En‘âm: 26] kavilleri böyledir. Bu kıraatte fiilin arza isnat edilmesi şeklinde bir genişlik (mecazî anlatım) vardır. Hamza ve Kisâî ise te harfi fethalı ve sîn harfi şeddesiz (تَسْوَى) okumuşlardır; Nâfi‘in idğam ettiği te harfini hazfetmişlerdir, çünkü idğam ile illetli olduğu gibi hazif ile de illetli olmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ذَكَرُوا فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ: لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ وُجُوهًا: الْأَوَّلُ: لَوْ يُدْفَنُونَ فَتُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ كَمَا تُسَوَّى بِالْمَوْتَى. وَالثَّانِي: يَوَدُّونَ أَنَّهُمْ لَمْ يُبْعَثُوا وَأَنَّهُمْ كَانُوا وَالْأَرْضُ سَوَاءٌ. الثَّالِثُ: تَصِيرُ الْبَهَائِمُ تُرَابًا فَيَوَدُّونَ حَالَهَا كقوله: الَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً
Üçüncü Mesele: O'nun: { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } kavlinin tefsirinde birkaç vecih zikretmişlerdir: Birincisi: Tıpkı ölülere yapıldığı gibi gömülüp üzerlerinin yerle bir edilmesini [isterler]. İkincisi: Diriltilmemiş olmayı ve yerle bir olmayı temenni ederler. Üçüncüsü: Hayvanlar toprak olur; onlar da: { يا لَيْتَنِي كُنْتُ تُراباً }
[النَّبَأِ: ٤٠] .
“Keşke toprak olsaydım!” [Nebe: 40] kavlindeki gibi onların halinde olmayı temenni ederler.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَوْلُهُ: وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً فِيهِ لِأَهْلِ التَّأْوِيلِ طَرِيقَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ هَذَا مُتَّصِلٌ بِمَا قَبْلَهُ. وَالثَّانِي: أَنَّهُ كَلَامٌ مُبْتَدَأٌ، فَإِذَا جَعَلْنَاهُ مُتَّصِلًا احْتَمَلَ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مَا قَالَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ ﵄:
Dördüncü Mesele: O'nun: { وَلا يَكْتُمُونَ اللَّهَ حَدِيثاً } “Ve Allah’tan hiçbir sözü gizleyemezler” kavli hakkında tevil ehlinin iki yolu vardır: Birincisi: Bunun öncesine bitişik (bağlı) olmasıdır. İkincisi: Müstakil (yeni) bir söz olmasıdır. Şayet bunu [öncesine] bağlı kılarsak iki veçhe ihtimali vardır: Birincisi: İbn Abbas radıyallâhu anhümâ'nın söylediğidir:
يَوَدُّونَ لَوْ تَنْطَبِقُ عَلَيْهِمُ الْأَرْضُ وَلَمْ يَكُونُوا كَتَمُوا أَمْرَ مُحَمَّدٍ ﷺ وَلَا كَفَرُوا بِهِ وَلَا نَافَقُوا، وَعَلَى هَذَا الْقَوْلِ:
Yerin üzerlerine kapanmasını, Muhammed ﷺ'in durumunu gizlememiş, onu inkâr etmemiş ve nifaka düşmemiş olmayı temenni ederler; bu kavle göre:
الْكِتْمَانُ عَائِدٌ إِلَى مَا كَتَمُوا مِنْ أَمْرِ مُحَمَّدٍ ﷺ، الثَّانِي: أَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمَّا رَأَوْا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّ اللَّه تَعَالَى يَغْفِرُ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ وَلَا يَغْفِرُ/ شِرْكًا، قَالُوا: تَعَالَوْا فَلْنَجْحَدْ فَيَقُولُونَ: واللَّه رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ، رَجَاءَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّه لَهُمْ، فَحِينَئِذٍ يَخْتِمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَتَكَلَّمُ أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، فَهُنَالِكَ يَوَدُّونَ أَنَّهُمْ كَانُوا تُرَابًا وَلَمْ يَكْتُمُوا اللَّه حَدِيثًا.
Gizleme, Muhammed ﷺ'in durumundan gizledikleri şeylere racidir. İkincisi: Müşrikler kıyamet günü Allah Teâlâ'nın İslam ehlini bağışladığını ve şirki ise bağışlamadığını gördüklerinde: “Gelin inkâr edelim” derler ve Allah'ın kendilerini bağışlaması ümidiyle: “Rabbimiz olan Allah'a yemin olsun ki biz müşriklerden değildik” derler. İşte o vakit onların ağızları mühürlenir, elleri konuşur ve ayakları işledikleri şeylere şahitlik eder; işte o anda toprak olmuş olmayı ve Allah'tan hiçbir sözü gizlememiş olmayı temenni ederler.
الطَّرِيقُ الثَّانِي فِي التَّأْوِيلِ: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ مُسْتَأْنَفٌ، فَإِنَّ مَا عَمِلُوهُ ظَاهِرٌ عِنْدَ اللَّه، فَكَيْفَ يَقْدِرُونَ عَلَى كِتْمَانِهِ؟
Tevildeki ikinci yol: Bu sözün müstakil (yeni bir başlangıç) olmasıdır; zira onların işledikleri ameller Allah katında zahirdir, binaenaleyh onu gizlemeye nasıl güç yetirebilirler?
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: فَإِنْ قِيلَ: كَيْفَ الْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَبَيْنَ قَوْلِهِ: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ [الأنعام:
Beşinci Mesele: Şayet denilirse ki: Bu ayet ile O'nun: { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” [En‘âm:
٢٣] .
23] kavlinin arası nasıl uzlaştırılır?
وَالْجَوَابُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ مَوَاطِنَ الْقِيَامَةِ كَثِيرَةٌ، فَمَوْطِنٌ لَا يَتَكَلَّمُونَ فِيهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً [طه: ١٠٨] وَمَوْطِنٌ يَتَكَلَّمُونَ فِيهِ كَقَوْلِهِ: مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ [النَّحْلِ: ٢٨] وَقَوْلِهِمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ فَيَكْذِبُونَ فِي مَوَاطِنَ، وَفِي مَوَاطِنَ يَعْتَرِفُونَ عَلَى أنفسهم بالكفر ويسألون الرجعة وهو قولهم:
Cevap birkaç vecihledir: Birincisi: Kıyametin durum ve durakları (mevâkıfı) çoktur; konuşamayacakları bir durak vardır ki o O'nun: { فَلا تَسْمَعُ إِلَّا هَمْساً } “Artık fısıltıdan başka bir şey işitmezsin” [Tâhâ: 108] kavlidir. Konuşacakları bir durak vardır ki bu O'nun: { مَا كُنَّا نَعْمَلُ مِنْ سُوءٍ } “Biz hiçbir kötülük yapmıyorduk” [Nahl: 28] kavli ve onların: { وَاللَّهِ رَبِّنا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz müşriklerden değildik” sözleri gibidir; böylece bazı duraklarda yalan söylerler, bazı duraklarda ise kendi aleyhlerine küfrü itiraf eder ve [dünyaya] geri döndürülmeyi isterler ki bu da onların şu kavilleridir:
يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا [الْأَنْعَامِ: ٢٧] وَآخِرُ تِلْكَ الْمَوَاطِنِ أَنْ يُخْتَمَ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ وَتَتَكَلَّمَ أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ وَجُلُودُهُمْ، فَنَعُوذُ باللَّه مِنْ خِزْيِ ذَلِكَ الْيَوْمِ. الثَّانِي: أَنَّ هَذَا الْكِتْمَانَ غَيْرُ وَاقِعٍ، بَلْ هُوَ دَاخِلٌ فِي التَّمَنِّي عَلَى مَا بَيَّنَّا. الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ لَمْ يَقْصِدُوا الْكِتْمَانَ، وَإِنَّمَا أَخْبَرُوا عَلَى حَسَبِ مَا تَوَهَّمُوا، وَتَقْدِيرُهُ: واللَّه مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ عِنْدَ أَنْفُسِنَا، بَلْ مُصِيبِينَ فِي ظُنُونِنَا حَتَّى تَحَقَّقْنَا الْآنَ. وَسَيَجِيءُ الْكَلَامُ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ إن شاء اللَّه تعالى.
{ يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا } “Keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak!” [el-En‘âm: 27] kavlidir. Bu durakların sonuncusu ise ağızlarının mühürlenmesi, ellerinin, ayaklarının ve derilerinin konuşmasıdır. O günün rezilliğinden Allah'a sığınırız. İkincisi: Bu gizleme [fiilen] gerçekleşmiş değildir; bilakis açıkladığımız üzere temenninin kapsamına dâhildir. Üçüncüsü: Onlar gizlemeyi kastetmemişlerdir; ancak vehmettiklerine göre haber vermişlerdir. Bunun takdiri şöyledir: “Vallahi biz kendi katımızda (kendi kanaatimize göre) müşrik değildik, bilakis şimdi hakikati anlayıncaya kadar zannımızda isabet ettiğimizi sanıyorduk.” Bu mesele hakkındaki söz, inşâallâhu Teâlâ En‘âm Suresi'nde gelecektir.
[سورة النساء (٤) : آية ٤٣]
[Nisâ Suresi (4), Âyet 43]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً (٤٣) } “Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar; yolcu olanlar müstesna cünüp iken de yıkanıncaya kadar namaza yaklaşmayın. Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunup da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. (43)”
النَّوْعُ الْعَاشِرُ: مِنَ التَّكَالِيفِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ السورة.
Bu surede zikredilen tekliflerin (yükümlülüklerin) onuncu türü.
[في قَوْلُهُ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا] فِي الْآيَةِ مَسَائِلُ:
[Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا } “Ey iman edenler! Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar; yolcu olanlar müstesna cünüp iken de yıkanıncaya kadar namaza yaklaşmayın” kavli hakkında] Âyette [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: ذَكَرُوا فِي سَبَبِ النُّزُولِ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ جَمَاعَةً مِنْ أَفَاضِلِ الصَّحَابَةِ صَنَعَ لَهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ طَعَامًا وَشَرَابًا حِينَ كَانَتِ الْخَمْرُ مُبَاحَةً فَأَكَلُوا وشربوا، فلما تملوا جَاءَ وَقْتُ صَلَاةِ الْمَغْرِبِ فَقَدَّمُوا أَحَدَهُمْ لِيُصَلِّيَ بِهِمْ. فَقَرَأَ: أَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَ وَأَنْتُمْ عَابِدُونَ مَا أَعْبُدُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، فَكَانُوا لَا يَشْرَبُونَ فِي أَوْقَاتِ الصَّلَوَاتِ، فَإِذَا صَلُّوا الْعِشَاءَ شَرِبُوهَا، فَلَا يُصْبِحُونَ إِلَّا وَقَدْ/ ذَهَبَ عَنْهُمُ السُّكْرُ وَعَلِمُوا مَا يَقُولُونَ، ثُمَّ نَزَلَ تَحْرِيمُهَا عَلَى الْإِطْلَاقِ فِي سُورَةِ الْمَائِدَةِ. وَعَنْ عُمَرَ ﵁ أَنَّهُ لَمَّا بَلَغَهُ ذَلِكَ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّ الْخَمْرَ تَضُرُّ بِالْعُقُولِ وَالْأَمْوَالِ، فَأَنْزِلْ فِيهَا أَمْرَكَ فَصَبَّحَهُمُ الْوَحْيُ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ. الثَّانِي: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: نَزَلَتْ فِي جَمَاعَةٍ مِنْ أَكَابِرِ الصَّحَابَةِ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْخَمْرِ كَانُوا يَشْرَبُونَهَا ثُمَّ يَأْتُونَ الْمَسْجِدَ لِلصَّلَاةِ مَعَ الرَّسُولِ ﷺ، فَنَهَاهُمُ اللَّه عَنْهُ.
Birinci Mesele: İniş sebebi (esbâb-ı nüzul) hakkında iki vecih zikretmişlerdir: Birincisi: İçki henüz helal iken, sahâbenin faziletlilerinden bir topluluğa Abdurrahman b. Avf yemek ve içecek hazırlamıştı. Yiyip içtiler; doyup kandıklarında akşam namazı vakti geldi ve kendilerine namaz kıldırması için içlerinden birini öne geçirdiler. O da [Kâfirûn Suresi'ni]: “Tapmam taptıklarınıza, siz de tapmazsınız benim taptığıma” şeklinde [yanlış] okudu; bunun üzerine bu ayet indi. Artık namaz vakitlerinde içmez oldular; yatsı namazını kılınca içerlerdi ve sabahladıklarında üzerlerindeki sarhoşluk gitmiş, ne söylediklerini bilir durumda olurlardı. Daha sonra Mâide Suresi'nde içkinin mutlak olarak haram kılınışı indi. Ömer radıyallâhu anh'tan rivayet edildiğine göre, bu durum kendisine ulaştığında şöyle dua etti: “Allah'ım! Şüphesiz içki akıllara ve mallara zarar veriyor; onun hakkında kesin emrini indir.” Bunun üzerine sabah vakti onlara Mâide Suresi'ndeki âyet vahiy olarak geldi. İkincisi: İbn Abbas şöyle demiştir: [Bu ayet] içki haram kılınmadan önce, içki içip ardından Resûlullah ﷺ ile namaz kılmak üzere mescide gelen ileri gelen bir grup sahâbî hakkında inmiş ve Allah onları bundan nehyetmiştir.
المسألة الثانية: في لفظة الصَّلَاةِ قَوْلَانِ: أَحَدُهُمَا: الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَسْجِدُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ، وَإِلَيْهِ ذَهَبَ الشَّافِعِيُّ.
İkinci Mesele: Salât (الصَّلَاة) lafzı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan maksat mescittir. Bu, İbn Abbas, İbn Mes‘ûd ve el-Hasen'in kavli olup Şâfiî de bu görüşe meyletmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الصَّلَاةِ عَلَى الْمَسْجِدِ مُحْتَمَلٌ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ يَكُونُ مِنْ بَابِ حَذْفِ الْمُضَافِ، أَيْ لَا تَقْرَبُوا مَوْضِعَ الصَّلَاةِ، وَحَذْفُ الْمُضَافِ مُجَازٌ شَائِعٌ، وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ [الْحَجِّ: ٤٠] وَالْمُرَادُ بِالصَّلَوَاتِ مَوَاضِعُ الصَّلَوَاتِ، فَثَبَتَ أَنَّ إِطْلَاقَ لَفْظِ الصَّلَاةِ وَالْمُرَادُ بِهِ الْمَسْجِدُ جَائِزٌ.
Bil ki Salât lafzının mescit için kullanılması ihtimal dâhilindedir ve buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Bunun muzâfın hazfedilmesi (tamlananın düşürülmesi) kabilinden olmasıdır; yani “namaz kılınan yere yaklaşmayın” demektir ki muzâfın hazfi yaygın bir mecazdır. İkincisi: O'nun: { لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَواتٌ } “Manastırlar, havralar ve mescitler mutlaka yıkılırdı” [Hac: 40] kavlidir. Burada Salevât (صَلَوَات) ile kastedilen namaz yerleridir (ibadethanelerdir). Dolayısıyla Salât lafzının kullanılıp bununla mescidin kastedilmesinin caiz olduğu sabit olmuştur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَعَلَيْهِ الْأَكْثَرُونَ: أَنَّ الْمُرَادَ بِالصَّلَاةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَفْسُ الصَّلَاةِ، أَيْ لَا تُصَلُّوا إِذَا كُنْتُمْ سُكَارَى.
İkinci görüş ki çoğunluk bu görüştedir: Bu ayette Salât ile kastedilen namazın bizzat kendisidir; yani “sarhoş olduğunuz zaman namaz kılmayın” demektir.
وَاعْلَمْ أَنَّ فَائِدَةَ الْخِلَافِ تَظْهَرُ فِي حُكْمٍ شَرْعِيٍّ، وَهُوَ أَنَّ عَلَى التَّقْدِيرِ الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمَعْنَى: لَا تَقْرَبُوا الْمَسْجِدَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى وَلَا جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ، وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ الِاسْتِثْنَاءُ دَالًّا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْجُنُبِ الْعُبُورُ فِي الْمَسْجِدِ، وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ. وَأَمَّا عَلَى الْقَوْلِ الثَّانِي فَيَكُونُ الْمَعْنَى: لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى، وَلَا تَقْرَبُوهَا حَالَ كَوْنِكُمْ جُنُبًا إِلَّا عَابِرِي سَبِيلٍ، وَالْمُرَادُ بِعَابِرِ السَّبِيلِ الْمُسَافِرُ، فَيَكُونُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ دَلِيلًا عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ لِلْجُنُبِ الْإِقْدَامُ عَلَى الصَّلَاةِ عِنْدَ الْعَجْزِ عَنِ الْمَاءِ. قَالَ أَصْحَابُ الشَّافِعِيِّ: هَذَا الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَرْجَحُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُوهٌ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ قَالَ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَالْقُرْبُ وَالْبُعْدُ لَا يَصِحَّانِ عَلَى نَفْسِ الصَّلَاةِ عَلَى سَبِيلِ الْحَقِيقَةِ، إِنَّمَا يَصِحَّانِ عَلَى الْمَسْجِدِ. الثَّانِي: أَنَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا قُلْنَا لَكَانَ الِاسْتِثْنَاءُ صَحِيحًا، أَمَّا لَوْ حَمَلْنَاهُ عَلَى مَا قُلْتُمْ لَمْ يَكُنْ صَحِيحًا، لَأَنَّ مَنْ لَمْ يَكُنْ عَابِرَ سَبِيلٍ وَقَدْ عَجَزَ عَنِ اسْتِعْمَالِ الْمَاءِ بِسَبَبِ الْمَرَضِ الشَّدِيدِ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ لَهُ الصَّلَاةُ بِالتَّيَمُّمِ، وَإِذَا كَانَ كَذَلِكَ كَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى ذَلِكَ أَوْلَى. الثَّالِثُ: أَنَّا إِذَا حَمَلْنَا عَابِرَ السَّبِيلِ عَلَى الْجُنُبِ الْمُسَافِرِ، فَهَذَا إِنْ كَانَ وَاجِدًا لِلْمَاءِ لَمْ يَجُزْ لَهُ الْقُرْبُ مِنَ الصَّلَاةِ الْبَتَّةَ، فَحِينَئِذٍ يُحْتَاجُ إِلَى إِضْمَارِ هَذَا الِاسْتِثْنَاءِ فِي الْآيَةِ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ وَاجِدًا لِلْمَاءِ لَمْ يَجُزْ لَهُ الصَّلَاةُ إِلَّا مَعَ التَّيَمُّمِ، فَيُفْتَقَرُ إِلَى إِضْمَارِ هَذَا الشَّرْطِ فِي الْآيَةِ، وَأَمَّا عَلَى مَا قُلْنَاهُ فَإِنَّا لَا نَفْتَقِرُ إِلَى إِضْمَارِ شَيْءٍ فِي الْآيَةِ فَكَانَ قَوْلُنَا أَوْلَى. الرَّابِعُ: أَنَّ اللَّه تَعَالَى ذَكَرَ حُكْمَ السَّفَرِ وَعَدَمِ الْمَاءِ، وَجَوَازِ التَّيَمُّمِ بَعْدَ هَذَا، فَلَا يَجُوزُ حَمْلُ هَذَا/ عَلَى حُكْمٍ مَذْكُورٍ فِي آيَةٍ بَعْدَ هَذِهِ الْآيَةِ، وَالَّذِي يُؤَكِّدُهُ أَنَّ الْقُرَّاءَ كُلَّهُمُ اسْتَحَبُّوا الْوَقْفَ عِنْدَ قَوْلِهِ: حَتَّى تَغْتَسِلُوا ثُمَّ يَسْتَأْنِفُ قَوْلَهُ: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى لِأَنَّهُ حُكْمٌ آخَرُ. وَأَمَّا إِذَا حَمَلْنَا الْآيَةَ عَلَى مَا ذَكَرْنَا لَمْ نَحْتَجْ فِيهِ إِلَى هَذِهِ الْإِلْحَاقَاتِ فَكَانَ مَا قُلْنَاهُ أَوْلَى.
Bil ki bu ihtilafın semeresi fıkhî bir hükümde ortaya çıkar: Şöyle ki, birinci takdire göre mana şudur: “Sarhoş iken mescide yaklaşmayın; yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [mescide yaklaşmayın].” Bu veche göre istisna, cünüp olan kimsenin mescitten geçmesinin caiz olduğuna delalet eder; bu da Şâfiî'nin kavlidir. İkinci kavle göre ise mana şöyledir: “Sarhoş iken namaza yaklaşmayın; yolcu olanlar müstesna cünüp olduğunuz halde de [namaza] yaklaşmayın.” Âbir-i sebîl (عَابِر السَّبِيل) ile kastedilen yolcudur; dolayısıyla bu istisna, cünüp olan kimsenin su bulamadığı zaman namaza girişmesinin caiz olduğuna delil teşkil eder. Şâfiî'nin ashabı şöyle demiştir: Bu birinci görüş daha tercihe şayandır (râcihtir) ve buna şu vecihler delalet eder: Birincisi: [Allah Teâlâ]: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } “Namaza yaklaşmayın” buyurmuştur. Hakikat anlamında yakınlaşmak ve uzaklaşmak, bizzat namaz fiili için geçerli olamaz; bu ancak mescit hakkında geçerli olur. İkincisi: Şayet biz [ayeti] söylediğimiz manaya hamledersek istisna sahih olur. Fakat sizin söylediğiniz manaya hamledersek sahih olmaz; zira yolcu olmadığı halde şiddetli hastalık sebebiyle su kullanmaktan aciz kalan kimsenin de teyemmümle namaz kılması caizdir. Durum böyle olunca ayeti buna hamletmek daha evladır. Üçüncüsü: Âbir-i sebîl ifadesini cünüp olan yolcuya hamlettiğimiz takdirde, bu kişi şayet suyu bulmuşsa kesinlikle namaza yaklaşması caiz olmaz; bu durumda ayette bu istisnanın takdir edilmesine (zımnen var sayılmasına) ihtiyaç duyulur. Şayet suyu bulamamışsa teyemmüm etmeksizin namaz kılması caiz olmaz; bu defa da ayette bu şartın takdir edilmesine ihtiyaç duyulur. Bizim söylediğimize göre ise ayette hiçbir şeyi takdir etmeye ihtiyaç duymayız; dolayısıyla bizim kavlimiz daha evladır. Dördüncüsü: Allah Teâlâ yolculuk hükmünü, suyun bulunmayışını ve teyemmümün caiz oluşunu bundan sonra zikretmiştir; dolayısıyla bunu, bu ayetten sonraki bir ayette zikredilen hükme hamletmek caiz olmaz. Bunu pekiştiren husus şudur: Kıraat âlimlerinin tamamı, { حَتَّى تَغْتَسِلُوا } kavlinde durmayı (vakfı), ardından da başka bir hüküm olduğu için { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى } kavline yeniden başlamayı müstehap görmüşlerdir. Ayeti bizim zikrettiğimiz manaya hamlettiğimizde ise bu ilhaklara (zorlama eklemelere) ihtiyaç duymayız; binaenaleyh bizim söylediğimiz daha evladır.
وَلِمَنْ نَصَرَ الْقَوْلَ الثَّانِيَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ نَفْسُ الصَّلَاةِ لِأَنَّ الْمَسْجِدَ لَيْسَ فِيهِ قَوْلٌ مَشْرُوعٌ يَمْنَعُ السُّكْرَ مِنْهُ، أَمَّا الصَّلَاةُ فَفِيهَا أَقْوَالٌ مَخْصُوصَةٌ يَمْنَعُ السُّكْرَ مِنْهَا، فَكَانَ حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى هَذَا أَوْلَى، وَلِلْقَائِلِ الْأَوَّلِ أَنْ يُجِيبَ بِأَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْإِنْسَانَ إِنَّمَا يَذْهَبُ إِلَى الْمَسْجِدِ لِأَجْلِ الصَّلَاةِ، فَمَا يُخِلُّ بِالصَّلَاةِ كَانَ كَالْمَانِعِ مِنَ الذَّهَابِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلِهَذَا ذُكِرَ هَذَا الْمَعْنَى.
İkinci görüşü savunan kimsenin şöyle deme hakkı vardır: Allah Teâlâ'nın: { حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Ne söylediğinizi bilinceye kadar” kavli, { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ } “Namaza yaklaşmayın” kavlinden maksadın bizzat namaz olduğuna delalet eder. Çünkü mescitte, sarhoşluğun kendisini menedeceği meşru ve belirli bir söz yoktur. Namazda ise sarhoşluğun yapılmasına mani olduğu belirli sözler (kıraat ve dualar) vardır. Dolayısıyla ayeti bu manaya hamletmek daha evladır. Birinci görüşü savunan kimse ise şöyle cevap verebilir: Zahir olan şudur ki, insan mescide ancak namaz kılmak için gider; binaenaleyh namazı ifsat eden şey, mescide gitmeye de engel gibidir; işte bu mana bu sebeple zikredilmiştir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ الْوَاحِدِيُّ ﵀: السُّكَارَى جَمْعُ سَكْرَانَ، وَكُلُّ نَعْتٍ عَلَى فَعْلَانَ فَإِنَّهُ يُجْمَعُ عَلَى:
Üçüncü Mesele: el-Vâhidî rahimehullâh şöyle demiştir: es-Sekârâ (السُّكَارَى), Sekrân (سَكْرَان) kelimesinin çoğuludur. Fa‘lân (فَعْلَان) veznindeki her sıfat şu vezinlerde çoğul yapılır:
فَعَالَى وَفُعَالَى، مِثْلَ كَسَالَى وَكُسَالَى، وَأَصْلُ السَّكَرِ فِي اللُّغَةِ سَدُّ الطَّرِيقِ، وَمِنْ ذَلِكَ سَكْرُ الْبَثْقِ وَهُوَ سَدُّهُ، وَسَكِرَتْ عَيْنُهُ سُكْرًا إِذَا تَحَيَّرَتْ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا [الْحِجْرِ: ١٥] أَيْ غُشِيَتْ فليس
Kasâlâ (كَسَالَى) ve Kusâlâ (كُسَالَى) gibi, Fe‘âlâ (فَعَالَى) ve Fu‘âlâ (فُعَالَى) vezinlerinde [çoğul yapılır]. Seker (السَّكَر) kelimesinin lügatteki aslı yolu tıkamaktır. Nitekim yarığın kapatılmasına Sekru'l-besk (سَكْرُ الْبَثْقِ) denir ki onu tıkamak demektir. Göz şaşıp kaldığında ve hayrete düştüğünde Sekirat ‘aynuhû sekran (سَكِرَتْ عَيْنُهُ سُكْرًا) denir. Allah Teâlâ'nın: { إِنَّما سُكِّرَتْ أَبْصارُنا } “Gözlerimiz döndürüldü (bağlandı)” [Hicr: 15] kavli de bu köktendir; yani [gözler] perdelendi, artık
يَنْفُذُ نُورُهَا وَلَا تُدْرِكُ الْأَشْيَاءَ عَلَى حَقِيقَتِهَا، وَمِنْ ذَلِكَ سَكْرُ الْمَاءِ وَهُوَ رَدُّهُ عَلَى سُنَنِهِ فِي الْجَرْيِ. وَالسُّكْرُ مِنَ الشَّرَابِ وَهُوَ أَنْ يَنْقَطِعَ عَمَّا عَلَيْهِ مِنَ النَّفَاذِ حَالَ الصَّحْوِ، فَلَا يَنْفُذُ رَأْيُهُ عَلَى حَدِّ نَفَاذِهِ فِي حَالِ صَحْوِهِ. إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَنَقُولُ: فِي لَفْظِ السُّكَارَى فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: الْمُرَادُ مِنْهُ السُّكْرُ مِنَ الْخَمْرِ وَهُوَ نَقِيضُ الصَّحْوِ، وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ مِنَ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعِينَ.
Onun nuru nüfuz etmez ve eşyayı hakikati üzere idrak edemez. Suyun akış yolundan çevrilip önünün kesilmesine de Sekru'l-mâ’ (سَكْرُ الْمَاءِ) denir. İçecekten kaynaklanan sarhoşluk (es-sekr) ise kişinin ayıklık halinde sahip olduğu dirayet ve kavrayıştan kopmasıdır; böylece ayıklık halindeki görüş keskinliği gibi görüşü nüfuz etmez (doğru karar veremez). Bunu bildiğinde deriz ki: Bu ayette geçen Sekârâ (السُّكَارَى) lafzı hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bundan murat, şarabın verdiği sarhoşluktur ki bu ayıklığın zıddıdır; sahâbe ve tâbiînin cumhurunun görüşü budur.
وَالْقَوْلُ الثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُ الضَّحَّاكِ: وَهُوَ أَنَّهُ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ سُكْرَ الْخَمْرِ، إِنَّمَا الْمُرَادُ مِنْهُ سُكْرُ النَّوْمِ، قَالَ: وَلَفْظُ السُّكْرِ يُسْتَعْمَلُ فِي النَّوْمِ فَكَانَ هَذَا اللَّفْظُ مُحْتَمِلًا لَهُ، وَالدَّلِيلُ دَلَّ عَلَيْهِ فَوَجَبَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ، أَمَّا بَيَانُ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لَهُ فَمِنْ وَجْهَيْنِ: الْأَوَّلُ: مَا ذَكَرْنَا: أَنَّ لَفْظَ السُّكْرِ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ عِبَارَةٌ عَنْ سَدِّ الطَّرِيقِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ عِنْدَ النَّوْمِ تَمْتَلِئُ مَجَارِي الرُّوحِ مِنَ الْأَبْخِرَةِ الْغَلِيظَةِ فَتَنْسَدُّ تِلْكَ الْمَجَارِي بِهَا، وَلَا يَنْفُذُ الرُّوحُ الْبَاصِرُ وَالسَّامِعُ إِلَى ظَاهِرِ الْبَدَنِ. الثَّانِي: قَوْلُ الْفَرَزْدَقِ:
İkinci görüş ki o Dahhâk'ın görüşüdür: Bundan kastedilen şarabın sarhoşluğu değil, bilakis uykunun sarhoşluğudur (uyku mahmurluğudur). O şöyle demiştir: Sekr lafzı uyku hakkında da kullanılır, dolayısıyla bu lafız uykuyu muhtemeldir ve delil de buna delalet etmiştir; binaenaleyh bu görüşe meyletmek vacip olmuştur. Bu lafzın buna ihtimalli olduğunun beyanı iki vecihledir: Birincisi: Zikrettiğimiz üzere, lügat aslı itibarıyla Sekr lafzı yolun tıkanmasından ibarettir. Şüphe yok ki uyku anında ruhun mecraları kesif buharlarla dolar ve bu mecralar onlarla tıkanır; böylece gören ve işiten ruh bedenin dışına nüfuz edemez. İkincisi: el-Ferazdak'ın şu sözüdür:
مِنَ السَّيْرِ وَالْإِدْلَاجِ يُحْسَبُ أَنَّمَا ... سَقَاهُ الْكَرَى فِي كُلِّ مَنْزِلَةٍ خَمْرًا
“Gece boyu yürümekten ve yol almaktan ötürü sanırsın ki… uyku ona her konak yerinde şarap içirmiştir.”
وَإِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّفْظَ مُحْتَمِلٌ لَهُ فَنَقُولُ: الدَّلِيلُ دَلَّ عَلَيْهِ، وَبَيَانُهُ مِنْ وُجُوهٍ: الْأَوَّلُ: أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ ظَاهِرُهُ أَنَّهُ تَعَالَى نَهَاهُمْ عَنِ الْقُرْبِ مِنَ الصَّلَاةِ حَالَ صَيْرُورَتِهِمْ بِحَيْثُ لَا يَعْلَمُونَ مَا يَقُولُونَ، وَتَوْجِيهُ التَّكْلِيفِ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْإِنْسَانِ مُمْتَنِعٌ بِالْعَقْلِ وَالنَّقْلِ، أَمَّا الْعَقْلُ فَلِأَنَّ تَكْلِيفَ مِثْلِ هَذَا الْإِنْسَانِ يَقْتَضِي تَكْلِيفَ مَا لَا يُطَاقُ، وَأَمَّا النَّقْلُ فَهُوَ
Lafzın bunu muhtemel olduğu sabit olunca deriz ki: Delil de buna delalet etmiştir; bunun beyanı birkaç vecihledir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın: { لَا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَأَنْتُمْ سُكارى حَتَّى تَعْلَمُوا مَا تَقُولُونَ } “Sarhoş iken, ne söylediğinizi bilinceye kadar namaza yaklaşmayın” kavlinin zahiri, O'nun ne söylediklerini bilmeyecek bir hale geldikleri zaman namaza yaklaşmaktan onları nehyettiğidir. Böyle bir insana teklif yöneltmek (yükümlülük kılmak) ise hem aklen hem de naklen imkânsızdır. Akla gelince; çünkü böyle bir insanı mükellef tutmak, güç yetirilemeyen şeyin teklif edilmesini (teklîf-i mâ lâ yutâk) iktiza eder. Nakle gelince, o da
قَوْلُهُ ﵊: «رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثٍ عَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَبْلُغَ وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى/ يَفِيقَ وَعَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ»
Aleyhisselâm'ın: «Kalem üç kişiden kaldırılmıştır: Buluğ çağına erinceye kadar çocuktan, aklı başına gelinceye kadar deliden ve uyanıncaya kadar uyuyandan» kavlidir.
وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا السَّكْرَانَ يَكُونُ مِثْلَ الْمَجْنُونِ، فَوَجَبَ ارْتِفَاعُ التَّكْلِيفِ عَنْهُ.
Şüphe yok ki bu sarhoş kimse mecnun gibidir; binaenaleyh teklifin üzerinden kalkmış olması vacip olur.
وَالْحُجَّةُ الثَّانِيَةُ:
İkinci hüccet ise:
قَوْلُهُ ﵊: «إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ فِي الصَّلَاةِ فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ فَإِنَّهُ إِذَا صَلَّى وَهُوَ يَنْعِسُ لَعَلَّهُ يَذْهَبُ لِيَسْتَغْفِرَ فَيَسُبُّ نَفْسَهُ»
Aleyhisselâm'ın: «Biriniz namazda iken uyuklarsa, uykusu gidinceye kadar yatsın (uyusun). Zira o uyuklayarak namaz kılarsa belki de bağışlanma dileyecekken [farkında olmadan] kendine söver» kavlidir.
هَذَا تَقْرِيرُ قَوْلِ الضَّحَّاكِ.
İşte bu, Dahhâk'ın kavlinin açıklamasıdır.
وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّحِيحَ هُوَ الْقَوْلُ الْأَوَّلُ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ وَجْهَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّ لَفْظَ السُّكْرِ حَقِيقَةٌ فِي السُّكْرِ مِنْ شُرْبِ الْخَمْرِ، وَالْأَصْلُ فِي الْكَلَامِ الْحَقِيقَةُ، فَأَمَّا حَمْلُهُ عَلَى السُّكْرِ مِنَ الْعِشْقِ، أَوْ مِنَ الْغَضَبِ أَوْ مِنَ الْخَوْفِ، أَوْ مِنَ النَّوْمِ، فَكُلُّ ذَلِكَ مَجَازٌ، وَإِنَّمَا يُسْتَعْمَلُ مُقَيَّدًا. قَالَ تَعَالَى: وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ [ق: ١٩] وَقَالَ: وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى
Bil ki sahih olan birinci görüştür; buna iki vecih delalet eder: Birincisi: Sekr lafzı içki içmekten kaynaklanan sarhoşluk hakkında hakikattir; kelamda asıl olan ise hakikat manasıdır. Aşktan, öfkeden, korkudan veya uykudan kaynaklanan sarhoşluğa hamledilmesine gelince, bunların tamamı mecazdır ve ancak mukayyet olarak (kayıtla) kullanılır. Allah Teâlâ: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ } “Ölüm sarhoşluğu geldi” [Kâf: 19] ve: { وَتَرَى النَّاسَ سُكارى وَما هُمْ بِسُكارى } “İnsanları sarhoş görürsün; halbuki onlar sarhoş değillerdir” buyurmuştur.
[الْحَجِّ: ٢] الثَّانِي: أَنَّ جَمِيعَ الْمُفَسِّرِينَ اتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ إِنَّمَا نَزَلَتْ فِي شُرْبِ الْخَمْرِ، وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْآيَةَ إِذَا نَزَلَتْ فِي وَاقِعَةٍ مُعَيَّنَةٍ وَلِأَجْلِ سَبَبٍ مُعَيَّنٍ، امْتَنَعَ أَنْ لَا يَكُونَ ذَلِكَ السَّبَبُ مُرَادًا بِتِلْكَ الْآيَةِ، فَأَمَّا قَوْلُ الضَّحَّاكِ كَيْفَ يَتَنَاوَلُهُ النَّهْيُ حَالَ كَوْنِهِ سَكْرَانَ؟ فَنَقُولُ: وَهَذَا أَيْضًا لا زم عَلَيْكُمْ، لِأَنَّهُ يُقَالُ: كَيْفَ يَتَنَاوَلُهُ النَّهْيُ وَهُوَ نَائِمٌ لَا يَفْهَمُ شَيْئًا؟ ثُمَّ الْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْآيَةِ النَّهْيُ عَنِ الشُّرْبِ الْمُؤَدِّي إِلَى السُّكْرِ الْمُخِلِّ بِالْفَهْمِ حَالَ وُجُوبِ الصَّلَاةِ عَلَيْهِمْ، فَخَرَجَ اللَّفْظُ عَنِ النَّهْيِ عَنِ الصَّلَاةِ فِي حَالِ السُّكْرِ مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ النَّهْيُ عَنِ الشُّرْبِ الْمُوجِبِ لِلسُّكْرِ فِي وَقْتِ الصَّلَاةِ. وَأَمَّا الْحَدِيثُ الَّذِي تَمَسَّكَ بِهِ فَذَاكَ لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ السُّكْرَ الْمَذْكُورَ فِي الْآيَةِ هُوَ النَّوْمُ.
[Hac: 2]. İkincisi: Bütün müfessirler bu âyetin içki içme hakkında indiği hususunda ittifak etmişlerdir. Fıkıh usulünde ise sabit olmuştur ki bir ayet belirli bir hadise hakkında ve belirli bir sebepten ötürü indiğinde, o sebebin o ayetle murat edilmemiş olması imkânsızdır. Dahhâk'ın: “Sarhoş olduğu halde nehiy ona nasıl teveccüh eder (yönelir)?” sözüne gelince; biz şöyle deriz: Bu [itiraz] sizin aleyhinize de geçerlidir; zira “Uykuda olup hiçbir şey anlamayan kimseye nehiy nasıl teveccüh eder?” denilir. Sonra buna verilecek cevap şudur: Ayetten kastedilen, namazın kendilerine farz olduğu vakitlerde anlamayı bozan ve sarhoşluğa yol açan içki içmeyi nehyetmektir. Böylece lafız sarhoşluk anında namaz kılmaktan nehiy şeklinde ortaya çıkmış olsa da, bundan murat namaz vaktinde sarhoşluğu doğuran içki içmekten nehyetmektir. Delil getirdiği hadise gelince; o hadis ayette zikredilen sekrin uyku olduğuna delalet etmez.
الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: قَالَ بَعْضُهُمْ: هَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ، وَأَقُولُ: الَّذِي يُمْكِنُ ادِّعَاءُ النَّسْخِ فِيهِ أَنَّهُ يُقَالُ: نَهَى عَنْ قُرْبَانِ الصَّلَاةِ حَالَ السُّكْرِ مَمْدُودًا إِلَى غَايَةِ أَنْ يَصِيرَ بِحَيْثُ يَعْلَمُ مَا يَقُولُ وَالْحُكْمُ الْمَمْدُودُ إِلَى غَايَةٍ يَقْتَضِي انْتِهَاءَ ذَلِكَ الْحُكْمِ عِنْدَ تِلْكَ الْغَايَةِ، فَهَذَا يَقْتَضِي جَوَازَ قُرْبَانِ الصَّلَاةِ مَعَ السُّكْرِ إِذَا صَارَ بِحَيْثُ يَعْلَمُ مَا
Dördüncü Mesele: Bazıları şöyle demiştir: Bu ayet Mâide ayetiyle neshedilmiştir. Ben derim ki: Kendisinde neshin iddia edilebileceği yön şudur: Sarhoşluk halinde namaza yaklaşmak, ne söylediğini bilir hale gelmesi gayesine (sınırına) kadar uzatılmış olarak nehyedilmiştir. Bir gayeye kadar uzatılan hüküm ise, o hükmün o gayede nihayete ermesini iktiza eder; bu durum, sarhoşlukla birlikte ne söylediğini bilir hale
يَقُولُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا حَرَّمَ الْخَمْرَ بِآيَةِ الْمَائِدَةِ فَقَدْ رَفَعَ هَذَا الْجَوَازَ، فَثَبَتَ أَنَّ آيَةَ الْمَائِدَةِ نَاسِخَةٌ لِبَعْضِ مَدْلُولَاتِ هَذِهِ الْآيَةِ. هَذَا مَا خَطَرَ بِبَالِي فِي تَقْرِيرِ هَذَا النَّسْخِ.
Geldiği takdirde namaza yaklaşmanın caiz olduğunu iktiza eder. Bilinmektedir ki Allah Teâlâ Mâide ayetiyle içkiyi haram kıldığında bu cevazı kaldırmıştır; böylece Mâide ayetinin bu ayetin medlullerinden (anlamlarından) bir kısmını nesh ettiği sabit olmuştur. Bu neshin açıklanması hususunda zihnime gelen budur.
وَالْجَوَابُ عَنْهُ: أَنَّا بَيَّنَّا أَنَّ حَاصِلَ هَذَا النَّهْيِ رَاجِعٌ إِلَى النَّهْيِ عَنِ الشُّرْبِ الْمُوجِبِ لِلسُّكْرِ عِنْدَ الْقُرْبِ مِنَ الصَّلَاةِ، وَتَخْصِيصُ الشَّيْءِ بِالذِّكْرِ لَا يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ الْحُكْمِ عَمَّا عَدَاهُ إِلَّا عَلَى سَبِيلِ الظَّنِّ الضَّعِيفِ، وَمِثْلُ هَذَا لَا يَكُونُ نَسْخًا.
Buna cevap şudur: Biz açıkladık ki bu nehyin neticesi, namaza yaklaşma vaktinde sarhoşluğu gerektiren içki içmekten nehyetmeye racidir. Bir şeyin tahsis edilerek zikredilmesi ise, ancak zayıf bir zan kabilinden olmadıkça onun dışındakinden hükmü nefyetmeye (kaldırmaya) delalet etmez; bunun gibisi de nesh olmaz.
الْمَسْأَلَةُ الْخَامِسَةُ: قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : قُرِئَ سَكَارَى بِفَتْحِ السِّينِ وَ (سَكْرَى) عَلَى أَنْ يَكُونَ جَمْعًا نَحْوَ: هَلْكَى، وَجَوْعَى.
Beşinci Mesele: el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: Helkâ (هَلْكَى) ve Cev‘â (جَوْعَى) kelimelerinde olduğu gibi bir çoğul olmak üzere, sin harfinin fethasıyla Sekârâ (سَكَارَى) ve Sekrâ (سَكْرَى) şeklinde de okunmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ قَوْلُهُ: وَلا جُنُباً عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَأَنْتُمْ سُكارى وَالْوَاوُ هاهنا لِلْحَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ حَالَ مَا تَكُونُونَ سُكَارَى، وَحَالَ مَا تَكُونُونَ جُنُبًا، وَالْجُنُبُ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ، الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ، لِأَنَّهُ اسْمٌ جَرَى مَجْرَى الْمَصْدَرِ الَّذِي هُوَ الْإِجْنَابُ. وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ أَصْلَ الْجَنَابَةِ الْبُعْدُ، وَقِيلَ لِلَّذِي يَجِبُ عَلَيْهِ الْغُسْلُ: جُنُبٌ، لِأَنَّهُ يَجْتَنِبُ الصَّلَاةَ وَالْمَسْجِدَ وَقِرَاءَةَ الْقُرْآنِ حَتَّى يَتَطَهَّرَ. ثُمَّ قَالَ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ وَقَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ فِيهِ قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ هَذَا الْعُبُورَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْعُبُورُ فِي الْمَسْجِدِ. الثَّانِي: أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِ: إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ الْمُسَافِرُونَ، وَبَيَّنَّا كَيْفِيَّةَ ترجيح أحدهما على الآخر.
Sonra Allah Teâlâ: { وَلا جُنُباً إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “Yolcu olanlar müstesna cünüp iken de [namaza yaklaşmayın]” buyurmuştur. O'nun: { وَلا جُنُباً } kavli, { وَأَنْتُمْ سُكارى } kavline matuftur; buradaki vâv (و) hâl içindir. Takdiri şöyledir: “Sarhoş olduğunuz halde de, cünüp olduğunuz halde de namaza yaklaşmayın.” Cünüp (الْجُنُب) kelimesi, icnâb (الْإِجْنَاب) olan masdar mesabesinde cereyan eden bir isim olduğu için tekil ve çoğulda, müzekker ve müenneste eşittir (aynı lafızla kullanılır). Biz cenâbetin aslının uzaklık olduğunu zikretmiştik; yıkanması (gusletmesi) vacip olan kimseye ise temizleninceye kadar namazdan, mescitten ve Kur'an okumaktan uzak durduğu (ictinâb ettiği) için Cünüp (جُنُب) denilmiştir. Sonra [Allah Teâlâ]: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } “Yolcu olanlar müstesna” buyurmuştur. Biz bu hususta iki kavil bulunduğunu zikretmiştik: Birincisi: Bu geçişten maksadın mescitten geçmek olmasıdır. İkincisi: { إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ } kavlinden kastedilenin yolcular olmasıdır. Bunlardan birinin diğerine nasıl tercih edileceğini de açıklamıştık.
قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً.
Allah Teâlâ'nın kavli: { وَإِنْ كُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِكُمْ وَأَيْدِيكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَفُوًّا غَفُوراً } “Eğer hasta veya yolculukta iseniz yahut biriniz tuvaletten gelmişse ya da kadınlara dokunup da su bulamamışsanız, temiz bir toprağa yönelin (teyemmüm edin); yüzlerinizi ve ellerinizi meshedin. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.”
اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى ذَكَرَ هاهنا أَصْنَافًا أَرْبَعَةً: الْمَرْضَى، وَالْمُسَافِرِينَ، وَالَّذِينَ جَاءُوا مِنَ الغائط، والذين لا مسوا النِّسَاءَ.
Bil ki O Teâlâ burada dört zümre zikretmiştir: Hastalar, yolcular, tuvaletten gelenler ve kadınlara dokunanlar.
فَالْقِسْمَانِ الْأَوَّلَانِ: يُلْجِئَانِ إِلَى التَّيَمُّمِ، وَهُمَا الْمَرَضُ وَالسَّفَرُ.
İlk iki kısım teyemmüme mecbur bırakan hallerdir ki bunlar hastalık ve yolculuktur.
وَالْقِسْمَانِ الْأَخِيرَانِ: يُوجِبَانِ التَّطَهُّرَ بِالْمَاءِ عِنْدَ وُجُودِ الْمَاءِ، وَبِالتَّيَمُّمِ عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، وَنَحْنُ نَذْكُرُ حُكْمَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَذِهِ الْأَقْسَامِ:
Son iki kısım ise su bulunduğunda su ile temizlenmeyi, su bulunmadığında ise teyemmüm ile temizlenmeyi vacip kılan durumlardır. Biz bu kısımların her birinin hükmünü zikredeceğiz:
أَمَّا السَّبَبُ الْأَوَّلُ: وَهُوَ الْمَرَضُ، فَاعْلَمْ أَنَّهُ عَلَى ثَلَاثَةِ أَقْسَامٍ: أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ بِحَيْثُ لَوِ اسْتَعْمَلَ الْمَاءَ لَمَاتَ، كَمَا فِي الْجُدَرِيِّ الشَّدِيدِ وَالْقُرُوحِ الْعَظِيمَةِ، وَثَانِيهَا: أَنْ لَا يَمُوتَ بِاسْتِعْمَالِ الْمَاءِ وَلَكِنَّهُ يَجِدُ الْآلَامَ الْعَظِيمَةَ. وَثَالِثُهَا: أَنْ لَا يَخَافَ الْمَوْتَ وَالْآلَامَ الشَّدِيدَةَ. لَكِنَّهُ يَخَافُ بَقَاءَ شَيْنٍ أَوْ عَيْبٍ عَلَى الْبَدَنِ، فَالْفُقَهَاءُ جَوَّزُوا التَّيَمُّمَ فِي الْقِسْمَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، وَمَا جَوَّزُوهُ فِي الْقِسْمِ الثَّالِثِ وَزَعَمَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ التَّيَمُّمُ فِي الْكُلِّ إِلَّا عِنْدَ عَدَمِ الْمَاءِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ شَرَطَ جَوَازَ التَّيَمُّمِ لِلْمَرِيضِ بِعَدَمِ وِجْدَانِ الْمَاءِ، بِدَلِيلِ أَنَّهُ قَالَ فِي آخِرِ الْآيَةِ:
Birinci sebebe, yani hastalığa gelince; bil ki bu üç kısımdır: Birincisi: Şiddetli çiçek hastalığı ve büyük yaralarda olduğu gibi, suyu kullandığı takdirde ölecek durumda olmasıdır. İkincisi: Suyu kullanmakla ölmeyecek olması, fakat büyük acılar çekecek olmasıdır. Üçüncüsü: Ölümden ve şiddetli acılardan korkmaması, fakat bedende bir çirkinliğin veya kusurun kalmasından korkmasıdır. Fakihler ilk iki kısımda teyemmümü caiz görmüşler, üçüncü kısımda ise caiz görmemişlerdir. Hasan-ı Basrî ise hastanın teyemmümünün cevazını su bulamaması şartına bağladığı deliliyle, su bulunmadığı hal müstesna bunların hiçbirinde teyemmümün caiz olmadığını iddia etmiştir; zira ayetin sonunda şöyle buyurmuştur:
فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً وَإِذَا كَانَ هَذَا الشَّرْطُ/ مُعْتَبَرًا فِي جَوَازِ التَّيَمُّمِ، فَعِنْدَ فِقْدَانِ هَذَا الشَّرْطِ وَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ التَّيَمُّمُ، وَهُوَ أَيْضًا قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَكَانَ يَقُولُ: لَوْ شَاءَ اللَّه لَابْتَلَاهُ بِأَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ. وَدَلِيلُ الْفُقَهَاءِ أَنَّهُ تَعَالَى جَوَّزَ التَّيَمُّمَ لِلْمَرِيضِ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ، وَلَيْسَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى مَنْعِهِ مِنَ التَّيَمُّمِ عِنْدَ وُجُودِهِ، ثُمَّ قَدْ دَلَّتِ السُّنَّةُ على
{ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “Su bulamazsanız”. Bu şart teyemmümün cevazında muteber olduğuna göre, bu şartın bulunmadığı durumda teyemmümün caiz olmaması vacip olur. Bu aynı zamanda İbn Abbas'ın da görüşüdür; o şöyle derdi: “Eğer Allah dileseydi onu bundan daha ağırı ile imtihan ederdi.” Fakihlerin delili ise şudur: Allah Teâlâ suyu bulamadığı takdirde hasta için teyemmümü caiz kılmıştır; bunda su bulunduğu takdirde onun teyemmüm yapmasını menettiğine dair bir delalet yoktur. Ayrıca sünnet de
جَوَازِهِ، وَيُؤَيِّدُهُ مَا
Bunun caiz olduğuna delalet etmiştir; nitekim şu rivayet de bunu teyit etmektedir:
رُوِيَ عَنْ بَعْضِ الصَّحَابَةِ أنه أصابته جنابة وكان بِهِ جِرَاحَةٌ عَظِيمَةٌ، فَسَأَلَ بَعْضَهُمْ فَأَمَرَهُ بِالِاغْتِسَالِ، فَلَمَّا اغْتَسَلَ مَاتَ، فَسَمِعَ النَّبِيُّ ﷺ، فَقَالَ: قَتَلُوهُ قَتَلَهُمُ اللَّه،
Sahâbeden birisi hakkında rivayet edildiğine göre, kendisi cünüp olmuştu ve üzerinde büyük bir yara vardı. [Durumu] bazısına sordu, o da ona yıkanmasını emretti. Yıkanınca vefat etti; bunu Nebî ﷺ işitince şöyle buyurdu: «Onu öldürdüler, Allah da onları öldürsün (canlarını alsın)!»
فَدَلَّ ذَلِكَ عَلَى جَوَازِ مَا ذَكَرْنَاهُ.
Bu durum zikrettiğimiz hususun cevazına delalet etmiştir.
السَّبَبُ الثَّانِي: السَّفَرُ: وَالْآيَةُ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمَاءَ تَيَمَّمَ، طَالَ سَفَرُهُ أَوْ قَصُرَ لِهَذِهِ الْآيَةِ.
İkinci Sebep: Yolculuktur: Ayet, bu ayet sebebiyle yolculuğu ister uzun olsun ister kısa olsun, yolcunun su bulamadığı zaman teyemmüm edeceğine delalet eder.
السَّبَبُ الثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ وَالْغَائِطُ الْمَكَانُ الْمُطْمَئِنُّ مِنَ الْأَرْضِ وَجَمْعُهُ الْغِيطَانُ. وَكَانَ الرَّجُلُ إِذَا أَرَادَ قَضَاءَ الْحَاجَةِ طَلَبَ غَائِطًا مِنَ الْأَرْضِ يَحْجُبُهُ عَنْ أَعْيُنِ النَّاسِ، ثُمَّ سُمِّيَ الْحَدَثُ بِهَذَا الِاسْمِ تَسْمِيَةً لِلشَّيْءِ بِاسْمِ مَكَانِهِ.
Üçüncü Sebep: O'nun: { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } “Yahut sizden biri tuvaletten gelirse” kavlidir. Gâit (الْغَائِط), yeryüzünün çukur olan yeridir; çoğulu Gîtân (الْغِيطَان) gelir. Kişi tuvalet ihtiyacını gidermek istediğinde kendisini insanların gözünden gizleyecek çukur bir yer arardı; daha sonra bir şeyi bulunduğu yerin ismiyle isimlendirme kabilinden olmak üzere abdestsizlik (abdesti bozan hades) bu isimle adlandırılmıştır.
السَّبَبُ الرَّابِعُ: قَوْلُهُ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Dördüncü Sebep: O'nun: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } “Veya kadınlara dokunursanız” kavlidir. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ: (لَمَسْتُمْ) بِغَيْرِ أَلِفٍ مِنَ اللَّمْسِ، وَالْبَاقُونَ لامَسْتُمُ بِالْأَلِفِ مِنَ الْمُلَامَسَةِ.
Birinci Mesele: Hamza ve Kisâî elifsiz olarak el-lems (اللَّمْس) kökünden lemestüm (لَمَسْتُمْ), diğerleri ise elif ile el-mülâmese (الْمُلَامَسَة) kökünden lâmestüm (لامَسْتُمُ) şeklinde okumuşlardır.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي اللمس المذكور هاهنا عَلَى قَوْلَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْجِمَاعُ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ، وَقَوْلُ أَبِي حَنِيفَةَ ﵁، لِأَنَّ اللَّمْسَ بِالْيَدِ لَا يَنْقُضُ الطَّهَارَةَ. وَالثَّانِي: أَنَّ المراد باللمس هاهنا الْتِقَاءُ الْبَشَرَتَيْنِ، سَوَاءٌ كَانَ بِجِمَاعٍ أَوْ غَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَالشَّعْبِيِّ وَالنَّخَعِيِّ وَقَوْلُ الشَّافِعِيِّ ﵁.
İkinci Mesele: Müfessirler burada zikredilen temas (lems) hakkında iki görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Bundan maksadın cinsel ilişki (cima) olmasıdır. Bu; İbn Abbas, el-Hasen, Mücâhid ve Katâde'nin kavli ve Ebû Hanîfe radıyallâhu anh'ın görüşüdür; zira elle dokunmak abdesti bozmaz. İkincisi: Burada temastan muradın, ister cima ile olsun ister başka şekilde olsun iki tenin birbirine değmesidir. Bu da İbn Mes‘ûd, İbn Ömer, eş-Şa‘bî ve en-Nehaî'nin kavli ile Şâfiî radıyallâhu anh'ın görüşüdür.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ أَرْجَحُ مِنَ الْأَوَّلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ هِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ لَمَسْتُمُ النِّسَاءَ وَاللَّمْسُ حَقِيقَتُهُ الْمَسُّ بِالْيَدِ، فَأَمَّا تَخْصِيصُهُ بِالْجِمَاعِ فَذَاكَ مَجَازٌ، وَالْأَصْلُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى حَقِيقَتِهِ. وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ وَهِيَ قَوْلُهُ: أَوْ لامَسْتُمُ فَهُوَ مُفَاعَلَةٌ مِنَ اللَّمْسِ، وَذَلِكَ لَيْسَ حَقِيقَةً فِي الْجِمَاعِ أَيْضًا، بَلْ يَجِبُ حَمْلُهُ عَلَى حَقِيقَتِهِ أَيْضًا، لِئَلَّا يَقَعَ التَّنَاقُضُ بَيْنَ الْمَفْهُومِ مِنَ الْقِرَاءَتَيْنِ الْمُتَوَاتِرَتَيْنِ وَاحْتَجَّ مَنْ قَالَ: الْمُرَادُ بِاللَّمْسِ الْجِمَاعُ، بِأَنَّ لَفْظَ اللَّمْسِ وَالْمَسِّ وَرَدَا فِي الْقُرْآنِ بِمَعْنَى الْجِمَاعِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ [الْبَقَرَةِ: ٢٣٧] وَقَالَ فِي آيَةِ الظِّهَارِ: فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا [الْمُجَادَلَةِ: ٣] وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ اللَّه حَيِيٌّ كَرِيمٌ يَعَفُّ وَيَكْنِي، فَعَبَّرَ عَنِ الْمُبَاشَرَةِ بِالْمُلَامَسَةِ. وَأَيْضًا الْحَدَثُ نَوْعَانِ: الْأَصْغَرُ، وَهُوَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ فَلَوْ حَمَلْنَا قَوْلَهُ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ/ عَلَى الْحَدَثِ الْأَصْغَرِ لَمَا بَقِيَ لِلْحَدَثِ الْأَكْبَرِ ذِكْرٌ فِي الْآيَةِ، فَوَجَبَ حَمْلُهُ عَلَى الْحَدَثِ الْأَكْبَرِ.
Bil ki bu görüş birincisinden daha tercihe şayandır (râcihtir); zira iki kıraatten biri Allah Teâlâ'nın: { أَوْ لَمَسْتُمُ النِّسَاءَ } kavlidir. Lems (اللَّمْس) kelimesinin hakikati elle dokunmaktır; onun cimaya tahsis edilmesi ise mecazdır; asıl olan ise kelamı hakikatine hamletmektir. İkinci kıraat olan: { أَوْ لامَسْتُمُ } kavline gelince; o da lems kökünden müfâale bâbıdır ve bu da aynı şekilde cima hakkında hakikat değildir; bilakis mütevatir iki kıraatten anlaşılan mana arasında çelişki meydana gelmemesi için bunu da hakikatine hamletmek vaciptir. Temastan muradın cima olduğunu söyleyenler ise lems ve mess lafızlarının Kur'an'da cima manasında vârit olduğunu delil getirmişlerdir. Allah Teâlâ: { وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ } “Onlara dokunmadan (cima yapmadan) önce kendilerini boşarsanız” [el-Bakara: 237] ve zıhâr ayetinde: { فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا } “Birbirlerine dokunmadan (cima yapmadan) önce bir köle azat etmek gerekir” [el-Mücâdele: 3] buyurmuştur. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah çok hayâ sahibidir, cömerttir; iffetli davranır ve kinaye yapar; böylece doğrudan cinsel ilişkiyi mülâmese (dokunma) ile ifade etmiştir.” Ayrıca abdestsizlik (hades) iki kısımdır: Küçük hades ki O'nun: { أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ } kavlinden kastedilen budur. Şayet O'nun: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavlini de küçük hadese hamledersek ayette büyük hades için bir zikir kalmaz; dolayısıyla onu büyük hadese hamletmek vacip olmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ كُلَّ مَا ذَكَرُوهُ عُدُولٌ عَنْ ظَاهِرِ اللَّفْظِ بِغَيْرِ دَلِيلٍ، فَوَجَبَ أَنْ لَا يَجُوزَ. وَأَيْضًا فَحُكْمُ الْجَنَابَةِ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَلا جُنُباً فَلَوْ حَمَلْنَا هَذِهِ الْآيَةَ عَلَى الْجَنَابَةِ لَزِمَ التَّكْرَارُ.
Bil ki onların zikrettiği her şey, lafzın zahirinden delilsiz bir şekilde sapmaktır; binaenaleyh bunun caiz olmaması vacip olur. Ayrıca cenâbet hükmü O'nun: { وَلا جُنُباً } kavlinde önceden geçmişti; dolayısıyla bu âyeti de cenâbete hamledersek tekrar gerekirdi.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ أَهْلُ الظَّاهِرِ: إِنَّمَا يَنْتَقِضُ وُضُوءُ اللَّامِسِ لِظَاهِرِ قَوْلِهِ: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ أَمَّا الْمَلْمُوسُ فَلَا. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: بل ينتقض وضوءهما مَعًا.
Üçüncü Mesele: Zâhirîler şöyle demiştir: { أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ } kavlinin zahiri gereğince ancak dokunanın abdesti bozulur, dokunulanınki ise bozulmaz. Şâfiî radıyallâhu anh ise şöyle demiştir: Bilakis her ikisinin de abdesti birlikte bozulur.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا ذَكَرَ هَذِهِ الْأَسْبَابَ الْأَرْبَعَةَ قَالَ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Bil ki O Teâlâ bu dört sebebi zikrettikten sonra: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “Su da bulamazsanız” buyurmuştur. Bunda [birkaç] mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الشَّافِعِيُّ ﵁: إِذَا دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَطَلَبَ الْمَاءَ وَلَمْ يَجِدْهُ وَتَيَمَّمَ وَصَلَّى، ثُمَّ دَخَلَ وَقْتُ الصَّلَاةِ الثَّانِيَةِ وَجَبَ عَلَيْهِ الطَّلَبُ مَرَّةً أُخْرَى. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ ﵁ لَا يَجِبُ. حُجَّةُ الشَّافِعِيِّ قَوْلُهُ: فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً وَعَدَمُ الْوِجْدَانِ مُشْعِرٌ بِسَبْقِ الطَّلَبِ، فَلَا بُدَّ فِي كُلِّ مَرَّةٍ مِنْ سَبْقِ الطَّلَبِ.
Birinci Mesele: Şâfiî radıyallâhu anh şöyle demiştir: Namaz vakti girdiğinde suyu arayıp bulamaz, teyemmüm edip namaz kılarsa; sonra ikinci namaz vakti girdiğinde yeniden suyu araması üzerine vacip olur. Ebû Hanîfe radıyallâhu anh ise vacip olmaz demiştir. Şâfiî'nin delili O'nun: { فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً } “Su bulamazsanız” kavlidir; bulamama durumu önceden bir aramanın varlığını hissettirir; dolayısıyla her defasında önceden arama şarttır.
فَإِنْ قِيلَ: قَوْلُنَا: وَجَدَ، لَا يُشْعِرُ بِسَبْقِ الطَّلَبِ، بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى [الضُّحَى: ٧، ٨] وَقَوْلِهِ: وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ [الْأَعْرَافِ: ١٠٢] وَقَوْلِهِ: وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً فَإِنَّ الطَّلَبَ عَلَى اللَّه مُحَالٌ.
Şayet denilirse ki: Bizim “vecede” (buldu) dememiz, öncesinde arama bulunduğunu hissettirmez; bunun delili Allah Teâlâ'nın: { وَوَجَدَكَ ضَالًّا فَهَدى وَوَجَدَكَ عائِلًا فَأَغْنى } “Seni yolunu kaybetmiş bulup doğru yola iletmedi mi? Seni ihtiyaç içinde bulup zengin etmedi mi?” [ed-Duhâ: 7-8], { وَما وَجَدْنا لِأَكْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدٍ } “Onların çoğunda ahde vefa bulamadık” [el-A‘râf: 102] ve { وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً } “Onda bir azim bulamadık” kavilleridir; zira aramak Allah hakkında muhaldir.
قُلْنَا: الطَّلَبُ وَإِنْ كَانَ فِي حَقِّهِ تَعَالَى مُحَالًا، إِلَّا أَنَّهُ لَمَّا أَخْرَجَ مُحَمَّدًا ﷺ مِنْ بَيْنِ قَوْمِهِ بِمَا لَمْ يَكُنْ لَائِقًا لِقَوْمِهِ صَارَ ذَلِكَ كَأَنَّهُ طَلَبَهُ، وَلَمَّا أَمَرَ الْمُكَلَّفِينَ بِالطَّاعَاتِ ثُمَّ إِنَّهُمْ قَصَّرُوا فِيهَا صَارَ كَأَنَّهُ طَلَبَ شَيْئًا ثُمَّ لَمْ يَجِدْهُ، فَخَرَجَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ عَلَى سَبِيلِ التَّأْوِيلِ مِنَ الْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ.
Deriz ki: Arama O Teâlâ'nın hakkında muhal olsa bile, Muhammed ﷺ'i kavmine layık olmayan vasıflarla kavminin arasından çıkarıp seçtiğinde bu durum sanki onu aramış gibi olmuştur; mükelleflere taatleri emredip de onlar bunda kusur gösterdiklerinde ise sanki bir şeyi aramış da sonra bulamamış gibi olmuştur. Dolayısıyla bu lafız söz konusu ayetlerde zikrettiğimiz vecihten bir tevil yoluyla vârit olmuştur.