أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءَ اسْتِدْلَالٍ بِخَلْقِ الْإِنْسَانِ، وهذا على قولنا أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ [ق: ١٥] مَعْنَاهُ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ تَتْمِيمَ بَيَانِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ، وَعَلَى هَذَا قَوْلُنَا (الْخَلْقُ الْأَوَّلُ) هُوَ خَلْقُ الْإِنْسَانِ أَوَّلَ مَرَّةٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ تَنْبِيهٌ عَلَى أَمْرٍ يُوجِبُ عَوْدَهُمْ عَنْ مَقَالِهِمْ، وَبَيَانُهُ أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا قَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ كَانَ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ وَيَعْلَمُ ذَوَاتَ صُدُورِهِمْ.
Birincisi: İnsanın yaratılışıyla delil getirmeye başlanmış olmasıdır. Bu, { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ } [Kâf 15] sözümüz gereğince göklerin yaratılışı anlamına gelir. İkincisi: İnsanın yaratılışının beyanının tamamlanması olmasıdır. Buna göre (ilk yaratılış) sözümüz, insanın ilk defa yaratılmasıdır. Bunun, onların sözlerinden dönmelerini gerektiren bir hususa dikkat çekme olduğu da söylenebilir. Açıklaması şudur: Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ } buyurduğunda bu, Kendisine hiçbir gizli şeyin gizli kalmadığına ve onların göğüslerinin özünü bildiğine bir işaret olmuştur.
وَقَوْلُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } buyruğu,
بَيَانٌ لِكَمَالِ عِلْمِهِ، وَالْوَرِيدُ الْعِرْقُ الَّذِي هُوَ مَجْرَى الدَّمِ يَجْرِي فِيهِ وَيَصِلُ إِلَى كُلِّ جُزْءٍ مِنْ أَجْزَاءِ الْبَدَنِ وَاللَّهُ أَقْرَبُ مِنْ ذَلِكَ بِعِلْمِهِ، لِأَنَّ الْعِرْقَ تَحْجُبُهُ أَجْزَاءُ اللَّحْمِ وَيَخْفَى عَنْهُ، وَعِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى/ لَا يُحْجَبُ عَنْهُ شَيْءٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ بِتَفَرُّدِ قُدْرَتِنَا فِيهِ يَجْرِي فِيهِ أَمْرُنَا كَمَا يَجْرِي الدَّمُ فِي عروقه. ثم قال تعالى:
O'nun ilminin kemâlinin bir beyanıdır. Şah damarı (el-verîd), kanın içinde aktığı ve bedenin her bir cüzüne ulaştığı damardır. Allah Teâlâ ise ilmiyle [insana] bundan daha yakındır; çünkü damarı et parçaları perdeler ve ondan gizli kalır, Allah Teâlâ'nın ilmine ise hiçbir şey perde olamaz. Şöyle denmesi de muhtemeldir: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [ifadesi], O'nun üzerindeki kudretimizin benzersizliği sebebiyledir; kan onun damarlarında aktığı gibi Bizim emrimiz de onda cereyan eder. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة ق (٥٠) : الآيات ١٧ الى ١٨]
[Kâf Suresi (50), Âyetler 17-18]
إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ (١٧) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨)
{ إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ (١٧) مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلاَّ لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ (١٨) } “Sağında ve solunda oturmuş iki alıcı (melek) kaydederken; insan hiçbir söz söylemez ki yanında hazır bir gözetleyici bulunmasın.”
إِذْ ظَرْفٌ وَالْعَامِلُ فِيهِ مَا فِي قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْمُكَلَّفَ غَيْرُ مَتْرُوكٍ سُدًى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلِكَ إِذَا أَقَامَ كِتَابًا عَلَى أَمْرٍ اتَّكَلَ عَلَيْهِمْ، فَإِنْ كَانَ لَهُ غَفْلَةٌ عَنْهُ فَيَكُونُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ يَتَّكِلُ عَلَيْهِمْ، وَإِذَا كَانَ عِنْدَ إِقَامَةِ الْكِتَابِ لَا يَبْعُدُ عَنْ ذَلِكَ الْأَمْرِ وَلَا يَغْفَلُ عَنْهُ فَهُوَ عِنْدَ عَدَمِ ذَلِكَ أَقْرَبُ إِلَيْهِ وَأَشَدُّ إِقْبَالًا عَلَيْهِ، فَنَقُولُ: اللَّهُ فِي وَقْتِ أَخْذِ الْمَلَكَيْنِ مِنْهُ فِعْلَهُ وَقَوْلَهُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ عرقه المخالط له، فعند ما يَخْفَى عَلَيْهِمَا شَيْءٌ يَكُونُ حِفْظُنَا بِحَالِهِ أَكْمَلَ وَأَتَمَّ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ التَّلَقِّي مِنَ الِاسْتِقْبَالِ يُقَالُ فُلَانٌ يَتَلَقَّى الرَّكْبَ وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ فَيَكُونُ مَعْنَاهُ وَقْتَ مَا يَتَلَقَّاهُ الْمُتَلَقِّيَانِ يَكُونُ عَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ قَعِيدٌ، فَالْمُتَلَقِّيَانِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُمَا الْمَلَكَانِ اللَّذَانِ يَأْخُذَانِ رُوحَهُ مِنْ مَلَكِ الْمَوْتِ أَحَدُهُمَا يَأْخُذُ أَرْوَاحَ الصَّالِحِينَ وَيَنْقُلُهَا إِلَى السُّرُورِ وَالْحُبُورِ إِلَى يَوْمِ النُّشُورِ وَالْآخَرُ يَأْخُذُ أَرْوَاحَ الطَّالِحِينَ وَيَنْقُلُهَا إِلَى الْوَيْلِ وَالثُّبُورِ إِلَى يَوْمِ الْحَشْرِ مِنَ الْقُبُورِ، فَقَالَ تَعَالَى وَقْتَ تَلَقِّيهِمَا وَسُؤَالِهِمَا إِنَّهُ مِنْ أَيِّ الْقَبِيلَيْنِ يَكُونُ عِنْدَ الرَّجُلِ قَعِيدٌ عَنِ الْيَمِينِ وَقَعِيدٌ عَنِ الشِّمَالِ، يَعْنِي الْمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ وَعِنْدَهُ مَلَكَانِ آخَرَانِ كَاتِبَانِ لِأَعْمَالِهِ يَسْأَلَانِهِمَا مِنْ أَيِّ القيلين كَانَ، فَإِنْ كَانَ مِنَ الصَّالِحِينَ يَأْخُذُ رُوحَهُ مَلَكُ السُّرُورِ، وَيَرْجِعُ إِلَى الْمَلَكِ الْآخَرِ مَسْرُورًا حَيْثُ لَمْ يَكُنْ مَسْرُورًا مِمَّنْ يَأْخُذُهَا هُوَ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الطَّالِحِينَ يَأْخُذُهَا مَلَكُ الْعَذَابِ وَيَرْجِعُ إِلَى الْآخَرِ مَحْزُونًا حَيْثُ لَمْ يَكُنْ مِمَّنْ يَأْخُذُهَا هُوَ، وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: سائِقٌ وَشَهِيدٌ [ق: ٢١] فَالشَّهِيدُ هُوَ الْقَعِيدُ وَالسَّائِقُ هُوَ الْمُتَلَقِّي يَتَلَقَّى أَخْذَ رُوحِهِ مِنْ مَلَكِ الْمَوْتِ فَيَسُوقُهُ إِلَى مَنْزِلِهِ وَقْتَ الْإِعَادَةِ. وَهَذَا أَعْرَفُ الْوَجْهَيْنِ وَأَقْرَبُهُمَا إِلَى الْفَهْمِ، وَقَوْلُ الْقَائِلِ جَلَسْتُ عَنْ يَمِينِ فُلَانٍ فِيهِ إِنْبَاءٌ عَنْ تَنَحٍّ مَا عَنْهُ احْتِرَامًا لَهُ وَاجْتِنَابًا مِنْهُ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] الْمَخَالِطِ لِأَجْزَائِهِ الْمُدَاخِلِ فِي أَعْضَائِهِ وَالْمَلَكُ مُتَنَحٍّ عنه فيكون علنا بِهِ أَكْمَلَ مِنْ عِلْمِ الْكَاتِبِ لَكِنَّ مَنْ أَجْلَسَ عِنْدَهُ أَحَدًا لِيَكْتُبَ أَفْعَالَهُ وَأَقْوَالَهُ وَيَكُونُ الْكَاتِبُ نَاهِضًا خَبِيرًا وَالْمَلِكُ الَّذِي أَجْلَسَ الرَّقِيبَ يَكُونُ جَبَّارًا عَظِيمًا فَنَفْسُهُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنَ الْكَاتِبِ بِكَثِيرٍ، وَالْقَعِيدُ هُوَ الْجَلِيسُ كَمَا أَنَّ قعد بمعنى جلس.
İz (إِذْ) bir zarftır; onda amel eden [âmil], Allah Teâlâ'nın: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf 16] buyruğundaki mânadır. Bunda, mükellefin başıboş bırakılmadığına bir işaret vardır. Zira hükümdar bir iş üzerine kâtipler tayin ettiğinde onlara güvenir; eğer onun bu işten bir gafleti olursa o vakit onlara dayanır. Şayet kâtipler tayin edildiğinde o işten uzak kalmıyor ve ondan gafil olmuyorsa, onların bulunmadığı anda [o işe] daha yakın ve ona daha fazla yönelmiş durumdadır. Biz de deriz ki: İki meleğin insandan fiilini ve sözünü aldığı vakitte Allah ona, bedenine karışmış damarından daha yakındır; öyleyse o ikisine bir şey gizli kaldığında Bizim onun durumunu muhafaza etmemiz daha mükemmel ve daha tamdır. Şöyle denmesi de muhtemeldir: Telekkî (تَلَقِّي), karşılamak (istikbâl) kökündendir; 'falanca kafileyi karşıladı' (yetelakka'r-rakbe) denir. Bu veche göre anlamı şöyle olur: İki karşılayıcı onu karşıladığı vakit, sağında ve solunda bir oturan (bekleyen melek) bulunur. Bu veche göre iki karşılayıcı (el-mütelakkıyân), onun ruhunu ölüm meleğinden alan iki melektir. Biri sâlihlerin ruhlarını alır ve onları yeniden diriliş gününe kadar sevinç ve neşeye nakleder; diğeri ise fâsıkların ruhlarını alır ve kabirlerden haşr gününe kadar helak ve azaba nakleder. Allah Teâlâ buyurdu ki: O ikisinin karşılayıp 'O hangi gruptandır?' diye sordukları vakit, adamın yanında sağında bir oturan ve solunda bir oturan melek bulunur. Yani iki melek iner; onun yanında ise amellerini yazan iki melek daha vardır, inenler o ikisine onun hangi fırkadan olduğunu sorarlar. Şayet sâlihlerden ise ruhunu sevinç meleği alır ve kendisinin alacağı kimselerden olmadığı için diğeri sevinçli olmasa da o meleğe sevinçli olarak döner. Eğer fâsıklardan ise onu azap meleği alır ve kendisinin alacağı kimselerden olmadığı için diğeri kederli olarak döner. Zikrettiğimiz hususu Allah Teâlâ'nın şu buyruğu desteklemektedir: { سائِقٌ وَشَهِيدٌ } [Kâf 21]. Şehit, oturan (yazıcı) melektir; sâik ise karşılayan melektir, ruhunun ölüm meleğinden alınışını karşılar ve [insanlar] tekrar diriltildiği vakit onu duracağı yere sevk eder. Bu iki vecihten daha mâruf ve anlaşılmaya daha yakın olanıdır. Söz söyleyenin: 'Falancanın sağına oturdum' demesinde, ona duyulan saygıdan ve ondan sakınmaktan dolayı bir nebze kenara çekilme anlamı vardır. Burada bir incelik bulunmaktadır: Allah Teâlâ: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } [Kâf 16] buyurmuştur ki [bu damar] onun cüzlerine karışmış ve organlarına girmiştir; melek ise ondan ayrı durmaktadır. Dolayısıyla Bizim onu bilmemiz, yazıcı meleğin bilgisinden daha mükemmeldir. Ancak her kim sözlerini ve fiillerini yazsın diye yanına birini oturtursa, o kâtip de uyanık ve işinin ehli olursa, o gözcüyü oturtan hükümdar da azametli bir cebbâr olursa, onun kendisi [hükümdara] kâtipten çok daha yakındır. Kaîd (قَعِيد) ise, kaade (قعد) kelimesi celese (oturdu) anlamına geldiği gibi, meclis arkadaşı/oturan (celîs) demektir.
[سورة ق (٥٠) : آية ١٩]
[Kâf Suresi (50), Âyet 19]
وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٩)
{ وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ ذلِكَ مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ (١٩) } “Ölüm sarhoşluğu hak ile gelmiştir. İşte bu, senin kendisinden kaçıp durduğun şeydir.”
أَيْ شِدَّتُهُ الَّتِي تُذْهِبُ الْعُقُولَ وَتُذْهِلُ الْفِطَنَ، وَقَوْلُهُ بِالْحَقِّ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمَوْتَ فَإِنَّهُ حَقٌّ، كَأَنَّ شِدَّةَ الْمَوْتِ تُحْضِرُ الْمَوْتَ وَالْبَاءُ حِينَئِذٍ لِلتَّعْدِيَةِ، يُقَالُ جاء فلان بكذا أي أحضره، وثانيها: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ مَا أَتَى بِهِ مِنَ الدِّينِ لِأَنَّهُ حَقٌّ وَهُوَ يَظْهَرُ عِنْدَ شِدَّةِ الْمَوْتِ وَمَا مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ يُظْهِرُ الْإِيمَانَ لَكِنَّهُ لَا يُقْبَلُ إِلَّا مِمَّنْ سَبَقَ مِنْهُ ذَلِكَ وَآمَنَ بِالْغَيْبِ، وَمَعْنَى الْمَجِيءِ بِهِ هُوَ أَنَّهُ يُظْهِرُهُ، كَمَا يُقَالُ الدِّينُ الَّذِي جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ أَيْ أَظْهَرَهُ، وَلَمَّا كَانَتْ شِدَّةُ الْمَوْتِ مُظْهِرَةً لَهُ قِيلَ فِيهِ جَاءَ بِهِ، وَالْبَاءُ حِينَئِذٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهَا مُلْبِسَةً يُقَالُ جِئْتُكَ بِأَمَلٍ فَسِيحٍ وَقَلْبٍ خَاشِعٍ، وَقَوْلُهُ ذلِكَ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى الْمَوْتِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى الْحَقِّ، وَحَادَ عَنِ الطَّرِيقِ أَيْ مَالَ عَنْهُ، وَالْخِطَابُ قِيلَ مَعَ النَّبِيِّ ﷺ وَهُوَ مُنْكِرٌ، وَقِيلَ مَعَ الْكَافِرِينَ وَهُوَ أَقْرَبُ، وَالْأَقْوَى أَنْ يُقَالَ هُوَ خِطَابٌ عَامٌّ مَعَ السَّامِعِ كَأَنَّهُ يَقُولُ ذلِكَ ما كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ أيها السامع.
Yani akılları gideren ve anlayışları dehşete düşüren şiddeti [gelmiştir]. O'nun: { بِالْحَقِّ } buyruğu birkaç ihtimale açıktır: Birincisi: Bundan maksadın ölüm olmasıdır; zira o haktır. Sanki ölümün şiddeti ölümü hazır getirmiştir ve bu durumda bâ (بِ) harfi ta'diye (geçişlilik) içindir; 'falanca şunu getirdi' denildiğinde onu hazır kıldı anlamındadır. İkincisi: Hak'tan maksadın din olarak getirdiği şey olmasıdır; zira o haktır ve ölümün şiddeti anında ortaya çıkar. Hiç kimse yoktur ki o durumda imanı izhar etmesin; ancak bu iman, daha önce bu hali yaşamış ve gayba iman etmiş olan kimseden başkasından kabul edilmez. Onu getirmesinin anlamı, onu açığa çıkarmasıdır; nitekim 'Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği din' denilir, yani onu açığa çıkardı demektir. Ölümün şiddeti onu açığa çıkardığı için onun hakkında 'onu getirdi' denilmiştir. Bu takdirde bâ (بِ) harfinin mülâbese (birliktelik/hal) ifade etmesi muhtemeldir; 'Sana geniş bir umut ve huşû dolu bir kalple geldim' denildiği gibi. O'nun: { ذلِكَ } buyruğunun ölüme işaret olması muhtemel olduğu gibi, Hakk'a işaret olması da muhtemeldir. Hâde ani't-tarîk (حَادَ عَنِ الطَّرِيقِ) sözü, yoldan saptı demektir. Hitabın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olduğu söylenmiştir ki bu zayıftır (münkerdir); kâfirlere olduğu da söylenmiştir ki bu daha yakındır. En kuvvetli görüş ise bunun dinleyiciye yönelik genel bir hitap olduğunu söylemektir; sanki: 'Ey dinleyici, işte bu senin kendisinden kaçtığın şeydir' denilmektedir.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٠]
[Kâf Suresi (50), Âyet 20]
وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠)
{ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ (٢٠) } “Sûra üflenmiştir. İşte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür.”
عَطْفٌ على قوله وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ [ق: ١٩] وَالْمُرَادُ مِنْهُ إِمَّا النَّفْخَةُ الْأُولَى فَيَكُونُ بَيَانًا لِمَا يَكُونُ عِنْدَ مَجِيءِ سَكْرَةِ الْمَوْتِ أَوِ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ وَهُوَ أَظْهَرُ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ بِالنَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ أَلْيَقُ وَيَكُونُ قَوْلُهُ وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ إِشَارَةً إِلَى الْإِمَاتَةِ، وَقَوْلُهُ وَنُفِخَ فِي الصُّورِ إِشَارَةً إِلَى الْإِعَادَةِ وَالْإِحْيَاءِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ ذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الَّذِي مِنْ قَوْلِهِ وَنُفِخَ أَيْ وَقْتُ ذَلِكَ النَّفْخِ يَوْمَ الْوَعِيدِ وَهُوَ ضَعِيفٌ لِأَنَّ يَوْمَ لَوْ كَانَ مَنْصُوبًا لَكَانَ مَا ذَكَرْنَا ظَاهِرًا وَأَمَّا رَفْعُ يَوْمٍ فَيُفِيدُ أَنَّ ذَلِكَ نَفْسُ الْيَوْمِ، وَالْمَصْدَرُ لَا يَكُونُ نَفْسَ الزَّمَانِ وَإِنَّمَا يَكُونُ فِي الزَّمَانِ فَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الزَّمَانِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ وَنُفِخَ لِأَنَّ الْفِعْلَ كَمَا يَدُلُّ عَلَى الْمَصْدَرِ يَدُلُّ عَلَى الزَّمَانِ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ ذَلِكَ الزَّمَانُ يَوْمُ الْوَعِيدِ، وَالْوَعِيدُ هُوَ الَّذِي أَوْعَدَ بِهِ مِنَ الْحَشْرِ وَالْإِيتَاءِ وَالْمُجَازَاةِ.
O'nun: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ } [Kâf 19] buyruğuna ma'tûftur. Bundan maksat ya birinci sûrdur; bu takdirde ölüm sarhoşluğu geldiğinde vaki olacak şeyin bir beyanı olur; ya da ikinci sûrdur ki bu daha açıktır. Çünkü Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } buyruğu ikinci sûr üflenişine daha uygundur. Böylece O'nun: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ } buyruğu öldürmeye, { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } buyruğu ise yeniden diriltmeye ve ihyâya işaret olur. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ } buyruğu hakkında Zemahşerî, bunun { وَنُفِخَ } fiilinden anlaşılan masdara işaret olduğunu, yani 'o üflemenin vakti vaad günüdür' manasında olduğunu zikretmiştir; ancak bu zayıftır. Çünkü yevm lafzı mansûb olsaydı zikrettiğimiz görüş açık olurdu; yevm kelimesinin merfû olması ise onun bizzat o gün olduğunu ifade eder. Masdar ise bizzat zaman olamaz, ancak zamanda bulunur. Dolayısıyla evlâ olan, [bunun] { وَنُفِخَ } ifadesinden anlaşılan zamana işaret olduğunu söylemektir; zira fiil, masdara delâlet ettiği gibi zamana da delâlet eder. Sanki Allah Teâlâ: 'İşte o zaman vaîd (tehdit) günüdür' buyurmuştur. Vaîd ise haşr, [amellerin] verilmesi ve karşılık olarak vaad edilen şeydir.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢١]
[Kâf Suresi (50), Âyet 21]
وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١)
{ وَجاءَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَعَها سائِقٌ وَشَهِيدٌ (٢١) } “Her nefis, yanında bir sevk edici ve bir de şahit ile gelmiştir.”
قَدْ بَيَّنَّا مِنْ قَبْلُ أَنَّ السَّائِقَ هُوَ الَّذِي يَسُوقُهُ إِلَى الْمَوْقِفِ وَمِنْهُ إِلَى مَقْعَدِهِ وَالشَّهِيدُ هُوَ الْكَاتِبُ، وَالسَّائِقُ لَازِمٌ لِلْبَرِّ وَالْفَاجِرِ أَمَّا الْبَرُّ فَيُسَاقُ/ إِلَى الْجَنَّةِ وَأَمَّا الْفَاجِرُ فَإِلَى النَّارِ، وَقَالَ تَعَالَى: وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا [الزُّمَرِ: ٧١] وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ [الزمر: ٧٣] .
Daha önce sâikın onu duruşma yerine ve oradan da kalacağı yere sevk eden, şehidin ise kâtip olduğunu açıklamıştık. Sevk edici hem iyi hem de kötü kimse için gereklidir; iyi kimse cennete sevk edilir, fâcir ise cehenneme sevk edilir. Allah Teâlâ: { وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا } [Zümer 71] ve { وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ } [Zümer 73] buyurmuştur.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٢]
[Kâf Suresi (50), Âyet 22]
لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢)
{ لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ (٢٢) } “Andolsun sen bundan gaflet içindeydin. Şimdi senden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir.”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا إِمَّا عَلَى تَقْدِيرٍ يُقَالُ لَهُ أَوْ قِيلَ لَهُ لَقَدْ كُنْتَ كَمَا قَالَ تَعَالَى:
Allah Teâlâ'nın: { لَقَدْ كُنْتَ فِي غَفْلَةٍ مِنْ هَذَا } buyruğu, ya ona 'denilir ki' veya Allah Teâlâ'nın:
وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها [الزُّمَرِ: ٧٣] وَقَالَ تَعَالَى: قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ [الزُّمَرِ: ٧٢] وَالْخِطَابُ عَامٌّ أَمَّا الْكَافِرُ فَمَعْلُومُ الدُّخُولِ فِي هَذَا الْحُكْمِ وَأَمَّا الْمُؤْمِنُ فَإِنَّهُ يَزْدَادُ عِلْمًا وَيَظْهَرُ لَهُ مَا كَانَ مَخْفِيًّا عَنْهُ وَيَرَى عِلْمَهُ يَقِينًا رَأْيَ الْمُعْتَبَرِ يَقِينًا فَيَكُونُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ وَشِدَّةِ الْأَهْوَالِ كَالْغَافِلِ وَفِيهِ الْوَجْهَانِ اللَّذَانِ ذَكَرْنَاهُمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ [ق: ١٩] وَالْغَفْلَةُ شَيْءٌ مِنَ الْغِطَاءِ كَاللَّبْسِ وَأَكْثَرَ مِنْهُ لِأَنَّ الشَّاكَّ يَلْتَبِسُ الْأَمْرُ عَلَيْهِ وَالْغَافِلَ يَكُونُ الْأَمْرُ بِالْكُلِّيَّةِ مَحْجُوبًا قَلْبُهُ عَنْهُ وَهُوَ الْغُلْفُ.
{ وَقالَ لَهُمْ خَزَنَتُها } [Zümer 73] ve Allah Teâlâ'nın: { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } [Zümer 72] buyurduğu gibi 'ona denildi ki: Andolsun sen [bundan gafletteydin]' takdirindedir. Hitap umumidir; kâfirin bu hükme girdiği malumdur. Mümine gelince, o ilmini artırır, kendisine gizli olan şeyler açığa çıkar ve ilmini yakin olarak, yani ibret alanın yakini görüşüyle görür; böylece o hallere ve dehşetlerin şiddetine nispetle sanki gafil gibi olur. Bunda, Allah Teâlâ'nın: { مَا كُنْتَ مِنْهُ تَحِيدُ } [Kâf 19] buyruğunda zikrettiğimiz iki vecih geçerlidir. Gaflet, şüphe (lebs) gibi ve ondan daha fazla bir örtüdür; çünkü şüpheye düşen kimseye iş karışık gelir, gafil kimsenin ise kalbi o işten bütünüyle perdelenmiştir ki bu da perdelenmişliktir (guluf).
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ أَيْ أَزَلْنَا عَنْكَ غَفْلَتَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ وَكَانَ مِنْ قَبْلُ كَلِيلًا، وَقَرِينُكَ حَدِيدًا، وَكَانَ فِي الدُّنْيَا خليلا، وإليه الإشارة بقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın: { فَكَشَفْنا عَنْكَ غِطاءَكَ } buyruğu, yani 'senden gafletini giderdik, { فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ } artık bugün gözün keskindir; halbuki daha önce zayıftı; yoldaşın da keskindir/serttir, oysa dünyada dostundu' demektir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğuyla buna işaret edilmektedir:
[سورة ق (٥٠) : الآيات ٢٣ الى ٢٤]
[Kâf Suresi (50), Âyetler 23-24]
وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤)
{ وَقالَ قَرِينُهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ (٢٣) أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ (٢٤) } “Yoldaşı dedi ki: 'İşte yanımdaki hazır olan budur.' [Allah buyurur:] 'Atın cehenneme her inatçı nankörü!'”
وَفِي الْقَرِينِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا الشَّيْطَانُ الَّذِي زَيَّنَ الْكُفْرَ لَهُ وَالْعِصْيَانَ وَهُوَ الَّذِي قَالَ تَعَالَى فِيهِ وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ [فُصِّلَتْ: ٢٥] وَقَالَ تَعَالَى: نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ [الزُّخْرُفِ: ٣٦] وقال تعالى: فَبِئْسَ الْقَرِينُ [الزُّخْرُفِ: ٣٨] فَالْإِشَارَةُ بِهَذَا الْمَسُوقِ إِلَى الْمُرْتَكِبِ الْفُجُورَ وَالْفُسُوقَ، وَالْعَتِيدُ مَعْنَاهُ الْمُعَدُّ لِلنَّارِ وَجُمْلَةُ الْآيَةِ مَعْنَاهَا أَنَّ الشَّيْطَانَ يَقُولُ هَذَا الْعَاصِي شَيْءٌ هُوَ عِنْدِي مُعَدٌّ لِجَهَنَّمَ أَعْدَدْتُهُ بِالْإِغْوَاءِ وَالْإِضْلَالِ، والوجه الثاني وَقالَ قَرِينُهُ أَيِ الْقَعِيدُ الشَّهِيدُ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ وَهُوَ الْمَلَكُ وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى كِتَابِ أَعْمَالِهِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّيْطَانَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لَا يكون له مِنَ الْمَكَانَةِ أَنْ يَقُولَ ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَلِأَنَّ قَوْلَهُ هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ فَيَكُونُ عَتِيدٌ صِفَتُهُ، وَثَانِيهُمَا أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً، فَيَكُونُ عَتِيدٌ مُحْتَمِلًا الثَّلَاثَةَ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ خَبَرًا بَعْدَ خَبَرٍ وَالْخَبَرُ الْأَوَّلُ مَا لَدَيَّ مَعْنَاهُ هَذَا الَّذِي هُوَ لَدَيَّ وَهُوَ عَتِيدٌ وَثَانِيهَا: أَنْ يَكُونَ عَتِيدٌ هُوَ الْخَبَرُ لَا غَيْرُ، وما لَدَيَّ يَقَعُ كَالْوَصْفِ الْمُمَيِّزِ لِلْعَتِيدِ عَنْ غَيْرِهِ كَمَا تَقُولُ هَذَا الَّذِي عِنْدَ زَيْدٍ وَهَذَا الَّذِي يَجِيئُنِي عَمْرٌو فَيَكُونُ الَّذِي عِنْدِي وَالَّذِي يَجِيئُنِي لِتَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ عَنْ غَيْرِهِ ثُمَّ يُخْبِرُ عَنْهُ بِمَا بَعْدَهُ ثُمَّ يُقَالُ لِلسَّائِقِ أَوِ الشَّهِيدِ أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ فَيَكُونُ هُوَ أَمْرًا لِوَاحِدٍ، وَفِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا أَنَّهُ ثَنَّى تَكْرَارَ الْأَمْرِ كَمَا أَلْقِ أَلْقِ، وَثَانِيهِمَا عَادَةُ الْعَرَبِ ذَلِكَ.
Karîn (yoldaş) hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Ona küfrü ve isyanı süsleyen şeytandır; o, hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَقَيَّضْنا لَهُمْ قُرَناءَ } [Fussilet 25], Allah Teâlâ'nın: { نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ } [Zuhruf 36] ve Allah Teâlâ'nın: { فَبِئْسَ الْقَرِينُ } [Zuhruf 38] buyurduğu kimsedir. Bu durumda bu sevk edilen ile fücur ve fıskı irtikâp eden kimseye işaret edilmektedir. el-Atîd ise cehennem için hazırlanmış demektir. Âyetin meali bütünüyle şudur: Şeytan şöyle der: 'Bu asi, yanımda cehennem için hazır edilmiş bir şeydir; onu saptırarak ve yoldan çıkararak hazırladım.' İkinci Vecih: { وَقالَ قَرِينُهُ } buyruğu, daha önce zikri geçen şahit ve oturan melek demektir; bu da amel defterine bir işarettir. Zira şeytan o vakitte bu sözü söyleyecek bir konuma sahip olamaz. Çünkü O'nun: { هَذَا مَا لَدَيَّ عَتِيدٌ } buyruğunda [mâ lafzının nekire olması halinde] atîd onun sıfatı olur. İkincisi, [mâ'nın] ism-i mevsûl olmasıdır; bu takdirde atîd kelimesi üç veche ihtimallidir: Birincisi: Haberin ardından haber olmasıdır; birinci haber { مَا لَدَيَّ } olup anlamı: 'Bu benim yanımda olandır ve o hazırdır' şeklindedir. İkincisi: Atîd kelimesinin yalnızca haber olması, { مَا لَدَيَّ } ifadesinin ise, 'Zeyd'in yanındaki şu kimsedir' veya 'Amr'ın bana getirdiği şu kimsedir' dediğin gibi, hazır olanı başkasından ayıran bir vasıf konumunda bulunmasıdır; böylece 'yanımdaki' ve 'bana getirdiği' sözleri, işaret edileni başkasından ayırt etmek için olur, sonra ondan sonraki ile haber verilir. Sonra sevk ediciye veya şahide: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } “İkiniz cehenneme atın” denilir; bu tek bir kişiye hitap olan bir emir olur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Emrin tekrarını tesniye kılmış olmasıdır; 'at at' denilmesi gibidir. İkincisi: Bunun Arapların adeti olmasıdır.
وَقَوْلُهُ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ الْكَفَّارُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْكُفْرَانِ فَيَكُونَ بِمَعْنَى كَثِيرِ/ الْكُفْرَانِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْكُفْرِ، فَيَكُونَ بِمَعَنَى شَدِيدِ الْكُفْرِ، وَالتَّشْدِيدُ فِي لَفْظَةِ فَعَّالٍ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةٍ فِي الْمَعْنَى، وَالْعَنِيدُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مِنْ عَنَدَ عُنُودًا وَمِنْهُ الْعِنَادُ، فَإِنْ كَانَ الْكَفَّارُ مِنَ الْكُفْرَانِ، فَهُوَ أنكر نعم الله مع كثرتها.
O'nun: { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } buyruğundaki keffâr (كَفَّار) kelimesinin küfrân (nankörlük) kökünden olması muhtemeldir; bu durumda nankörlüğü çok olan anlamına gelir. Küfür (inkâr) kökünden olması da muhtemeldir; bu takdirde küfrü şiddetli olan anlamına gelir. Fa‘‘âl (فَعَّال) veznindeki şedde, anlamdaki şiddete delâlet eder. el-Anîd (عَنِيد) ise inat etti (anede unûden) fiilinden fâil anlamında faîl veznindedir; inat (el-inâd) kelimesi de bundandır. Şayet keffâr nankörlükten ise, o çokluğuna rağmen Allah'ın nimetlerini inkâr etmiştir.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٥]
[Kâf Suresi (50), Âyet 25]
مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥)
{ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ مُرِيبٍ (٢٥) } “Hayra alabildiğine engel olan, haddi aşan, şüpheci...”
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ.
Allah Teâlâ'nın: { مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ } buyruğu.
فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: كَثِيرُ الْمَنْعِ لِلْمَالِ الْوَاجِبِ، وَإِنْ كَانَ مِنَ الْكُفْرِ، فَهُوَ أَنْكَرَ دَلَائِلَ وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ مَعَ قُوَّتِهَا وَظُهُورِهَا، فَكَانَ شَدِيدَ الْكُفْرِ عَنِيدًا حَيْثُ أَنْكَرَ الْأَمْرَ اللَّائِحَ وَالْحَقَّ الْوَاضِحَ، وَكَانَ كَثِيرَ الْكُفْرَانِ لِوُجُودِ الْكُفْرَانِ مِنْهُ عِنْدَ كُلِّ نِعْمَةٍ عَنِيدٍ يُنْكِرُهَا مَعَ كَثْرَتِهَا عَنِ الْمُسْتَحِقِّ الطَّالِبِ، وَالْخَيْرُ هُوَ الْمَالُ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Farz olan malı çokça engelleyendir. Eğer küfürden ise, kuvvetine ve açıklığına rağmen Allah'ın vahdaniyet delillerini inkâr etmiştir; böylece aşikâr olan emri ve apaçık hakkı inkâr ettiği için küfrü şiddetli ve inatçı olmuştur; hak sahibi ve isteyen kimseden, çok olmasına rağmen nimetleri inkâr ederek her nimet anında kendisinden nankörlük sadır olduğu için nankörlüğü pek çok bir inatçıdır. Hayır ise maldır; bu takdirde Allah Teâlâ'nın şu buyruğu gibi olur:
وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكاةَ [فُصِّلَتْ: ٦، ٧] حَيْثُ بَدَأَ بِبَيَانِ الشِّرْكِ، وَثَنَّى بِالِامْتِنَاعِ مِنْ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَعَلَى هَذَا ففيه مناسبة شديدة إذا جعلنا الكفار من الْكُفْرَانِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: كَفَرَ أَنْعُمَ اللَّهِ تَعَالَى، ولم يؤد منها شيئا لشكر أنعمه ثانيهما: شَدِيدُ الْمَنْعِ مِنَ الْإِيمَانِ فَهُوَ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ وَهُوَ الْإِيمَانُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ مَحْضٌ مِنْ أن
{ وَوَيْلٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَا يُؤْتُونَ الزَّكَاةَ } “O müşriklerin vay hâline! Onlar ki zekâtı vermezler...” [Fussilet 6-7] [ayetinde olduğu gibi]; nitekim [Allah Teâlâ] şirki belirtmekle başlamış, ardından ikinci olarak zekât vermekten kaçınmayı zikretmiştir. Buna göre şayet 'keffâr' kelimesini küfrândan (nimet nankörlüğünden) sayarsak, burada son derece kuvvetli bir münasebet bulunur. Sanki şöyle demektedir: Allah Teâlâ'nın nimetlerine nankörlük etti ve O'nun nimetlerine şükretmek adına bunlardan hiçbir şey eda etmedi. İkincisi: İmana şiddetle engel olandır. Dolayısıyla o; sırf hayır olan imanın, [kulların kalplerine]...
يَدْخُلَ فِي قُلُوبِ الْعِبَادِ، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ مُنَاسَبَةٌ شَدِيدَةٌ إِذَا جَعَلْنَا الْكَفَّارَ مِنَ الْكُفْرِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: كَفَرَ بِاللَّهِ، وَلَمْ يَقْتَنِعْ بِكُفْرِهِ حَتَّى مَنَعَ الْخَيْرَ مِنَ الْغَيْرِ.
girmesine alabildiğine engel olandır (mennâ'dır). Buna göre keffâr kelimesini inkârdan saydığımızda burada tam bir münasebet bulunur; sanki şöyle demektedir: 'Allah'ı inkâr etti, kendi küfrüyle de yetinmeyip başkalarından hayrı engelledi.'
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مُعْتَدٍ.
Allah Teâlâ'nın: { مُعْتَدٍ } buyruğu.
فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مُعْتَدٍ مُرَتَّبًا عَلَى مَنَّاعٍ بِمَعْنَى مَنَّاعِ الزَّكَاةِ، فَيَكُونُ مَعْنَاهُ لَمْ يُؤَدِّ الْوَاجِبَ، وَتَعَدَّى ذَلِكَ حَتَّى أَخَذَ الْحَرَامَ أَيْضًا بِالرِّبَا وَالسَّرِقَةِ، كَمَا كَانَ عَادَةَ الْمُشْرِكِينَ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مُعْتَدٍ مُرَتَّبًا عَلَى مَنَّاعٍ بِمَعْنَى مَنْعِ الْإِيمَانِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ: مَنَعَ الْإِيمَانَ وَلَمْ يَقْنَعْ بِهِ حَتَّى تَعَدَّاهُ، وَأَهَانَ مَنْ آمَنَ وَآذَاهُ، وَأَعَانَ مَنْ كَفَرَ وَآوَاهُ.
Bunda iki vecih vardır: Birincisi: { مُعْتَدٍ } buyruğunun, zekâtı engelleyen anlamındaki { مَنَّاعٍ } üzerine terettüp etmesidir; bu takdirde anlamı: 'Farz olanı yerine getirmedi, bunu da aşıp müşriklerin adeti olduğu üzere faiz ve hırsızlıkla haramı da aldı' şeklinde olur. İkincisi: { مُعْتَدٍ } buyruğunun imanı engelleyen anlamındaki { مَنَّاعٍ } üzerine terettüp etmesidir; sanki şöyle demektedir: 'İmanı engelledi, bununla yetinmeyip haddi aştı; iman edeni hor görüp ona eziyet etti, inkâr edene ise yardım edip onu barındırdı.'
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مُرِيبٍ.
Allah Teâlâ'nın: { مُرِيبٍ } buyruğu.
فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: ذُو رَيْبٍ، وَهَذَا عَلَى قَوْلِنَا: الْكَفَّارُ كَثِيرُ الْكُفْرَانِ، وَالْمَنَّاعُ مَانِعُ الزَّكَاةِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ:
Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Şüphe sahibi demektir; bu, keffârın nankörlüğü çok olan, mennâ'ın ise zekâtı engelleyen olduğu yönündeki sözümüze göredir; sanki şöyle demektedir:
لَا يُعْطِي الزَّكَاةَ لِأَنَّهُ فِي رَيْبٍ مِنَ الْآخِرَةِ، وَالثَّوَابِ فَيَقُولُ: لَا أُقَرِّبُ مَالًا مِنْ غَيْرِ عِوَضٍ وَثَانِيهِمَا: مُرِيبٍ يُوقِعُ الْغَيْرَ فِي الرَّيْبِ بِإِلْقَاءِ الشُّبْهَةِ، وَالْإِرَابَةُ جَاءَتْ بِالْمَعْنَيَيْنِ جَمِيعًا، وَفِي الْآيَةِ تَرْتِيبٌ آخَرُ غَيْرُ مَا ذَكَرْنَاهُ، وَهُوَ أَنْ يُقَالَ: هَذَا بَيَانُ أَحْوَالِ الْكُفْرِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى اللَّهِ، وَإِلَى رَسُولِ اللَّهِ، وَإِلَى الْيَوْمِ الْآخِرِ، فَقَوْلُهُ كَفَّارٍ عَنِيدٍ إِشَارَةٌ إِلَى حَالِهِ مَعَ اللَّهِ يَكْفُرُ بِهِ وَيُعَانِدُ آيَاتِهِ، وَقَوْلُهُ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ إِشَارَةٌ إِلَى حَالِهِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ، فَيَمْنَعُ النَّاسَ مِنَ اتِّبَاعِهِ، وَمِنَ الْإِنْفَاقِ عَلَى مَنْ عِنْدَهُ، وَيَتَعَدَّى بِالْإِيذَاءِ وَكَثْرَةِ الْهُذَاءِ، وَقَوْلُهُ مُرِيبٍ إِشَارَةٌ إِلَى حَالِهِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْيَوْمِ الْآخِرِ يَرِيبُ فِيهِ وَيَرْتَابُ، وَلَا يَظُنُّ أَنَّ السَّاعَةَ قَائِمَةٌ، فَإِنْ قِيلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلْقِيا/ فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ يوجب أن يكون الإلقاء خاص بِمَنِ اجْتَمَعَ فِيهِ هَذِهِ الصِّفَاتُ بِأَسْرِهَا، وَالْكُفْرُ كَافٍ فِي إِيرَاثِ الْإِلْقَاءِ فِي جَهَنَّمَ وَالْأَمْرِ بِهِ، فَنَقُولُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْوَصْفَ الْمُمَيِّزَ، كَمَا يُقَالُ: أَعْطِ الْعَالِمَ الزَّاهِدَ، بَلِ الْمُرَادُ الْوَصْفُ الْمُبَيِّنُ بِكَوْنِ الْمَوْصُوفِ مَوْصُوفًا بِهِ إِمَّا عَلَى سَبِيلِ الْمَدْحِ، أَوْ عَلَى سَبِيلِ الذَّمِّ، كَمَا يُقَالُ: هَذَا حَاتِمٌ السَّخِيُّ، فَقَوْلُهُ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ يُفِيدُ أَنَّ الْكَفَّارَ عَنِيدٌ وَمَنَّاعٌ، فَالْكَفَّارُ كَافِرٌ، لِأَنَّ آيَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ ظَاهِرَةٌ، وَنِعَمَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى عَبْدِهِ وَافِرَةٌ، وَعَنِيدٌ وَمَنَّاعٌ لِلْخَيْرِ، لِأَنَّهُ يَمْدَحُ دِينَهُ وَيَذُمُّ دِينَ الْحَقِّ فَهُوَ يَمْنَعُ، وَمُرِيبٌ لِأَنَّهُ شَاكٌّ فِي الْحَشْرِ، فَكُلُّ كَافِرٍ فهو موصوف بهذه الصفات. وقوله تعالى:
'Zekât vermez, çünkü ahiretten ve sevaptan şüphe içindedir; bu sebeple karşılıksız bir mal vermem der.' İkincisi: Şüphe verici (mürîb), şüphe atarak başkasını şüpheye düşüren demektir; irâbe (şüphe vermek) her iki anlamda da kullanılmıştır. Âyette zikrettiğimizden başka bir tertip daha vardır ki o da şudur: Bu, Allah'a, Allah'ın Resûlü'ne ve ahiret gününe nispetle küfrün hallerinin bir beyanıdır. O'nun: { كَفَّارٍ عَنِيدٍ } buyruğu, onun Allah ile olan haline işarettir; O'nu inkâr eder ve âyetlerine inatla karşı çıkar. { مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ مُعْتَدٍ } buyruğu, Allah'ın Resûlü ile olan haline işarettir; insanları ona uymaktan ve onun yanındakilere harcamada bulunmaktan meneder, eziyet ederek ve çokça hezeyanda bulunarak haddi aşar. { مُرِيبٍ } buyruğu ise ahiret gününe nispetle durumuna işarettir; onda şüpheye düşer, tereddüt eder ve kıyametin kopacağını zannetmez. Şayet: 'Allah Teâlâ'nın: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ مَنَّاعٍ لِلْخَيْرِ } ilâ ahir buyruğu, cehenneme atmanın ancak bu sıfatların tamamını kendisinde toplayan kimseye has olmasını gerektirir; halbuki küfür cehenneme atılmayı gerektirmek ve emredilmek için yeterlidir' denilirse, deriz ki: Allah Teâlâ'nın { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } buyruğundan maksat, 'âlim ve zâhid olana ver' denildiği gibi ayırt edici vasıf değildir; bilakis 'bu cömert Hâtem'dir' denildiği gibi, mevsûfun ya övgü ya da yergi yoluyla bu vasıfla nitelenmiş olduğunu açıklayan vasıftır. Dolayısıyla O'nun: { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } buyruğu, her kâfirin inatçı ve engelleyici olduğunu ifade eder; kâfir inkârcıdır çünkü vahdaniyet delilleri açıktır ve Allah Teâlâ'nın kulu üzerindeki nimetleri boldur; inatçıdır ve hayra engeldir çünkü kendi dinini över, hak dini yerer ve böylece engeller; şüphecidir çünkü haşirden şüphe duyar. Dolayısıyla her kâfir bu sıfatlarla nitelenmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٦]
[Kâf Suresi (50), Âyet 26]
الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ (٢٦)
{ الَّذِي جَعَلَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ الشَّدِيدِ (٢٦) } “O ki, Allah ile beraber başka bir ilah edindi; artık onu şiddetli azabın içine atın!”
فِيهِ ثَلَاثَةُ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ [ق: ٢٤] ثَانِيهَا: أَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ ثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كَأَنَّهُ قَالَ: (أَلْقِيَا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ) أَيْ وَالَّذِي جَعَلَ مَعَ الله إلها آخر فألقياه بعد ما أَلْقَيْتُمُوهُ فِي جَهَنَّمَ فِي عَذَابٍ شَدِيدٍ مِنْ عذاب جهنم. ثم قال تعالى:
Bunda üç vecih vardır: Birincisi: { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } [Kâf 24] buyruğundan bedel olmasıdır. İkincisi: { كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } üzerine atıf olmasıdır. Üçüncüsü: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } buyruğuna atıf olmasıdır; sanki şöyle buyurmuştur: (İkiniz her inatçı nankörü cehenneme atın), yani 'Allah ile beraber başka bir ilah edinen kimseyi de, onu cehenneme attıktan sonra cehennem azabından şiddetli bir azabın içine atın.' Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٧]
[Kâf Suresi (50), Âyet 27]
قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ (٢٧)
{ قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ (٢٧) } “Yoldaşı dedi ki: 'Rabbimiz! Ben onu azdırmadım; fakat kendisi derin bir sapıklık içindeydi.'”
وَهُوَ جَوَابٌ لِكَلَامٍ مُقَدَّرٍ، كَأَنَّ الْكَافِرَ حِينَمَا يُلْقَى فِي النَّارِ يَقُولُ: رَبَّنَا أَطْغَانِي شَيْطَانِي، فَيَقُولُ الشَّيْطَانُ:
Bu, takdirî bir söze cevaptır; sanki kâfir ateşe atıldığı vakit: 'Rabbimiz, şeytanım beni azdırdı' der, şeytan da şöyle der:
رَبَّنَا مَا أَطْغَيْتُهُ، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ هَذَا قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ [ق: ٢٨] لأن الِاخْتِصَامُ يَسْتَدْعِي كَلَامًا مِنَ الْجَانِبَيْنِ وَحِينَئِذٍ هَذَا، كَمَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَفِي ص قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ [ص: ٦٠]
'Rabbimiz, ben onu azdırmadım.' Bundan sonra gelen Allah Teâlâ'nın: { قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } [Kâf 28] buyruğu buna delâlet eder; çünkü çekişme (ihtisâm) her iki taraftan da söz söylenmesini gerektirir. Bu durumda bu, Allah Teâlâ'nın bu surede ve Sâd suresinde: { قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } [Sâd 60]
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ إِلَى أَنْ قَالَ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦١، ٦٤] وَفِيهِ مَسَائِلُ:
ve Allah Teâlâ'nın: { قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هذا فَزِدْهُ } buyurup devamında { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } [Sâd 61, 64] buyurduğu gibidir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: الْمُرَادُ بِالْقَرِينِ فِي الْآيَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ هُوَ الشَّيْطَانُ لَا الْمَلَكُ الَّذِي هُوَ شَهِيدٌ وَقَعِيدٌ، وَاسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِهَذَا. وَقَالَ غَيْرُهُ، الْمُرَادُ الْمَلَكُ لَا الشَّيْطَانُ، وَهَذَا يَصْلُحُ دَلِيلًا لِمَنْ قَالَ ذَلِكَ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ فِي الْأَوَّلِ لَوْ كَانَ الْمُرَادُ الشَّيْطَانَ، فَيَكُونُ قَوْلُهُ هَذَا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ [ق: ٢٣] معناه هذا الشخص عندي عتيد متعد لِلنَّارِ أَعْتَدْتُهُ بِإِغْوَائِي، فَإِنَّ الزَّمَخْشَرِيَّ صَرَّحَ فِي تَفْسِيرِ تِلْكَ بِهَذِهِ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ قَوْلُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ مُنَاقِضًا لِقَوْلِهِ أَعْتَدْتُهُ وَلِلزَّمَخْشَرِيِّ أَنْ يَقُولَ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَقُولَ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَقُولُ أَعْتَدْتُهُ بِمَعْنَى زَيَّنْتُ لَهُ الْأَمْرَ وَمَا أَلْجَأْتُهُ فَيَصِحُّ الْقَوْلَانِ مِنَ الشَّيْطَانِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى حَالَيْنِ: فَفِي الْحَالَةِ/ الْأُولَى إِنَّمَا فَعَلْتُ بِهِ ذَلِكَ إِظْهَارًا لِلِانْتِقَامِ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَتَصْحِيحًا لِمَا قَالَ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] ثُمَّ إِذَا رَأَى الْعَذَابَ وَأَنَّهُ مَعَهُ مُشْتَرِكٌ وَلَهُ عَلَى الْإِغْوَاءِ عَذَابٌ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ [ص: ٨٤، ٨٥] فَيَقُولُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ فَيَرْجِعُ عَنْ مَقَالَتِهِ عِنْدَ ظُهُورِ الْعَذَابِ.
Birinci Mesele: Zemahşerî şöyle demiştir: Geçen âyetteki karînden maksat, şehit ve oturan melek değil, şeytandır; buna da bu âyetle delil getirmiştir. Başkaları ise maksadın şeytan değil melek olduğunu söylemiştir; bu [âyet] bunu söyleyen kimse için bir delil olmaya elverişlidir. Açıklaması şudur: İlkinde maksat şeytan olsaydı, onun: { هَذَا ما لَدَيَّ عَتِيدٌ } [Kâf 23] sözünün anlamı: 'Bu şahıs yanımda cehennem için hazırlanmış, hazır bir kimsedir; onu saptırmamla hazırladım' olurdu. Zira Zemahşerî o âyetin tefsirinde bunu açıkça belirtmiştir. Buna göre onun: { رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ } “Rabbimiz ben onu azdırmadım” sözü, 'onu hazırladım' sözüyle çelişir. Zemahşerî'nin buna iki vecihle cevap vermesi mümkündür: Birincisi: Şeytanın 'onu hazırladım' sözünün 'işi ona süsledim, onu zorlamadım' manasında olduğunu söylemesidir; böylece şeytandan her iki söz de sahih olur. İkincisi: İki ayrı hale işaret olmasıdır: Birinci halde, 'Âdemoğlundan intikam aldığımı göstermek ve: { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Sâd 82] sözünü gerçekleştirmek için ona bunu yaptım' der. Sonra azabı görüp kendisinin de onunla ortak olduğunu ve saptırmasından ötürü kendisine azap olduğunu anlayınca -nitekim Allah Teâlâ: { فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } [Sâd 84-85] buyurmuştur- azap ortaya çıktığında sözünden dönerek: { رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ } der.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قال هاهنا قالَ قَرِينُهُ مِنْ غَيْرِ وَاوٍ، وَقَالَ فِي الآية الأولى وَقالَ قَرِينُهُ [ق: ٢٣] بِالْوَاوِ الْعَاطِفَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ فِي الْأَوَّلِ الْإِشَارَةَ وَقَعَتْ إِلَى مَعْنَيَيْنِ مُجْتَمِعَيْنِ، وَأَنَّ كُلَّ نَفْسٍ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ تَجِيءُ وَمَعَهَا سَائِقٌ، وَيَقُولُ الشَّهِيدُ ذَلِكَ الْقَوْلَ، وَفِي الثَّانِي لَمْ يُوجَدْ هُنَاكَ مَعْنَيَانِ مُجْتَمِعَانِ حَتَّى يُذْكَرَ بِالْوَاوِ، وَالْفَاءُ في قوله فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ [ق: ٢٦] لَا يُنَاسِبُ قَوْلَهُ تَعَالَى: قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ مُنَاسَبَةً مُقْتَضِيَةً لِلْعَطْفِ بِالْوَاوِ.
İkinci Mesele: Burada vâv olmaksızın { قالَ قَرِينُهُ } buyurmuş, ilk âyette ise atıf vâv'ı ile { وَقالَ قَرِينُهُ } [Kâf 23] buyurmuştur. Çünkü ilkinde işaret bir arada bulunan iki mânaya vaki olmuştur; o vakitte her nefis yanında bir sevk edici ile gelir ve şahit de o sözü söyler. İkincisinde ise vâv ile zikredilmeyi gerektirecek bir arada bulunan iki mâna mevcut değildir. O'nun: { فَأَلْقِياهُ فِي الْعَذابِ } [Kâf 26] buyruğundaki fâ harfi, Allah Teâlâ'nın: { قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ } buyruğuna vâv ile atfedilmeyi gerektirecek bir münasebete sahip değildir.
الْمَسْأَلَةُ الثالثة: القائل هاهنا وَاحِدٌ، وَقَالَ رَبَّنا وَلَمْ يَقُلْ رَبِّ، وَفِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ مَعَ كَوْنِ الْقَائِلِ وَاحِدًا، قَالَ رَبِّ، كَمَا فِي قَوْلِهِ قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ [الْأَعْرَافِ: ١٤٣] وَقَوْلِ نُوحٍ رَبِّ اغْفِرْ لِي [نوح: ٢٨] وقوله تعالى: قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ [يوسف: ٣٣] وقوله قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ [التَّحْرِيمِ: ١١] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [ص: ٧٩] نَقُولُ فِي جَمِيعِ تِلْكَ الْمَوَاضِعِ الْقَائِلُ طَالِبٌ، وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يَقُولَ الطَّالِبُ: يَا رَبِّ عَمِّرْنِي وَاخْصُصْنِي وَأَعْطِنِي كَذَا، وَإِنَّمَا يَقُولُ: أَعْطِنَا لِأَنَّ كَوْنَهُ رَبًّا لَا يُنَاسِبُ تَخْصِيصَ الطَّالِبِ، وَأَمَّا هَذَا الْمَوْضِعُ فَمَوْضِعُ الْهَيْبَةِ وَالْعَظَمَةِ وَعَرْضِ الْحَالِ دُونَ الطَّلَبِ فَقَالَ: رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ.
Üçüncü Mesele: Burada söyleyen bir kişidir ve 'Rabbim' (Rabbî) demeyip 'Rabbimiz' (Rabbenâ) demiştir. Pek çok yerde ise söyleyen tek kişi olmasına rağmen; { قالَ رَبِّ أَرِنِي أَنْظُرْ إِلَيْكَ } [A'râf 143] buyruğunda, Nûh'un { رَبِّ اغْفِرْ لِي } [Nûh 28] sözünde, Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ } [Yûsuf 33] buyruğunda, { قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ } [Tahrîm 11] buyruğunda ve Allah Teâlâ'nın: { قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } [Sâd 79] buyruğu ile diğer yerlerde 'Rabbim' (Rabbî) demiştir. Biz deriz ki: Bütün bu yerlerde söyleyen kişi talepte bulunmaktadır; talepte bulunan kimsenin 'Ey Rabbim bana ömür ver, beni tahsis et, bana şunu ver' demesi güzel olmaz, ancak 'bize ver' der; çünkü O'nun Rab olması talepte bulunanı tahsis etmeye uygun düşmez. Bu makam ise talep makamı değil, heybet, azamet ve hal arz etme makamıdır; bu sebeple: { رَبَّنا مَا أَطْغَيْتُهُ } demiştir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ.
Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } buyruğu.
يَعْنِي أَنَّ ذَلِكَ لَمْ يَكُنْ بِإِطْغَائِهِ، وَإِنَّمَا كَانَ ضَالًّا مُتَغَلْغِلًا فِي الضَّلَالِ فَطَغَى، وَفِيهِ مَسَائِلُ:
Yani bu onun azdırmasıyla olmamıştır; o zaten sapıktı, sapıklığa iyice dalmıştı ve bu yüzden azdı demektir. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْوَجْهُ فِي اتِّصَافِ الضَّلَالِ بِالْبَعِيدِ؟ نَقُولُ الضَّالُّ يَكُونُ أَكْثَرَ ضَلَالًا عَنِ الطَّرِيقِ، فَإِذَا تَمَادَى فِي الضَّلَالِ وَبَقِيَ فِيهِ مُدَّةً يَبْعُدُ عَنِ الْمَقْصِدِ كَثِيرًا، وَإِذَا عَلِمَ الضَّلَالَ قَصَّرَ فِي الطَّرِيقِ مِنْ قَرِيبٍ فَلَا يَبْعُدُ عَنِ الْمَقْصِدِ كَثِيرًا، فَقَوْلُهُ ضَلالٍ بَعِيدٍ وَصْفُ الْمَصْدَرِ بِمَا يُوصَفُ بِهِ الْفَاعِلُ، كَمَا يُقَالُ كَلَامٌ صَادِقٌ وَعِيشَةٌ رَاضِيَةٌ أَيْ ضَلَالٌ ذُو بُعْدٍ، وَالضَّلَالُ إِذَا بَعُدَ مَدَاهُ وَامْتَدَّ الضَّالُّ فِيهِ يَصِيرُ بَيِّنًا وَيَظْهَرُ الضَّلَالُ، لِأَنَّ مَنْ حَادَ عَنِ
Birinci Mesele: Sapıklığın 'uzak' (baîd) vasfıyla nitelenmesinin vechi nedir? Deriz ki: Sapan kimse yoldan daha çok sapmış olur; sapıklıkta ısrar edip onda bir müddet kaldığında hedeften çok uzaklaşır. Sapıklığını bildiğinde ise yakından yola döner ve hedeften pek uzaklaşmaz. Dolayısıyla O'nun: { ضَلالٍ بَعِيدٍ } buyruğu, doğru söz (kelâmün sâdıkun) ve hoşnut olunan hayat (‘îşetün râdıyeh) denildiği gibi fâilin nitelendiği şeyle masdarın nitelenmesidir; yani uzaklığı olan sapıklık demektir. Sapıklık mesafesi uzayıp sapan kimse onda ilerlediğinde aşikâr hale gelir ve sapıklık ortaya çıkar; çünkü
الطَّرِيقِ وَأَبْعَدَ عَنْهُ تَتَغَيَّرَ عَلَيْهِ السِّمَاتُ وَالْجِهَاتُ وَلَا يَرَى عَيْنَ الْمَقْصِدِ وَيَتَبَيَّنُ لَهُ أَنَّهُ ضَلَّ عَنِ الطَّرِيقِ، وَرُبَّمَا يَقَعُ فِي أَوْدِيَةٍ وَمَفَاوِزَ وَيَظْهَرُ لَهُ أَمَارَاتُ الضَّلَالِ بِخِلَافِ مَنْ حَادَ قَلِيلًا، فَالضَّلَالُ وَصَفَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِالْوَصْفَيْنِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ فَقَالَ تَارَةً فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَأُخْرَى قَالَ: فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ.
yoldan sapan ve ondan uzaklaşan kimsenin işaretleri ve yönleri değişir, hedefin kendisini göremez ve yoldan saptığı kendisine aşikâr olur; bazen vadilere ve çöllere düşer de sapıklığın emareleri ona belirir; azıcık sapan kimse ise böyle değildir. Bu yüzden sapıklığı Allah Teâlâ pek çok yerde iki vasıfla nitelemiş; bazen { فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } buyurmuş, bazen de: { فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ/ الْمُخْلَصِينَ [الْحِجْرِ: ٤٠] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ [الْحِجْرِ: ٤٢] أَيْ لَمْ يَكُونُوا مِنَ الْعِبَادِ، فَجَعَلَهُمْ أَهْلَ الْعِنَادِ، وَلَوْ كَانَ لَهُمْ فِي سَبِيلِكَ قَدَمُ صِدْقٍ لَمَا كَانَ لِي عَلَيْهِمْ مِنْ يَدٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.
İkinci Mesele: Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ بَعِيدٍ } “Fakat o, haktan çok uzak bir sapıklık içindeydi” buyruğu, O'nun: { إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } [Hicr 40] “İçlerinden ihlaslı kulların müstesna” buyruğuna ve Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ } [Hicr 42] “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur” buyruğuna bir işarettir. Yani onlar o [ihlaslı] kullardan değildi de onları inat ehli kıldı; şayet senin yolunda onların sadakatle sağlam bir adımı olsaydı, benim onlar üzerinde bir gücüm olmazdı demektir. En doğrusunu Allah bilir.
الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: كَيْفَ قَالَ مَا أَطْغَيْتُهُ مَعَ أَنَّهُ قَالَ: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ؟ [الْحِجْرِ: ٣٩] قُلْنَا الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ وَجْهَانِ: قَدْ تَقَدَّمَا فِي الِاعْتِذَارِ عَمَّا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَالثَّالِثُ: هُوَ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَيْ لَأُدِيمَنَّهُمْ عَلَى الْغَوَايَةِ كَمَا أَنَّ الضَّالَّ إِذَا قَالَ لَهُ شَخْصٌ أَنْتَ عَلَى الْجَادَّةِ، فَلَا تتركها، يقال أنه يضله كذلك هاهنا، وَقَوْلُهُ مَا أَطْغَيْتُهُ أَيْ مَا كَانَ ابْتِدَاءُ الإطغاء مني.
Üçüncü Mesele: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr 39] “Onların hepsini mutlaka azdıracağım” dediği halde nasıl [olur da]: “Ben onu azdırmadım” der? Deriz ki: Buna üç vecihle cevap verilir. İki vecih, Zemahşerî'nin söylediği söze getirilen mazeret sadedinde geçmişti. Üçüncüsü ise: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ } sözünden maksadın 'onları sapıklık üzere devam ettireceğim' olmasıdır. Nitekim yoldan sapmış birine bir kimse 'Sen ana yol üzerindesin, onu bırakma' dediğinde onu saptırdığı söylenir; burada da böyledir. O'nun: “Ben onu azdırmadım” sözü ise 'azdırmanın başlangıcı benden olmadı' demektir.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٨]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 28]
قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ (٢٨)
{ قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “[Allah] buyurur ki: Huzurumda çekişip durmayın; ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim!” (28)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ.
Sonra Allah Teâlâ: { قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } “[Allah] buyurur ki: Huzurumda çekişip durmayın” buyurdu.
قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ هُنَاكَ كَلَامًا قَبْلَ قَوْلِهِ قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ [ق: ٢٧] وَهُوَ قَوْلُ الْمُلْقَى فِي النَّارِ رَبَّنَا أَطْغَانِي وَقَوْلُهُ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ يُفِيدُ مَفْهُومُهُ أَنَّ الِاخْتِصَامَ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ قَبْلَ الْحُضُورِ وَالْوُقُوفِ بَيْنَ يَدَيَّ.
Biz bunun, { قالَ قَرِينُهُ رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ } [Kâf 27] “Yoldaşı der ki: Rabbimiz! Ben onu azdırmadım” buyruğundan önce bir sözün bulunduğuna delil olduğunu zikretmiştik; o da ateşe atılan kimsenin 'Rabbimiz, o beni azdırdı' sözüdür. O'nun: { لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } “Huzurumda çekişip durmayın” buyruğunun mefhumu ise, çekişmenin huzura gelmeden ve önümde durmadan önce olması gerektiğini ifade eder.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ.
Allah Teâlâ'nın: { وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ } “Oysa ben size daha önce tehdidimi bildirmiştim” buyruğu.
تَقْرِيرٌ لِلْمَنْعِ مِنَ الِاخْتِصَامِ وَبَيَانٌ لِعَدَمِ فَائِدَتِهِ، كَأَنَّهُ يَقُولُ قَدْ قُلْتُ إِنَّكُمْ إِذَا اتَّبَعْتُمُ الشَّيْطَانَ تَدْخُلُونَ النَّارَ وَقَدِ اتَّبَعْتُمُوهُ، فَإِنْ قِيلَ مَا حُكْمُ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: بِالْوَعِيدِ؟ قُلْنَا فِيهَا وُجُوهٌ أَحَدُهَا: أَنَّهَا مَزِيدَةٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [المؤمنون: ٢٠] ، عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ إِنَّهَا هُنَاكَ زَائِدَةٌ، وَقَوْلِهِ وَكَفى بِاللَّهِ [النِّسَاءِ: ٦] وَثَانِيهَا: مُعَدِّيَّةٌ فَقَدَّمْتُ بمعنى تقدمت كما في قَوْلُهُ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ [الْحُجُرَاتِ: ١] ثَالِثُهَا: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ، وَقَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ مُقْتَرِنًا بِالْوَعِيدِ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ [ق: ٢٩] فَيَكُونُ الْمُقَدَّمُ هُوَ قَوْلَهُ، مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ، رَابِعُهَا: هِيَ الْمُصَاحَبَةُ يَقُولُ الْقَائِلُ: اشْتَرَيْتُ الْفَرَسَ بِلِجَامِهِ وَسَرْجِهِ أَيْ مَعَهُ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ مَا يَجِبُ مَعَ الوعيد على تركه بالإنذار.
Çekişmenin yasaklanışının pekiştirilmesi ve faydasızlığının beyanıdır; sanki şöyle demektedir: 'Ben size şeytana uyarsanız cehenneme gireceğinizi söylemiştim, siz de ona uydunuz.' Şayet: Allah Teâlâ'nın: { بِالْوَعِيدِ } buyruğundaki bâ (ب) harfinin hükmü nedir? denilirse, deriz ki: Bunda birkaç vecih vardır. Birincisi: Zâit olmasıdır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } [Mü'minûn 20] “yağ ile biten” buyruğunda -oradaki harfin zâit olduğunu söyleyenlerin görüşüne göre- ve: { وَكَفى بِاللَّهِ } [Nisâ 6] “Allah kâfidir” buyruğunda olduğu gibidir. İkincisi: Geçişlilik (ta‘diye) bildirmesidir; bu durumda 'kaddemtü' (kaddemtu), Allah Teâlâ'nın: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُقَدِّمُوا بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ } [Hucurât 1] “Ey iman edenler! Allah'ın önüne geçmeyin” buyruğunda olduğu gibi 'tekaddemtü' (tekaddemtu) anlamındadır. Üçüncüsü: Kelamda takdiri “Huzurumda söz değiştirilmez” [Kâf 29] [hükmünü] tehditle birlikte size önceden bildirmiştim şeklinde bir gizli öge (izmar) bulunmasıdır; bu takdirde önceden bildirilen şey O'nun: “Huzurumda söz değiştirilmez” sözü olur. Dördüncüsü: Birliktelik (musâhabet) bildirmesidir; nitekim söz söyleyen 'Atı gemi ve eyeriyle aldım' der, yani 'onunla birlikte [aldım]' demektir. Bu durumda sanki Allah Teâlâ: 'Uyarı ile birlikte, terk edilmesine yönelik tehditle beraber yapılması gerekeni size önceden bildirdim' demiş gibi olur.
[سورة ق (٥٠) : آية ٢٩]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 29]
مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩)
{ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ } “Huzurumda söz değiştirilmez ve ben kullara asla zulmedici değilim” (29)
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ:
Allah Teâlâ'nın: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Huzurumda söz değiştirilmez” buyruğu iki veche muhtemeldir:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ لَدَيَّ مُتَعَلِّقًا بِالْقَوْلِ أَيْ مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ مَا يُبَدَّلُ أَيْ لَا يَقَعُ التَّبْدِيلُ عِنْدِي، وَعَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ فِي الْقَوْلِ الَّذِي لَدَيْهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: هُوَ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا حَتَّى يُبَدَّلَ مَا قيل في حقهم أَلْقِيا [ق: ٢٤] بِقَوْلِ اللَّهِ بَعْدَ اعْتِذَارِهِمْ لَا تُلْقِيَاهُ فَقَالَ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ هَذَا الْقَوْلُ لَدَيَّ، وَكَذَلِكَ قوله قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ/ جَهَنَّمَ [الزمر: ٧٢] لا تَبْدِيلَ لَهُ ثَانِيهَا: هُوَ قَوْلُهُ وَلكِنْ حَقَّ
Birincisi: O'nun { لَدَيَّ } “huzurumda / yanımda” sözünün “el-kavl” (el-kavl / söz) kelimesine müteallik olmasıdır; yani 'huzurumdaki söz değiştirilmez' demektir. İkincisi: Bunun O'nun { مَا يُبَدَّلُ } “değiştirilmez” sözüne müteallik olmasıdır; yani 'benim katımda değiştirme vaki olmaz' demektir. Birinci veche göre O'nun katındaki söz hususunda vecihler vardır: Birincisi: Onlar kendileri hakkında söylenen { أَلْقِيا } [Kâf 24] “Atın ikiniz” sözünün, mazeret beyan etmelerinden sonra Allah'ın 'ikiniz onu atmayın' sözüyle değiştirilmesi için konuştuklarında Allah Teâlâ: 'Bu söz benim huzurumda değiştirilmez' buyurmuştur; nitekim O'nun: { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } [Zümer 72] “Girin cehennemin kapılarından denildi” buyruğunun da değiştirilmesi yoktur. İkincisi: O'nun { وَلكِنْ حَقَّ
الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ
الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } “Fakat benden: 'Cehennemi mutlaka dolduracağım' sözü hak olmuştur”
[السَّجْدَةِ: ١٣] أَيْ لَا تَبْدِيلَ لِهَذَا الْقَوْلِ ثَالِثُهَا: لَا خُلْفَ فِي إِيعَادِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا لَا إِخْلَافَ فِي مِيعَادِ اللَّهِ، وَهَذَا يَرُدُّ عَلَى الْمُرْجِئَةِ حَيْثُ قَالُوا مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْوَعِيدِ، فَهُوَ تَخْوِيفٌ لَا يُحَقِّقُ اللَّهُ شَيْئًا مِنْهُ، وَقَالُوا الْكَرِيمُ إِذَا وَعَدَ أَنْجَزَ وَوَفَّى، وَإِذَا أَوْعَدَ أَخْلَفَ وَعَفَا رَابِعُهَا: لَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ السَّابِقُ أَنَّ هَذَا شَقِيٌّ، وَهَذَا سَعِيدٌ، حِينَ خَلَقْتُ الْعِبَادَ، قُلْتُ هَذَا شَقِيٌّ وَيَعْمَلُ عَمَلَ الْأَشْقِيَاءِ، وَهَذَا تَقِيٌّ وَيَعْمَلُ عَمَلَ الْأَتْقِيَاءِ، وَذَلِكَ الْقَوْلُ عِنْدِي لَا تَبْدِيلَ لَهُ بِسَعْيِ سَاعٍ وَلَا سَعَادَةَ إِلَّا بِتَوْفِيقِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَمَّا عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فَفِي مَا يُبَدَّلُ وُجُوهٌ أَيْضًا أَحَدُهَا: لَا يُكْذَبُ لَدَيَّ وَلَا يُفْتَرَى بَيْنَ يَدَيَّ، فَإِنِّي عَالِمٌ عَلِمْتُ مَنْ طَغَى وَمَنْ أَطْغَى، وَمَنْ كَانَ طَاغِيًا وَمَنْ كَانَ أَطْغَى، فَلَا يُفِيدُكُمْ قَوْلُكُمْ أَطْغَانِي شَيْطَانِي، وَلَا قول الشيطان رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ [ق: ٢٧] ثَانِيهَا: إِشَارَةٌ إِلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً [الْحَدِيدِ: ١٣] كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ لَوْ أَرَدْتُمْ أَنْ لَا أَقُولَ فَأَلْقَيَاهُ فِي الْعَذَابِ الشَّدِيدِ كُنْتُمْ بَدَّلْتُمْ هَذَا مِنْ قَبْلُ بِتَبْدِيلِ الْكُفْرِ بِالْإِيمَانِ قَبْلَ أَنْ تَقِفُوا بَيْنَ يَدَيَّ، وَأَمَّا الْآنَ فَمَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ كَمَا قُلْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ [ق: ٢٨] الْمُرَادُ أَنَّ اخْتِصَامَكُمْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ قَبْلَ هَذَا حَيْثُ قُلْتُ إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فَاطِرٍ: ٦] ثَالِثُهَا: مَعْنَاهُ لَا يُبَدَّلُ الْكُفْرُ بِالْإِيمَانِ لَدَيَّ، فَإِنَّ الْإِيمَانَ عِنْدَ الْيَأْسِ غَيْرُ مَقْبُولٍ فَقَوْلُكُمْ رَبَّنَا وَإِلَهَنَا لَا يُفِيدُكُمْ فَمَنْ تَكَلَّمَ بِكَلِمَةِ الْكُفْرِ لَا يُفِيدُهُ قَوْلُهُ رَبَّنَا مَا أَشْرَكْنَا وَقَوْلُهُ رَبَّنَا آمَنَّا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ إِشَارَةٌ إِلَى نَفْيِ الْحَالِ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ مَا يُبَدَّلُ الْيَوْمَ لَدَيَّ الْقَوْلُ، لِأَنَّ مَا يُنْفَى بِهَا الْحَالُ إِذَا دَخَلَتْ عَلَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ، يَقُولُ الْقَائِلُ مَاذَا تَفْعَلُ غَدًا؟
[Secde 13] yani bu sözün değiştirilmesi yoktur. Üçüncüsü: Allah'ın vaadinde cayma olmadığı gibi tehdidinde (î'âd) de cayma yoktur. Bu, 'Kur'an'da yer alan tehditler bir korkutmadır, Allah ondan hiçbir şeyi gerçekleştirmez' diyen ve 'Kerîm olan vaat ettiğinde yerine getirir ve vefa gösterir; tehdit ettiğinde ise tehdidinden vazgeçer ve affeder' diyen Mürcie'ye bir reddiyedir. Dördüncüsü: Kulların yaratıldığı vakit söylenmiş olan 'Şu şakidir, şu saittir; şu şakidir ve şakilerin amelini işler, şu takva ehlidir ve takva ehlinin amelini işler' şeklindeki geçmiş söz değiştirilmez. O söz benim katımda çalışan kimsenin çalışmasıyla değiştirilemez; saadet ancak Allah Teâlâ'nın tevfiki iledir. İkinci veche göre ise, { مَا يُبَدَّلُ } “değiştirilmez” ifadesinde de vecihler vardır: Birincisi: Huzurumda yalan söylenmez ve önümde iftira edilmez; çünkü ben her şeyi bilenim, kimin azdığını, kimin azdırdığını, kimin taşkın olduğunu ve kimin daha taşkın olduğunu bildim. Dolayısıyla sizin 'Beni şeytanım azdırdı' demeniz de, şeytanın: { رَبَّنا ما أَطْغَيْتُهُ } [Kâf 27] “Rabbimiz! Ben onu azdırmadım” sözü de size fayda vermez. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { ارْجِعُوا وَراءَكُمْ فَالْتَمِسُوا نُوراً } [Hadîd 13] “Arkanıza dönün de bir nûr arayın” buyruğunun manasına bir işarettir. Sanki Allah Teâlâ şöyle demiştir: 'Eğer benim 'İkiniz onu şiddetli azaba atın' demememi isteseydiniz, önümde durmadan önce küfrü iman ile değiştirerek bunu önceden değiştirirdiniz. Şimdi ise huzurumda söz değiştirilmez.' Nitekim Allah Teâlâ'nın: { قالَ لَا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ } [Kâf 28] “Huzurumda çekişip durmayın” buyruğunda maksadın, 'Ben: { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } [Fâtır 6] “Şüphesiz şeytan sizin düşmanınızdır, siz de onu düşman edinin” dediğimde çekişmenizin bundan önce olması gerekirdi' olduğunu söylemiştik. Üçüncüsü: Bunun manası, huzurumda küfür iman ile değiştirilmez demektir; çünkü yeis anındaki iman makbul değildir. Dolayısıyla sizin 'Rabbimiz ve İlahımız' demeniz size fayda vermez; küfür kelimesini söyleyen kimseye 'Rabbimiz, biz şirk koşmadık' ve 'Rabbimiz, iman ettik' sözü fayda vermez. Allah Teâlâ'nın: { مَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ } buyruğu şimdiki zamanın nefyine (nefyu'l-hâl) işarettir; sanki Allah Teâlâ: 'Bugün huzurumda söz değiştirilmez' demektedir. Çünkü 'mâ' (ما) edatı muzâri fiilin başına geldiğinde şimdiki zamanı nefyeder. Biri 'Yarın ne yapıyorsun?' dediğinde,
يُقَالُ مَا أَفْعَلُ شَيْئًا أَيْ فِي الْحَالِ، وَإِذَا قَالَ الْقَائِلُ مَاذَا يَفْعَلُ غَدًا، يُقَالُ لَا يَفْعَلُ شَيْئًا أَوْ لَنْ يَفْعَلَ شَيْئًا إِذَا أُرِيدَ زِيَادَةُ بَيَانِ النَّفْيِ، فَإِنْ قِيلَ هَلْ فِيهِ بَيَانٌ معنوي يفيد افتراق ما ولا فِي الْمَعْنَى نَقُولُ: نَعَمْ، وَذَلِكَ لِأَنَّ كَلِمَةَ لَا أَدَلُّ عَلَى النَّفْيِ لِكَوْنِهَا مَوْضُوعَةً لِلنَّفْيِ وَمَا فِي مَعْنَاهُ كَالنَّهْيِ خَاصَّةً لَا يُفِيدُ الْإِثْبَاتَ إِلَّا بِطَرِيقِ الْحَذْفِ أَوِ الْإِضْمَارِ وَبِالْجُمْلَةِ فَبِطَرِيقِ الْمَجَازِ كَمَا فِي قَوْلِهِ لَا أُقْسِمُ [الْبَلَدِ: ١] وَأَمَّا مَا فَغَيْرُ مُتَمَحِّضَةٍ لِلنَّفْيِ لِأَنَّهَا وَارِدَةٌ لِغَيْرِهِ مِنَ الْمَعَانِي حَيْثُ تَكُونُ اسْمًا وَالنَّفْيُ فِي الْحَالِ لَا يُفِيدُ النَّفْيَ الْمُطْلَقَ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ مَعَ النَّفْيِ فِي الْحَالِ الْإِثْبَاتُ فِي الِاسْتِقْبَالِ، كَمَا يُقَالُ مَا يَفْعَلُ الْآنَ شَيْئًا وَسَيَفْعَلُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَاخْتُصَّ بِمَا لَمْ يَتَمَحَّضْ نَفْيًا حَيْثُ لَمْ تَكُنْ مُتَمَحٍّضَةً لِلنَّفْيِ لَا يُقَالُ إِنَّ لَا لِلنَّفْيِ فِي الِاسْتِقْبَالِ وَالْإِثْبَاتِ فِي الْحَالِ فَاكْتَفَى فِي استقبال بِمَا لَمْ يَتَمَحَّضْ نَفْيًا لِأَنَّا نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ إِذْ لَا يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَا يَفْعَلُ زَيْدٌ وَيَفْعَلُ الْآنَ نَعَمْ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ لَا يَفْعَلُ غَدًا وَيَفْعَلُ الْآنَ لِكَوْنِ قَوْلِكَ غَدًا يَجْعَلُ الزَّمَانَ مُمَيَّزًا فَلَمْ يَكُنْ قَوْلُكَ لَا يَفْعَلُ لِلنَّفْيِ فِي الِاسْتِقْبَالِ بَلْ كَانَ لِلنَّفْيِ فِي بَعْضِ أَزْمِنَةِ الِاسْتِقْبَالِ، وَفِي مثالنا قلنا ما يَفْعَلُ وَسَيَفْعَلُ وَمَا قُلْنَا سَيَفْعَلُ غَدًا وَبَعْدَ غد، بل هاهنا نَفَيْنَا فِي الْحَالِ وَأَثْبَتْنَا فِي الِاسْتِقْبَالِ مِنْ غَيْرِ تَمْيِيزِ زَمَانٍ مِنْ أَزْمِنَةِ الِاسْتِقْبَالِ عَنْ زَمَانٍ، وَمِثَالُهُ فِي الْعَكْسِ أَنْ يُقَالَ لَا يَفْعَلُ زَيْدٌ وَهُوَ يَفْعَلُ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ وَتَمْيِيزٍ وَمَعْلُومٌ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ جَائِزٍ.
'Mâ ef'alü şey'en' (mâ ef‘alu şey’en / [şu anda] bir şey yapmıyorum), yani 'hâl-i hazırda' denir. Biri 'Yarın ne yapacak?' dediğinde ise 'Lâ yef'alü şey'en' (lâ yef‘alu şey’en) veya nefiy beyanının teyidi kastedilirse 'Len yef'ale şey'en' (len yef‘ale şey’en / asla bir şey yapmayacak) denir. Eğer: 'Bunda mâ ile lâ'nın manadaki ayrılığını ifade eden anlamsal bir açıklama var mıdır?' denilirse, deriz ki: Evet, zira 'lâ' (لا) kelimesi olumsuzluğa daha çok delalet eder; çünkü o, sırf olumsuzluk ve nehiy gibi onun anlamında olan şeyler için vazedilmiştir; hazif veya izmar yoluyla olmadıkça, hülasa O'nun: { لَا أُقْسِمُ } [Beled 1] “Yemin ederim” buyruğunda olduğu gibi mecaz yoluyla olmadıkça olumluluk ifade etmez. 'Mâ' (ما) kelimesi ise sırf olumsuzluk için değildir; zira isim olarak geldiğinde olumsuzluk dışındaki anlamlar için de kullanılır. Şimdiki zamandaki nefiy ise mutlak nefiy ifade etmez; çünkü şimdiki zamandaki nefiyle beraber gelecekte ispatın bulunması caizdir; nitekim 'Şu an bir şey yapmıyor, inşallah ileride yapacak' denilebilir. Bu sebeple sırf nefiy olmayan şey, nefye has kılınmamıştır. 'Lâ gelecekteki nefiy ve şimdiki zamandaki ispat içindir, bu yüzden gelecekte sırf nefiy olmayanla yetinilmiştir' denilemez; çünkü biz deriz ki: Durum böyle değildir; zira 'Zeyd [asla] yapmaz ve şu an yapıyor' denilmesi caiz olmaz. Evet, 'Yarın yapmaz ama şu an yapıyor' denilmesi caizdir; çünkü senin 'yarın' sözün zamanı temyiz eder, dolayısıyla senin 'lâ yef'alü' sözün [mutlak] gelecekteki nefiy için değil, geleceğin bazı zamanlarındaki nefiy için olmuş olur. Bizim örneğimizde ise 'Şu an yapmıyor, ileride yapacak' dedik; 'yarın ve yarından sonra yapacak' demedik. Bilakis burada, gelecek zamanlardan bir zamanı diğerinden ayırt etmeksizin şimdiki zamanı nefyettik ve geleceği ispat ettik. Bunun aksinin örneği ise, belirleme ve ayırt etme olmaksızın 'Zeyd yapmaz ve o yapıyor' denilmesidir ki bunun caiz olmadığı malumdur.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ مُنَاسِبٌ لِمَا تَقَدَّمَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ جَمِيعًا، أَمَّا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ لَدَيَّ أَنَّ قَوْلَهُ فَأَلْقِياهُ [ق: ٢٦] وَقَوْلَ الْقَائِلِ فِي قَوْلِهِ قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ [الزَّمْرِ: ٧٢] لَا تَبْدِيلَ لَهُ فَظَاهِرٌ، لِأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَيَّنَ أَنَّ قَوْلَهُ أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ [ق: ٢٤] لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْكَافِرِ الْعَنِيدِ فَلَا يَكُونُ هُوَ ظَلَّامًا لِلْعَبِيدِ. وَأَمَّا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ المراد ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ بَلْ كَانَ الْوَاجِبُ التَّبْدِيلَ قَبْلَ الْوُقُوفِ بَيْنَ يَدَيَّ فَكَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَنْذَرَ مِنْ قَبْلُ، وَمَا عَذَّبَ إِلَّا بَعْدَ أَنْ أرسل الرسل وَبَيَّنَ السُّبُلَ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ لَفْظِيَّةٌ وَمَعْنَوِيَّةٌ.
Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve ben kullara asla zulmedici değilim” buyruğu, her iki veche göre de öncekine uygundur. O'nun: { لَدَيَّ } buyruğundan maksadın, { فَأَلْقِياهُ } [Kâf 26] “İkiniz onu atın” buyruğu ile O'nun: { قِيلَ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } [Zümer 72] “Girin cehennemin kapılarından denildi” buyruğunda söyleyenin sözünün değiştirilmeyecek olması olduğunu söylersek bu açıktır; çünkü Allah Teâlâ: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } [Kâf 24] “Atın cehenneme” sözünün ancak inatçı kâfir hakkında olacağını beyan etmiştir, dolayısıyla O kullara zulmedici olmaz. Şayet maksadın 'Huzurumda söz değiştirilmez, bilakis değiştirmenin önümde durmadan önce yapılması gerekirdi' olduğunu söylersek bu da böyledir; çünkü O daha önce uyarmış ve ancak peygamberleri gönderip yolları açıkladıktan sonra azap etmiştir. Bunda lafzî ve manevî bahisler vardır.
أما اللفظية [ففيه بحثان] [البحث الأول] فَهِيَ فِي الْبَاءِ مِنْ قَوْلِهِ لَيْسَ بِظَلَّامٍ وَفِي اللَّامِ مِنْ قَوْلِهِ لِلْعَبِيدِ أَمَّا الْبَاءُ فَنَقُولُ الْبَاءُ تَدْخُلُ فِي الْمَفْعُولِ بِهِ حَيْثُ لَا يَكُونُ تَعَلُّقُ الْفِعْلِ بِهِ ظَاهِرًا وَلَا يَجُوزُ إِدْخَالُهَا فِيهِ حَيْثُ يَكُونُ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ، وَيَجُوزُ الْإِدْخَالُ وَالتَّرْكُ حَيْثُ لَا يَكُونُ فِي غَايَةِ الظُّهُورِ وَلَا فِي غَايَةِ الْخَفَاءِ، فَلَا يُقَالُ ضَرَبْتُ بِزَيْدٍ لِظُهُورِ تَعَلُّقِ الْفِعْلِ بِزَيْدٍ، وَلَا يُقَالُ خَرَجْتُ وَذَهَبْتُ زَيْدًا بَدَلَ قولنا خرجت وذهبت بزيد لخفاه تعلق الفعل بزيد فيهما، ويقال شكرته وشكرت لَهُ لِلتَّوَسُّطِ فَكَذَلِكَ خَبَرُ مَا لَمَّا كَانَ مُشَبَّهًا بِالْمَفْعُولِ، وَلَيْسَ فِي كَوْنِهِ فِعْلًا غَيْرَ ظَاهِرٍ غَايَةَ الظُّهُورِ، لِأَنَّ إِلْحَاقَ الضَّمَائِرِ الَّتِي تَلْحَقُ بِالْأَفْعَالِ الْمَاضِيَةِ كَالتَّاءِ وَالنُّونِ فِي قَوْلِكَ لَسْتَ وَلَسْتُمْ وَلَسْتُنَّ وَلَسْنَا يُصَحِّحُ كَوْنَهَا فِعْلًا كَمَا فِي قَوْلِكَ كُنْتُ وَكُنَّا، لَكِنْ فِي الِاسْتِقْبَالِ يَبِينُ الْفَرْقُ حَيْثُ نَقُولُ يَكُونُ وَتَكُونُ وَكُنْ، وَلَا نَقُولُ ذَلِكَ فِي لَيْسَ وَمَا يُشَبَّهُ بِهَا فَصَارَتَا كَالْفِعْلِ الَّذِي لَا يَظْهَرُ تَعَلُّقُهُ بِالْمَفْعُولِ غَايَةَ الظُّهُورِ، فَجَازَ أَنْ يُقَالَ لَيْسَ زَيْدٌ جَاهِلًا وَلَيْسَ زَيْدٌ بِجَاهِلٍ، كَمَا يُقَالُ مَسَحْتُهُ وَمَسَحْتُ بِهِ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا يُعَدَّى بِنَفْسِهِ وَبِالْبَاءِ، وَلَمْ يَجُزْ أَنْ يُقَالَ كَانَ زَيْدٌ بِخَارِجٍ وَصَارَ عَمْرٌو بِدَارِجٍ لِأَنَّ صَارَ وَكَانَ فِعْلٌ ظَاهِرٌ غَايَةَ الظُّهُورِ بِخِلَافِ لَيْسَ وَمَا النَّافِيَةِ، وَهَذَا يُؤَيِّدُ قَوْلَ مَنْ قال: (ما هذا بشر) وَهَذَا ظَاهِرٌ.
Lafzî olanlara gelince [burada iki bahis vardır]: [Birinci bahis:] O'nun { لَيْسَ بِظَلَّامٍ } sözündeki bâ (ب) harfinde ve { لِلْعَبِيدِ } sözündeki lâm (ل) harfindedir. Bâ harfine gelince deriz ki: Bâ harfi, fiilin mef'ûle taalluku aşikâr olmadığında mef'ûlün bih'in başına gelir; taallukun son derece aşikâr olduğu yerlerde ise başına getirilmesi caiz olmaz. Taallukun ne son derece aşikâr ne de son derece gizli olduğu yerlerde ise harfin getirilmesi de terk edilmesi de caizdir. Nitekim fiilin Zeyd'e taallukunun aşikâr oluşundan ötürü 'darabtü bi-Zeydin' denilmez; fiilin her ikisinde de Zeyd'e taallukunun gizli oluşundan ötürü 'haractü ve zehebtü bi-Zeydin' sözümüz yerine 'haractü ve zehebtü Zeyden' denilmez; orta düzeyde olduğu için de 'şekertühû' ve 'şekertü lehû' denilir. Aynen bunun gibi mâ'nın haberi de mef'ûle benzetildiğinde ve onun fiil oluşu son derece aşikâr olmadığında -çünkü 'leste', 'lestüm', 'lestünne' ve 'lesnâ' sözlerindeki tâ ve nûn gibi mazi fiillere bitişen zamirlerin bitişmesi, 'küntü' ve 'künnâ' sözlerinde olduğu gibi onun fiil oluşunu doğrular; lâkin muzârîde fark ortaya çıkar; zira 'yekûnü', 'tekûnü' ve 'kün' deriz, fakat 'leyse' ve ona benzetilenlerde bunu demeyiz, dolayısıyla mef'ûle taalluku son derece aşikâr olmayan fiil gibi olmuşlardır- 'Leyse Zeydün câhilen' ve 'Leyse Zeydün bi-câhilin' denilmesi caiz olmuştur; nitekim 'mesehtühû' ve 'mesehtü bihî' denildiği gibi, hem bizzat hem de bâ harfiyle geçişli kılınan diğer fiillerde de böyledir. 'Kâne Zeydün bi-hâricin' ve 'Sâra Amrün bi-dâricin' denilmesi ise caiz olmamıştır; çünkü 'sâra' ve 'kâne' fiil oluşu son derece aşikâr olan fiillerdir; 'leyse' ve olumsuzluk bildiren 'mâ' ise böyle değildir. Bu, 'Mâ hâzâ beşerâ' diyenin sözünü teyit eder ve bu açıktır.
الْبَحْثُ الثَّانِي: لَوْ قَالَ قَائِلٌ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَجُوزَ إِخْلَاءُ خَبَرِ مَا عَنِ الْبَاءِ، كَمَا لَا يَجُوزُ إِدْخَالُ الْبَاءِ فِي خَبَرِ كَانَ وَخَبَرُ لَيْسَ يَجُوزُ فِيهِ الْأَمْرَانِ وَتَقْرِيرُ هَذَا السُّؤَالِ هُوَ أَنَّ كَانَ لَمَّا كَانَ فِعْلًا ظَاهِرًا جَعَلْنَاهُ بِمَنْزِلَةِ ضَرَبَ حَيْثُ مَنَعْنَا دُخُولَ الْبَاءِ فِي خَبَرِهِ كَمَا مَنَعْنَاهُ فِي مَفْعُولِهِ، وَلَيْسَ لَمَّا كَانَ فِعْلًا مِنْ وَجْهٍ نَظَرًا إِلَى قَوْلِنَا لَسْتَ وَلَسْنَا وَلَسْتُمْ، وَلَمْ يَكُنْ فِعْلًا ظَاهِرًا نَظَرًا إِلَى صِيَغِ الِاسْتِقْبَالِ وَالْأَمْرِ جَعَلْنَاهُ مُتَوَسِّطًا وَجَوَّزْنَا إِدْخَالَ الْبَاءِ فِي خَبَرِهِ وَتَرْكَهُ، كَمَا قُلْنَا فِي مَفْعُولِ شَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ، وَمَا لَمَّا لَمْ يَكُنْ فِعْلًا بِوَجْهٍ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ يَكُونَ بِمَنْزِلَةِ الْفِعْلِ الَّذِي لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ إِلَّا بِالْحَرْفِ وَكَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَجِيءَ خَبَرُهُ إِلَّا مَعَ الْبَاءِ كَمَا لَا يَجِيءُ مَفْعُولُ ذَهَبَ إِلَّا مَعَ الْبَاءِ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا أَنَّا فَرَّقْنَا بَيْنَ مَا وَلَيْسَ وَكَانَ، وَجَعَلَنَا لِكُلِّ وَاحِدَةِ مَرْتَبَةً لَيْسَتْ لِلْأُخْرَى فَجَوَّزْنَا تَأْخِيرَ كَانَ فِي اللَّفْظِ حَيْثُ جَوَّزْنَا أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ زَيْدٌ خَارِجًا كَانَ وَمَا جَوَّزْنَا زَيْدٌ خَارِجًا لَيْسَ، لِأَنَّ كَانَ فِعْلٌ ظَاهِرٌ وَلَيْسَ/ دُونَهُ فِي الظُّهُورِ، وَمَا جَوَّزْنَا تَأْخِيرَ مَا عَنْ أَحَدِ شَطْرَيِ الْكَلَامِ أَيْضًا بِخِلَافِ لَيْسَ، حَيْثُ لَا يَجُوزُ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُ: زَيْدٌ مَا بِظَلَّامٍ، إِلَّا أَنْ يُعِيدَ مَا يَرْجِعُ إِلَيْهِ فَيَقُولَ زَيْدٌ مَا هُوَ بِظَلَّامٍ فَصَارَ بَيْنَهُمَا تَرْتِيبٌ مَا يُوَجَّهُ، وَلَيْسَ يُؤَخَّرُ عَنْ أَحَدِ الشَّطْرَيْنِ وَلَا يُؤَخَّرُ فِي الْكَلَامِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَكَانَ يُؤَخَّرُ بِالْكُلِّيَّةِ لِمَا ذَكَرْنَا مِنَ الظُّهُورِ وَالْخَفَاءِ، فَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي إِلْحَاقِ الْبَاءِ كَانَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَصِحَّ إِخْلَاءُ خَبَرِ مَا عَنِ الْبَاءِ، وَفِي لَيْسَ يَجُوزُ الْأَمْرَانِ، وَفِي كَانَ لَا يَجُوزُ الْإِدْخَالُ، وَهَذَا هُوَ الْمُعْتَمَدُ عَلَيْهِ فِي لُغَةِ بَنِي تَمِيمٍ حَيْثُ قَالُوا إِنَّ مَا بَعْدَ مَا إِذَا جُعِلَ خَبَرًا يَجِبُ إِدْخَالُ الْبَاءِ عَلَيْهِ فَإِنْ لَمْ تَدْخُلْ عَلَيْهِ يَكُونُ ذَلِكَ مُعَرَّبًا عَلَى الِابْتِدَاءِ أَوْ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ وَلَا يَكُونُ خَبَرًا، وَالْجَوَابُ عَنِ السُّؤَالِ هُوَ أَنْ نَقُولَ الْأَكْثَرُ إِدْخَالُ الْبَاءِ فِي خَبَرِ مَا وَلَا سِيَّمَا فِي الْقُرْآنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ [الروم: ٥٣] وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ [فَاطِرٍ: ٢٢] وَما هُمْ بِخارِجِينَ [البقرة: ١٦٧] وَما أَنَا بِظَلَّامٍ وَأَمَّا الْوُجُوبُ فَلَا لِأَنَّ مَا أَشْبَهَ لَيْسَ فِي الْمَعْنَى فِي الْحَقِيقَةِ وَخَالَفَهَا فِي الْعَوَارِضِ وَهُوَ لُحُوقُ التَّاءِ وَالنُّونِ، وَأَمَّا فِي الْمَعْنَى فهما لنفي الحال فالشبه مقتضى لِجَوَازِ الْإِخْلَاءِ وَالْمُخَالَفَةُ مُقْتَضِيَةٌ لِوُجُوبِ الْإِدْخَالِ، لَكِنَّ ذَلِكَ الْمُقْتَضَى أَقْوَى لِأَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْأَمْرِ الْحَقِيقِيِّ، وَهَذَا رَاجِعٌ إِلَى الْأَمْرِ الْعَارِضِيِّ وَمَا بِالنَّفْسِ أَقْوَى مِمَّا بِالْعَارِضِ، وَأَمَّا التَّقْدِيمُ وَالتَّأْخِيرُ فَلَا يَلْزَمُ مِنْهُ وُجُوبُ إِدْخَالِ الْبَاءِ، وَأَمَّا الْكَلَامُ فِي اللَّامِ فَنَقُولُ اللَّامُ لِتَحْقِيقِ مَعْنَى الْإِضَافَةِ يُقَالُ غُلَامُ زَيْدٍ وَغُلَامٌ
İkinci Bahis: Şayet biri şöyle derse: 'Kâne'nin haberine bâ'nın dahil edilmesinin caiz olmaması gibi mâ'nın haberinin de bâ'dan boş bırakılmasının caiz olmaması, leyse'nin haberinde ise her iki durumun caiz olması gerekirdi. Bu sorunun açıklaması şudur: Kâne aşikâr bir fiil olunca, mef'ûlüne bâ'nın dahil edilmesini engellediğimiz gibi haberine de dahil edilmesini engellemek suretiyle onu 'darabe' konumunda kıldık. Leyse, 'leste', 'lesnâ' ve 'lestüm' sözlerimize bakıldığında bir vecihten fiil olduğu, istikbal ve emir sîgalarına bakıldığında ise aşikâr bir fiil olmadığı için onu orta mertebede kıldık ve 'şekertühû' ile 'şekertü lehû'daki mef'ûlde söylediğimiz gibi haberine bâ'nın dahil edilmesini de terk edilmesini de caiz gördük. Mâ ise hiçbir vecihten fiil olmadığı için mef'ûle ancak harfle geçen fiil konumunda olması ve 'zehebe' fiilinin mef'ûlü ancak bâ ile geldiği gibi haberinin de ancak bâ ile gelmesi gerekirdi. Mâ, leyse ve kâne arasını ayırıp her birine diğerinde olmayan bir mertebe kılmamız da bunu teyit eder. Zira söz söyleyenin 'Zeydün hâricen kâne' demesini caiz görüp 'Zeydün hâricen leyse' demesini caiz görmeyerek lafızda kâne'nin sona bırakılmasını caiz gördük; çünkü kâne aşikâr bir fiildir, leyse ise aşikârlıkta onun altındadır. Leyse'nin aksine mâ'nın kelamın iki cüzünden birinden sonraya bırakılmasını da caiz görmedik; nitekim söz söyleyen, ona dönen zamiri tekrar etmedikçe 'Zeydün mâ bi-zallâmin' diyemez, ancak 'Zeydün mâ hüve bi-zallâmin' diyebilir. Böylece aralarında yönlendirilen bir tertip oluştu. Leyse iki cüzden birinden sonraya bırakılır ama kelamda tamamen sona bırakılmaz; kâne ise aşikârlık ve kapalılık hususunda zikrettiğimiz sebepten ötürü tamamen sona bırakılır. Bâ harfinin ilhakı hususundaki söz de böyledir; mâ'nın haberinin bâ'dan boş kılınmasının sahih olmaması, leyse'de her iki durumun caiz olması, kâne'de ise harfin dahil edilmesinin caiz olmaması gerekirdi. Benî Temîm lügatinde itimat edilen de budur; zira onlar 'mâ'dan sonra gelen kelime haber kılındığında başına bâ harfinin getirilmesi vaciptir; şayet başına bâ gelmezse bu mübteda veya başka bir vecih üzere irap edilir ve haber olmaz' demişlerdir.' Bu soruya cevap şudur: Deriz ki, mâ'nın haberine bâ'nın getirilmesi bilhassa Kur'an'da çoğunluktadır; Allah Teâlâ: { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } [Rûm 53] “Sen körleri sapıklıklarından döndürüp hidayete erdirecek değilsin”, { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ } [Fâtır 22] “Sen işittirecek değilsin”, { وَما هُمْ بِخارِجِينَ } [Bakara 167] “Onlar çıkacak da değillerdir” ve { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ } “ve ben asla zulmedici değilim” buyurmuştur. Vücûba gelince, hayır [vacip değildir]; çünkü mâ, gerçekte anlam bakımından leyse'ye benzemiş, tâ ve nûn'un bitişmesi gibi arızî durumlarda ise ona muhalefet etmiştir. Anlama gelince, her ikisi de şimdiki zamanı nefyetmek içindir. Dolayısıyla benzerlik [bâ'dan] boş bırakmanın caiz olmasını, muhalefet ise bâ'nın dahil edilmesinin vücûbunu gerektirir. Lâkin o gerektirici daha kuvvetlidir; çünkü o asıl/hakikî emre racidir, bu ise arızî emre racidir; zatî olan arızî olandan daha kuvvetlidir. Öne alma ve sona bırakmaya gelince, bundan bâ'nın dahil edilmesinin vücûbu gerekmez. Lâm (ل) harfi hakkındaki kelama gelince, deriz ki: Lâm harfi izafet manasını tahkik içindir; 'gulâmü Zeydin' (Zeyd'in kölesi) ve 'gulâmün
لِزَيْدٍ، وَهَذَا فِي الْإِضَافَاتِ الْحَقِيقِيَّةِ بِإِثْبَاتِ التَّنْوِينِ فِيهِ، وَأَمَّا فِي الْإِضَافَاتِ اللَّفْظِيَّةِ كَقَوْلِنَا ضَارِبُ زَيْدٍ وَقَاتِلُ عَمْرٍو، فَإِنَّ الْإِضَافَةَ فِيهِ غَيْرُ مَعْنَوِيَّةٍ فَإِذَا خَرَجَ الضَّارِبُ عَنْ كَوْنِهِ مُضَافًا بِإِثْبَاتِ التَّنْوِينِ فَقَدْ كَانَ يَجِبُ أَنْ يُعَادَ الْأَصْلُ وَيُنْصَبُ مَا كَانَ مُضَافًا إِلَيْهِ الْفَاعِلُ بِالْمَفْعُولِ بِهِ وَلَا يُؤْتَى بِاللَّامِ لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ لَمْ تَبْقَ الْإِضَافَةُ فِي اللَّفْظِ، وَلَمْ تَكُنِ الْإِضَافَةُ فِي الْمَعْنَى، غَيْرَ أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ مُنْحَطُّ الدَّرَجَةِ عَنِ الْفِعْلِ فَصَارَ تَعَلُّقُهُ بِالْمَفْعُولِ أَضْعَفَ مِنْ تَعَلُّقِ الْفِعْلِ بِالْمَفْعُولِ، وَصَارَ مِنْ بَابِ الْأَفْعَالِ الضَّعِيفَةِ التَّعَلُّقِ حَيْثُ بَيَّنَّا جَوَازَ تَعْدِيَتِهَا إِلَى الْمَفْعُولِ بِحَرْفٍ وَغَيْرِ حَرْفٍ، فَلِذَلِكَ جاز أن يقال ضارب زيد أَوْ ضَارِبٌ لِزَيْدٍ، كَمَا جَازَ: مَسَحْتُهُ وَمَسَحْتُ بِهِ وَشَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ، وَذَلِكَ إِذَا تَقَدَّمَ الْمَفْعُولُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ [يُوسُفَ: ٤٣] لِلضَّعْفِ، وَأَمَّا الْمَعْنَوِيَّةُ فَمَبَاحِثُ:
li-Zeydin' (Zeyd için bir köle) denilir; bu, tenvinin sübutuyla hakikî izafetlerdedir. 'Dâribü Zeydin' ve 'kâtilü Amrin' sözlerimiz gibi lafzî izafetlere gelince, buradaki izafet manevî değildir. 'Dârib' tenvinin sübutuyla muzaf olmaktan çıktığında, aslında asıl olana dönülmesi ve fâilin kendisine muzaf olduğu şeyin mef'ûlün bih olarak nasbedilmesi, lâm harfinin getirilmemesi gerekirdi; çünkü o takdirde izafet lafızda kalmadığı gibi manada da bulunmazdı. Ancak ism-i fâilin derecesi fiilden aşağıda olduğu için mef'ûle taalluku fiilin mef'ûle taallukundan daha zayıf olmuş ve taalluku zayıf olan fiiller kabilinden olmuştur ki bunların mef'ûle hem harfle hem harfsiz geçebilmesinin caiz olduğunu beyan etmiştik. İşte bundan dolayı 'mesehtühû' ve 'mesehtü bihî', 'şekertühû' ve 'şekertü lehû' denilmesinin caiz olduğu gibi 'dâribü Zeydin' veya 'dâribün li-Zeydin' denilmesi caiz olmuştur. Bu, Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنْتُمْ لِلرُّءْيا تَعْبُرُونَ } [Yûsuf 43] “Eğer rüya tabir ediyorsanız” buyruğunda olduğu gibi zayıflıktan ötürü mef'ûl öne geçtiğinde de [böyledir]. Manevî bahislere gelince, bunlar birkaç bahistir:
الْأَوَّلُ: الظَّلَّامُ مُبَالَغَةٌ فِي الظَّالِمِ وَيَلْزَمُ مِنْ إِثْبَاتِهِ إِثْبَاتُ أَصْلِ الظُّلْمِ إِذَا قَالَ الْقَائِلُ هُوَ كَذَّابٌ يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ كَاذِبًا كَثُرَ كَذِبُهُ، وَلَا يَلْزَمُ مِنْ نَفْيِهِ نَفْيُ أَصْلِ الْكَذِبِ لِجَوَازِ أَنْ يُقَالَ فُلَانٌ لَيْسَ بِكَذَّابٍ كَثِيرَ الْكَذِبِ لَكِنَّهُ يَكْذِبُ أَحْيَانًا فَفِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لَا يُفْهَمُ مِنْهُ نَفْيُ أَصْلِ الظُّلْمِ وَاللَّهُ لَيْسَ بِظَالِمٍ فَمَا الْوَجْهُ فيه؟ نَقُولُ الْجَوَابُ عَنْهُ مِنْ ثَلَاثَةِ أَوْجُهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ الظَّلَّامَ بِمَعْنَى الظَّالِمِ كَالتَّمَّارِ بِمَعْنَى التَّامِرِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِلْعَبِيدِ لِتَحْقِيقِ النِّسْبَةِ لِأَنَّ الْفَعَّالَ حِينَئِذٍ بِمَعْنَى ذِي ظُلْمٍ، وَهَذَا وَجْهٌ جَيِّدٌ مُسْتَفَادٌ مِنَ الْإِمَامِ زَيْنِ الدِّينِ أَدَامَ اللَّهُ فَوَائِدَهُ وَالثَّانِي: مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ وَهُوَ أَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ تَقْدِيرِيٌّ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لَوْ ظَلَمْتُ عَبْدِيَ الضَّعِيفَ الَّذِي هُوَ مَحَلُّ الرَّحْمَةِ لَكَانَ ذَلِكَ غَايَةَ الظُّلْمِ، وَمَا أَنَا بِذَلِكَ فَيَلْزَمُ مِنْ نَفْيِ كَوْنِهِ ظَلَّامًا نَفْيُ كَوْنِهِ ظَالِمًا، وَيُحَقِّقُ هَذَا الْوَجْهَ/ إظهار لفظ العبيد حيث يقول ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ أَيْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ الَّذِي امْتَلَأَتْ جَهَنَّمُ مَعَ سِعَتِهَا حَتَّى تَصِيحَ وَتَقُولَ لَمْ يَبْقَ لِي طَاقَةٌ بِهِمْ، وَلَمْ يَبْقَ فِيَّ مَوْضِعٌ لَهُمْ فَهَلْ مِنْ مَزِيدٍ اسْتِفْهَامُ اسْتِكْثَارٍ، فَذَلِكَ الْيَوْمُ مَعَ أَنِّي أُلْقِي فِيهَا عَدَدًا لَا حَصْرَ لَهُ لَا أَكُونُ بِسَبَبِ كَثْرَةِ التَّعْذِيبِ كَثِيرَ الظُّلْمِ وَهَذَا مُنَاسِبٌ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى خَصَّصَ النَّفْيَ بِالزَّمَانِ حَيْثُ قَالَ: مَا أَنَا بِظَلَّامٍ يَوْمَ نَقُولُ: أَيْ وَمَا أَنَا بِظَلَّامٍ فِي جَمِيعِ الْأَزْمَانِ أَيْضًا، وَخَصَّصَ بِالْعَبِيدِ حَيْثُ قَالَ: وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَلَمْ يُطْلِقْ، فَكَذَلِكَ خَصَّصَ النَّفْيَ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ وَلَمْ يُطْلِقْ، فَلَمْ يَلْزَمْ مِنْهُ أَنْ يَكُونَ ظَالِمًا فِي غَيْرِ ذَلِكَ الْوَقْتِ، وَفِي حَقَّ غَيْرِ الْعَبِيدِ وَإِنْ خَصَّصَ وَالْفَائِدَةُ فِي التَّخْصِيصِ أَنَّهُ أَقْرَبُ إِلَى التَّصْدِيقِ مِنَ التَّعْمِيمِ وَالثَّالِثُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ التخصيص بالذكر لا يدل على نفي ما عداه، لأنه نفى كونه ظلاما ولم يلزم مِنْهُ نَفْيُ كَوْنِهِ ظَالِمًا، وَنَفَى كَوْنَهُ ظَلَّامًا للعبيد، ولم يلزم مِنْهُ نَفْيُ كَوْنِهِ ظَلَّامًا لِغَيْرِهِمْ، كَمَا قَالَ فِي حَقِّ الْآدَمِيِّ فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ [فَاطِرٍ: ٣٢] .
Birincisi: Zallâm (zallâm), zâlim (zâlim) kelimesinin mübalağasıdır ve onun ispatından zulmün aslının ispatı lazım gelir. Biri 'O kezzâptır (çok yalancıdır)' dediğinde, onun yalanı çok olan bir yalancı olması lazım gelir; onun nefyinden ise yalanın aslının nefyi lazım gelmez; zira 'Filan kimse kezzâp/çok yalancı değildir, fakat bazen yalan söyler' denilmesi caizdir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ } buyruğundan zulmün aslının nefyi anlaşılmaz; oysa Allah zâlim değildir. O halde bundaki vecih nedir? Deriz ki: Buna üç vecihle cevap verilir. Birincisi: Temmâr'ın tâmir (hurma sahibi/satıcısı) manasında olması gibi zallâm'ın da zâlim manasında olmasıdır. Bu takdirde O'nun { لِلْعَبِيدِ } sözündeki lâm nispeti tahkik içindir; çünkü bu durumda fa''âl (fa‘‘âl) vezni 'zulüm sahibi' manasındadır. Bu, İmam Zeynüddin'den -Allah faydalarını daim kılsın- istifade edilen güzel bir vecihtir. İkincisi: Zemahşerî'nin zikrettiği görüştür ki o da bunun takdirî bir durum olmasıdır; sanki Allah Teâlâ şöyle demektedir: 'Eğer rahmet mahalli olan zayıf kuluma zulmetseydim, bu zulmün son noktası olurdu; ben ise böyle değilim.' Dolayısıyla O'nun zallâm olmasının nefyinden zâlim olmasının nefyi lazım gelir. O'nun { ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } buyurduğu yerde 'el-abîd' lafzını açıkça zikretmesi de bu vechi pekiştirir; yani genişliğine rağmen cehennemin dolup 'Artık bunlara takatim kalmadı, bende onlara yer kalmadı, daha var mı?' diye feryat ettiği o günde -ki bu soru çokluk bildiren bir sorudur- oraya hadsiz hesapsız sayıda kimseyi atmama rağmen, azabın çokluğundan ötürü çok zulmedici olmam demektir ve bu uygundur. Zira Allah Teâlâ: 'Dediğimiz gün ben zallâm değilim' buyurarak nefyi zaman ile tahsis etmiştir; yani 'Bütün zamanlarda da zallâm değilim' demektir. Mutlak bırakmayıp: { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } buyurarak kullarla tahsis etmiştir; aynı şekilde nefyi zulüm türlerinden bir tür ile tahsis etmiş ve mutlak bırakmamıştır. Dolayısıyla tahsis etse bile o vaktin dışında ve kulların gayrısı hakkında zâlim olması lazım gelmez; tahsisteki fayda ise onun tasdike genellemeden daha yakın olmasıdır. Üçüncüsü: Bu, zikir ile tahsis etmenin bunun dışındakinin nefyine delalet etmediğine delildir; zira O, zallâm oluşunu nefyetmiş fakat bundan zâlim oluşunun nefyi lazım gelmemiştir; kullara zallâm oluşunu nefyetmiş fakat bundan başkalarına zallâm oluşunun nefyi lazım gelmemiştir; nitekim Âdemoğlu hakkında: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ } [Fâtır 32] “Onlardan kimi nefsine zulmedendir” buyurmuştur.
البحث الثاني: قال هاهنا وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ مِنْ غَيْرِ إِضَافَةٍ، وقال: ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ [النَّمْلِ: ٨١] وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ [فَاطِرٍ: ٢٢] عَلَى وَجْهِ الْإِضَافَةِ، فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا؟ نَقُولُ الْكَلَامُ قَدْ يَخْرُجُ أَوَّلًا مَخْرَجَ الْعُمُومِ، ثُمَّ يُخَصَّصُ لِأَمْرٍ مَا لَا لِغَرَضِ التَّخْصِيصِ، يَقُولُ الْقَائِلُ: فُلَانٌ يُعْطِي وَيَمْنَعُ وَيَكُونُ غَرَضُهُ التَّعْمِيمَ، فَإِنْ سَأَلَ سَائِلٌ: يُعْطِي مَنْ، وَيَمْنَعُ مَنْ؟ يَقُولُ زَيْدًا وَعَمْرًا، وَيَأْتِي بِالْمُخَصَّصِ لَا لِغَرَضِ التَّخْصِيصِ، وَقَدْ يَخْرُجُ أَوَّلًا مَخْرَجَ الْخُصُوصِ، فَيَقُولُ فُلَانٌ يُعْطِي زَيْدًا مَالَهُ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ وَما أَنَا بِظَلَّامٍ كَلَامٌ لَوِ اقْتُصِرَ عَلَيْهِ لَكَانَ لِلْعُمُومِ، فَأَتَى بِلَفْظِ الْعَبِيدِ لَا لِكَوْنِ عَدَمِ الظُّلْمِ مُخْتَصًّا بِهِمْ، بَلْ لِكَوْنِهِمْ أَقْرَبَ إِلَى كَوْنِهِمْ مَحَلَّ الظُّلْمِ مِنْ نَفْسِهِ تَعَالَى، وَأَمَّا النَّبِيُّ ﷺ فَكَانَ فِي نَفْسِهِ هَادِيًا، وَإِنَّمَا أَرَادَ نَفْيَ ذَلِكَ الْخَاصِّ
İkinci Bahis: Burada izafetsiz olarak: { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } buyurmuş, [diğer âyetlerde ise] izafet yoluyla: { ما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ } [Neml 81] “Sen körleri hidayete erdirecek değilsin” ve { وَما أَنْتَ بِمُسْمِعٍ مَنْ فِي الْقُبُورِ } [Fâtır 22] “Sen kabirlerde olanlara işittirecek değilsin” buyurmuştur. İkisi arasındaki fark nedir? Deriz ki: Kelam bazen önce umum üzere çıkar, sonra tahsis gayesiyle olmaksızın bir sebepten ötürü tahsis edilir; nitekim söz söyleyen 'Filan kimse verir ve vermez' der ve maksadı genellemedir. Şayet biri 'Kime verir ve kime vermez?' diye sorarsa, 'Zeyd'e ve Amr'a' der ve tahsis gayesiyle olmaksızın tahsis ediciyi getirir. Bazen de kelam önce husus üzere çıkar; nitekim 'Filan kimse malını Zeyd'e verir' der. Bunu bildiğinde O'nun: { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ } buyruğu, şayet bununla yetinilseydi umum için olacak bir kelamdır; nitekim 'el-abîd' lafzını, zulmün bulunmayışının onlara mahsus oluşundan ötürü değil, bilakis onların Allah Teâlâ tarafından zulüm mahalli olmaya daha yakın oluşlarından ötürü getirmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ise bizzat hidayet rehberiydi; ancak o özel durumu nefyetmek istemiş,
فقال: وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ وَمَا قَالَ: مَا أَنْتَ بِهَادٍ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ [الزُّمَرِ: ٣٦] .
bu yüzden: { وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ } “Sen körleri hidayete erdirecek değilsin” buyurmuş ve 'Mâ ente bi-hâdin' dememiştir. Allah Teâlâ'nın: { أَلَيْسَ اللَّهُ بِكافٍ عَبْدَهُ } [Zümer 36] “Allah kuluna kâfi değil midir?” buyruğu da böyledir.
الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْعَبِيدُ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الكفار، كما في قوله تعالى: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ [يس: ٣٠] يعني أعذبهم وما أن بِظَلَّامٍ لَهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنْهُ الْمُؤْمِنِينَ وَوَجْهُهُ هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ: لَوْ أَبْدَلْتُ الْقَوْلَ وَرَحِمْتُ الْكَافِرَ، لَكُنْتُ فِي تَكْلِيفِ الْعِبَادِ ظَالِمًا لِعِبَادِيَ الْمُؤْمِنِينَ، لِأَنِّي مَنَعْتُهُمْ مِنَ الشَّهَوَاتِ لِأَجْلِ هَذَا الْيَوْمِ، فَإِنْ كَانَ يَنَالُ مَنْ لَمْ يَأْتِ بِمَا أَتَى الْمُؤْمِنُ مَا يَنَالُهُ الْمُؤْمِنُ، لَكَانَ إِتْيَانُهُ بِمَا أَتَى بِهِ مِنَ الْإِيمَانِ وَالْعِبَادَةِ غَيْرَ مُفِيدٍ فَائِدَةً، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ [الْحَشْرِ: ٢٠] وَمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزُّمَرِ: ٩] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ [النِّسَاءِ: ٩٥] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ التعميم. ثم قال تعالى:
Üçüncü Bahis: 'El-Abîd' (kullar) kelimesinden maksadın kâfirler olması muhtemeldir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ } [Yâsîn 30] “Yazıklar olsun o kullara! Onlara hiçbir elçi gelmez ki...” buyruğunda olduğu gibidir; yani 'Onlara azap ederim ve ben onlara zulmedici değilim' demektir. Maksadın müminler olması da muhtemeldir; bunun vechi şudur: Allah Teâlâ sanki şöyle buyurmaktadır: 'Eğer sözü değiştirip kâfire merhamet etseydim, kulları mükellef kılma hususunda mümin kullarıma zulmetmiş olurdum; çünkü ben onları bu gün için arzulardan menettim. Şayet müminin getirdiğini getirmeyen kimse, müminin nail olduğuna nail olsaydı, onun iman ve ibadetten getirdiği şey fayda sağlamamış olurdu.' Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَوِي أَصْحابُ النَّارِ وَأَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفائِزُونَ } [Haşr 20] “Cehennem ehli ile cennet ehli bir olmaz; cennet ehli kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğunun, Allah Teâlâ'nın: { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer 9] “De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” buyruğunun ve Allah Teâlâ'nın: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } [Nisâ 95] “Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlar bir olmaz” buyruğunun manası da budur. Maksadın umum olması da muhtemeldir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة ق (٥٠) : آية ٣٠]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 30]
يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (٣٠)
{ يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der” (30)
الْعَامِلُ فِي يَوْمَ مَاذَا؟ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: مَا أَنَا بِظَلَّامٍ مُطْلَقًا وَالثَّانِي: الْوَقْتُ، حَيْثُ قَالَ مَا أَنَا يَوْمَ كَذَا، ولم يقل: ما أنا بِظَلَّامٍ فِي سَائِرِ الْأَزْمَانِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا فَائِدَةُ التَّخْصِيصِ؟ نَقُولُ النَّفْيُ الْخَاصُّ أَقْرَبُ إِلَى التَّصْدِيقِ مِنَ النَّفْيِ الْعَامِّ لِأَنَّ الْمُتَوَهَّمَ ذَلِكَ، فَإِنَّ قَاصِرَ النَّظَرِ يَقُولُ: يَوْمَ يُدْخِلُ اللَّهُ عَبْدَهُ الضَّعِيفَ جَهَنَّمَ يَكُونُ ظَالِمًا لَهُ، وَلَا يَقُولُ: بِأَنَّهُ يَوْمَ خَلَقَهُ يَرْزُقُهُ وَيُرَبِّيهِ يَكُونُ ظَالِمًا، وَيَتَوَهَّمُ أَنَّهُ يَظْلِمُ عَبْدَهُ بِإِدْخَالِهِ النَّارَ، وَلَا يَتَوَهَّمُ أَنَّهُ يَظْلِمُ نَفْسَهُ أَوْ غَيْرَ عَبِيدِهِ الْمَذْكُورِينَ، وَيَتَوَهَّمُ أَنَّهُ مَنْ يُدْخِلُ خَلْقًا كَثِيرًا لَا يَجُوزُهُ حَدٌّ، ولا يدركه عد النار، ويتركهم فيها زَمَانًا لَا نِهَايَةَ لَهُ كَثِيرُ الظُّلْمِ، فَنَفَى مَا يُتَوَهَّمُ دُونَ مَا لَا يُتَوَهَّمُ، وَقَوْلُهُ هَلِ امْتَلَأْتِ بَيَانٌ لِتَصْدِيقِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ وَقَوْلُهُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّهُ لِبَيَانِ اسْتِكْثَارِهَا الدَّاخِلِينَ، كَمَا أَنَّ مَنْ يَضْرِبُ غَيْرَهُ ضَرْبًا مُبَرِّحًا، أَوْ يَشْتُمُهُ شَتْمًا قَبِيحًا فَاحِشًا، وَيَقُولُ الْمَضْرُوبُ: هَلْ بَقِيَ شَيْءٌ آخَرُ!، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَأَمْلَأَنَّ لِأَنَّ الِامْتِلَاءَ لَا بُدَّ مِنْ أَنْ يَحْصُلَ، فَلَا يَبْقَى فِي جَهَنَّمَ مَوْضِعٌ خَالٍ حَتَّى تَطْلُبَ الْمَزِيدَ وَالثَّانِي: هُوَ أَنَّهَا تَطْلُبُ الزِّيَادَةَ، وَحِينَئِذٍ لَوْ قَالَ قَائِلٌ فَكَيْفَ يُفْهَمُ مَعَ هَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ يَوْمَ } kelimesindeki âmil nedir? Bunda vecihler vardır: Birincisi: Mutlak olarak 'mâ ene bi-zallâm' (ben zulmedici değilim) ifadesidir. İkincisi: 'Mâ ene bi-zallâmin fî sâiri'l-ezmân' (diğer bütün zamanlarda zallâm değilim) demeyip 'şu günde ben [böyle] değilim' dediği vakittir; bunun beyanı geçmişti. Eğer: 'Tahsisteki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Özel nefiy tasdike genel nefiyden daha yakındır; çünkü vehmedilen durum odur. Zira basireti kıt olan kimse 'Allah zayıf kulunu cehenneme soktuğu gün ona zulmetmiş olur' der; fakat 'Onu yarattığı, rızıklandırdığı ve terbiye ettiği gün ona zulmetmiş olur' demez. Kulunu ateşe sokmakla ona zulmettiğini vehmeder; nefsine veya zikredilen kullarının gayrısına zulmettiğini vehmetmez. Had ve hesaba sığmayan pek çok mahlukatı ateşe sokan ve onları orada nihayetsiz bir zaman bırakan kimsenin çok zulmedici olduğunu vehmeder. Dolayısıyla vehmedilmeyeni değil vehmedilen şeyi nefyetmiştir. O'nun: { هَلِ امْتَلَأْتِ } “Doldun mu?” buyruğu, Allah Teâlâ'nın: 'Cehennemi mutlaka dolduracağım' sözünün tasdikinin beyanıdır. O'nun: { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “Daha var mı?” sözünde ise iki vecih vardır: Birincisi: Bunun, [cehennemin] girenleri çok bulduğunu beyan için olmasıdır; nitekim bir başkasını feci şekilde döven veya ona çirkin ve kaba sözlerle söven kimseye karşı dayak yiyen kimsenin 'Başka bir şey kaldı mı?!' demesi gibidir. Allah Teâlâ'nın: 'Mutlaka dolduracağım' buyruğu da buna delalet eder; zira dolmanın mutlaka gerçekleşmesi gerekir, dolayısıyla cehennemde fazlasını talep edecek boş bir yer kalmaz. İkincisi: Onun fazlasını talep etmesidir. Bu takdirde şayet biri 'Peki bununla beraber Allah Teâlâ'nın:
لَأَمْلَأَنَّ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ أَحَدُهَا: أَنَّ هَذَا الْكَلَامَ رُبَّمَا يَقَعُ قَبْلَ إِدْخَالِ الْكُلِّ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ، وَهِيَ أَنَّ جَهَنَّمَ تَتَغَيَّظُ عَلَى الْكُفَّارِ فَتَطْلُبُهُمْ، ثُمَّ يَبْقَى فِيهَا مَوْضِعٌ لِعُصَاةِ الْمُؤْمِنِينَ، فَتَطْلُبُ جَهَنَّمُ امْتِلَاءَهَا لِظَنِّهَا بَقَاءَ أَحَدٍ مِنَ الْكُفَّارِ خَارِجًا، فَيُدْخَلُ الْعَاصِي مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، فَيُبْرِدُ إِيمَانُهَ حَرَارَتَهَا، وَيُسْكِنُ إِيقَانُهُ غَيْظَهَا فَتَسْكُنُ، وَعَلَى هَذَا يُحْمَلُ مَا وَرَدَ فِي بَعْضِ الْأَخْبَارِ، أَنَّ جَهَنَّمَ تَطْلُبُ الزِّيَادَةَ حَتَّى يَضَعَ الْجَبَّارُ قَدَمَهُ، وَالْمُؤْمِنُ جَبَّارٌ مُتَكَبِّرٌ عَلَى مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى ذَلِيلٌ مُتَوَاضِعٌ لِلَّهِ الثَّانِي: أَنْ تَكُونَ جَهَنَّمُ تَطْلُبُ أَوَّلًا سِعَةً فِي نَفْسِهَا، ثُمَّ مَزِيدًا فِي الدَّاخِلِينَ لِظَنِّهَا بَقَاءَ أَحَدٍ مِنَ الْكُفَّارٍ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمَلْءَ لَهُ دَرَجَاتٌ، فَإِنَّ الْكَيْلَ إِذَا مُلِئَ مِنْ غَيْرِ كَبْسٍ صَحَّ أَنْ يُقَالَ:
'Mutlaka dolduracağım' buyruğunun manası nasıl anlaşılır?' derse, deriz ki: Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Bu sözün belki de herkes içeri sokulmadan önce vaki olmasıdır. Bunda bir latife vardır ki o da şudur: Cehennem kâfirlere öfkelenip onları talep eder; sonra içinde günahkâr müminler için bir yer kalır. Cehennem, kâfirlerden dışarıda birinin kaldığını zannederek dolmasını talep eder; sonra günahkâr mümin içeri sokulur ve onun imanı cehennemin hararetini soğutur, yakîni de onun öfkesini dindirir ve böylece cehennem sakinleşir. Bazı rivayetlerde gelen 'Cehennem, Cebbâr ayağını koyuncaya kadar fazlasını talep eder' haberi buna hamledilir; mümin ise Allah Teâlâ'nın dışındaki şeylere karşı cebbâr ve mütekebbir, Allah'a karşı ise zelil ve mütevazıdır. İkincisi: Cehennemin kâfirlerden birinin kaldığını zannederek önce kendisinde genişlik, sonra da girenlerde artış talep etmesidir. Üçüncüsü: Dolmanın dereceleri vardır; zira ölçek sıkıştırılmaksızın doldurulduğunda
مُلِئَ وَامْتَلَأَ، فَإِذَا كُبِسَ يَسَعُ غَيْرَهُ ولا ينافي كونه ملآن أو لا، فَكَذَلِكَ فِي جَهَنَّمَ مَلَأَهَا اللَّهُ ثُمَّ تَطْلُبُ زِيَادَةً تَضْيِيقًا لِلْمَكَانِ عَلَيْهِمْ وَزِيَادَةً فِي التَّعْذِيبِ، وَالْمَزِيدُ جَازَ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ هل بقي أحد تزيد به. ثم قال تعالى:
'dolduruldu ve doldu' denilmesi sahih olur; sıkıştırıldığında ise başkasını da alır ve bu durum onun önceden dolu olmasına aykırı düşmez. Aynen bunun gibi Allah cehennemi doldurur, sonra cehennem mekânı onlara daraltmak ve azabı artırmak için fazlasını talep eder. 'El-mezîd' kelimesinin mef'ûl manasında olması da caizdir; yani 'Kendisiyle [sayıyı] artıracağın kimse kaldı mı?' demektir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة ق (٥٠) : آية ٣١]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 31]
وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ (٣١)
{ وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ } “Cennet de takva sahiplerine uzak olmayacak şekilde yaklaştırılmıştır” (31)
بِمَعْنَى قَرِيبًا أَوْ بِمَعْنَى قَرِيبٍ، وَالْأَوَّلُ أَظْهَرُ وَفِيهِ مَسَائِلُ:
'Karîben' (yakın olarak) manasında yahut 'karîb' (yakın) manasındadır; birincisi daha açıktır. Bunda birkaç mesele vardır:
الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا وَجْهُ التَّقْرِيبِ، مَعَ أَنَّ الْجَنَّةَ مَكَانٌ وَالْأَمْكِنَةُ يَقْرُبُ مِنْهَا وَهِيَ لَا تَقْرُبُ؟ نَقُولُ الْجَوَابُ:
Birinci Mesele: Cennet bir mekân olduğu ve mekânlara [insanlar tarafından] yaklaşıldığı, mekânların ise yaklaşmadığı halde yaklaştırılmasının vechi nedir? Deriz ki:
عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: أَنَّ الْجَنَّةَ لَا تُزَالُ وَلَا تُنْقَلُ، وَلَا الْمُؤْمِنُ يُؤْمَرُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ بِالِانْتِقَالِ إِلَيْهَا مَعَ بُعْدِهَا، لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَطْوِي الْمَسَافَةَ الَّتِي بَيْنَ الْمُؤْمِنِ وَالْجَنَّةِ فَهُوَ التَّقْرِيبُ. فَإِنْ قِيلَ فَعَلَى هَذَا لَيْسَ إِزْلَافُ الْجَنَّةِ مِنَ الْمُؤْمِنِ بِأَوْلَى مِنْ إِزْلَافِ الْمُؤْمِنِ مِنَ الْجَنَّةِ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي/ قَوْلِهِ: أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ؟ نَقُولُ إِكْرَامًا لِلْمُؤْمِنِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى أَرَادَ بَيَانَ شَرَفِ الْمُؤْمِنِ الْمُتَّقِي أَنَّهُ مِمَّنْ يُمْشَى إِلَيْهِ وَيُدْنَى مِنْهُ الثَّانِي: قُرِّبَتْ مِنَ الْحُصُولِ فِي الدُّخُولِ، لَا بِمَعْنَى الْقُرْبِ الْمَكَانِيِّ، يُقَالُ يَطْلُبُ مِنَ الْمَلِكِ أَمْرًا خَطِيرًا، وَالْمَلِكُ بِعِيدٌ عَنْ ذَلِكَ، ثُمَّ إِذَا رَأَى مِنْهُ مَخَايِلَ إِنْجَازِ حَاجَتِهِ، يُقَالُ قُرِّبَ الْمَلِكُ وَمَا زِلْتُ أُنْهِي إِلَيْهِ حَالَكَ حَتَّى قَرَّبْتَهُ، فَكَذَلِكَ الْجَنَّةُ كَانَتْ بَعِيدَةَ الْحُصُولِ، لِأَنَّهَا بِمَا فِيهَا لَا قِيمَةَ لَهَا، وَلَا قُدْرَةَ لِلْمُكَلَّفِ عَلَى تَحْصِيلِهَا لَوْلَا فَضْلُ اللَّهِ تَعَالَى، كَمَا
Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Cennet yerinden giderilmez ve nakledilmez; mümin de o günde uzak olmasına rağmen oraya intikal etmekle emrolunmaz. Lâkin Allah Teâlâ mümin ile cennet arasındaki mesafeyi dürer; işte yaklaştırma budur. Şayet: 'Buna göre cennetin mümine yaklaştırılması, müminin cennete yaklaştırılmasından daha evla değildir; öyleyse: { أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ } buyruğundaki fayda nedir?' denilirse, deriz ki: Mümine ikram içindir; sanki Allah Teâlâ takva sahibi müminin, kendisine doğru yürünülen ve yanına yaklaşılan kimselerden olduğu şerefini beyan etmek istemiştir. İkincisi: Mekânsal yakınlık manasında değil, girişteki vuku bulmaya/hasıl olmaya yaklaştırılmıştır. Nitekim hükümdardan mühim bir iş istenir de hükümdar bundan uzak durur; sonra hükümdardan ihtiyacının giderilmesine dair belirtiler gördüğünde 'Hükümdar yaklaştı, senin durumunu ona iletmeye devam ettim ve nihayet onu razı edip yaklaştırdın' denilir. Cennet de böyledir; elde edilmesi uzaktı, çünkü içindekilerle beraber ona paha biçilemez ve Allah Teâlâ'nın lütfu olmasaydı mükellefin onu elde etmeye gücü yetmezdi; nitekim
قَالَ ﷺ: «مَا مِنْ أَحَدٍ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا بِفَضْلِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقِيلَ وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَالَ وَلَا أَنَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Hiç kimse cennete Allah Teâlâ'nın fazlı olmaksızın giremez” buyurmuş; “Sen de mi [ey Allah'ın Resulü]?” denilince, “Ben de” buyurmuştur.
وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ غَيْرَ نُصِبَ عَلَى الْحَالِ، تَقْدِيرُهُ قُرِّبَتْ مِنَ الْحُصُولِ، وَلَمْ تَكُنْ بَعِيدَةً فِي الْمَسَافَةِ حَتَّى يُقَالَ كَيْفَ قُرِّبَتْ الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَادِرٌ عَلَى نَقْلِ الْجَنَّةِ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ فَيُقَرِّبُهَا لِلْمُؤْمِنِ. وَأَمَّا إِنْ قُلْنَا إِنَّهَا قُرِّبَتْ، فَمَعْنَاهُ جُمِعَتْ محاسنها، كما قال تعالى:
Buna göre O'nun { غَيْرَ } sözü hâl olarak nasbedilmiştir; takdiri: 'Nasıl yaklaştırıldı denmesin diye, hasıl olmaya yaklaştırıldı, mesafede uzak olmadı' şeklindedir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın cenneti semadan yere nakletmeye kadir olması ve böylece onu mümine yaklaştırmasıdır. Şayet 'yaklaştırıldı' ifadesinin manası güzellikleri bir araya getirildi demektir dersek, nitekim Allah Teâlâ:
فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ [الزخرف: ٧١] .
{ فِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } [Zuhruf 71] “Orada canların çekeceği her şey vardır” buyurmuştur.
الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: عَلَى هَذَا الْوَجْهِ وَعَلَى قَوْلِنَا قُرِّبَتْ تَقْرِيبَ حُصُولٍ وَدُخُولٍ، فَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا:
İkinci Mesele: Bu veche göre ve 'hasıl olma ve giriş yakınlığıyla yaklaştırıldı' sözümüze göre bu iki veche muhtemeldir: Birincisi:
أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُزْلِفَتِ أَيْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَلَمْ يَكُنْ قَبْلَ ذَلِكَ، وَأَمَّا فِي جَمْعِ الْمَحَاسِنِ فَرُبَّمَا يَزِيدُ اللَّهُ فِيهَا زِينَةَ وَقْتِ الدُّخُولِ، وَأَمَّا فِي الْحُصُولِ فلأن الدخول قبل ذلك كان مستبعدا إذ لَمْ يُقَدِّرِ اللَّهُ دُخُولَ الْمُؤْمِنِينَ الْجَنَّةَ فِي الدُّنْيَا وَوَعَدَ بِهِ فِي الْآخِرَةِ فَقُرِّبَتْ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ: أَيْ أُزْلِفَتْ فِي الدُّنْيَا، إِمَّا بِمَعْنَى جَمْعِ الْمَحَاسِنِ فَلِأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ وَخُلِقَ فِيهَا كُلُّ شَيْءٍ، وَإِمَّا بِمَعْنَى تَقْرِيبِ الْحُصُولِ فَلِأَنَّهَا تَحْصُلُ بِكَلِمَةٍ حَسَنَةٍ وَإِمَّا عَلَى تَفْسِيرِ الْإِزْلَافِ بِالتَّقْرِيبِ الْمَكَانِيِّ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ مَحْمُولًا إلى عَلَى ذَلِكَ الْوَقْتِ أَيْ أُزْلِفَتْ فِي ذَلِكَ اليوم للمتقين.
Allah Teâlâ'nın: { وَأُزْلِفَتِ } “yaklaştırılmıştır” buyruğunun 'o günde [yaklaştırılmıştır] ve bundan önce olmamıştır' manasında olmasıdır. Güzelliklerin toplanmasına gelince, Allah giriş vaktinde belki de oradaki süsü artıracaktır. Hasıl olmaya gelince, bundan önce giriş uzak görülmekteydi; zira Allah müminlerin cennete dünyada girmesini takdir etmemiş, bunu ahirette vadetmişti; böylece o günde yaklaştırılmış oldu. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ } buyruğunun manasının 'dünyada yaklaştırıldı' olmasıdır; bu ya güzelliklerin toplanması manasındadır, çünkü o yaratılmıştır ve içindeki her şey yaratılmıştır; ya da hasıl olmanın yaklaştırılması manasındadır, çünkü o güzel bir kelimeyle hasıl olur. İzlâfın (yaklaştırmanın) mekânsal yakınlıkla tefsirine gelince, bu ancak o vakte hamledilir; yani o günde takva sahiplerine yaklaştırılmıştır.
المسألة الثالثة: إِنْ حُمِلَ عَلَى الْقُرْبِ الْمَكَانِيِّ، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي الِاخْتِصَاصِ بِالْمُتَّقِينَ مَعَ أَنَّ الْمُؤْمِنَ وَالْكَافِرَ فِي عَرْصَةٍ وَاحِدَةٍ؟ فَنَقُولُ قَدْ يَكُونُ شَخْصَانِ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ وَهُنَاكَ مَكَانٌ آخَرُ هُوَ إِلَى أَحَدِهِمَا فِي غَايَةِ الْقُرْبِ، وَعَنِ الْآخَرِ فِي غَايَةِ الْبُعْدِ، مِثَالُهُ مَقْطُوعُ الرِّجْلَيْنِ وَالسَّلِيمُ الشَّدِيدُ الْعَدْوِ إِذَا اجْتَمَعَا فِي مَوْضِعٍ وَبِحَضْرَتِهِمَا شَيْءٌ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ الْيَدُ بِالْمَدِّ فَذَلِكَ بَعِيدٌ عَنِ الْمَقْطُوعِ وَهُوَ فِي غَايَةِ الْقُرْبِ مِنَ الْعَادِي، أَوْ نَقُولُ إِذَا اجْتَمَعَ شَخْصَانِ فِي مَكَانِ وَأَحَدُهُمَا أُحِيطَ بِهِ سَدٌّ مِنْ حَدِيدٍ وَوُضِعَ بِقُرْبِهِ شَيْءٌ لَا تَنَالُهُ يَدُهُ بِالْمَدِّ وَالْآخَرُ لَمْ يُحِطْ بِهِ ذَلِكَ السَّدُّ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ هُوَ بَعِيدٌ عَنِ الْمَسْدُودِ وَقَرِيبٌ مِنَ الْمَحْظُوظِ وَالْمَجْدُودِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: غَيْرَ بَعِيدٍ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى الظَّرْفِ يُقَالُ اجْلِسْ غَيْرَ بَعِيدٍ مِنِّي أَيْ مَكَانًا غَيْرَ بَعِيدٍ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ غَيْرَ بَعِيدٍ يُفِيدُ التَّأْكِيدَ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْقَرِيبَ قَدْ يَكُونُ بَعِيدًا بِالنِّسْبَةِ إِلَى شَيْءٍ، فَإِنَّ الْمَكَانَ الَّذِي هُوَ عَلَى مَسِيرَةِ يَوْمٍ قَرِيبٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْبِلَادِ النَّائِيَةِ وَبَعِيدٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مُتَنَزَّهَاتِ الْمَدِينَةِ، فَإِذَا قَالَ قَائِلٌ أَيُّمَا أَقْرَبُ الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى أَوِ الْبَلَدُ الَّذِي هُوَ بِأَقْصَى الْمَغْرِبِ أَوِ الْمَشْرِقِ؟ يُقَالُ لَهُ الْمَسْجِدُ الْأَقْصَى قَرِيبٌ، وَإِنْ قَالَ أَيُّهُمَا أَقْرَبُ هُوَ أَوِ الْبَلَدُ؟ يُقَلْ لَهُ هُوَ بَعِيدٌ. فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ ... غَيْرَ بَعِيدٍ أَيْ قُرِّبَتْ قُرْبًا حَقِيقِيًّا لَا نِسْبِيًّا حَيْثُ لَا يُقَالُ فِيهَا إِنَّهَا بَعِيدَةٌ عَنْهُ مُقَايَسَةً أَوْ
Üçüncü Mesele: Mekânsal yakınlığa hamledilirse, mümin de kâfir de aynı alanda bulunduğu halde takva sahiplerine tahsis edilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: İki şahıs tek bir yerde olabilir de orada bulunan başka bir yer birine son derece yakınken diğerine son derece uzak olabilir. Bunun misali, iki ayağı kesik olan kimse ile sağlam ve hızlı koşan kimsenin bir yerde bulunmasıdır; huzurlarında el uzatmakla ulaşılamayacak bir şey bulunduğunda bu, ayakları kesik olandan uzaktır, koşan kimseye ise son derece yakındır. Yahut deriz ki: İki şahıs bir yerde bir araya geldiğinde birinin etrafı demirden bir sedle çevrilse ve yakınına el uzatmakla erişemeyeceği bir şey konsa, diğerinin etrafı ise o sedle çevrilmese; o şeyin sed çekilenden uzak, bahtiyar ve talihli kimseye ise yakın olduğunu söylemek sahih olur. Allah Teâlâ'nın: { غَيْرَ بَعِيدٍ } buyruğunun zarf olarak mansup olması muhtemeldir; nitekim 'Bana uzak olmayan bir yere otur', yani uzak olmayan bir mekânda otur denilir. Buna göre { غَيْرَ بَعِيدٍ } buyruğu tekit ifade eder; zira yakın olan bir şey, başka bir şeye nispetle uzak olabilir. Nitekim bir günlük mesafede olan yer, uzak beldelere nispetle yakındır; şehrin mesire yerlerine nispetle ise uzaktır. Bir kimse 'Mescid-i Aksâ mı yoksa en uzak batı veya doğudaki belde mi daha yakındır?' dediğinde, ona 'Mescid-i Aksâ yakındır' denilir; şayet 'O mu yoksa [içinde bulunulan] şehir mi daha yakındır?' derse, ona 'O uzaktır' denilir. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ ... غَيْرَ بَعِيدٍ } buyruğu, yani kıyas veya
مُنَاسِبَةً، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ نَصْبًا عَلَى/ الْحَالِ تَقْدِيرُهُ: قَرُبَتْ حَالَ كَوْنِ ذَلِكَ غَايَةَ التَّقْرِيبِ أَوْ نَقُولُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ مَعْنَى أُزْلِفَتْ قَرُبَتْ وَهِيَ غَيْرُ بَعِيدٍ، فَيَحْصُلُ الْمَعْنَيَانِ جَمِيعًا الْإِقْرَابُ وَالِاقْتِرَابُ أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ الْقُرْبَ وَالْحُصُولَ لَا لِلْمَكَانِ فَيَحْصُلُ مَعْنَيَانِ الْقُرْبُ الْمَكَانِيُّ بِقَوْلِهِ غَيْرَ بَعِيدٍ وَالْحُصُولُ بِقَوْلِهِ أُزْلِفَتِ وَقَوْلُهُ، غَيْرَ بَعِيدٍ مَعَ قَوْلِهِ أُزْلِفَتِ عَلَى التَّأْنِيثِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا الْأَوَّلُ: إِذَا قُلْنَا إِنَّ غَيْرَ نُصِبَ عَلَى الْمَصْدَرِ تَقْدِيرُهُ مَكَانًا غَيْرَ الثَّانِي: التَّذْكِيرُ فِيهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ [الْأَعْرَافِ: ٥٦] إِجْرَاءٌ لِفَعِيلٍ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مَجْرَى فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ الثَّالِثُ: أَنْ يُقَالَ غَيْرَ مَنْصُوبٌ نَصْبًا عَلَى الْمَصْدَرِ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ إِزْلَافًا غَيْرَ بَعِيدٍ، أَيْ عَنْ قُدْرَتِنَا فَإِنَّا قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْجَنَّةَ مَكَانٌ، وَالْمَكَانُ لَا يَقْرُبُ وَإِنَّمَا يُقْرَبُ مِنْهُ، فَقَالَ الْإِزْلَافُ غَيْرُ بَعِيدٍ عن قدرتنا فإنا نطوي المسافة بينهما.
münasebet bakımından kendisine uzak denilemeyecek şekilde izafî değil, hakikî bir yakınlıkla yaklaştırıldı demektir. Hâl olarak mansup olması da muhtemeldir; takdiri: 'Bu durum son derece yaklaştırma halindeyken yaklaştı' şeklindedir. Yahut deriz ki: Bu veche göre 'üzlifet'in manası 'yaklaştı ve o uzak değildir' olur; böylece yaklaştırma ve yaklaşma manalarının her ikisi de hasıl olur. Yahut maksat mekânsal değil hasıl olma ve yakınlık olur; böylece { غَيْرَ بَعِيدٍ } sözüyle mekânsal yakınlık, { أُزْلِفَتِ } sözüyle de hasıl olma manası olmak üzere iki mana birden hasıl olur. { أُزْلِفَتِ } fiilinin müennes olmasına rağmen { غَيْرَ بَعِيدٍ } ifadesinin [müzekker gelmesi] birkaç veche muhtemeldir: Birincisi: 'Gayre' kelimesinin masdar olarak nasbedildiğini söylediğimiz takdirdir ki takdiri 'uzak olmayan bir mekân'dır. İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ } [A'râf 56] “Şüphesiz Allah'ın rahmeti yakındır” buyruğunda olduğu gibi, fâil manasındaki 'fa'îl' vezninin mef'ûl manasındaki 'fa'îl' vezni gibi kabul edilerek müzekker kılınmasıdır. Üçüncüsü: 'Gayre' kelimesinin mahzuf bir masdarın sıfatı olarak masdar nasbıyla mansup olduğunun söylenmesidir; takdiri: 'Cennet kudretimizden uzak olmayan bir yaklaştırmayla yaklaştırıldı' şeklindedir. Zira biz cennetin bir mekân olduğunu, mekânın yaklaşmayıp ancak ona yaklaşıldığını zikretmiştik; binaenaleyh yaklaştırmak kudretimizden uzak değildir, çünkü biz ikisi arasındaki mesafeyi düreriz buyurmuştur.
[سورة ق (٥٠) : آية ٣٢]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 32]
هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ (٣٢)
{ هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ } “İşte size vadolunan budur; [Allah'a] yönelen ve [O'nun buyruklarını] koruyan herkes içindir” (32)
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: هَذَا مَا تُوعَدُونَ قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ هِيَ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ كَلَامَيْنِ وَذَلِكَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:
Sonra Allah Teâlâ: { هَذَا مَا تُوعَدُونَ } “İşte size vadolunan budur” buyurdu. Zemahşerî şöyle demiştir: Bu iki kelam arasında bir ara cümledir (cümle-i mu'teriza); çünkü Allah Teâlâ'nın:
لِكُلِّ أَوَّابٍ بَدَلٌ عَنِ الْمُتَّقِينَ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: (أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ لِكُلِّ أَوَّابٍ) كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ لِكُلِّ أَوَّابٍ } buyruğu 'el-müttekîn'den bedeldir; sanki Allah Teâlâ: 'Cennet takva sahiplerine, [Allah'a] yönelen herkese yaklaştırılmıştır' buyurmuş gibidir. Nitekim Allah Teâlâ'nın:
لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ [الزُّخْرُفِ: ٣٣] غَيْرَ أَنَّ ذَلِكَ بَدَلُ الِاشْتِمَالِ وَهَذَا بَدَلُ الْكُلِّ وَقَالَ:
{ لَجَعَلْنا لِمَنْ يَكْفُرُ بِالرَّحْمنِ لِبُيُوتِهِمْ } [Zuhruf 33] “Rahmân'ı inkâr edenlerin evleri için yapardık” buyruğunda da böyledir; şu kadar var ki oradaki bedel-i iştimal, buradaki ise bedel-i küldür. [Zemahşerî] dedi ki:
هَذَا إِشَارَةً إِلَى الثَّوَابِ أَيْ هَذَا الثَّوَابُ مَا تُوعَدُونَ أَوْ إِلَى الْإِزْلَافِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ: أُزْلِفَتِ [ق: ٣١] أَيْ هَذَا الْإِزْلَافُ مَا وُعِدْتُمْ بِهِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ وَوَجْهُهُ أَنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى لَا مَا يُوعَدُ بِهِ يُقَالُ لِلْمَوْعُودِ هَذَا لَكَ وَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ هَذَا مَا قُلْتُ إِنَّهُ لَكُمْ.
{ هَذَا } sevaba işarettir; yani 'Bu sevap size vadolunan şeydir' yahut { أُزْلِفَتِ } [Kâf 31] “yaklaştırılmıştır” buyruğunun delalet ettiği yaklaştırmaya işarettir; yani 'Bu yaklaştırma size vadolunmuş olan şeydir' demektir. Bunun müstakil bir kelam olduğu da söylenebilir; vechi ise bunun vadolunan şeye değil manaya hamledilmesidir: Kendisine vaatte bulunulan kimseye 'Bu senindir' denilir; sanki Allah Teâlâ 'Bu, sizin içindir dediğim şeydir' buyurmuştur.
ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ بَدَلًا عَنِ الضَّمِيرِ فِي تُوعَدُونَ، وَكَذَلِكَ إِنْ قُرِئَ بِالْيَاءِ يَكُونُ تَقْدِيرُهُ هَذَا لِكُلِّ أَوَّابٍ بَدَلًا عَنِ الضَّمِيرِ، وَالْأَوَّابُ الرَّجَّاعُ، قِيلَ هُوَ الَّذِي يَرْجِعُ مِنَ الذُّنُوبِ وَيَسْتَغْفِرُ، وَالْحَفِيظُ الْحَافِظُ لِلَّذِي يَحْفَظُ تَوْبَتَهُ مِنَ النَّقْضِ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْأَوَّابُ هُوَ الرَّجَّاعُ إِلَى اللَّهِ بِفِكْرِهِ، وَالْحَفِيظُ الَّذِي يَحْفَظُ اللَّهَ فِي ذِكْرِهِ أَيْ رَجَعَ إِلَيْهِ بِالْفِكْرِ فَيَرَى كُلَّ شَيْءٍ وَاقِعًا بِهِ وَمُوجَدًا مِنْهُ ثُمَّ إِذَا انْتَهَى إِلَيْهِ حَفِظَهُ بِحَيْثُ لَا يَنْسَاهُ عِنْدَ الرَّخَاءِ وَالنَّعْمَاءِ، وَالْأَوَّابُ وَالْحَفِيظُ كِلَاهُمَا مِنْ بَابِ الْمُبَالَغَةِ أَيْ يَكُونُ كَثِيرَ الْأَوْبِ شَدِيدَ الْحِفْظِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ أَدَقُّ، وَهُوَ أَنَّ الْأَوَّابَ هُوَ الَّذِي رَجَعَ عَنْ مُتَابَعَةِ هَوَاهُ فِي الْإِقْبَالِ عَلَى مَا سِوَاهُ، وَالْحَفِيظُ هُوَ الَّذِي إِذَا أَدْرَكَهُ بِأَشْرَفِ قُوَاهُ لَا يَتْرُكُهُ فَيُكْمِلُ بِهَا تَقْوَاهُ وَيَكُونُ هَذَا تَفْسِيرًا لِلْمُتَّقِي، لِأَنَّ الْمُتَّقِي هُوَ الَّذِي اتَّقَى الشِّرْكَ وَالتَّعْطِيلَ وَلَمْ يُنْكِرْهُ وَلَمْ يَعْتَرِفْ بِغَيْرِهِ، وَالْأَوَّابُ هُوَ الَّذِي لَا يَعْتَرِفُ بِغَيْرِهِ وَيَرْجِعُ عَنْ كُلِّ شَيْءٍ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَالْحَفِيظُ هُوَ الَّذِي لَمْ يَرْجِعْ عَنْهُ إِلَى شَيْءٍ مما عداه. ثم قال تعالى:
Sonra Allah Teâlâ, { تُوعَدُونَ } “size vadolunur” fiilindeki zamirden bedel olarak: { لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ } “[Allah'a] yönelen ve [O'nun buyruklarını] koruyan herkes içindir” buyurdu. Aynı şekilde şayet yâ harfiyle [yû'adûne şeklinde] okunursa takdiri zamirden bedel olarak 'Bu, [Allah'a] yönelen herkes içindir' şeklinde olur. Evvâb (evvâb), çokça dönen (reccâ‘) demektir; günahlardan dönüp istiğfar eden kimse olduğu söylenmiştir. Hafîz (hafîz) ise koruyan olup tövbesini bozulmaktan koruyan kimsedir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: Evvâb, fikriyle Allah'a çokça dönen; hafîz ise zikrinde Allah'ı koruyan kimsedir; yani fikriyle O'na döner ve her şeyin O'nunla vaki olduğunu ve O'ndan var edildiğini görür; sonra O'na vardığında O'nu bolluk ve nimet anında unutmayacak şekilde korur. Evvâb da hafîz de her ikisi mübalağa babındandır; yani çokça dönen ve son derece koruyan demektir. Bunda daha dakik başka vecihler de vardır ki o da şudur: Evvâb, O'ndan başkasına yönelme hususunda hevasına uymaktan dönen kimsedir. Hafîz ise en şerefli kuvvetleriyle O'nu idrak ettiğinde O'nu bırakmayan ve böylece takvasını tamamlayan kimsedir. Bu da müttakînin tefsiri olur; çünkü müttakî, şirkten ve ta'tîlden sakınan, O'nu inkâr etmeyip O'ndan başkasını tanımayan kimsedir. Evvâb, O'ndan başkasını tanımayan ve Allah Teâlâ'nın dışındaki her şeyden dönen kimsedir. Hafîz ise O'ndan, O'nun dışındaki hiçbir şeye dönmeyen kimsedir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:
[سورة ق (٥٠) : آية ٣٣]
[Kâf Sûresi (50), Âyet 33]
مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (٣٣)
{ مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ } “Görmediği halde Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelmiş bir kalple gelen kimseler [içindir]” (33)
وَفِي مَنْ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: / وَهُوَ أَغْرَبُهَا أَنَّهُ مُنَادَى كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: يَا مَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ ادْخَلُوهَا بِسَلَامٍ وَحَذْفُ حَرْفِ النِّدَاءِ شَائِعٌ وَثَانِيهَا: مَنْ بَدَلٌ عَنْ كُلٍّ فِي قَوْلِهِ تعالى: لِكُلِّ أَوَّابٍ [ق: ٣٢] مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ تَقْدِيرُهُ أُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِمَنْ خَشِيَ الرَّحْمَنَ بِالْغَيْبِ، ثَالِثُهَا: فِي قوله تعالى: أَوَّابٍ حَفِيظٍ [ق:
'Men' (من) kelimesinde vecihler vardır: Birincisi ve en garip olanı: Münâdâ olmasıdır; sanki Allah Teâlâ: 'Ey Rahmân'dan korkan kimse! Oraya esenlikle girin' buyurmuştur; nida harfinin hazfedilmesi ise yaygındır. İkincisi: 'Men'in, Allah Teâlâ'nın: { لِكُلِّ أَوَّابٍ } [Kâf 32] buyruğundaki 'küll' kelimesinden cer harfi tekrar edilmeksizin bedel olmasıdır; takdiri: 'Cennet, görmediği halde Rahmân'dan korkan kimseye yaklaştırılmıştır' şeklindedir. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { أَوَّابٍ حَفِيظٍ } “[Allah'a] yönelen ve [O'nun buyruklarını] koruyan” [Kâf