Binûn

Kâf Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٣٢] مَوْصُوفٌ مَعْلُومٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ كَأَنَّهُ يَقُولُ لِكُلِّ شَخْصٍ أَوَّابٍ أَوْ عَبْدٍ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ خَشِيَ

32] [ifadesinde] zikredilmemiş, bilinen bir mevsûfun bulunmasıdır; sanki O, '[Allah'a] yönelen her şahıs için' yahut 'her kul için' veya bundan başkası için buyurmaktadır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { مَنْ خَشِيَ

الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ

الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ } “Görmediği halde Rahmân'dan korkan”

بَدَلٌ عَنْ ذَلِكَ الْمَوْصُوفِ هَذِهِ وُجُوهٌ ثَلَاثَةٌ ذَكَرَهَا الزَّمَخْشَرِيُّ، وَقَالَ لَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا عَنْ أَوَّابٍ أَوْ حَفِيظٍ لأن أواب وحفيظ قَدْ وُصِفَ بِهِ مَوْصُوفٌ مَعْلُومٌ غَيْرُ مَذْكُورٍ كَمَا بَيَّنَاهُ وَالْبَدَلُ فِي حُكْمِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ، فَتَكُونُ مَنْ مَوْصُوفًا بِهَا وَمَنْ لَا يُوصَفُ بِهَا لَا يُقَالُ: الرَّجُلُ مَنْ جَاءَنِي جَالَسَنِي، كم يُقَالُ الرَّجُلُ الَّذِي جَاءَنِي جَالَسَنِي، هَذَا تَمَامُ كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ، فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ إِذَا كَانَ (من) و (الذي) يَشْتَرِكَانِ فِي كَوْنِهِمَا مِنَ الْمَوْصُولَاتِ فَلِمَاذَا لَا يَشْتَرِكَانِ فِي جَوَازِ الْوَصْفِ بِهِمَا؟ نَقُولُ الْأَمْرُ مَعْقُولٌ نُبَيِّنُهُ فِي مَا، وَمِنْهُ يَتَبَيَّنُ الْأَمْرُ فِيهِ فَنَقُولُ: مَا اسْمٌ مُبْهَمٌ يَقَعُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَمَفْهُومُهُ هُوَ شَيْءٌ لَكِنَّ الشَّيْءَ هُوَ أَعَمَّ الْأَشْيَاءِ فَإِنَّ الْجَوْهَرَ شَيْءٌ وَالْعَرَضَ شَيْءٌ وَالْوَاجِبَ شَيْءٌ وَالْمُمْكِنَ شَيْءٌ وَالْأَعَمُّ قَبْلَ الْأَخَصِّ فِي الْفَهْمِ لِأَنَّكَ إِذَا رَأَيْتَ مِنَ الْبُعْدِ شَبَحًا تَقُولُ أَوَّلًا إِنَّهُ شَيْءٌ ثُمَّ إِذَا ظَهَرَ لَكَ مِنْهُ مَا يَخْتَصُّ بِالنَّاسِ تَقُولُ إِنْسَانٌ فَإِذَا بَانَ ذَلِكَ أَنَّهُ ذَكَرٌ قُلْتَ هُوَ رَجُلٌ فَإِذَا وَجَدْتَهُ ذَا قُوَّةٍ تَقُولُ شُجَاعٌ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَالْأَعَمُّ أَعْرَفُ وَهُوَ قَبْلَ الْأَخَصِّ فِي الْفَهْمِ فَمَفْهُومُ مَا قَبْلَ كُلِّ شَيْءٍ فَلَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ صِفَةً لِأَنَّ الصِّفَةَ بَعْدَ الْمَوْصُوفِ هَذَا مِنْ حَيْثُ الْمَعْقُولُ، وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ النَّحْوِ فَلِأَنَّ الْحَقَائِقَ لَا يُوصَفُ بِهَا، فَلَا يُقَالُ جِسْمٌ رَجُلٌ جَاءَنِي كَمَا يُقَالُ جِسْمٌ نَاطِقٌ جَاءَنِي كَمَا يُقَالُ جِسْمٌ نَاطِقٌ جَاءَنِي لِأَنَّ الْوَصْفَ يَقُومُ بِالْمَوْصُوفِ وَالْحَقِيقَةَ تَقُومُ بِنَفْسِهَا لَا بِغَيْرِهَا وَكُلُّ مَا يَقَعُ وَصْفًا لِلْغَيْرِ يَكُونُ مَعْنَاهُ شَيْءٌ لَهُ كَذَا، فَقَوْلُنَا عَالِمٌ مَعْنَاهُ شَيْءٌ لَهُ عِلْمٌ أَوْ عَالَمِيَّةٌ فَيَدْخُلُ فِي مَفْهُومِ الْوَصْفِ شَيْءٌ مَعَ أَمْرٍ آخَرَ وَهُوَ لَهُ كَذَا لَكِنْ مَا لِمُجَرَّدِ شَيْءٍ فَلَا يُوجَدُ فِيهِ مَا يَتِمُّ بِهِ الْوَصْفُ وَهُوَ الْأَمْرُ الْآخَرُ الَّذِي مَعْنَاهُ ذُو كَذَا فَلَمْ يَجُزْ أن يكون صفة وإذا بان القول فمن في العقلاء كما في غيرهم وفيهم فمن مَعْنَاهُ إِنْسَانٌ أَوْ مَلِكٌ أَوْ غَيْرُهُمَا مِنَ الْحَقَائِقِ الْعَاقِلَةِ، وَالْحَقَائِقِ لَا تَقَعُ صِفَاتٍ، وَأَمَّا الَّذِي يَقَعُ عَلَى الْحَقَائِقِ وَالْأَوْصَافِ وَيَدْخُلُ فِي مَفْهُومِهِ تَعْرِيفٌ أَكْثَرَ مِمَّا يَدْخُلُ فِي مَجَازِ الوصف بما دُونَ مَنْ.

[buyruğu], bu mevsûftan bedeldir. Bunlar Zemahşerî'nin zikrettiği üç vecihtir. O şöyle demiştir: Bunun 'evvâb' veya 'hafîz'den bedel olması caiz değildir; çünkü açıkladığımız üzere evvâb ve hafîz ile zikredilmemiş bilinen bir mevsûf nitelenmiştir, bedel ise mübdelün minhin hükmündedir. Bu durumda 'men' ile nitelenmiş olur; oysa 'men' ile niteleme yapılmaz. Nitekim 'Bana gelen adam benimle oturdu' denildiği gibi 'Bana kim geldiyse o adam benimle oturdu' denilmez. Zemahşerî'nin sözünün tamamı budur. Şayet biri: 'Men' (مَنْ) ve 'ellezî' (الَّذِي) her ikisi de ism-i mevsûllerden olma hususunda ortak olduklarına göre, neden bu ikisiyle niteleme yapmanın caiz olması hususunda da ortak olmasınlar?' diyecek olursa; deriz ki: Bu aklen anlaşılabilir bir durumdur, bunu 'mâ' (مَا) hakkında açıklarız ve bundan onun hakkındaki durum da açıklığa kavuşur. Şöyle deriz: 'Mâ', her şeye delalet eden müphem bir isimdir; dolayısıyla onun kavramı 'şey'dir. Ancak 'şey', eşyanın en genelidir; nitekim cevher bir şeydir, araz bir şeydir, vacip bir şeydir, mümkün bir şeydir. Anlayışta ise daha genel olan daha özel olandan öncedir; çünkü sen uzaktan bir karaltı gördüğünde önce 'O bir şeydir' dersin; sonra onda insanlara has bir durum sana belirince 'İnsandır' dersin; onun erkek olduğu ortaya çıkınca 'O bir adamdır' dersin; onu güçlü bulunca 'Cesurdur' dersin ve bunun gibi. Dolayısıyla daha genel olan daha bilinendir ve anlayışta daha özel olandan öncedir. 'Mâ'nın kavramı her şeyden önce olduğuna göre, onun sıfat olması caiz değildir; çünkü sıfat mevsûftan sonradır. Bu, akıl açısından böyledir. Nahiv açısından ise, hakikatler ile niteleme yapılamayacağındandır; nitekim 'Bana konuşan bir cisim geldi' denildiği gibi 'Bana adam bir cisim geldi' denilmez. Çünkü vasıf mevsûfla kaimdir, hakikat ise başkasıyla değil kendisiyle kaimdir. Başkasına vasıf olan her şeyin anlamı 'şöyle şöyle özelliği olan şey'dir. Dolayısıyla bizim 'âlim' dememizin anlamı, 'kendisinde ilim veya âlimlik bulunan şey'dir. Böylece vasfın kavramına başka bir şeyle birlikte 'onun şöyle şöyle bir şeyi vardır' girmektedir. Fakat 'mâ' sırf 'şey' içindir; dolayısıyla onda vasfın kendisiyle tamamlandığı şey yani anlamı 'şu özellik sahibi' olan diğer durum bulunmaz. Bu yüzden sıfat olması caiz olmamıştır. Söz açıklandığında, akıl sahipleri hakkındaki 'men' de diğerleri hakkındaki 'mâ' gibidir ve akıl sahipleri arasında 'men'in anlamı, insan veya melek yahut bu ikisi dışındaki akıllı hakikatlerdir. Hakikatler ise sıfat olmazlar. Hakikatler ve vasıflar üzerine gelen 'ellezî'ye gelince; onun kavramına, 'men' hariç 'mâ' ile yapılan vasıf mecazına girenden daha fazla bir belirlilik girer.

وَفِي الْآيَةِ لَطَائِفُ مَعْنَوِيَّةٌ الْأَوَّلُ: الْخَشْيَةُ وَالْخَوْفُ مَعْنَاهُمَا وَاحِدٌ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ، لَكِنْ بَيْنَهُمَا فَرْقٌ وَهُوَ أَنَّ الْخَشْيَةَ مِنْ عَظَمَةِ الْمَخْشِيِّ، وَذَلِكَ لِأَنَّ تَرْكِيبَ حُرُوفِ خ ش ي فِي تَقَالِيبِهَا يَلْزَمُهُ مَعْنَى الْهَيْبَةِ يُقَالُ شَيْخٌ لِلسَّيِّدِ وَالرَّجُلِ الْكَبِيرِ السِّنِّ وَهُمْ جَمِيعًا مَهِيبَانِ، وَالْخَوْفَ خَشْيَةٌ مِنْ ضَعْفِ الْخَاشِي وذلك لأن تركيب خ وف فِي تَقَالِيبِهَا يَدُلُّ عَلَى الضَّعْفِ تَدُلُّ عَلَيْهِ الْخِيفَةُ وَالْخُفْيَةُ وَلَوْلَا قُرْبُ مَعْنَاهُمَا لَمَا وَرَدَ في القرآن تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً [الأنعام: ٦٣] وتَضَرُّعاً وَخِيفَةً [الأعراف: ٢٠٥] وَالْمَخْفِيُّ فِيهِ ضَعْفٌ كَالْخَائِفِ إِذَا عَلِمْتَ هَذَا تَبَيَّنَ لَكَ اللَّطِيفَةَ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى فِي كَثِيرٍ مِنَ الْمَوَاضِعِ ذَكَرَ لَفْظَ الْخَشْيَةِ حَيْثُ كَانَ الْخَوْفُ مِنْ عَظَمَةِ الْمَخْشِيِّ قَالَ تَعَالَى:

Ayet-i kerimede manevi incelikler vardır: Birincisi: Dilbilimciler nezdinde haşyet ve havfın anlamı birdir. Fakat aralarında bir fark vardır ki o da haşyetin, korkulanın (mahşiyy) azametinden kaynaklanmasıdır. Zira hâ-şîn-yâ (خ ش ي) harflerinin dizilişinin türevlerinde heybet manası lazımdır. Efendiye ve yaşça büyük kimseye 'şeyh' denir ve bunların ikisi de heybetlidir. Havf ise korkanın (hâşî) acziyetinden kaynaklanan bir korkudur. Zira hı-vâv-fe (خ و ف) harflerinin dizilişinin türevleri zayıflığa delalet eder; 'hıyfe' (korku) ve 'hufye' (gizlilik) buna delalet eder. Anlamları birbirine yakın olmasaydı Kur'an'da { تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً } “yalvara yakara ve gizlice” [En'âm 63] ve { تَضَرُّعاً وَخِيفَةً } “yalvararak ve korkarak” [A'râf 205] şeklinde gelmezdi. Gizlenen şeyde de korkan gibi bir zayıflık vardır. Bunu bildiğinde incelik sana zahir olur; o da şudur: Allah Teâlâ pek çok yerde korkunun korkulanın azametinden kaynaklandığı yerlerde 'haşyet' lafzını zikretmiştir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] وَقَالَ: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا/ الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْحَشْرِ: ٢١] فَإِنَّ الْجَبَلَ لَيْسَ فِيهِ ضَعْفٌ يَكُونُ الْخَوْفُ مِنْ ضَعْفِهِ وَإِنَّمَا اللَّهُ عَظِيمٌ يَخْشَاهُ كل قوي هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٥٧] مَعَ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ أَقْوِيَاءُ وَقَالَ تَعَالَى: وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ [الْأَحْزَابِ: ٣٧] أَيْ تَخَافُهُمْ إِعْظَامًا لَهُمْ إِذْ لَا ضَعْفَ فِيكَ بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ وَقَالَ تَعَالَى: لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٣] أَيْ لَا تَخَفْ ضَعْفًا فَإِنَّهُمْ لَا عظمة لهم وقال: يَخافُونَ يَوْماً [الإنسان: ٧] حَيْثُ كَانَ عَظَمَةُ الْيَوْمِ بِالنِّسْبَةِ إِلَى عَظَمَةِ اللَّهِ ضَعِيفَةً وَقَالَ: أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا [فُصِّلَتْ: ٣٠] أَيْ بِسَبَبٍ مَكْرُوهٍ يَلْحَقُكُمْ مِنَ الْآخِرَةِ فَإِنَّ الْمَكْرُوهَاتِ كُلَّهَا مَدْفُوعَةٌ عَنْكُمْ، وَقَالَ تَعَالَى: خائِفاً يَتَرَقَّبُ [الْقَصَصِ: ٢١] وَقَالَ: فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [القصص: ٣٣] لوحدته وضعفه وقال هارون: نِّي خَشِيتُ

{ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [lâyıkıyla] korkar” [Fâtır 28]. Şöyle de buyurmuştur: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” [Haşr 21]. Çünkü dağda, korkunun kendi zayıflığından kaynaklanacağı bir zayıflık yoktur; bilakis Allah azîmdir, her güçlü O'ndan korkar. { هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Onlar Rablerinin korkusundan titrerler” [Mü'minûn 57] [buyurmuştur]; melekler güçlü oldukları halde. Allah Teâlâ şöyle de buyurmuştur: { وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “İnsanlardan çekiniyordun; oysa Allah, kendisinden çekinmene daha lâyıktı” [Ahzâb 37]; yani onlara karşı bir zayıflığın olmadığı halde onları büyük görerek onlardan çekiniyordun. Allah Teâlâ: { لَا تَخَفْ وَلا تَحْزَنْ } “Korkma ve üzülme!” [Ankebût 33] buyurmuştur; yani bir zayıflıktan ötürü korkma, çünkü onların bir azameti yoktur. Allah'ın azametine kıyasla o günün azameti zayıf olduğu için: { يَخافُونَ يَوْماً } “Bir günden korkarlar” [İnsân 7] buyurmuştur. { أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا } “Korkmayın, üzülmeyin!” [Fussilet 30] buyurmuştur; yani ahiretten size ulaşacak hoşa gitmeyen bir şey sebebiyle [korkmayın]; çünkü hoşa gitmeyen şeylerin hepsi sizden defedilmiştir. Allah Teâlâ: { خائِفاً يَتَرَقَّبُ } “Korku içinde etrafı gözetleyerek” [Kasas 21] ve yalnızlığı ile zayıflığı sebebiyle: { فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Beni öldürmelerinden korkuyorum” [Kasas 33] buyurmuştur. Harun da şöyle demiştir: { إِنِّي خَشِيتُ

[طه: ٩٤] لِعَظَمَةِ مُوسَى فِي عَيْنِ

[طه: ٩٤] } “Doğrusu ben korktum” [Tâhâ 94]; Musa'nın kendi gözündeki

هَارُونَ لَا لِضَعْفٍ فِيهِ وَقَالَ: فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً [الْكَهْفِ: ٨٠] حَيْثُ لَمْ يَكُنْ لِضَعْفٍ فِيهِ، وَحَاصِلُ الْكَلَامِ أَنَّكَ إِذَا تَأَمَّلْتَ اسْتِعْمَالَ الْخَشْيَةِ وَجَدْتَهَا مُسْتَعْمَلَةً لِخَوْفٍ بِسَبَبِ عَظَمَةِ الْمَخْشِيِّ، وَإِذَا نَظَرْتَ إِلَى اسْتِعْمَالِ الْخَوْفِ وَجَدْتَهُ مُسْتَعْمَلًا لِخَشْيَةٍ مِنْ ضَعْفِ الْخَائِفِ، وَهَذَا فِي الْأَكْثَرِ وَرُبَّمَا يَتَخَلَّفُ الْمُدَّعَى عَنْهُ لَكِنَّ الْكَثْرَةَ كافية الثانية: قال الله تعالى هاهنا خَشِيَ الرَّحْمنَ مَعَ أَنَّ وَصْفَ الرَّحْمَةِ غَالِبًا يُقَابِلُ الْخَشْيَةَ إِشَارَةً إِلَى مَدْحِ الْمُتَّقِي حَيْثُ لَمْ تَمْنَعْهُ الرَّحْمَةُ مِنَ الْخَوْفِ بِسَبَبِ الْعَظَمَةِ، وَقَالَ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْحَشْرِ: ٢١] إِشَارَةً إِلَى ذَمِّ الْكَافِرِ حَيْثُ لَمْ تَحْمِلْهُ الْأُلُوهِيَّةُ الَّتِي تُنْبِئُ عَنْهَا لَفْظَةُ اللَّه وَفِيهَا الْعَظَمَةُ عَلَى خَوْفِهِ وَقَالَ: إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فَاطِرٍ: ٢٨] لِأَنَّ (إِنَّمَا) لِلْحَصْرِ فَكَانَ فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْجَاهِلَ لَا يَخْشَاهُ فَذَكَرَ اللَّه لِيُبَيِّنَ أَنَّ عَدَمَ خَشْيَتِهِ مَعَ قِيَامِ الْمُقْتَضَى وَعَدَمَ الْمَانِعِ وَهُوَ الرَّحْمَةُ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي سُورَةِ يس ونزيد هاهنا شَيْئًا آخَرَ، وَهُوَ أَنْ نَقُولَ لَفْظَةُ الرَّحْمنَ إِشَارَةٌ إِلَى مُقْتَضَى لَا إِلَى الْمَانِعِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الرَّحْمَنَ مَعْنَاهُ وَاهِبُ الْوُجُودِ بِالْخَلْقِ، وَالرَّحِيمُ وَاهِبُ الْبَقَاءِ بِالرِّزْقِ وَهُوَ فِي الدُّنْيَا رَحْمَانٌ حَيْثُ أَوْجَدَنَا بِالرَّحْمَةِ، وَرَحِيمٌ حَيْثُ أَبْقَى بِالرِّزْقِ، وَلَا يُقَالُ لِغَيْرِهِ رَحِيمٌ لِأَنَّ الْبَقَاءَ بِالرِّزْقِ قَدْ يُظَنُّ أَنَّ مِثْلَ ذَلِكَ يَأْتِي مِمَّنْ يُطْعِمُ الْمُضْطَرَّ، فَيُقَالُ فُلَانٌ هُوَ الَّذِي أَبْقَى فُلَانًا، وَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَيْضًا رَحْمَانٌ حَيْثُ يُوجِدُنَا، وَرَحِيمٌ حَيْثُ يَرْزُقُنَا، وَذَكَرْنَا ذَلِكَ فِي تَفْسِيرِ الْفَاتِحَةِ حَيْثُ قُلْنَا قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ إِشَارَةً إِلَى كَوْنِهِ رَحْمَانًا فِي الدُّنْيَا حَيْثُ خَلَقَنَا، رَحِيمًا فِي الدُّنْيَا حَيْثُ رَزَقَنَا رَحْمَةً ثُمَّ قَالَ مَرَّةً أُخْرَى بَعْدَ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَيْ هُوَ رَحْمَنٌ مَرَّةً أُخْرَى فِي الْآخِرَةِ بِخَلْقِنَا ثَانِيًا، وَاسْتَدْلَلْنَا عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ بَعْدَ ذَلِكَ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَةِ: ٤] أَيْ يَخْلُقُنَا ثَانِيًا، وَرَحِيمٌ يَرْزُقُنَا وَيَكُونُ هُوَ الْمَالِكَ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ، إِذَا عَلِمْتَ هَذَا فَمَنْ يَكُونُ مِنْهُ وُجُودُ الْإِنْسَانِ لَا يَكُونُ خَوْفُهُ خَشْيَةً مِنْ غَيْرِهِ، فَإِنَّ الْقَائِلَ يَقُولُ لِغَيْرِهِ أَخَافُ مِنْكَ أَنْ تَقْطَعَ رِزْقِي أَوْ تُبَدِّلَ حَيَاتِي، فَإِذَا كَانَ اللَّه تَعَالَى رَحْمَانًا مِنْهُ الْوُجُودُ يَنْبَغِي أَنْ يُخْشَى، فَإِنَّ مَنْ بِيَدِهِ الْوُجُودُ بِيَدِهِ الْعَدَمُ،

azametinden ötürüdür, kendisinde bir zayıflık olduğu için değil. Yine Allah Teâlâ: { فَخَشِينا أَنْ يُرْهِقَهُما طُغْياناً وَكُفْراً } “Biz onların [ana babalarını] azgınlık ve küfre sürüklemesinden korktuk” [Kehf 80] buyurmuştur; çünkü [bu korku] kendisinde bir zayıflıktan ötürü değildi. Sözün özü şudur: Sen 'haşyet'in kullanımını düşündüğünde, onun korkulanın azameti sebebiyle duyulan bir korku için kullanıldığını görürsün; 'havf'ın kullanımına baktığında ise onun korkanın zayıflığından kaynaklanan bir korku için kullanıldığını görürsün. Bu çoğunlukla böyledir; bazen iddia edilen durum bunun aksine olabilir, fakat çoğunluk yeterlidir. İkincisi: Allah Teâlâ burada, rahmet vasfı çoğunlukla haşyetin karşısında yer aldığı halde { خَشِيَ الرَّحْمنَ } “Rahmân'dan korkan” buyurmuştur; bu da azamet sebebiyle duyulan korkuya rahmetin engel olmaması yönüyle müttakîyi övmeye bir işarettir. Allah Teâlâ: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur'an'ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün” [Haşr 21] buyurmuştur; bu da 'Allah' lafzının haber verdiği ve içinde azamet bulunan uluhiyetin kâfiri korkuya sevk etmemesi sebebiyle onu yermeye bir işarettir. { إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [lâyıkıyla] korkar” [Fâtır 28] buyurmuştur; çünkü (إِنَّمَا) hasr (sınırlama) içindir, dolayısıyla bunda cahilin O'ndan korkmadığına bir işaret vardır. Gerektirici sebep mevcut olduğu ve rahmet olan engel bulunmadığı halde onun korkmamasını açıklamak için 'Allah' lafzını zikretmiştir. Bunu Yâsîn Sûresi'nde zikretmiştik; burada başka bir şey daha ekliyoruz, o da şudur: 'er-Rahmân' lafzı engele değil, gerektirici sebebe bir işarettir. Çünkü Rahmân yaratma yoluyla varlığı bağışlayan, Rahîm ise rızık yoluyla bekâyı bağışlayandır. O, dünyada bizi rahmetle var ettiği için Rahmân, rızıkla yaşattığı için Rahîm'dir. O'ndan başkasına Rahîm denilmez; çünkü rızıkla yaşatmanın, çaresiz kalmış kimseyi doyuran kimseden de gelebileceği zannedilebilir ve 'Filan kimse filanı yaşatan kişidir' denilir. O, ahirette de bizi var ettiği için Rahmân, bizi rızıklandırdığı için Rahîm'dir. Bunu Fâtiha Tefsiri'nde zikretmiştik; orada demiştik ki: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” buyurması dünyada bizi yaratması yönüyle Rahmân, rahmetiyle bize rızık vermesi yönüyle dünyada Rahîm olduğuna işarettir. Sonra { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur” buyruğundan sonra bir kere daha { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm” buyurmuştur; yani O, bizi ikinci defa yaratarak ahirette bir kez daha Rahmân'dır. Buna, bundan sonraki { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” [Fâtıha 4] buyruğunu delil getirdik; yani bizi ikinci defa yaratır ve bize rızık veren Rahîm olur ve o günde mutlak mâlik O'dur. Bunu bildiğinde, insanın varlığı kendisinden olan kimseden duyulacak korku, başkasından duyulacak bir haşyet gibi olmaz. Zira söyleyen kimse başkasına: 'Rızkımı kesmenden yahut hayatımı değiştirmenden korkuyorum' der. Allah Teâlâ varlığın kendisinden olduğu bir Rahmân olduğuna göre O'ndan korkulması gerekir; zira varlık elinde olanın elindedir yokluk da.

وَقَالَ ﷺ: «خَشْيَةُ اللَّه رَأْسُ كُلِّ حِكْمَةٍ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: “Allah korkusu her hikmetin başıdır” buyurmuştur.

وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَكِيمَ إِذَا تَفَكَّرَ فِي غَيْرِ اللَّه وَجَدَهُ مَحَلَّ التَّغَيُّرِ يَجُوزُ عَلَيْهِ الْعَدَمُ فِي كُلِّ طَرْفَةِ عَيْنٍ، وَرُبَّمَا يُقَدِّرُ اللَّه عَدَمَهُ قَبْلَ أَنْ يَتَمَكَّنَ مِنَ الْإِضْرَارِ، لِأَنَّ غَيْرَ اللَّه إِنْ/ لَمْ يُقَدِّرِ اللَّه أَنْ يَضُرَّ لَا يَقْدِرُ عَلَى الضَّرَرِ وَإِنْ قَدَرَ عَلَيْهِ بِتَقْدِيرِ اللَّه فَسَيَزُولُ الضَّرَرُ بِمَوْتِ الْمُعَذَّبِ أَوِ الْمُعَذِّبِ، وَأَمَّا اللَّه تَعَالَى فَلَا رَادَّ لِمَا أَرَادَ وَلَا آخِرَ لِعَذَابِهِ، وَقَالَ تَعَالَى: بِالْغَيْبِ أَيْ كَانَتْ خَشْيَتُهُمْ قَبْلَ ظُهُورِ الْأُمُورِ حَيْثُ تُرَى رَأْيَ الْعَيْنِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ إِشَارَةٌ إِلَى صِفَةِ مَدْحٍ أُخْرَى، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْخَاشِيَ قَدْ يَهْرُبُ وَيَتْرُكُ الْقُرْبَ مِنَ الْمَخْشِيِّ وَلَا يَنْتَفِعُ، وَإِذَا عَلِمَ الْمَخْشِيُّ أَنَّهُ تَحْتَ حُكْمِهِ تَعَالَى عَلِمَ أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُ الْهَرَبُ، فَيَأْتِي الْمَخْشِيُّ وَهُوَ [غَيْرُ] خَاشٍ فَقَالَ: وَجاءَ وَلَمْ يَذْهَبْ كَمَا يَذْهَبُ الْآبِقُ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: بِقَلْبٍ مُنِيبٍ الْبَاءُ فِيهِ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا ذَكَرْنَاهَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ [ق: ١٩] أَحَدُهَا: التَّعْدِيَةُ أَيْ أَحْضَرَ قَلْبًا سَلِيمًا، كَمَا يُقَالُ ذَهَبَ بِهِ إِذَا أَذْهَبَهُ ثَانِيهَا: الْمُصَاحَبَةُ يُقَالُ اشْتَرَى فُلَانٌ الْفَرَسَ بِسَرْجِهِ، أَيْ مَعَ سَرْجِهِ وَجَاءَ فُلَانٌ بِأَهْلِهِ أَيْ مَعَ أَهْلِهِ ثَالِثُهَا: وَهُوَ أَعْرَفُهَا الْبَاءُ لِلسَّبَبِ يُقَالُ مَا أَخَذَ فُلَانٌ إِلَّا بِقَوْلِ فُلَانٍ وَجَاءَ بِالرَّجَاءِ لَهُ فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: جَاءَ وَمَا جَاءَ إِلَّا بِسَبَبِ إِنَابَةٍ فِي قَلْبِهِ عَلِمَ أَنَّهُ لَا مَرْجِعَ إِلَّا إِلَى اللَّه فَجَاءَ بِسَبَبِ قَلْبِهِ الْمُنِيبِ، وَالْقَلْبُ الْمُنِيبُ كَالْقَلْبِ السَّلِيمِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ [الصَّافَّاتِ: ٨٤] أَيْ سَلِيمٍ مِنَ الشِّرْكِ، وَمَنْ سَلِمَ مِنَ الشِّرْكِ يَتْرُكُ غَيْرَ اللَّه وَيَرْجِعُ إِلَى اللَّه فَكَانَ مُنِيبًا، وَمَنْ أَنَابَ إِلَى اللَّه برىء من الشرك فكان سليما.

Bunun sebebi şudur: Hakîm kimse Allah'tan başkasını düşündüğünde, onun her göz açıp kapama anında yok olması caiz olan bir değişim mahalli olduğunu görür. Belki de Allah, o kimse zarar vermeye güç yetiremeden önce onun yokluğunu takdir eder. Çünkü Allah'tan başkası, şayet Allah zarar vermesini takdir etmemişse zarara güç yetiremez; Allah'ın takdiriyle buna güç yetirse bile, azap görenin yahut azap edenin ölümüyle o zarar zeval bulur. Allah Teâlâ'ya gelince; O'nun dilediğini geri çevirecek hiçbir şey ve O'nun azabının sonu yoktur. Allah Teâlâ: { بِالْغَيْبِ } “Görmediği halde” buyurmuştur; yani onların haşyeti, işler gözle görülür şekilde ortaya çıkmadan önce idi. Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ } “Ve [O'na] yönelmiş bir kalple gelen” buyruğu, başka bir övgü niteliğine işarettir. Zira korkan kimse bazen kaçar, korkulanın yakınını terk eder ve fayda görmez. Korkulanın Allah Teâlâ'nın hükmü altında olduğunu bildiğinde ise kaçmanın kendisine fayda vermeyeceğini anlar. Böylece korkulan kimse korkusuzca gelir. Bundan dolayı: 'Kaçak kölenin gittiği gibi gitmedi' anlamında { وَجاءَ } “ve geldi” buyurmuştur. Allah Teâlâ'nın: { بِقَلْبٍ مُنِيبٍ } “yönelmiş bir kalple” buyruğundaki 'bâ' (ب) harfi birtakım vecihlere muhtemeldir ki bunları Allah Teâlâ'nın: { وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ } “Ölüm sarhoşluğu gerçekten gelir” [Kâf 19] buyruğunda zikretmiştik: Birincisi: Ta'diye (geçişlilik) içindir; yani selim bir kalp getirmiştir, nitekim 'onu götürdü' anlamında 'zehebe bihî' (ذَهَبَ بِهِ) denilir. İkincisi: Musâhabet (birliktelik) içindir; nitekim 'Filan atı eyeriyle satın aldı' yani eyeriyle birlikte ve 'Filan ailesiyle geldi' yani ailesiyle birlikte denilir. Üçüncüsü ve en bilineni: 'Bâ' harfinin sebep için olmasıdır; nitekim 'Filan ancak filanın sözü sebebiyle aldı' ve 'onun için ümitle geldi' denilir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Geldi; ancak kalbindeki bir inâbe (yöneliş) sebebiyle geldi, Allah'tan başka sığınılacak hiçbir merci olmadığını bildi ve yönelmiş kalbi sebebiyle geldi. Yönelmiş kalp (kalb-i münîb), Allah Teâlâ'nın: { إِذْ جاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ } “Hani o, Rabbine selim bir kalple gelmişti” [Sâffât 84] buyruğundaki selim kalp gibidir; yani şirkten arınmış [bir kalp]. Şirkten arınan kimse Allah'tan başkasını terk eder ve Allah'a yönelir, böylece münîb (yönelen) olur. Allah'a yönelen kimse de şirkten beri olur ve selim olur.

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٤]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 34]

ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤)

{ ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤) } “Oraya esenlikle girin; işte bu, ebedîlik günüdür” (34)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: ادْخُلُوها بِسَلامٍ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } “Oraya esenlikle girin.”

فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إلى الجنة التي في وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ [ق: ٣١] أَيْ لَمَّا تَكَامَلَ حُسْنُهَا وَقُرْبُهَا وَقِيلَ لَهُمْ إنها منزلكم بقوله هذا ما تُوعَدُونَ [ق: ٣٢] أُذِنَ لَهُمْ فِي دُخُولِهَا وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Zamir, { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ } “Cennet yaklaştırılmıştır” [Kâf 31] ayetindeki cennete racidir. Yani cennetin güzelliği ve yakınlığı kemale erip, { هذا ما تُوعَدُونَ } “İşte size vaad edilen budur” [Kâf 32] buyruğuyla onlara 'orası sizin konağınızdır' denildiğinde, oraya girmelerine izin verilmiştir. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: الْخِطَابُ مَعَ مَنْ؟ نَقُولُ إِنْ قُرِئَ مَا تُوعَدُونَ بِالتَّاءِ فَهُوَ ظَاهِرٌ إِذْ لَا يَخْفَى أَنَّ الْخِطَابَ مَعَ الْمَوْعُودِينَ، وَإِنْ قُرِئَ بِالْيَاءِ فَالْخِطَابُ مَعَ الْمُتَّقِينَ أَيْ يُقَالُ لِلْمُتَّقِينَ ادْخُلُوهَا.

Birinci Mesele: Hitap kimedir? Deriz ki: Şayet { ما تُوعَدُونَ } 'tâ' ile [tû'adûne şeklinde] okunursa durum açıktır; zira hitabın kendilerine vaad edilenlere olduğu gizli değildir. Şayet 'yâ' ile [yû'adûne şeklinde] okunursa, hitap müttakîleredir; yani müttakîlere: 'Oraya girin' denilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ يَتَوَقَّفُ عَلَى الْإِذْنِ، وَفِيهِ مِنَ الِانْتِظَارِ مَا لَا يَلِيقُ بِالْإِكْرَامِ، نَقُولُ لَيْسَ كَذَلِكَ، فَإِنَّ مَنْ دَعَا مُكْرَمًا إِلَى بُسْتَانِهِ يَفْتَحُ لَهُ الْبَابَ وَيَجْلِسُ فِي مَوْضِعِهِ، وَلَا يَقِفُ عَلَى الْبَابِ مَنْ يُرَحِّبُهُ، وَيَقُولُ إِذَا بَلَغْتَ بُسْتَانِي فَادْخُلْهُ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ أَحَدٌ يَكُونُ قَدْ أَخَلَّ بِإِكْرَامِهِ بِخِلَافِ مَنْ يَقِفُ على بابه قَوْمٍ يَقُولُونَ: ادْخُلْ بِاسْمِ اللَّه، يَدُلُّ عَلَى الْإِكْرَامِ قَوْلُهُ تَعَالَى: بِسَلامٍ كَمَا يَقُولُ الْمُضِيفُ: ادْخُلْ مُصَاحَبًا بِالسَّلَامَةِ وَالسَّعَادَةِ وَالْكَرَامَةِ، وَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ فِي مَعْنَى الْحَالِ، أَيْ سَالِمِينَ مَقْرُونِينَ بِالسَّلَامَةِ، أَوْ مَعْنَاهُ ادْخُلُوهَا مُسَلَّمًا عَلَيْكُمْ، وَيُسَلِّمُ اللَّه وَمَلَائِكَتُهُ عَلَيْكُمْ، وَيَحْتَمِلُ عِنْدِي وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِرْشَادًا لِلْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ كَمَا أُرْشِدُوا إِلَيْهَا فِي الدُّنْيَا، حَيْثُ قَالَ تَعَالَى: لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها [النُّورِ: ٢٧] فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: هَذِهِ دَارُكُمْ وَمَنْزِلُكُمْ، وَلَكِنْ لَا تَتْرُكُوا حَسَنَ/ عَادَتِكُمْ، وَلَا تُخِلُّوا بِمَكَارِمِ أَخْلَاقِكُمْ، فَادْخُلُوهَا بِسَلَامٍ، وَيَصِيحُونَ سَلَامًا على من فيها، ويسلم من فيها عليهم، وَيَقُولُونَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَةِ: ٢٦] أَيْ يُسَلِّمُونَ على من فيها، ويسلم من فيها عليهم، وَهَذَا الْوَجْهُ إِنْ كَانَ مَنْقُولًا فَنِعْمَ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَنْقُولًا فَهُوَ مُنَاسِبٌ مَعْقُولٌ أَيَّدَهُ دَلِيلٌ مَنْقُولٌ.

İkinci Mesele: Bu durum, bunun bir izne bağlı olduğuna delalet eder ve bunda ikrama yakışmayan bir bekleyiş vardır. Deriz ki: Durum öyle değildir; zira ikram edilen birini bahçesine davet eden kimse ona kapıyı açar ve kendi yerine oturur; kapıda onu karşılayan kimse durmaz ve 'Bahçeme ulaştığında oraya gir' der. Şayet orada kimse bulunmazsa, ona ikramda kusur etmiş olur. Kapısında durup da 'Allah'ın adıyla gir' diyen bir topluluk bulunan kimse ise böyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { بِسَلامٍ } “esenlikle” buyruğu ikrama delalet eder; nitekim ev sahibi: 'Selametle, saadetle ve ikramla gir' der. 'Bâ' harfi musâhabet içindir ve hal anlamındadır; yani 'selamette olarak, selamete ermiş olarak' [girin] demektir. Yahut anlamı: 'Size selam verilmiş olarak oraya girin; Allah ve melekleri size selam eder' şeklindedir. Bana göre bunun başka bir veçhe ihtimali de vardır ki o da şudur: Dünyada kendilerine gösterildiği gibi, o günde de müminlere güzel ahlakın gösterilmesidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا تَدْخُلُوا بُيُوتاً غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتَّى تَسْتَأْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلى أَهْلِها } “Kendi evlerinizden başka evlere izin alıp ev halkına selam vermedikçe girmeyin” [Nûr 27]. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Burası sizin yurdunuz ve konağınızdır; fakat güzel âdetinizi terk etmeyin ve güzel ahlakınızı bozmayın; oraya selam vererek girin.' Onlar da oradakilere selam diye seslenirler, oradakiler de onlara selam verir ve 'es-Selâmü aleyküm' derler. Buna Allah Teâlâ'nın şu buyruğu delalet eder: { إِلَّا قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Ancak 'Selâm! Selâm!' sözü [işitirler]” [Vâkıa 26]; yani oradakilere selam verirler, oradakiler de onlara selam verir. Bu vecih şayet nakledilmişse ne âlâ; şayet nakledilmemişse, naklî bir delille desteklenmiş makul ve uygun bir vecihtir.

قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ } “İşte bu, ebedîlik günüdür” buyruğuna gelince;

حَتَّى لَا يَدْخُلَ فِي قَلْبِهِمْ أَنَّ ذَلِكَ رُبَّمَا يَنْقَطِعُ عَنْهُمْ فَتَبْقَى فِي قَلْبِهِمْ حَسْرَتُهُ، فَإِنْ قِيلَ الْمُؤْمِنُ قَدْ عَلِمَ أَنَّهُ إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ خُلِّدَ فِيهَا، فَمَا الْفَائِدَةُ فِي التَّذْكِيرِ؟ وَالْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ قَوْلَهُ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ قَوْلٌ قَالَهُ اللَّه فِي الدُّنْيَا إِعْلَامًا وَإِخْبَارًا، وَلَيْسَ ذَلِكَ قَوْلًا يَقُولُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ ادْخُلُوها فَكَأَنَّهُ تَعَالَى أَخْبَرَنَا فِي يَوْمِنَا أَنَّ ذَلِكَ الْيَوْمَ يَوْمُ الْخُلُودِ. ثَانِيهِمَا: اطْمِئْنَانُ الْقَلْبِ بِالْقَوْلِ أَكْثَرُ، قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي قَوْلِهِ يَوْمُ الْخُلُودِ إِضْمَارٌ تَقْدِيرُهُ: ذَلِكَ يَوْمُ تَقْدِيرِ الْخُلُودِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ الْيَوْمُ يُذَكَّرُ، وَيُرَادُ الزَّمَانُ الْمُطْلَقُ سَوَاءٌ كَانَ يَوْمًا أَوْ لَيْلًا، نَقُولُ: يَوْمَ يُولَدُ لِفُلَانٍ ابْنٌ يَكُونُ السُّرُورُ الْعَظِيمُ، وَلَوْ وُلِدَ لَهُ بِاللَّيْلِ لَكَانَ السُّرُورُ حَاصِلًا، فَتُرِيدُ بِهِ الزَّمَانَ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: ذَلِكَ زَمَانٌ الْإِقَامَةِ الدَّائِمَةِ. ثُمَّ قال تعالى:

bunun belki kendilerinden kesileceği ve kalplerinde bunun hasretinin kalacağı düşüncesi kalplerine girmesin diyedir. Şayet: 'Mümin kimse cennete girdiğinde orada ebedî kalacağını zaten bilmektedir, öyleyse hatırlatmanın faydası nedir?' denilirse; buna iki vecihle cevap verilir: Birincisi: O'nun { ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ } “İşte bu, ebedîlik günüdür” buyruğu, Allah'ın dünyada bildirme ve haber verme kabilinden söylediği bir sözdür; { ادْخُلُوها } “Oraya girin” buyurduğu sırada söylediği bir söz değildir. Dolayısıyla sanki Allah Teâlâ bugünümüzde bize o günün ebedîlik günü olduğunu haber vermiştir. İkincisi: Söz ile kalbin mutmain olması daha fazladır. Zemahşerî, { يَوْمُ الْخُلُودِ } “ebedîlik günü” buyruğunda bir gizleme (idmâr) olduğunu ve takdirinin 'İşte bu, ebedîliğin takdir edildiği gündür' şeklinde olduğunu söylemiştir. Şöyle denilmesi de muhtemeldir: 'Yevm' (gün) lafzı zikredilir ve ister gündüz olsun ister gece, mutlak zaman kastedilir; nitekim 'Filanın bir oğlu doğduğu gün büyük bir sevinç olur' deriz; oysa çocuk gece doğsa bile sevinç hasıl olur. Dolayısıyla bununla zamanı kastedersin. Sanki Allah Teâlâ: 'Bu, daimi kalışın zamanıdır' buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٥]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 35]

لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ (٣٥)

{ لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ (٣٥) } “Orada kendileri için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır” (35)

وَفِي الْآيَةِ تَرْتِيبٌ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ تَعَالَى بَدَأَ بِبَيَانِ إكرامهم حيث قال: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ [الشعراء: ٩٠] وَلَمْ يَقُلْ: قُرِّبَ الْمُتَّقُونَ مِنَ الْجَنَّةِ بَيَانًا لِلْإِكْرَامِ حَيْثُ جَعَلَهُمْ مِمَّنْ تُنْقَلُ إِلَيْهِمُ الْجِنَانُ

Ayet-i kerimede son derece güzel bir tertip vardır. Çünkü Allah Teâlâ, { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet müttakîlere yaklaştırılmıştır” [Şuarâ 90] buyurarak onlara yapılan ikramı beyan etmekle başlamıştır. İkramı beyan etmek için 'Müttakîler cennete yaklaştırıldı' dememiş; bilakis onları, içindeki güzelliklerle birlikte cennetlerin

بِمَا فِيهَا مِنَ الْحِسَانِ، ثُمَّ قَالَ لَهُمْ هذا لكم، بقوله هذا ما تُوعَدُونَ [ق: ٣٢] ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ أَجْرُ أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ بِقَوْلِهِ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ وقوله مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ [ق: ٣٣] فَإِنَّ تَصَرُّفَ الْمَالِكِ الَّذِي مَلَكَ شَيْئًا بِعِوَضٍ أَتَمُّ فِيهِ مِنْ تَصَرُّفِ مَنْ مَلَكَ بِغَيْرِ عِوَضٍ، لِإِمْكَانِ الرُّجُوعِ فِي التَّمْلِيكِ بِغَيْرِ عِوَضٍ، ثم زاد في الإكرام بقوله ادْخُلُوها [ق: ٣٤] كَمَا بَيَّنَّا أَنَّ ذَلِكَ إِكْرَامٌ، لِأَنَّ مَنْ فَتَحَ بَابَهُ لِلنَّاسِ، وَلَمْ يَقِفْ بِبَابِهِ مَنْ يُرَحِّبُ الدَّاخِلِينَ، لَا يَكُونُ قَدْ أَتَى بِالْإِكْرَامِ التام، ثم قال: ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ [ق: ٣٤] أَيْ لَا تَخَافُوا مَا لَحِقَكُمْ مِنْ قَبْلُ حَيْثُ أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنْهَا، فَهَذَا دُخُولٌ لَا خُرُوجَ بَعْدَهُ مِنْهَا.

kendilerine taşındığı kimseler kılmıştır. Sonra { هذا ما تُوعَدُونَ } “İşte size vaad edilen budur” [Kâf 32] buyruğuyla onlara: 'Bu sizindir' demiştir. Sonra { لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ } “[Allah'a] yönelen ve [O'nun buyruklarını] koruyan herkes içindir” ve { مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ } “Rahmân'dan korkan kimseler [içindir]” [Kâf 33] buyruklarıyla bunun onların salih amellerinin karşılığı olduğunu beyan etmiştir. Çünkü bir şeye bir karşılıkla mâlik olan kimsenin tasarrufu, karşılıksız mâlik olan kimsenin tasarrufundan daha tamdır; zira karşılıksız mülk kılmada geri dönme ihtimali vardır. Sonra { ادْخُلُوها } “Oraya girin” [Kâf 34] buyruğuyla ikramı artırmıştır; açıkladığımız üzere bu bir ikramdır, çünkü kapısını insanlara açıp da kapısında girenleri karşılayan biri bulunmayan kimse tam bir ikramda bulunmuş olmaz. Sonra { ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ } “İşte bu, ebedîlik günüdür” [Kâf 34] buyurmuştur; yani daha önce ana-babanızı oradan çıkardığı gibi başınıza gelen şeyden korkmayın; bu öyle bir giriştir ki bundan sonra oradan çıkış yoktur.

ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ قَالَ لَا تَخَافُوا انْقِطَاعَ أَرْزَاقِكُمْ وَبَقَاءَكُمْ فِي حَاجَةٍ، كَمَا كُنْتُمْ فِي الدُّنْيَا مَنْ كَانَ يُعَمَّرُ يُنَكَّسُ وَيَحْتَاجُ، بَلْ لَكُمُ الخلود، ولا ينفد ما تمتعون بِهِ فَلَكُمْ مَا تَشَاءُونَ فِي أَيِّ وَقْتٍ تَشَاءُونَ، وَإِلَى اللَّه الْمُنْتَهَى، وَعِنْدَ الْوُصُولِ إِلَيْهِ، وَالْمُثُولِ بَيْنَ يَدَيْهِ، فَلَا يُوَصَفُ مَا لَدَيْهِ، وَلَا يَطَّلِعُ أَحَدٌ عَلَيْهِ، وَعَظَمَةُ مَنْ عِنْدَهُ تَدُلُّكَ عَلَى فَضِيلَةِ مَا عِنْدَهُ، هَذَا هُوَ التَّرْتِيبُ، وَأَمَّا التَّفْسِيرُ، فَفِيهِ مَسْأَلَتَانِ.

Sonra onların orada ebedî kalacaklarını beyan edince; 'Rızıklarınızın kesilmesinden ve dünyada olduğu gibi yaşlanan kimsenin beli bükülüp muhtaç duruma düşmesi gibi bir ihtiyaç içinde kalmaktan korkmayın; bilakis ebedîlik sizindir ve faydalandığınız şeyler tükenmez; dilediğiniz her vakitte dilediğiniz şey sizindir' buyurmuştur. Nihai varış Allah'adır; O'na ulaşıldığında ve huzurunda durulduğunda, O'nun katındaki şeyler nitelenemez ve hiç kimse ona muttali olamaz. Katında olan zâtın azameti ise sana O'nun katındakilerin faziletini gösterir. Tertip işte böyledir. Tefsire gelince, onda iki mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: قال تعالى: ادْخُلُوها بِسَلامٍ [ق: ٣٤] عَلَى سَبِيلِ الْمُخَاطَبَةِ، ثُمَّ قَالَ: لَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ لَكُمْ مَا الْحِكْمَةُ فِيهِ؟ الْجَوَابُ: عَنْهُ مِنْ وُجُوهٍ الْأَوَّلُ: هُوَ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: ادْخُلُوها مُقَدَّرٌ فِيهِ يُقَالُ لَهُمْ، أَيْ يُقَالُ لَهُمْ ادْخُلُوها فَلَا يَكُونُ عَلَى هَذَا الْتِفَاتًا الثَّانِي: هُوَ أَنَّهُ مِنْ بَابِ الِالْتِفَاتِ وَالْحِكْمَةِ الْجَمْعُ بَيْنَ الطَّرَفَيْنِ، كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أَكْرَمَهُمْ بِهِ فِي حُضُورِهِمْ، فَفِي حُضُورِهِمُ الْحُبُورُ، وَفِي غَيْبَتِهِمُ الْحُورُ وَالْقُصُورُ وَالثَّالِثُ: هُوَ أَنْ يُقَالَ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَهُمْ جَازَ أَنْ يَكُونَ كَلَامًا مَعَ الْمَلَائِكَةِ، يَقُولُ لِلْمَلَائِكَةِ: تَوَكَّلُوا بِخِدْمَتِهِمْ، وَاعْلَمُوا أَنَّ لَهُمْ مَا يَشَاءُونَ فِيهَا، فَأَحْضِرُوا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مَا يَشَاءُونَ، وَأَمَّا أَنَا فَعِنْدِي مَا لَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ، وَلَا تَقْدِرُونَ أَنْتُمْ عَلَيْهِ.

Birinci Mesele: Allah Teâlâ hitap yoluyla { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } “Oraya esenlikle girin” [Kâf 34] buyurmuş, sonra da 'leküm' (size) demeyip { لَهُمْ } “kendileri için” buyurmuştur; bundaki hikmet nedir? Buna birkaç vecihle cevap verilir: Birincisi: Allah Teâlâ'nın { ادْخُلُوها } “Oraya girin” buyruğunda 'onlara denilir ki' ifadesi takdir edilmiştir; yani 'onlara: Oraya girin denilir' demektir; dolayısıyla bu takdire göre iltifat sanatı olmaz. İkincisi: Bunun iltifat babından olmasıdır; hikmet ise iki tarafı bir araya getirmektir. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: 'Huzurlarında onlara bununla ikram etti; binaenaleyh onların huzurlarında sevinç, gaybetlerinde ise hûriler ve köşkler vardır.' Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın { لَهُمْ } “kendileri için” buyruğunun meleklerle bir konuşma olmasının caiz olduğunun söylenmesidir; meleklere şöyle buyurur: 'Onların hizmetini üstlenin ve bilin ki onlar için orada diledikleri her şey vardır; binaenaleyh diledikleri şeyleri önlerine getirin. Bana gelince; benim katımda onların hatırına bile gelmeyen ve sizin de güç yetiremeyeceğiniz şeyler vardır.'

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ لَفْظَ مَزِيدٌ [ق: ٣٠] يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ الزِّيَادَةَ، فَيَكُونُ كَمَا فِي قَوْلَهُ تَعَالَى: لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ [يُونُسَ: ٢٦] وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ عِنْدِنَا مَا نَزِيدُهُ عَلَى مَا يَرْجُونَ وَمَا يكون مما يشتهون.

İkinci Mesele: { مَزِيدٌ } “daha fazlası” [Kâf 30] lafzının anlamının fazlalık (ziyade) olmasının muhtemel olduğunu zikretmiştik; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا الْحُسْنى وَزِيادَةٌ } “Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve bir de fazlası vardır” [Yûnus 26] buyruğundaki gibi olur. İsmi meful anlamında olması da muhtemeldir; yani katımızda onların umduklarına ve arzuladıklarına ekleyeceğimiz şeyler vardır.

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٦]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 36]

وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦)

{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦) } “Biz onlardan önce, kendilerinden daha çetin güç ve kuvvete sahip nice nesilleri helâk ettik de onlar diyarları delik deşik edip dolaştılar; [fakat] bir kaçış yeri mi var?” (36)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً } “Biz onlardan önce, kendilerinden daha çetin güç ve kuvvete sahip nice nesilleri helâk ettik.”

لَمَّا أَنْذَرَهُمْ بم بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مِنَ الْيَوْمِ الْعَظِيمِ وَالْعَذَابِ الْأَلِيمِ، أَنْذَرَهُمْ بِمَا يُعَجَّلُ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ الْمُهْلِكِ وَالْإِهْلَاكِ الْمُدْرِكِ، وَبَيَّنَ لَهُمْ حَالَ مَنْ تَقَدَّمَهُمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي مَوَاضِعَ، وَالَّذِي يَخْتَصُّ بِهَذَا الْمَوْضِعِ أُمُورٌ أَحَدُهَا: إِذَا كَانَ ذَلِكَ لِلْجَمْعِ بَيْنَ الْإِنْذَارِ بِالْعَذَابِ الْعَاجِلِ وَالْعِقَابِ الْآجِلِ، فَلِمَ تَوَسَّطَهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ إلى قوله وَلَدَيْنا مَزِيدٌ [ق: ٣١- ٣٥] نَقُولُ لِيَكُونَ ذَلِكَ دُعَاءً بِالْخَوْفِ وَالطَّمَعِ، فَذَكَرَ حَالَ الْكَفُورِ الْمُعَانِدِ، وَحَالَ الشَّكُورِ الْعَابِدِ فِي الْآخِرَةِ تَرْهِيبًا وَتَرْغِيبًا، ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُمْ فِي شَكٍّ مِنَ الْعَذَابِ الْأَبَدِيِّ الدَّائِمِ، فَمَا أَنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْعَذَابِ الْعَاجِلِ الْمُهْلِكِ الَّذِي أَهْلَكَ أَمْثَالَكُمْ، فَإِنْ قِيلَ: فَلِمَ لَمْ يَجْمَعْ بَيْنَ التَّرْهِيبِ وَالتَّرْغِيبِ فِي الْعَاجِلَةِ، كَمَا جَمَعَ بَيْنَهُمَا فِي الْآجِلَةِ، وَلَمْ يَذْكُرْ حَالَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قَبْلُ وَأَنْعَمَ عَلَيْهِ، كَمَا ذَكَرَ حَالَ مَنْ أَشْرَكَ بِهِ فَأَهْلَكَهُ نَقُولُ لِأَنَّ النِّعْمَةَ كَانَتْ قَدْ وَصَلَتْ إِلَيْهِمْ، وَكَانُوا مُتَقَلِّبِينَ فِي النِّعَمِ، فَلَمْ يَذْكُرْهُمْ

Önlerinde bulunan o büyük gün ve acıklı azap ile onları uyardığında; kendilerine çarçabuk verilecek helak edici azap ve yetişip yakalayan yok oluş ile de onları uyarmış ve kendilerinden öncekilerin durumunu onlara açıklamıştır. Bunun tefsiri birkaç yerde geçmişti. Bu yere has olan durumlar ise birtakım hususlardır: Birincisi: Bu durum acil azap ile ertelenmiş cezanın uyarısını bir araya getirmek için olduğuna göre, Allah Teâlâ'nın: { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ } “Cennet müttakîlere yaklaştırılmıştır” buyruğundan { وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “katımızda ise daha fazlası da vardır” [Kâf 31-35] buyruğuna kadar olan kısım neden bu ikisinin arasına girmiştir? Deriz ki: Bu korku ve ümitle bir davet olsun diyedir; dolayısıyla korkutmak ve teşvik etmek maksadıyla ahiretteki inatçı nankörün durumu ile şükreden ibadet ehlinin durumunu zikretmiştir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: Şayet ebedî ve daimi azaptan şüphe içinde iseniz, sizin benzerlerinizi helak etmiş olan acil ve helak edici azaptan şüphe içinde değilsinizdir. Şayet: 'Ahirette yaptığı gibi neden dünyada da korkutma ile teşviki bir araya getirmedi; O'na şirk koşup da helak ettiği kimselerin durumunu zikrettiği gibi, daha önce teslim olup da kendisine nimet verdiği kimselerin durumunu zikretmedi?' denilirse; deriz ki: Çünkü nimet zaten onlara ulaşmıştı ve onlar nimetler içinde dönüp duruyorlardı; bu sebeple onlara bunu hatırlatmamıştır,

بِهِ، وَإِنَّمَا كَانُوا غَافِلِينَ عَنِ الْهَلَاكِ فَأَنْذَرَهُمْ بِهِ، وَأَمَّا فِي الْآخِرَةِ، فَكَانُوا غَافِلِينَ عَنِ الْأَمْرَيْنِ جَمِيعًا، فَأَخْبَرَهُمْ بِهِمَا.

onlar ise ancak helaktan gafildiler; bundan dolayı onları bununla uyarmıştır. Ahirette ise her iki husustan da gafildiler; dolayısıyla onlara ikisini birden haber vermiştir.

الثَّانِي: قَوْلُهُ تَعَالَى: فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ.

İkincisi: Allah Teâlâ'nın: { فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } “diyarları delik deşik edip dolaştılar” buyruğudur.

فِي مَعْنَاهُ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: هُوَ مَا قَالَهُ تَعَالَى فِي حَقِّ ثَمُودَ الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ [الْفَجْرِ: ٩] مِنْ قُوَّتِهِمْ خَرَقُوا الطُّرُقَ وَنَقَبُوهَا، وَقَطَعُوا الصُّخُورَ وَثَقَبُوهَا ثَانِيهَا: نَقَبُوا، أَيْ سَارُوا فِي الْأَسْفَارِ وَلَمْ يَجِدُوا مَلْجَأً وَمَهْرَبًا، وَعَلَى هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَهْلَ مَكَّةَ، أَيْ هُمْ سَارُوا فِي الْأَسْفَارِ، وَرَأَوْا مَا فِيهَا مِنَ الْآثَارِ ثَالِثُهَا:

Bunun anlamında birtakım vecihler vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın Semûd hakkında söylediği şu buyruktur: { الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ } “Vadide kayaları oyan [Semûd]” [Fecr 9]; güçlerinden ötürü yolları yarıp açtılar, kayaları kesip deldiler. İkincisi: 'Neccabû', yani yolculuklara çıktılar da hiçbir sığınak ve kaçacak yer bulamadılar demektir. Buna göre muradın Mekke ehli olması muhtemeldir; yani onlar yolculuklara çıktılar ve oralardaki kalıntıları gördüler. Üçüncüsü:

فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ أَيْ صَارُوا نُقَبَاءَ فِي الْأَرْضِ أَرَادَ مَا أَفَادَهُمْ/ بَطْشُهُمْ وَقُوَّتُهُمْ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا الْفَاءُ، لِأَنَّهَا تَصِيرُ حِينَئِذٍ مُفِيدَةً تَرَتُّبَ الْأَمْرِ عَلَى مُقْتَضَاهُ، تَقُولُ كَانَ زَيْدٌ أَقْوَى مِنْ عَمْرٍو فَغَلَبَهُ، وكان عمرو مريضا فغلبه زيد، كذلك هاهنا قَالَ تَعَالَى: هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَصَارُوا نُقَبَاءَ فِي الْأَرْضِ، وَقُرِئَ فَنَقَّبُوا بِالتَّشْدِيدِ، وَهُوَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى مَا ذَكَرْنَا فِي الْوَجْهِ الثَّالِثِ، لِأَنَّ التَّنْقِيبَ الْبَحْثُ، وَهُوَ مِنْ نَقُبَ بِمَعْنَى صَارَ نَقِيبًا.

{ فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ } yani yeryüzünde önderler (nukabâ) oldular; zorbalıklarının ve güçlerinin kendilerine kazandırdığı şeyi kastetmiştir. Buna 'fâ' (ف) harfi delalet eder; çünkü o takdirde bir işin kendi gereğine terettüp etmesini ifade eder; nitekim 'Zeyd Amr'dan daha güçlüydü, bu sebeple ona galip geldi' ve 'Amr hastaydı, bu sebeple Zeyd ona galip geldi' dersin. Burada da aynı şekilde Allah Teâlâ: { هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً } “onlar güç ve kuvvet bakımından bunlardan daha çetindiler” buyurmuş, bu sebeple yeryüzünde önderler olmuşlardır. Şedde ile { فَنَقَّبُوا } şeklinde de okunmuştur; bu da üçüncü vecihte zikrettiğimiz şeye delalet eder; çünkü tenkîb, araştırmaktır ve o da 'önder oldu' anlamındaki 'nakube' (نَقُبَ) fiilindendir.

الثَّالِثُ: قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ مِنْ مَحِيصٍ.

Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { هَلْ مِنْ مَحِيصٍ } “bir kaçış yeri mi var?” buyruğudur.

يَحْتَمِلُ وُجُوهًا ثَلَاثَةً الْأَوَّلُ: عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ بِالتَّشْدِيدِ يَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مَفْعُولٌ، أَيْ بَحَثُوا عَنِ الْمَحِيصِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ الثَّانِي: عَلَى الْقِرَاءَاتِ جَمِيعًا اسْتِفْهَامٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ أَيْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ مَحِيصٌ الثَّالِثُ: هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ لِقَوْمِ مُحَمَّدٍ ﷺ هُمْ أهلكوا مع قوة بطشهم فهل مِنْ مَحِيصٍ لَكُمْ تَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ وَالْمَحِيصُ كَالْمَحِيدِ غَيْرَ أَنْ الْمَحِيصَ مَعْدَلٌ وَمَهْرَبٌ عَنِ الشِّدَّةِ، يَدُلُّكَ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ وَقَعُوا فِي حَيْصَ بَيْصَ أَيْ فِي شِدَّةٍ وَضِيقٍ، وَالْمَحِيدُ مَعْدَلٌ وَإِنْ كَانَ لَهُمْ بِالِاخْتِيَارِ يُقَالُ حَادَ عَنِ الطَّرِيقِ نَظَرًا، وَلَا يُقَالُ حَاصَ عَنِ الْأَمْرِ نَظَرًا.

Bu üç veçhe muhtemeldir: Birincisi: Şedde ile okuyanın kıraatine göre meful olduğu söylenebilir; yani kaçış yerini aradılar; [fakat] bir kaçış yeri mi var? İkincisi: Bütün kıraatlere göre inkâr anlamında bir istifhamdır; yani onlar için hiçbir kaçış yeri yoktu. Üçüncüsü: Sanki Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmine: 'Onlar zorlu güçlerine rağmen helak edildiler; sizin için güveneceğiniz bir kaçış yeri mi var?' buyururcasına yeni bir cümledir (istînâf). Mahîs (مَحِيص), mahîd (مَحِيد) gibidir; şu kadar var ki mahîs, zorluktan sapma ve kaçmadır. Arapların: 'Haysa baysa düştüler' yani zorluk ve darlık içine düştüler sözü sana bunu gösterir. Mahîd ise kendi ihtiyarlarıyla olsa bile sapmadır; nitekim tedbir alarak 'yoldan saptı' (hâde ani't-tarîk) denilir, fakat tedbir alarak 'işten kaçtı' (hâsa ani'l-emr) denilmez.

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٧]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 37]

إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) } “Şüphesiz bunda kalbi olan yahut hazır bulunup zihnini vererek kulak veren kimse için bir öğüt vardır” (37)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan kimse için bir öğüt vardır.”

الْإِشَارَةُ إِلَى الْإِهْلَاكِ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى مَا قَالَهُ مِنْ إِزْلَافِ الْجَنَّةِ وَمَلْءِ جَهَنَّمَ وَغَيْرِهِمَا، وَالذِّكْرَى اسْمُ مَصْدَرٍ هُوَ التَّذَكُّرُ وَالتَّذْكِرَةُ وَهِيَ فِي نَفْسِهَا مَصْدَرُ ذَكَرَهُ يَذْكُرُهُ ذِكْرًا وَذِكْرَى وَقَوْلَهُ لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ قِيلَ الْمُرَادُ قَلْبٌ مَوْصُوفٌ بِالْوَعْيِ، أَيْ لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ وَاعٍ يُقَالُ لِفُلَانٍ مَالٌ أَيْ كَثِيرٌ فَالتَّنْكِيرُ يَدُلُّ عَلَى مَعْنًى فِي الْكَمَالِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ هُوَ لِبَيَانِ وُضُوحِ الْأَمْرِ بَعْدَ الذِّكْرِ وَأَنْ لَا خَفَاءَ فِيهِ لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ مَا وَلَوْ كَانَ غَيْرَ كَامِلٍ، كَمَا يُقَالُ أَعْطِهِ شَيْئًا وَلَوْ كَانَ دِرْهَمًا، وَنَقُولُ الْجَنَّةُ لِمَنْ عَمِلَ خَيْرًا وَلَوْ حَسَنَةً، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ لَهُ قَلْبٌ وَحِينَئِذٍ فَمَنْ لَا يَتَذَكَّرُ لَا قَلْبَ لَهُ أَصْلًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ [الْبَقَرَةِ: ١٨] حَيْثُ لَمْ تَكُنْ آذَانُهُمْ وَأَلْسِنَتُهُمْ وَأَعْيُنُهُمْ مُفِيدَةً لِمَا يُطْلَبُ مِنْهَا كَذَلِكَ مَنْ لَا يَتَذَكَّرُ كَأَنَّهُ لَا قَلْبَ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ [الْأَعْرَافِ: ١٧٩] أَيْ هُمْ كَالْجَمَادِ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ [الْمُنَافِقُونَ: ٤] أَيْ لَهُمْ صُوَرٌ وَلَيْسَ لَهُمْ قَلْبٌ لِلذِّكْرِ وَلَا لِسَانٌ لِلشُّكْرِ.

İşaret, helak etmeyredir; cennetin yaklaştırılması, cehennemin doldurulması ve bundan başkası olarak söylediği şeylere işaret olduğu söylenmesi de muhtemeldir. Zikrâ (ذِكْرَى), tezekkür ve tezkire olan bir ism-i masdardır; kendi nefsinde ise 'zekerehû yezkürühû zikran ve zikrâ' fiilinin masdarıdır. { لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } “kalbi olan kimse için” buyruğunda, idrak ile nitelenmiş bir kalbin kastedildiği söylenmiştir; yani 'kavrayışlı bir kalbi olan kimse için' demektir. Nitekim 'Filanın malı var' yani 'çok malı var' denilir; dolayısıyla nekrelik yetkinlikteki bir manaya delalet eder. Evla olan ise şöyle denilmesidir: Bu, zikirden sonra meselenin apaçık olduğunu ve kâmil olmasa bile herhangi bir kalbi olan kimse için onda hiçbir gizlilik bulunmadığını beyan etmek içindir; nitekim 'Bir dirhem bile olsa ona bir şey ver' denilir ve biz de 'Bir iyilik bile olsa hayır işleyen kimse için cennet vardır' deriz. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: 'Bunda, kendisine kalp denilmesi sahih olan kimse için elbette bir öğüt vardır.' Bu durumda öğüt almayan kimsenin, Allah Teâlâ'nın: { صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ } “Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [Bakara 18] buyruğunda kulakları, dilleri ve gözleri kendilerinden istenen şey için fayda sağlamadığında sanki onların kalbi yokmuş gibi olduğu gibi; öğüt almayanın da sanki kalbi yoktur. Allah Teâlâ'nın: { كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ } “Hayvanlar gibidirler, hatta daha da sapıktırlar” [A'râf 179] yani cansız varlıklar gibidirler buyruğu ve { كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ } “Sanki onlar dayanmış kütükler gibidir” [Münâfikûn 4] yani suretleri vardır ama zikir için kalpleri, şükür için dilleri yoktur buyruğu da bu kabildendir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ أَيِ اسْتَمَعَ وَإِلْقَاءُ السَّمْعِ كِنَايَةٌ فِي الِاسْتِمَاعِ، لِأَنَّ مَنْ لَا يَسْمَعُ فَكَأَنَّهُ حَفِظَ سَمْعَهُ وَأَمْسَكَهُ فَإِذَا أَرْسَلَهُ حَصَلَ الِاسْتِمَاعُ، فَإِنْ قِيلَ عَلَى قَوْلِ مَنْ قَالَ التَّنْكِيرُ فِي الْقَلْبِ لِلتَّكْثِيرِ يَظْهَرُ

Allah Teâlâ'nın: { أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “yahut hazır bulunup zihnini vererek kulak veren kimse” buyruğu, yani kulak verdi demektir; kulağını vermek kulak kesilmekten kinayedir. Çünkü işitmeyen kimse sanki kulağını muhafaza etmiş ve onu tutmuştur; onu saldığında ise dinleme hâsıl olur. Şayet: 'Kalpteki nekreliğin çokluk için olduğunu söyleyenin görüşüne göre,

حُسْنُ تَرْتِيبٍ فِي قَوْلِهِ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَصِيرُ كَأَنَّهُ/ تَعَالَى يَقُولُ إِنَّ فِي ذَلِكَ لِذِكْرَى لِمَنْ كَانَ ذَا قَلْبٍ وَاعٍ ذَكِيٍّ يَسْتَخْرِجُ الْأُمُورَ بِذَكَائِهِ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَيَسْتَمِعُ مِنَ الْمُنْذِرِ فَيَتَذَكَّرُ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِكَ الْمُرَادُ مَنْ صَحَّ أَنَّ يُقَالَ لَهُ قَلْبٌ وَلَوْ كَانَ غَيْرَ وَاعٍ لَا يَظْهَرُ هَذَا الْحُسْنَ، نَقُولُ عَلَى مَا ذَكَرْنَا رُبَّمَا يَكُونُ التَّرْتِيبُ أَحْسَنَ وَذَلِكَ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ يَصِيرُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: فِيهِ ذِكْرَى لِكُلِّ مَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ ذَكِيٌّ يَسْتَمِعُ وَيَتَعَلَّمُ. وَنَحْنُ نَقُولُ التَّرْتِيبُ مِنَ الْأَدْنَى إِلَى الْأَعْلَى كَأَنَّهُ يَقُولُ: فِيهِ ذِكْرَى لِكُلِّ وَاحِدٍ كَيْفَ كَانَ لَهُ قَلْبٌ لِظُهُورِ الْأَمْرِ، فَإِنْ كَانَ لَا يَحْصُلُ لِكُلِّ أَحَدٍ فَلِمَنْ يَسْتَمِعُ حَاصِلٌ وَيُؤَيِّدُ مَا ذَكَرْنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ حَيْثُ لَمْ يَقُلْ أَوِ اسْتَمَعَ لِأَنَّ الِاسْتِمَاعَ يُنْبِئُ عَنْ طَلَبٍ زَائِدٍ، وَأَمَّا إِلْقَاءُ السَّمْعِ فَمَعْنَاهُ أَنَّ الذِّكْرَى حَاصِلَةٌ لِمَنْ لَا يُمْسِكُ سَمْعَهُ بَلْ يُرْسِلُهُ إِرْسَالًا، وَإِنْ لَمْ يَقْصِدِ السَّمَاعَ كَالسَّامِعِ فِي الصَّوْتِ الْهَائِلِ فَإِنَّهُ يَحْصُلُ عِنْدَ مُجَرَّدِ فَتْحِ الْأُذُنِ وَإِنْ لَمْ يَقْصِدِ السَّمَاعَ وَالصَّوْتُ الْخَفِيُّ لَا يُسْمَعُ إِلَّا بِاسْتِمَاعٍ وَتَطَلُّبٍ، فَنَقُولُ الذِّكْرَى حَاصِلَةٌ لِمَنْ كَانَ لَهُ قَلْبٌ كَيْفَ كَانَ قَلْبُهُ لِظُهُورِهَا فَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ فَلِمَنْ لَهُ أُذُنٌ غَيْرُ مَسْدُودَةٍ كَيْفَ كان حاله سواء استمع باجتهاد أَوْ لَمْ يَجْتَهِدْ فِي سَمَاعِهِ، فَإِنْ قِيلَ فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُوَ شَهِيدٌ لِلْحَالِ وَهُوَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِلْقَاءَ السَّمْعِ بِمُجَرَّدِهِ غَيْرُ كَافٍ، نَقُولُ هَذَا يُصَحِّحُ مَا ذَكَرْنَاهُ لِأَنَّا قُلْنَا بِأَنَّ الذِّكْرَى حَاصِلَةٌ لِمَنْ لَهُ قَلْبٌ مَا، فَإِنْ لَمْ تَحْصُلْ لَهُ فَتَحْصُلْ لَهُ إِذَا أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ حَاضِرٌ بِبَالِهِ مِنَ الْقَلْبِ، وَأَمَّا عَلَى الْأَوَّلِ فَمَعْنَاهُ مَنْ لَيْسَ لَهُ قَلْبٌ وَاعٍ يَحْصُلُ لَهُ الذِّكْرُ إِذَا أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ حَاضِرٌ بِقَلْبِهِ فَيَكُونُ عِنْدَ الْحُضُورِ بِقَلْبِهِ يَكُونُ لَهُ قَلْبٌ وَاعٍ، وَقَدْ فُرِضَ عَدَمُهُ هَذَا إِذَا قُلْنَا بِأَنَّ قَوْلَهُ وَهُوَ شَهِيدٌ بِمَعْنَى الْحَالِ، وَإِذَا لَمْ نَقُلْ بِهِ فَلَا يُرَدُّ مَا ذُكِرَ وَهُوَ يَحْتَمِلُ غَيْرَ ذَلِكَ بَيَانُهُ هُوَ أَنْ يُقَالَ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَتَقْرِيرُهُ هُوَ أَنَّ اللَّه تَعَالَى لَمَّا قَالَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ [ق: ١، ٢] وَذَكَرَ مَا يَدْفَعُ تَعَجُّبَهُمْ وَبَيَّنَ كَوْنَهُ مُنْذِرًا صَادِقًا وَكَوْنَ الْحَشْرِ أَمْرًا وَاقِعًا وَرَغَّبَ وَأَرْهَبَ بِالثَّوَابِ وَالْعَذَابِ آجِلًا وَعَاجِلًا وَأَتَمَّ الْكَلَامَ قَالَ: إِنَّ فِي ذلِكَ أَيِ الْقُرْآنِ الَّذِي سَبَقَ ذِكْرُهُ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ لِمَنْ يَسْتَمِعُ، ثُمَّ قَالَ:

{ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ } buyruğunda güzel bir tertip ortaya çıkar; çünkü bu durumda sanki Allah Teâlâ: 'Şüphesiz bunda zekâsıyla meseleleri ortaya çıkaran kavrayışlı ve zeki bir kalp sahibi olan yahut kulağını verip uyarıcıdan dinleyerek öğüt alan kimse için bir öğüt vardır' buyurmaktadır. Senin 'Kavrayışlı olmasa bile kendisine kalp denilmesi sahih olan kimse kastedilmiştir' şeklindeki sözüne göre ise bu güzellik ortaya çıkmaz' denilirse; deriz ki: Bizim zikrettiğimize göre tertip belki daha güzel olur; zira takdir, sanki Allah Teâlâ: 'Bunda, dinleyip öğrenen zeki bir kalbe sahip olan herkes için bir öğüt vardır' buyurmuş gibi olur. Biz ise diyoruz ki: Tertip aşağıdan yukarıya doğrudur; sanki O: 'Meselenin apaçık olması sebebiyle, kalbi her nasıl olursa olsun her fert için bunda bir öğüt vardır; şayet her fert için hâsıl olmuyorsa, dinleyen kimse için hâsıldır' demektedir. Bizim zikrettiğimizi Allah Teâlâ'nın { أَوِ اسْتَمَعَ } demeyip { أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ } buyurması da destekler; çünkü dinlemek (istimâ') fazladan bir talepte bulunmayı bildirir. Kulağını vermek (ilkâü's-sem') ise, dinlemeyi kastetmese bile kulağını tıkamayıp bilakis onu serbest bırakan kimse için öğüdün hâsıl olduğu anlamına gelir; nitekim korkunç seste işiten kimse, dinlemeyi kastetmese bile sadece kulağını açtığında bu gerçekleşir, gizli ses ise ancak dinlemek ve çaba göstermekle işitilir. Dolayısıyla deriz ki: Öğüt apaçık olduğu için kalbi nasıl olursa olsun kalbi olan kimse için hâsıldır; şayet hâsıl olmuyorsa, hali ne olursa olsun ister gayretle dinlesin ister dinlemek için gayret sarf etmesin, tıkalı olmayan bir kulağa sahip olan kimse için hâsıldır. Şayet: 'Allah Teâlâ'nın { وَهُوَ شَهِيدٌ } buyruğu hal içindir ve bu durum sırf kulağını vermenin yeterli olmadığına delalet eder' denilirse; deriz ki: Bu bizim zikrettiğimizi doğrular; çünkü biz dedik ki öğüt herhangi bir kalbi olan kimse için hâsıldır; şayet onun için hâsıl olmuyorsa, kulağını verdiğinde ve kalbinden zihniyle hazır bulunduğunda onun için hâsıl olur. İlk görüşe göre ise anlamı şudur: Kavrayışlı bir kalbi olmayan kimse kulağını verip kalbiyle hazır bulunduğunda kendisi için zikir hâsıl olur; bu durumda kalbiyle hazır bulunması anında kavrayışlı bir kalbi olmuş olur, oysa onun yokluğu farz edilmişti. Bu, { وَهُوَ شَهِيدٌ } buyruğunun hal anlamında olduğunu söylediğimiz takdirdedir; şayet böyle demezsek, zikredilen itiraz vârid olmaz. Bunun bundan başkasına ihtimali de vardır; açıklaması da şudur: Bunun Kur'an'a işaret olduğu söylenir. İzahı ise şöyledir: Allah Teâlâ sûrenin başında: { ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ بَلْ عَجِبُوا أَنْ جاءَهُمْ مُنْذِرٌ مِنْهُمْ } “Kâf. Şanlı Kur'an'a andolsun! Doğrusu kendilerinden bir uyarıcının gelmesine şaştılar” [Kâf 1-2] buyurup onların şaşkınlıklarını defeden şeyleri zikredince, onun sadık bir uyarıcı olduğunu, haşrin vaki bir gerçek olduğunu açıklayınca, ertelenmiş ve acil sevap ve azapla teşvik edip korkutunca ve sözü tamamlayınca şöyle buyurdu: { إِنَّ فِي ذلِكَ } yani önceden zikri geçen Kur'an'da, { لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } kalbi olan kimse yahut dinleyen kimse için elbette bir öğüt vardır. Sonra şöyle buyurdu:

وَهُوَ شَهِيدٌ أَيِ الْمُنْذِرُ الَّذِي تَعَجَّبْتُمْ مِنْهُ شَهِيدٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً [الْفَتْحِ: ٨] وَقَالَ تعالى: لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ [الحج: ٧٨] . ثم قال تعالى:

{ وَهُوَ شَهِيدٌ } yani şaşırdığınız o uyarıcı bir şahittir; nitekim Allah Teâlâ: { إِنَّا أَرْسَلْناكَ شاهِداً } “Şüphesiz biz seni bir şahit olarak gönderdik” [Fetih 8] ve { لِيَكُونَ الرَّسُولُ شَهِيداً عَلَيْكُمْ } “Peygamber de sizin üzerinize şahit olsun” [Hac 78] buyurmuştur. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٨]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 38]

وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨)

{ وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨) } “Andolsun ki biz gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” (38)

أَعَادَ الدَّلِيلَ مَرَّةً أُخْرَى، وَقَدْ ذَكَرْنَا تَفْسِيرَ ذَلِكَ فِي الم السَّجْدَةِ وَقُلْنَا إِنَّ الْأَجْسَامَ ثَلَاثَةُ أجناس أحدها:

Delili bir kez daha tekrarladı. Bunun tefsirini Elif Lâm Mîm es-Secde'de zikretmiş ve cisimlerin üç cins olduğunu söylemiştik; birincisi:

السموات، ثُمَّ حَرَّكَهَا وَخَصَّصَهَا بِأُمُورٍ وَمَوَاضِعَ وَكَذَلِكَ الْأَرْضُ خَلَقَهَا، ثُمَّ دَحَاهَا وَكَذَلِكَ مَا بَيْنَهُمَا خَلَقَ أَعْيَانَهَا وَأَصْنَافَهَا فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ إِشَارَةً إِلَى ستة أطوار، والذي يدل عليه/ ويقرره هو أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَيَّامِ لَا يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْمَفْهُومَ فِي وَضْعِ اللُّغَةِ، لِأَنَّ الْيَوْمَ عِبَارَةٌ فِي اللُّغَةِ عَنْ زَمَانِ مُكْثِ الشَّمْسِ فَوْقَ الْأَرْضِ مِنَ الطُّلُوعِ إِلَى الْغُرُوبِ، وقبل خلق السموات لَمْ يَكُنْ شَمْسٌ وَلَا قَمَرٌ لَكِنَّ الْيَوْمَ يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ الْوَقْتُ يُقَالُ يَوْمَ يُولَدُ لِلْمَلِكِ ابْنٌ يَكُونُ سُرُورٌ عَظِيمٌ وَيَوْمَ يَمُوتُ فُلَانٌ يَكُونُ حَزْنٌ شَدِيدٌ، وَإِنِ اتَّفَقَتِ الْوِلَادَةُ أَوِ الْمَوْتُ لَيْلًا وَلَا يَتَعَيَّنُ ذَلِكَ وَيَدْخُلُ فِي مُرَادِ الْعَاقِلِ لِأَنَّهُ أَرَادَ بِالْيَوْمِ مُجَرَّدَ الْحِينِ وَالْوَقْتِ، إِذَا عَلِمْتَ الْحَالَ مِنْ إِضَافَةِ الْيَوْمِ إِلَى الْأَفْعَالِ فَافْهَمْ مَا عِنْدَ إِطْلَاقِ الْيَوْمِ فِي قَوْلِهِ سِتَّةِ أَيَّامٍ وَقَالَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ الرَّدُّ عَلَى الْيَهُودِ، حَيْثُ قَالُوا بَدَأَ اللَّه تَعَالَى خَلْقَ الْعَالَمِ يَوْمَ الْأَحَدِ وَفَرَغَ مِنْهُ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ آخِرُهَا يَوْمُ الْجُمُعَةِ وَاسْتَرَاحَ يَوْمَ السَّبْتِ وَاسْتَلْقَى عَلَى عَرْشِهِ فَقَالَ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ رَدًّا عَلَيْهِمْ، وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ الرَّدُّ على المشرك والاستدلال

Göklerdir; sonra onları hareket ettirdi ve birtakım durumlara ve mekânlara tahsis etti. Aynı şekilde yeri de yarattı, sonra döşedi. Yine ikisinin arasındakilerin de bizzat kendilerini ve sınıflarını altı evreye işaret olarak altı günde yarattı. Buna delalet eden ve onu ortaya koyan husus şudur: Günlerden kastedilenin, dildeki vazedilişte anlaşılan mana olması mümkün değildir; çünkü dilde gün (yevm), güneşin doğuşundan batışına kadar yeryüzünün üzerinde kalma süresinden ibarettir. Gökler yaratılmadan önce ise ne güneş vardı ne de ay. Fakat gün lafzı mutlak olarak kullanılır ve bununla vakit kastedilir; nitekim 'Hükümdarın bir oğlu doğduğu gün büyük bir sevinç olur' ve 'Filan öldüğü gün şiddetli bir hüzün olur' denilir; doğum yahut ölüm gece vaktinde vaki olsa bile bu tayin edilmez ve akıl sahibinin muradına dâhil olur; zira o gün ile sırf zamanı ve vakti kastetmiştir. Günün fiillere izafe edilmesindeki durumu bildiğinde, O'nun { سِتَّةِ أَيَّامٍ } “altı gün” buyruğundaki gün lafzının mutlak kullanımındaki manayı da anla. Bazı müfessirler dediler ki: Ayetten murat, Yahudilere bir reddir; zira onlar: 'Allah Teâlâ âlemi yaratmaya Pazar günü başladı, sonuncusu Cuma günü olmak üzere altı günde bitirdi; Cumartesi günü ise dinlendi ve Arş'ının üzerine uzandı' demişlerdi. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara bir red olarak: { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” buyurdu. Zahir olan ise, muradın müşriğe red ve göklerin,

بخلق السموات وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ أَيْ مَا تَعِبْنَا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ حَتَّى لَا نَقْدِرَ عَلَى الْإِعَادَةِ ثَانِيًا: وَالْخَلْقُ الْجَدِيدُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ [ق: ١٥] وَأَمَّا مَا قَالَهُ الْيَهُودُ وَنَقَلُوهُ مِنَ التَّوْرَاةِ فَهُوَ إِمَّا تَحْرِيفٌ مِنْهُمْ أَوْ لَمْ يَعْلَمُوا تَأْوِيلَهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَحَدَ وَالِاثْنَيْنِ أَزْمِنَةٌ مُتَمَيِّزٌ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، فَلَوْ كَانَ خَلْقُ السموات ابْتُدِئَ يَوْمَ الْأَحَدِ لَكَانَ الزَّمَانُ مُتَحَقِّقًا قَبْلَ الْأَجْسَامِ وَالزَّمَانُ لَا يَنْفَكُّ عَنِ الْأَجْسَامِ فَيَكُونُ قَبْلَ خَلْقِ الْأَجْسَامِ أَجْسَامٌ أُخَرُ فَيَلْزَمُ الْقَوْلُ بِقِدَمِ الْعَالَمِ وَهُوَ مَذْهَبُ الْفَلَاسِفَةِ، وَمِنَ الْعَجِيبِ أَنَّ بَيْنَ الْفَلَاسِفَةِ وَالْمُشَبِّهَةِ غَايَةَ الْخِلَافِ، فَإِنَّ الْفَلْسَفِيَّ لَا يُثْبِتُ للَّه تَعَالَى صِفَةً أَصْلًا وَيَقُولُ بِأَنَّ اللَّه تَعَالَى لَا يَقْبَلُ صِفَةً بَلْ هُوَ وَاحِدٌ مِنْ جَمِيعِ الْوُجُوهِ، فَعِلْمُهُ وَقُدْرَتُهُ وَحَيَاتُهُ هُوَ حَقِيقَتُهُ وَعَيْنُهُ وَذَاتُهُ، وَالْمُشَبِّهِيُّ يُثْبِتُ للَّه صِفَةَ الْأَجْسَامِ مِنَ الْحَرَكَةِ وَالسُّكُونِ وَالِاسْتِوَاءِ وَالْجُلُوسِ وَالصُّعُودِ وَالنُّزُولِ فَبَيْنَهُمَا مُنَافَاةٌ، ثُمَّ إِنَّ الْيَهُودَ فِي هَذَا الْكَلَامِ جَمَعُوا بَيْنَ الْمَسْأَلَتَيْنِ فَأَخَذُوا بِمَذْهَبِ الْفَلَاسِفَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ أَخَصُّ الْمَسَائِلِ بِهِمْ وَهِيَ الْقِدَمُ حَيْثُ أَثْبَتُوا قَبْلَ خَلْقِ الْأَجْسَامِ أَيَّامًا مَعْدُودَةً وَأَزْمِنَةً مَحْدُودَةً، وَأَخَذُوا بِمَذْهَبِ الْمُشَبِّهَةِ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي هِيَ أَخَصُّ الْمَسَائِلِ بِهِمْ وَهِيَ الِاسْتِوَاءُ عَلَى الْعَرْشِ فَأَخْطَأُوا [وَضَلُّوا] وَأَضَلُّوا فِي الزَّمَانِ وَالْمَكَانِ جميعا.

yerin ve ikisinin arasındakilerin yaratılışı ile istidlalde bulunmak olduğudur. Allah Teâlâ'nın: { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } buyruğu, yani Allah Teâlâ'nın: { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ } “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik?” [Kâf 15] buyurduğu gibi; 'İkinci defa yeniden yaratmaya ve yeni yaratılışa güç yetiremeyecek şekilde ilk yaratma ile yorulmadık' demektir. Yahudilerin söylediği ve Tevrat'tan naklettikleri şeye gelince; bu ya onların bir tahrifidir yahut onun tevilini bilmemişlerdir. Zira Pazar ve Pazartesi birbirlerinden ayrışmış zamanlardır; şayet göklerin yaratılışına Pazar günü başlanmış olsaydı, zaman cisimlerden önce gerçekleşmiş olurdu; oysa zaman cisimlerden ayrılamaz. Böylece cisimlerin yaratılışından önce başka cisimler bulunmuş olur ve âlemin kıdemini (ezelîliğini) söylemek gerekir ki bu da filozofların mezhebidir. Şaşılacak şeydir ki filozoflar ile müşebbihe arasında son derece büyük bir ihtilaf vardır; zira filozof Allah Teâlâ için hiçbir sıfat ispat etmez ve Allah Teâlâ'nın sıfat kabul etmeyeceğini, bilakis O'nun her yönden bir olduğunu söyler; dolayısıyla O'nun ilmi, kudreti ve hayatı O'nun hakikati, zatının aynı ve zâtıdır. Müşebbihe ise Allah için hareket, sükûn, istivâ, oturma, yükselme ve inme gibi cisimlerin sıfatını ispat eder; binaenaleyh ikisi arasında bir tezat vardır. Sonra Yahudiler bu sözlerinde iki meseleyi bir araya getirmişler; kendilerine en has mesele olan kıdem meselesinde filozofların mezhebini almışlar ve cisimler yaratılmadan önce sayılı günleri ve sınırlı zamanları ispat etmişlerdir; kendilerine en has mesele olan Arş'a istivâ meselesinde ise müşebbihenin mezhebini almışlardır. Böylece hem zaman hem de mekân hususunda yanılmışlar, sapmışlar ve saptırmışlardır.

[سورة ق (٥٠) : آية ٣٩]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 39]

فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩)

{ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩) } “O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce de batışından önce de Rabbini hamd ile tesbih et” (39)

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ قَالَ مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُمْ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ إِنَّ مَعْنَاهُ اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ مِنْ حَدِيثِ التَّعَبِ بِالِاسْتِلْقَاءِ، وعلى ما قلنا مَعْنَاهُ اصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ إِنَّ هَذَا لَشَيْءٌ عَجِيبٌ، وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَمَا ذَكَرْنَاهُ أَقْرَبُ لِأَنَّهُ مَذْكُورٌ، وَذِكْرُ الْيَهُودِ وَكَلَامُهُمْ لَمْ يَجْرِ.

Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu: { فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ } “Onların söylediklerine sabret.” Daha önce zikri geçen müfessirler dediler ki: Bunun anlamı, uzanıp dinlenme şeklindeki yorgunluk sözlerine sabret demektir. Bizim söylediğimize göre ise bunun anlamı, onların 'Bu gerçekten şaşılacak bir şeydir' sözlerine sabret ve Rabbini hamd ile tesbih et demektir. Bizim zikrettiğimiz daha uygundur; çünkü o metinde zikredilmiştir, Yahudilerin zikri ve sözleri ise metinde geçmemiştir.

وَقَوْلُهُ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ اللَّه أَمَرَ النَّبِيَّ ﷺ بِالصَّلَاةِ، فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ [هُودٍ: ١١٤] .

O'nun: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğu birtakım vecihlere muhtemeldir: Birincisi: Allah'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e namazı emretmiş olmasıdır; dolayısıyla bu, Allah Teâlâ'nın: { وَأَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَيِ النَّهارِ وَزُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ } “Gündüzün iki tarafında ve gecenin [gündüze] yakın saatlerinde namaz kıl” [Hûd 114] buyruğu gibi olur.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ إشارة إلى طرفي النهار.

Allah Teâlâ'nın: { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “Güneşin doğuşundan önce de batışından önce de” buyruğu gündüzün iki tarafına bir işarettir.

[سورة ق (٥٠) : آية ٤٠]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 40]

وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ (٤٠)

{ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ (٤٠) } “Gecenin bir kısmında ve secdelerin ardından da O'nu tesbih et” (40)

وَقَوْلُهُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ إِشَارَةٌ إِلَى زُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ، ووجه هذا هُوَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَهُ شُغْلَانِ أَحَدُهُمَا:

O'nun: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” buyruğu, [gecenin gündüze] yakın saatlerine ({ زُلَفاً مِنَ اللَّيْلِ }) bir işarettir. Bunun izahı şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in iki meşguliyeti vardı; bunlardan birincisi:

عِبَادَةُ اللَّه. وَثَانِيهِمَا: هِدَايَةُ الْخَلْقِ فَإِذَا هَدَاهُمْ وَلَمْ يَهْتَدُوا، قِيلَ لَهُ أَقْبِلْ عَلَى شُغْلِكَ الْآخَرِ وَهُوَ عِبَادَةُ الْحَقِّ ثَانِيهَا: سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ، أَيْ نَزِّهْهُ عَمَّا يَقُولُونَ وَلَا تَسْأَمْ مِنِ امْتِنَاعِهِمْ بَلْ ذَكِّرْهُمْ بِعَظَمَةِ اللَّه تَعَالَى وَنَزِّهْهُ عَنِ الشِّرْكِ وَالْعَجْزِ عَنِ الْمُمْكِنِ الَّذِي هُوَ الْحَشْرُ قَبْلَ الطُّلُوعِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ، فَإِنَّهُمَا وَقْتُ اجْتِمَاعِهِمْ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ أَيْ أَوَائِلِ اللَّيْلِ، فَإِنَّهُ أَيْضًا وَقْتُ اجْتِمَاعِ الْعَرَبِ، وَوَجْهُ هَذَا أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ تَسْأَمَ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ فَإِنَّ الرُّسُلَ مِنْ قَبْلِكَ أُوذُوا وَكُذِّبُوا وَصَبَرُوا عَلَى مَا كُذِّبُوا وَأُوذُوا، وَعَلَى هَذَا فَلِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَدْبارَ السُّجُودِ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ وَهِيَ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا ذَكَرْنَا أَنَّ شُغْلَ الرَّسُولِ أَمْرَانِ الْعِبَادَةُ وَالْهِدَايَةُ فَقَوْلُهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ أَيْ عَقِبَ مَا سَجَدْتَ وَعَبَدْتَ نَزِّهْ رَبَّكَ بِالْبُرْهَانِ عِنْدَ اجْتِمَاعِ الْقَوْمِ لِيَحْصُلَ لَكَ الْعِبَادَةُ بِالسُّجُودِ وَالْهِدَايَةُ أَدْبَارَ السُّجُودِ ثَالِثُهَا:

Allah'a ibadettir. İkincisi ise: İnsanları doğru yola iletmektir. O, onları hidayete davet edip de onlar doğru yola girmediklerinde kendisine: "Diğer meşguliyetine, yani Hakk'a ibadete yönel" denilmiştir. İkincisi: { سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “[Rabbini hamd ile tesbih et]”, yani O'nu onların söylediklerinden tenzih et, onların yüz çevirmesinden bıkıp usanma; bilakis doğuştan önce ve batıştan önce Allah Teâlâ'nın azametini onlara hatırlat, O'nu şirkten ve mümkün olan haşr hususunda acizlikten tenzih et; zira bu iki vakit onların toplandığı vakitlerdir. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” [ifadesi] yani gecenin ilk vakitlerinde demektir; çünkü bu da Arapların toplanma vaktidir. Bunun izahı şudur: Onların yalanlamasından bıkıp usanmaman gerekir; zira senden önceki peygamberler de eziyet gördüler, yalanlandılar ve yalanlanmalarına, eziyet görmelerine sabrettiler. Buna göre Allah Teâlâ'nın: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “Secdelerin ardından” buyruğunda yüce bir fayda vardır ki o da zikrettiğimiz üzere Resûl'ün meşguliyetinin iki şey olduğuna, yani ibadet ve hidayete işaret edilmesidir. Dolayısıyla O'nun: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “Secdelerin ardından” buyruğunun anlamı; secde edip ibadet ettikten hemen sonra, kavim toplandığında Rabbini delille tenzih et ki secde ile ibadet, secdelerin ardından da hidayet [vazifesi] senin için hasıl olsun demektir. Üçüncüsü:

أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قُلْ سُبْحَانَ اللَّه، وَذَلِكَ لِأَنَّ أَلْفَاظًا مَعْدُودَةً جَاءَتْ بِمَعْنَى التَّلَفُّظِ بِكَلَامِهِمْ، فَقَوْلُنَا كَبَّرَ يُطْلَقُ وَيُرَادُ بِهِ قَوْلُ الْقَائِلِ اللَّه أَكْبَرُ، وَسَلَّمَ يُرَادُ بِهِ قَوْلُهُ السَّلَامُ عليكم، وحمد يقال لمن قال الحمد للَّه، ويقال هل لِمَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه، وَسَبَّحَ لِمَنْ قَالَ سُبْحَانَ اللَّه، وَوَجْهُ هَذَا أَنَّ هَذِهِ أُمُورٌ تَتَكَرَّرُ مِنَ الْإِنْسَانِ فِي الْكَلَامِ والحاجة تدعو

Muradın "Sübhânallah de" olmasıdır. Bu böyledir; çünkü sayılı bazı lafızlar onların kelamını telaffuz etme anlamında gelmiştir: Nitekim bizim kebbere (كَبَّرَ) sözümüz kullanılır ve bununla söyleyenin "Allâhu ekber" demesi kastedilir; selleme (سَلَّمَ) ile "es-Selâmü aleyküm" demesi kastedilir; hamide (حَمِدَ), "el-Hamdü lillâh" diyen kimse için söylenir; hellele (هَلَّلَ), "Lâ ilâhe illallâh" diyen kimse için söylenir; sebbeha (سَبَّحَ) da "Sübhânallah" diyen kimse için söylenir. Bunun gerekçesi şudur: Bunlar konuşmada insandan çokça tekrar eden hususlardır ve ihtiyaç...

إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهَا، فَلَوْ قَالَ الْقَائِلُ فُلَانٌ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّه أَوْ قَالَ اللَّه أَكْبَرُ طَوَّلَ الْكَلَامَ، فَمَسَّتِ الْحَاجَةُ إِلَى اسْتِعْمَالِ لَفْظَةٍ وَاحِدَةٍ مُفِيدَةٍ لِذَلِكَ لِعَدَمِ تَكَرُّرٍ مَا فِي الْأَوَّلِ، وَأَمَّا مُنَاسَبَةُ هَذَا الْوَجْهِ لِلْكَلَامِ الَّذِي هُوَ فِيهِ، فَهِيَ أَنَّ تَكْذِيبَهُمُ الرَّسُولَ وَتَعَجُّبَهُمْ مِنْ قَوْلِهِ أَوِ اسْتِهْزَاءَهُمْ كَانَ يُوجِبُ فِي الْعَادَةِ أَنْ يَشْتَغِلَ النَّبِيُّ ﷺ بِلَعْنِهِمْ وَسَبِّهِمْ وَالدُّعَاءِ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: فَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاجْعَلْ كَلَامَكَ بَدَلَ الدُّعَاءِ عَلَيْهِمُ التَّسْبِيحَ للَّه وَالْحَمْدَ لَهُ وَلَا تَكُنْ كَصَاحِبِ الْحُوتِ أَوْ كَنُوحٍ ﵇ حَيْثُ قَالَ: رَبِّ لَا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً [نُوحٍ: ٢٦] بَلِ ادْعُ إلى ربك فإذا ضجرت عن ذَلِكَ بِسَبَبِ إِصْرَارِهِمْ فَاشْتَغَلَ بِذِكْرِ رَبِّكَ فِي نَفْسِكَ، وَفِيهِ مَبَاحِثُ:

bunlardan haber vermeyi gerektirir. Eğer söyleyen kimse "Falanca 'Lâ ilâhe illallâh' dedi" veya "'Allâhu ekber' dedi" dese sözü uzatmış olur; dolayısıyla ilkindeki tekrara düşmemek için bunu ifade eden tek bir lafzın kullanılmasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu vechin içinde bulunduğu kelama münasebetine gelince: Onların Resûl'ü yalanlamaları, onun sözüne şaşmaları veya alay etmeleri âdeten Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara lanet etmekle, sövmekle ve beddua etmekle meşgul olmasını gerektirirdi. Bu yüzden Allah: "Onların söylediklerine sabret; onlara beddua etmek yerine sözünü Allah'ı tesbih ve O'na hamd kıl; balık sahibi [Yûnus] gibi veya: { رَبِّ لا تَذَرْ عَلَى الْأَرْضِ مِنَ الْكافِرِينَ دَيَّاراً } “Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiç kimseyi bırakma” [Nûh 26] dediği zamanki Nûh aleyhisselâm gibi olma; bilakis Rabbine davet et; şayet onların ısrarı sebebiyle bundan usanırsan kendi içinde Rabbinin zikriyle meşgul ol" buyurmuştur. Bunda birtakım bahisler vardır:

الْبَحْثُ الْأَوَّلُ: اسْتَعْمَلَ اللَّه التَّسْبِيحَ تَارَةً مَعَ اللَّامِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يُسَبِّحُ لِلَّهِ [الجمعة: ١] ويُسَبِّحُونَ لَهُ [فُصِّلَتْ: ٣٨] وَأُخْرَى مَعَ الْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ [الْوَاقِعَةِ: ٧٤] وسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ [طه: ١٣٠] وَثَالِثَةً مِنْ غَيْرِ حَرْفٍ فِي قَوْلِهِ وَسَبِّحْهُ [الْإِنْسَانِ: ٢٦] وَقَوْلُهُ وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً [الْأَحْزَابِ: ٤٢] وَقَوْلُهُ سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الأعلى: ١] فما الفرق بينها؟ نَقُولُ أَمَّا الْبَاءُ فَهِيَ الْأَهَمُّ وَبِالتَّقْدِيمِ أَوْلَى فِي هَذَا الْمَوْضِعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ فَنَقُولُ أَمَّا عَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ مِنْ سَبِّحْ قُلْ سُبْحَانَ اللَّه، فَالْبَاءُ لِلْمُصَاحَبَةِ أَيْ مُقْتَرِنًا بِحَمْدِ اللَّه، فَيَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ قُلْ سُبْحَانَ اللَّه وَالْحَمْدُ للَّه، وَعَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادِ التَّنْزِيهُ لِذَلِكَ أَيْ نَزِّهْهُ وَأَقْرِنْهُ بِحَمْدِهِ أَيْ سَبِّحْهُ وَاشْكُرْهُ حَيْثُ وَفَّقَكَ اللَّه لِتَسْبِيحِهِ فَإِنَّ السَّعَادَةَ الْأَبَدِيَّةَ لِمَنْ سَبَّحَهُ، وَعَلَى هَذَا فَيَكُونُ الْمَفْعُولُ/ غَيْرَ مَذْكُورٍ لِحُصُولِ الْعِلْمِ بِهِ مِنْ غَيْرِ ذِكْرٍ تَقْدِيرُهُ: سَبِّحِ اللَّه بِحَمْدِ رَبِّكَ، أَيْ مُلْتَبِسًا وَمُقْتَرِنًا بِحَمْدِ رَبِّكَ، وَعَلَى قَوْلِنَا صَلِّ، نَقُولُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ أَمْرًا بِقِرَاءَةِ الْفَاتِحَةِ فِي الصَّلَاةِ يُقَالُ:

Birinci Bahis: Allah tesbih [fiilini] bazen lâm harf-i cerri ile birlikte Allah Teâlâ'nın: { يُسَبِّحُ لِلَّهِ } “Allah'ı tesbih eder” [Cuma 1] ve { يُسَبِّحُونَ لَهُ } “O'nu tesbih ederler” [Fussilet 38] buyruklarında; bazen bâ harf-i cerri ile Allah Teâlâ'nın: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde ulu Rabbinin adını tesbih et” [Vâkıa 74] ve { وسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” [Tâhâ 130] buyruklarında; bazen de hiçbir harf olmaksızın O'nun: { وَسَبِّحْهُ } “O'nu tesbih et” [İnsân 26], { وَسَبِّحُوهُ بُكْرَةً } “O'nu sabahleyin tesbih edin” [Ahzâb 42] ve { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüce Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ 1] buyruklarında kullanmıştır. O halde bunların arasındaki fark nedir? Deriz ki: Bâ harf-i cerrine gelince, bu makamda en mühim olan ve öne alınmaya en lâyık olan odur; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” buyruğunda olduğu gibidir. Biz deriz ki: { سَبِّحْ } kelimesinden muradın "Sübhânallah de" olduğu şeklindeki görüşümüze göre bâ harfi musâhabet (birliktelik) içindir; yani Allah'a hamd ile bitişik olarak [tesbih et] demektir. Dolayısıyla sanki Allah Teâlâ: "Sübhânallâhi ve bihamdihî (Allah'ı tesbih ederim ve O'na hamdederim) de" buyurmuş gibi olur. Muradın tenzih olduğu görüşümüze göre ise; yani O'nu tenzih et ve bunu O'na hamd ile birleştir; yani seni Kendisini tesbih etmeye muvaffak kıldığı için O'nu tesbih et ve O'na şükret demektir; zira ebedî saadet O'nu tesbih eden kimse içindir. Buna göre mef'ûl zikredilmemiştir; zira zikredilmeksizin de bilinmektedir. Takdiri şöyledir: Rabbinin hamdiyle birleşmiş ve kaynaşmış olarak Allah'ı tesbih et. "Namaz kıl" şeklindeki görüşümüze göre ise deriz ki: Bunun namazda Fâtiha okumak için bir emir olması muhtemeldir; nitekim şöyle denilir:

صَلَّى فُلَانٌ بِسُورَةِ كَذَا أَوْ صَلَّى بِقُلْ هُوَ اللَّه أحد، فكأنه يقول صلّى بِحَمْدِ اللَّه أَيْ مَقْرُوءًا فِيهَا: الْحَمْدُ للَّه رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَهُوَ أَبْعَدُ الْوُجُوهِ، وَأَمَّا التَّعْدِيَةُ مِنْ غَيْرِ حَرْفٍ فَنَقُولُ هُوَ الْأَصْلُ لِأَنَّ التَّسْبِيحَ يَتَعَدَّى بِنَفْسِهِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ تَبْعِيدٌ مِنَ السُّوءِ، وَأَمَّا اللَّامُ فَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ كَمَا فِي قَوْلِ الْقَائِلِ نَصَحْتُهُ وَنَصَحْتُ لَهُ، وَشَكَرْتُهُ وَشَكَرْتُ لَهُ وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ لِبَيَانِ الْأَظْهَرِ أَيْ يُسَبِّحُونَ اللَّه وَقُلُوبُهُمْ لِوَجْهِ اللَّه خالصة.

"Falanca şu sûre ile namaz kıldı" veya "'Kul hüvallâhu ehad' ile namaz kıldı." Sanki şöyle demektedir: İçinde "el-Hamdü lillâhi rabbi'l-âlemîn" okunarak Allah'ın hamdiyle namaz kıldı. Bu ise vecihlerin en uzak olanıdır. Harfsiz geçişli kılmaya (müteaddî kılmaya) gelince; deriz ki asıl olan budur, çünkü tesbih [fiili] bizzat kendisi geçişlidir; zira onun anlamı kötülükten uzaklaştırmaktır. Lâm harf-i cerrine gelince, iki veche muhtemeldir: Birincisi: Söyleyenin "Ona nasihat ettim" ({ نَصَحْتُهُ } ve { نَصَحْتُ لَهُ }) ve "Ona şükrettim/teşekkür ettim" ({ شَكَرْتُهُ } ve { شَكَرْتُ لَهُ }) sözündeki gibi [harf-i cerli ve cer siz aynı anlamda] olmasıdır. İkincisi ise: En açık olanı beyan etmek için olmasıdır; yani kalpleri Allah'ın rızasına halis olarak Allah'ı tesbih ederler demektir.

البحث الثاني: قال هاهنا سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ مِنْ غَيْرِ بَاءٍ فَمَا الْفَرْقُ بَيْنَ الْمَوْضِعَيْنِ؟ نَقُولُ الْأَمْرُ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَاحِدٌ عَلَى قَوْلِنَا التَّقْدِيرُ سَبِّحِ اللَّه مُقْتَرِنًا بِحَمْدِ رَبِّكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ سَبِّحِ اللَّه كَقَوْلِ الْقَائِلِ فَسَبِّحْهُ غَيْرَ أَنَّ الْمَفْعُولَ لَمْ يُذْكَرْ أَوَّلًا: لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ بِحَمْدِ رَبِّكَ عَلَيْهِ وَثَانِيًا: لِدَلَالَةِ مَا سَبَقَ عَلَيْهِ لَمْ يَذْكُرْ بِحَمْدِ رَبِّكَ، الْجَوَابُ الثَّانِي عَلَى قَوْلِنَا سَبِّحْ بِمَعْنَى صَلِّ يَكُونُ الْأَوَّلُ أَمْرًا بِالصَّلَاةِ، وَالثَّانِي أَمْرًا بِالتَّنْزِيهِ، أَيْ وَصَلِّ بِحَمْدِ رَبِّكَ فِي الْوَقْتِ وَبِاللَّيْلِ نَزِّهْهُ عَمًّا لَا يَلِيقُ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ هَذَا إِشَارَةً إِلَى الْعَمَلِ وَالذِّكْرِ وَالْفِكْرِ. فَقَوْلُهُ سَبِّحْ إِشَارَةٌ إِلَى خَيْرِ الْأَعْمَالِ وَهُوَ الصَّلَاةُ وَقَوْلُهُ بِحَمْدِ رَبِّكَ إِشَارَةٌ إِلَى الذِّكْرِ، وَقَوْلُهُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ إشارة إلى الفكر حين هدو الْأَصْوَاتِ، وَصَفَاءِ الْبَاطِنِ أَيْ نَزِّهْهُ عَنْ كُلِّ سُوءٍ بِفِكْرِكَ، وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا يَتَّصِفُ إِلَّا بِصِفَاتِ الْكَمَالِ وَنُعُوتِ الْجَلَالِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَدْبارَ السُّجُودِ قَدْ تَقَدَّمَ بَعْضُ مَا يُقَالُ فِي تَفْسِيرِهِ، وَوَجْهٌ آخَرُ هُوَ أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى الْأَمْرِ بِإِدَامَةِ التَّسْبِيحِ، فَقَوْلُهُ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ إِشَارَةٌ إِلَى أَوْقَاتِ الصَّلَاةِ، وَقَوْلُهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ يعني بعد ما فَرَغْتَ مِنَ السُّجُودِ وَهُوَ الصَّلَاةُ فَلَا تَتْرُكْ تَسْبِيحَ اللَّه وَتَنْزِيهَهُ بَلْ دَاوِمْ أَدْبَارَ السُّجُودِ لِيَكُونَ جَمِيعُ أَوْقَاتِكَ فِي التَّسْبِيحِ فَيُفِيدُ فَائِدَةَ قوله

İkinci Bahis: Burada: { سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et” buyurmuş, sonra da Allah Teâlâ bâ harfi olmaksızın: { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } “Gecenin bir kısmında da O'nu tesbih et” buyurmuştur. O halde iki yer arasındaki fark nedir? Deriz ki: Takdirin "Rabbinin hamdiyle bitişik olarak Allah'ı tesbih et" şeklinde olduğu görüşümüze göre iki yerdeki durum birdir. Zira "Allah'ı tesbih et" sözü, söyleyenin "O'nu tesbih et" demesi gibidir; şu kadar var ki mef'ûl birinci yerde { بِحَمْدِ رَبِّكَ } sözünün ona delaleti sebebiyle zikredilmemiştir; ikinci yerde ise daha önce geçenin ona delaleti sebebiyle { بِحَمْدِ رَبِّكَ } [ifadesi] zikredilmemiştir. İkinci cevap: { سَبِّحْ } kelimesinin "Namaz kıl" anlamında olduğu görüşümüze göre birincisi namaz kılma emri, ikincisi ise tenzih emri olur; yani vaktinde Rabbinin hamdiyle namaz kıl, geceleyin de O'nu lâyık olmayan şeylerden tenzih et demektir. Bu durumda bu [ifadeler] amel, zikir ve fikre işaret olur. Nitekim O'nun { سَبِّحْ } buyruğu en hayırlı amel olan namaza işarettir; { بِحَمْدِ رَبِّكَ } buyruğu zikre işarettir; { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } buyruğu ise seslerin dindiği ve bâtının sâfiyete erdiği andaki fikre işarettir; yani tefekkürünle O'nu her türlü kötülükten tenzih et ve bil ki O, ancak kemal sıfatları ve celal vasıflarıyla muttasıftır. Allah Teâlâ'nın: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “Secdelerin ardından” buyruğunun tefsirinde söylenebilecek şeylerin bir kısmı daha önce geçmişti. Diğer bir vecih ise bunun tesbihe devam etme emrine bir işaret olmasıdır. Dolayısıyla O'nun: { بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } buyruğu namaz vakitlerine işarettir; { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } buyruğu ise secdeden yani namazdan fâriğ olduktan sonra da Allah'ı tesbih ve tenzih etmeyi bırakma, bilakis bütün vakitlerin tesbih içinde geçsin diye secdelerin ardından da buna devam et demektir. Böylece bu, Allah Teâlâ'nın şu buyruklarının faydasını ifade eder:

تَعَالَى: وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ [الْكَهْفِ: ٢٤] وَقَوْلِهِ فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَإِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ [الشَّرْحِ: ٧، ٨] وَقُرِئَ وَأَدْبارَ السُّجُودِ.

{ وَاذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ } “Unuttuğun zaman Rabbini an” [Kehf 24] ve { فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَإِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ } “Boş kaldın mı hemen [başka bir işe] koyul ve yalnız Rabbine yönel” [İnşirâh 7-8]. [Bu kelime] { وَإِدْبَارَ السُّجُودِ } şeklinde de okunmuştur.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَبِّحْهُ مَا وَجْهُهَا؟ نَقُولُ هِيَ تُفِيدُ تَأْكِيدَ الْأَمْرِ بِالتَّسْبِيحِ مِنَ اللَّيْلِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُ الشَّرْطَ كَأَنَّهُ يَقُولُ: وَأَمَّا مِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الشَّرْطَ يُفِيدُ أَنَّ عِنْدَ وُجُودِهِ يَجِبُ وُجُودُ الْجَزَاءِ، وَكَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ النَّهَارُ مَحَلُّ الِاشْتِغَالِ وَكَثْرَةِ الشَّوَاغِلِ، فَأَمَّا اللَّيْلُ فَمَحَلُّ السُّكُونِ وَالِانْقِطَاعِ فَهُوَ وَقْتُ التَّسْبِيحِ، أَوْ نَقُولُ بِالْعَكْسِ اللَّيْلُ مَحَلُّ النَّوْمِ وَالثَّبَاتِ وَالْغَفْلَةِ، فَقَالَ أَمَّا اللَّيْلُ فَلَا تَجْعَلْهُ لِلْغَفْلَةِ بَلِ اذْكُرْ فِيهِ رَبَّكَ وَنَزِّهْهُ.

Üçüncü Bahis: Allah Teâlâ'nın: { فَسَبِّحْهُ } buyruğundaki fâ harfinin izahı nedir? Deriz ki: O, geceleyin tesbih etme emrini tekid etmeyi ifade eder; zira şart manası içermektedir, sanki: "Geceye gelince, O'nu tesbih et" demektedir. Çünkü şart, kendisi gerçekleştiğinde cezanın (cevabın) da gerçekleşmesinin vacip olduğunu ifade eder. Sanki Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: Gündüz meşguliyet ve meşgalelerin çok olduğu yerdir; gece ise sükûn ve [dünyadan] el etek çekme yeridir, dolayısıyla tesbih vaktidir. Yahut tam tersini söyleriz: Gece uyku, durağanlık ve gaflet mahallidir; binaenaleyh Allah Teâlâ: "Geceye gelince, onu gaflete ayırma; bilakis onda Rabbini zikret ve O'nu tenzih et" buyurmuştur.

الْبَحْثُ الرَّابِعُ: (مَنْ) فِي قَوْلِهِ وَمِنَ اللَّيْلِ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ يَكُونَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ أَيْ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ، وَعَلَى هَذَا فَلَمْ يُذْكَرْ لَهُ غَايَةً لِاخْتِلَافِ ذَلِكَ بِغَلَبَةِ النَّوْمِ وَعَدَمِهَا، يُقَالُ أَنَا مِنَ اللَّيْلِ أَنْتَظِرُكَ ثَانِيهِمَا:

Dördüncü Bahis: O'nun: { وَمِنَ اللَّيْلِ } buyruğundaki min (مِنْ) iki veche muhtemeldir: Birincisi: İbtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) için olmasıdır; yani "Gecenin başından itibaren O'nu tesbih et" demektir. Buna göre, uykunun galebe çalması ve çalmaması durumuna göre farklılık göstereceğinden onun için bir nihayet zikredilmemiştir. Nitekim: "Ben geceden beri seni bekliyorum" denilir. İkincisi:

أَنْ يَكُونَ لِلتَّبْعِيضِ أَيِ اصْرِفْ مِنَ اللَّيْلِ طَرَفًا إِلَى التَّسْبِيحِ يُقَالُ: مِنْ مَالِكِ مُنِعَ وَمِنَ اللَّيْلِ انْتَبِهْ، أَيْ بَعْضَهُ.

Teb'îz (kısmiyet/bir kısmı) için olmasıdır; yani gecenin bir kısmını tesbihe ayır demektir. Nitekim: "Malından verildi" ve "Geceden uyanık kal", yani bir kısmında denilir.

الْبَحْثُ الْخَامِسُ: قَوْلُهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ عَطْفٌ عَلَى مَاذَا؟ نَقُولُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى مَا قَبْلَ الْغُرُوبِ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: (وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ) وَذَكَرَ بَيْنَهُمَا قَوْلَهُ وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ مَا ذَكَرْنَا مِنَ الْفَائِدَةِ وَهِيَ الْأَمْرُ بِالْمُدَاوَمَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: سَبِّحْ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَإِذَا جَاءَ وَقْتُ الْفَرَاغِ مِنَ السُّجُودِ قَبْلَ الطُّلُوعِ فَسَبِّحْ وَسَبِّحْ قَبْلَ الْغُرُوبِ، وَبَعْدَ الْفَرَاغِ مِنَ السُّجُودِ قَبْلَ الْغُرُوبِ سَبِّحْهُ فَيَكُونُ ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى صَرْفِ اللَّيْلِ إِلَى التَّسْبِيحِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ عَطْفًا عَلَى الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ جَمِيعًا، تَقْدِيرُهُ وَبَعْضُ اللَّيْلِ (فَسَبِّحْهُ وَأَدْبَارَ السُّجُودِ) . ثم قال تعالى:

Beşinci Bahis: O'nun: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } buyruğu neye matuftur? Deriz ki: { قَبْلَ الْغُرُوبِ } ifadesine matuf olması muhtemeldir; sanki Allah Teâlâ: "Güneşin doğuşundan önce, batışından önce ve secdelerin ardından Rabbini hamd ile tesbih et" buyurmuş ve bu ikisi arasında { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } buyruğunu zikretmiştir. Buna göre bunda zikrettiğimiz devamlılık emri faydası bulunur; sanki şöyle demiştir: "Güneşin doğuşundan önce tesbih et; doğuştan önce secdeden fâriğ olma vakti geldiğinde yine tesbih et; batıştan önce tesbih et ve batıştan önce secdeden fâriğ olduktan sonra da O'nu tesbih et." Böylece bu, gecenin tesbihe sarf edilmesine bir işaret olur. { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ } ifadesine matuf olması da muhtemeldir; buna göre car ve mecrurun tamamına matuf olur, takdiri de şöyledir: Gecenin bir kısmında ve secdelerin ardından O'nu tesbih et. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة ق (٥٠) : آية ٤١]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 41]

وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١)

{ وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) } “Ve çağırıcının yakın bir yerden sesleneceği güne kulak ver” (41)

هَذَا إِشَارَةٌ إِلَى بَيَانِ غَايَةِ التَّسْبِيحِ، يَعْنِي اشْتَغِلْ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ وَانْتَظِرِ الْمُنَادِي كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحِجْرِ: ٩٩] وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bu, tesbihin nihayetini beyan etmeye bir işarettir; yani Allah'ı tenzih etmekle meşgul ol ve çağırıcıyı bekle; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana kesin olan (ölüm) gelinceye kadar Rabbine ibadet et” [Hicr 99] buyruğu gibidir. Bunda birtakım meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الَّذِي يَسْتَمِعُهُ؟ قُلْنَا يَحْتَمِلُ وُجُوهًا ثَلَاثَةً أَحَدُهَا: أَنْ يَتْرُكَ مَفْعُولَهُ رَأْسًا وَيَكُونُ الْمَقْصُودُ كُنْ مُسْتَمِعًا وَلَا تَكُنْ مِثْلَ هَؤُلَاءِ الْمُعْرِضِينَ الْغَافِلِينَ، يُقَالُ هُوَ رَجُلٌ سَمِيعٌ مُطِيعٌ وَلَا يُرَادُ مَسْمُوعٌ بِعَيْنِهِ كَمَا يُقَالُ فُلَانٌ وَكَّاسٌ، وَفُلَانٌ يُعْطِي وَيَمْنَعُ ثَانِيهَا: اسْتَمِعْ لِمَا يُوحَى إِلَيْكَ ثَالِثُهَا: اسْتَمَعَ نِدَاءَ الْمُنَادِي.

Birinci Mesele: Dinleyeceği şey nedir? Deriz ki: Üç veche muhtemeldir: Birincisi: Mef'ûlün tamamen terk edilmesi ve maksadın "Kulak veren biri ol; bu yüz çeviren gafiller gibi olma" olmasıdır. Nitekim: "O işiten ve itaat eden bir adamdır" denilir ve belirli bir işitilen şey kastedilmez; tıpkı "Falanca zarar eder", "Falanca verir ve engeller" denildiği gibi. İkincisi: Sana vahyolunana kulak ver. Üçüncüsü: Çağırıcının nidasına kulak ver.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مَنْصُوبٌ بِأَيِّ فِعْلٍ؟ نَقُولُ هُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى الْمَسْأَلَةِ الْأُولَى، إِنْ قُلْنَا اسْتَمِعْ لَا مَفْعُولَ لَهُ فَعَامِلُهُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] تَقْدِيرُهُ: يَخْرُجُونَ يَوْمَ يُنَادِي الْمُنَادِي، وَإِنْ قُلْنَا مَفْعُولُهُ لِمَا يُوحَى فَتَقْدِيرُهُ (وَاسْتَمِعْ) لِمَا يُوحَى (يَوْمَ يُنَادِي) وَيَحْتَمِلُ مَا ذَكَرْنَا وَجْهًا آخَرَ، وَهُوَ مَا يُوحَى أَيْ ما يوحى يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ اسْمَعْهُ، فَإِنْ قِيلَ اسْتَمِعْ عَطْفٌ عَلَى فَاصْبِرْ وَسَبِّحْ وَهُوَ فِي الدُّنْيَا، وَالِاسْتِمَاعُ يَكُونُ فِي الدنيا، وما يوحى يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ لَا يُسْتَمَعُ فِي الدُّنْيَا، نَقُولُ لَيْسَ بِلَازِمٍ ذَلِكَ لِجَوَازِ أَنْ يُقَالَ صَلِّ وَادْخُلِ الْجَنَّةَ أَيْ صَلِّ فِي الدُّنْيَا وَادْخُلِ الْجَنَّةَ فِي العقبى، فكذلك هاهنا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ بِأَنَّ اسْتَمِعْ بِمَعْنَى انْتَظِرْ فَيُحْتَمَلُ الْجَمْعُ فِي الدُّنْيَا، وَإِنْ قُلْنَا اسْتَمِعِ الصَّيْحَةَ وَهُوَ نِدَاءُ الْمُنَادِي: يَا عِظَامُ انْتَشِرِي، وَالسُّؤَالُ الَّذِي ذَكَرَهُ عُلِمَ الْجَوَابُ مِنْهُ، وَجَوَابٌ آخَرُ نَقُولُهُ حِينَئِذٍ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ

İkinci Mesele: { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } hangi fiil ile mansubdur? Deriz ki: Bu birinci meseleye bina edilmiştir. Eğer { اسْتَمِعْ } kelimesinin mef'ûlü yoktur dersek, onun amili Allah Teâlâ'nın: { يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kâf 42] buyruğunun delalet ettiği şeydir; takdiri: "Çağırıcının sesleneceği gün çıkarlar" şeklindedir. Eğer mef'ûlü vahyolunan şeydir dersek, takdiri: "Çağırıcının sesleneceği günde vahyolunana kulak ver" şeklinde olur. Zikrettiğimiz şeyin diğer bir veche muhtemel olması da caizdir ki o da vahyedilen şeydir; yani çağırıcının sesleneceği günde sana vahyolunanı dinle demektir. Şayet şöyle denilirse: { اسْتَمِعْ } emri { فَاصْبِرْ } ve { وَسَبِّحْ } üzerine matuftur ve bu dünyadadır; dinlemek de dünyada olur. Çağırıcının sesleneceği gün vahyedilen şey ise dünyada dinlenmez. Deriz ki: Bu zorunlu değildir; zira "Namaz kıl ve cennete gir", yani dünyada namaz kıl ve ahirette cennete gir denilmesi caizdir; burada da böyledir. { اسْتَمِعْ } kelimesinin "Bekle" anlamında olduğu da söylenebilir; böylece [hepsinin] dünyada birleşmesi muhtemel olur. Şayet "Korkunç sese kulak ver, o da çağırıcının: 'Ey kemikler, yayılın!' şeklindeki nidasıdır" dersek, zikredilen sorunun cevabı bundan anlaşılmış olur. Bu durumda söyleyeceğimiz diğer bir cevap ise şudur: Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ }

فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ

{ فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ } “Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi çarpılıp bayıldı”

[الزُّمَرِ: ٦٨] قُلْنَا: إِنَّ مَنْ شَاءَ اللَّهُ هُمُ الَّذِينَ عَلِمُوا وُقُوعَ الصَّيْحَةِ، وَاسْتَيْقَظُوا لَهَا فَلَمْ تُزْعِجْهُمْ كَمَنْ يَرَى بَرْقًا أَوْمَضَ، وَعَلِمَ أَنَّ عَقِيبَهُ يَكُونُ رَعْدٌ قَوِيٌّ فَيَنْظُرُهُ وَيَسْتَمِعُ لَهُ، وَآخَرُ غَافِلٌ فَإِذَا رَعَدَ بِقُوَّةٍ رُبَّمَا يُغْشَى عَلَى الْغَافِلِ وَلَا يَتَأَثَّرُ مِنْهُ الْمُسْتَمِعُ، فَقَالَ: اسْتَمِعْ ذَلِكَ كَيْ لَا تَكُونَ مِمَّنْ يُصْعَقُ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ.

“Sûra üflenir de Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde ve yerde kim varsa hepsi çarpılıp bayılır (veya ölür)” [Zümer 68]. Biz deriz ki: Allah'ın dilediği kimseler, korkunç sesin kopacağını bilip ona uyanık duran ve bu sebeple o sesin kendilerini dehşete düşürmediği kimselerdir; tıpkı çakan bir şimşeği görüp hemen ardından kuvvetli bir gök gürültüsünün geleceğini bilerek onu bekleyen ve ona kulak veren kimse gibi. Bir başkası ise gafildir; binaenaleyh kuvvetle gürlediğinde gafil olan kimse belki bayılır, kulak veren kimse ise bundan sarsılmaz. Bu sebeple Allah: O gün çarpılıp bayılanlardan olmayasın diye buna kulak ver buyurmuştur.

المسألة الثالثة: مَا الَّذِي يُنَادِي الْمُنَادِيَ؟ فِيهِ وُجُوهٌ مُحْتَمَلَةٌ مَنْقُولَةٌ مَعْقُولَةٌ وَحَصْرُهَا بِأَنْ نَقُولَ الْمُنَادِي إِمَّا أَنْ يَكُونَ هُوَ اللَّهَ تَعَالَى أَوْ الْمَلَائِكَةَ أو غير هما وَهُمُ الْمُكَلَّفُونَ مِنَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ فِي الظَّاهِرِ، وغير هم لَا يُنَادِي، فَإِنْ قُلْنَا هُوَ تَعَالَى فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: يُنَادِي احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ، [الصَّافَّاتِ: ٢٢] ثَانِيهَا: يُنَادِي أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ [ق: ٢٤] مَعَ قَوْلِهِ ادْخُلُوها بِسَلامٍ [ق: ٣٤] وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: خُذُوهُ فَغُلُّوهُ [الْحَاقَّةِ: ٣٠] يَدُلُّ على هذا قوله تعالى: يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ [ق: ٤١] وَقَالَ: وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ [سَبَأٍ: ٥١] ، ثَالِثُهَا: غير هما لقوله تعالى: يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا الْمُنَادِي غَيْرُ اللَّهِ فَفِيهِ وُجُوهٌ أَيْضًا أَحَدُهَا: قَوْلُ إِسْرَافِيلَ: أَيَّتُهَا الْعِظَامُ الْبَالِيَةُ اجْتَمِعُوا لِلْوَصْلِ وَاسْتَمِعُوا لِلْفَصْلِ ثَانِيهَا: النِّدَاءُ مَعَ النَّفْسِ يُقَالُ لِلنَّفْسِ ارْجِعِي إلى ربك لِتَدْخُلِي مَكَانَكِ مِنَ الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ ثَالِثُهَا: يُنَادِي مُنَادٍ هَؤُلَاءِ لِلْجَنَّةِ وَهَؤُلَاءِ لِلنَّارِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشُّورَى: ٧] وَعَلَى قَوْلِنَا الْمُنَادِي هُوَ الْمُكَلَّفُ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ هُوَ مَا بَيَّنَ اللَّهُ تعالى في قوله وَنادَوْا يا مالِكُ [الزُّخْرُفِ: ٧٧] أَوْ غَيْرُ ذَلِكَ إِلَّا أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّ الْمُرَادَ أَحَدُ الْوَجْهَيْنِ الْأَوَّلَيْنِ، لِأَنَّ قَوْلَهُ الْمُنَادِي لِلتَّعْرِيفِ وَكَوْنُ الْمَلَكِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ مُنَادِيًا مَعْرُوفٌ عُرِفَ حَالُهُ وَإِنْ لَمْ يَجْرِ ذِكْرُهُ، فَيُقَالُ قَالَ ﷺ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ قَدْ سَبَقَ ذِكْرُهُ، وَأَمَّا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مُنَادٍ فَقَدْ سَبَقَ فِي هذه السورة في قوله أَلْقِيا [ق: ٢٤] وهذا نداء، وقوله يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ [ق: ٣٠] وَهُوَ نِدَاءٌ، وَأَمَّا الْمُكَلَّفُ لَيْسَ كَذَلِكَ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الصَّوْتَ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ بَلْ يَسْتَوِي فِي اسْتِمَاعِهِ كُلُّ أَحَدٍ وَعَلَى هَذَا فَلَا يَبْعُدُ حَمْلُ الْمُنَادِي عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِذْ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنَ الْمَكَانِ الْقَرِيبِ نَفْسَ الْمَكَانِ بَلْ ظُهُورَ النِّدَاءِ وَهُوَ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى أَقْرَبُ، وَهَذَا كَمَا قَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ [ق: ١٦] وليس ذلك بالمكان. ثم قال تعالى:

Üçüncü Mesele: Çağırıcı ne diye seslenecektir? Bunda naklî ve aklî muhtemel vecihler vardır. Bunları sınırlandırmak için deriz ki: Çağırıcı ya Allah Teâlâ'dır ya meleklerdir ya da zahirde insan ve cinden oluşan mükellefler olan bu ikisinin dışındakilerdir; bunların dışındakiler ise seslenmez. Eğer "O, Allah Teâlâ'dır" dersek, bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: { احْشُرُوا الَّذِينَ ظَلَمُوا وَأَزْواجَهُمْ } “Zulmedenleri ve onların eşlerini toplayın” [Sâffât 22] diye seslenir. İkincisi: { ادْخُلُوها بِسَلامٍ } “Oraya selametle girin” [Kâf 34] buyruğu ile birlikte: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ كُلَّ كَفَّارٍ عَنِيدٍ } “Atın cehenneme her inatçı kâfiri” [Kâf 24] ve benzeri olan Allah Teâlâ'nın: { خُذُوهُ فَغُلُّوهُ } “Tutun onu, hemen bağlayın” [Hâkka 30] buyruğudur. Buna Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “Çağırıcının yakın bir yerden sesleneceği gün” [Kâf 41] buyruğu ve { وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “Yakın bir yerden yakalanmışlardır” [Sebe' 51] buyruğu delalet eder. Üçüncüsü: Allah Teâlâ'nın: { يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي } “Onlara: 'Hani nerede ortaklarım?' diye seslenir” buyruğu ve bunun dışındakilerdir. Çağırıcının Allah'tan başkası olduğu şeklindeki görüşümüze gelince, bunda da birtakım vecihler vardır: Birincisi: İsrâfîl'in: "Ey çürümüş kemikler, birleşmek için toplanın ve hüküm için dinleyin!" sözüdür. İkincisi: Nefse yapılan nidadır; nefse: "Cennet veya cehennemdeki yerine girmek için Rabbine dön" denilir. Üçüncüsü: Bir münâdînin, Allah Teâlâ'nın: { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir” [Şûrâ 7] buyurduğu gibi: "Şunlar cennete, şunlar da cehenneme!" diye seslenmesidir. "Çağırıcı mükelleftir" şeklindeki görüşümüze göre ise, bunun Allah Teâlâ'nın: { وَنادَوْا يا مالِكُ } “'Ey Mâlik!' diye seslendiler” [Zuhruf 77] buyruğunda beyan ettiği şey veya başkası olduğu söylenebilir. Ne var ki zahir olan, ilk iki vecihten birinin kastedildiğidir; çünkü { الْمُنَادِي } lafzı belirlilik (marifelik) içindir ve o günde meleğin çağırıcı olması mâruftur, zikri geçmese bile durumu bilinmektedir; nitekim daha önce zikri geçmemiş olsa bile "Sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki" denilir. Allah Teâlâ'nın çağırıcı olmasına gelince, bu sûrede daha önce: { أَلْقِيا } [Kâf 24] buyruğunda geçmiştir ve bu bir nidadır; yine: { يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ } [Kâf 30] buyruğunda geçmiştir ki bu da bir nidadır. Mükellef ise böyle değildir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “Yakın bir yerden” buyruğu ise, sesin hiç kimseye gizli kalmayacağına, bilakis onu işitmede herkesin eşit olacağına işarettir. Buna göre münâdînin (çağırıcının) Allah Teâlâ'ya hamledilmesi uzak bir ihtimal değildir; zira yakın mekândan murat mekânın bizzat kendisi değil, nidanın apaçık olmasıdır ve bu, Allah Teâlâ'dan olmaya daha yakındır. Bu, tıpkı bu sûrede buyurduğu: { وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ } “Biz ona şah damarından daha yakınız” [Kâf 16] âyeti gibidir ki bu mekân itibarıyla değildir. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة ق (٥٠) : آية ٤٢]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 42]

يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢)

{ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) } “O gün o korkunç sesi bir gerçek olarak işitirler. İşte bu, [kabirlerden] çıkış günüdür” (42)

هَذَا تَحْقِيقُ مَا بَيَّنَّا مِنَ الْفَائِدَةِ فِي قوله وَاسْتَمِعْ [ق: ٤١] أَيْ لَا تَكُنْ مِنَ الْغَافِلِينَ حَتَّى لَا تُصْعَقَ يَوْمَ الصَّيْحَةِ، وَبَيَانُهُ هُوَ أَنَّهُ قَالَ اسْتَمِعْ أَيْ كُنْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَمِعَ مُسْتَيْقِظًا لِوُقُوعِهِ، فَإِنَّ السَّمْعَ لَا بُدَّ مِنْهُ أَنْتَ وَهْمٌ فِيهِ سَوَاءٌ فَهُمْ يَسْمَعُونَ لَكِنْ مِنْ غَيْرِ اسْتِمَاعٍ فَيُصْعَقُونَ وَأَنْتَ تَسْمَعُ بَعْدَ الِاسْتِمَاعِ فَلَا يُؤَثِّرُ فِيكَ إِلَّا مَا لَا بُدَّ مِنْهُ ويَوْمَ يَحْتَمِلُ وُجُوهًا أَحَدُهَا: مَا قَالَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ أَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ يَوْمٍ فِي قَوْلِهِ وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ وَالْعَامِلُ فِيهِمَا الْفِعْلُ الَّذِي يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] أَيْ يَخْرُجُونَ يَوْمَ يَسْمَعُونَ ثَانِيهَا: أَنْ يَوْمَ يَسْمَعُونَ الْعَامِلُ فيه ما في قوله ذلك يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ الْعَامِلُ فِيهِ مَا ذَكَرْنَا ثَالِثُهَا: أَنْ يُقَالَ اسْتَمِعْ عَامِلٌ فِي يَوْمَ يُنَادِي كَمَا ذَكَرْنَا وَيُنَادِي عَامِلٌ فِي يَسْمَعُونَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ يَوْمَ يُنَادِي وَإِنْ لَمْ يَجُزْ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ وَهُوَ يُنَادِي لَكِنَّ غَيْرَهُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا بِهِ، يُقَالُ: اذْكُرْ حَالَ زَيْدٍ وَمَذَلَّتَهُ يَوْمَ ضَرَبَهُ عَمْرٌو، وَيَوْمَ كَانَ عَمْرٌو وَالِيًا، إِذَا كَانَ الْقَائِلُ يُرِيدُ/ بَيَانَ مذلة زيد عند ما صَارَ زَيْدٌ يُكْرَمُ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ، فَلَا

Bu, O'nun: { وَاسْتَمِعْ } [Kâf 41] buyruğunda beyan ettiğimiz faydanın tahkikidir; yani korkunç ses gününde çarpılıp bayılmayasın diye gafillerden olma demektir. Bunun açıklaması şudur: O: "Kulak ver" buyurmuştur; yani işitmeden önce onun vuku bulacağına karşı uyanık ol; zira işitmek kaçınılmazdır, sen ve onlar bunda eşitsiniz. Onlar kulak vermeksizin işitirler de çarpılıp bayılırlar; sen ise kulak verdikten sonra işitirsin, dolayısıyla sende kaçınılmaz olandan başkası tesir bırakmaz. { يَوْمَ } kelimesi birtakım vecihlere muhtemeldir: Birincisi: Zemahşerî'nin söylediği vecihtir ki o da: { وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } buyruğundaki { يَوْمَ } kelimesinden bedel olmasıdır; her ikisindeki amil ise Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kâf 42] buyruğunun delalet ettiği fiildir, yani: "İşittikleri gün çıkarlar" demektir. İkincisi: { يَوْمَ يَسْمَعُونَ } ifadesindeki amil { ذلِكَ } kelimesindeki [mânâ]dır; { يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ifadesindeki amil ise zikrettiğimiz şeydir. Üçüncüsü: Zikrettiğimiz üzere { اسْتَمِعْ } lafzının { يَوْمَ يُنَادِي } içinde amel ettiği, { يُنَادِي } fiilinin de { يَسْمَعُونَ } içinde amel ettiği söylenmesidir. Zira { يَوْمَ يُنَادِي } ifadesinin muzafun ileyh olan { يُنَادِي } ile mansub olması caiz olmasa da, onun dışındakinin onunla mansub olması caizdir. Nitekim: "Amr'ın onu dövdüğü gün ve Amr'ın vali olduğu gün Zeyd'in durumunu ve zilletini hatırla" denilir; bu, sözü söyleyen kişi herhangi bir sebeple Zeyd'e ikram edilir olduğu bir sırada Zeyd'in zilletini beyan etmek istediğinde söylenir. Dolayısıyla...

يَكُونُ يَوْمَ كَانَ عَمْرٌو وَالِيًا مَنْصُوبًا بِقَوْلِهِ اذْكُرْ لِأَنَّ غَرَضَ الْقَائِلِ التَّذْكِيرُ بِحَالِ زَيْدٍ وَمَذَلَّتِهِ وَذَلِكَ يَوْمَ الضَّرْبِ، لَكِنْ يَوْمَ كَانَ عَمْرٌو مَنْصُوبٌ بِقَوْلِهِ ضَرَبَهُ عَمْرٌو يَوْمَ كَانَ واليا، فكذلك هاهنا قال: وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ لِئَلَّا تَكُونَ مِمَّنْ يَفْزَعُ وَيُصْعَقُ، ثُمَّ بَيَّنَ هذا النداء بقوله يُنادِ الْمُنادِ يَوْمَ يَسْمَعُونَ أَيْ لَا يَكُونُ نِدَاءً خَفِيًّا بِحَيْثُ لَا يَسْمَعُهُ بَعْضُ النَّاسِ بَلْ يَكُونُ نِدَاؤُهُ بِحَيْثُ تَكُونُ نِسْبَتُهُ إِلَى مَنْ فِي أَقْصَى الْمَغْرِبِ كَنِسْبَتِهِ إِلَى مَنْ فِي الْمَشْرِقِ، وَكُلُّكُمْ تَسْمَعُونَ، وَلَا شَكَّ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الصَّوْتِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُتَهَيِّئًا لِاسْتِمَاعِهِ، وَذَلِكَ يَشْغَلُ النَّفْسَ بِعِبَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَذِكْرِهِ وَالتَّفَكُّرِ فِيهِ فَظَهَرَ فَائِدَةٌ جَلِيلَةٌ مِنْ قَوْلِهِ فَاصْبِرْ، وسَبِّحْ، واسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ، ويَوْمَ يَسْمَعُونَ وَاللَّامُ فِي الصَّيْحَةِ لِلتَّعْرِيفِ، وَقَدْ عُرِفَ حَالُهَا وَذَكَرَهَا اللَّهُ مِرَارًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

"Amr'ın vali olduğu gün" ifadesi "Hatırla" sözüyle mansub olmaz; zira söyleyenin maksadı Zeyd'in durumunu ve zilletini hatırlatmaktır ve bu da dayak günüdür. Fakat "Amr'ın olduğu gün" ifadesi, "Amr vali olduğu gün onu dövdü" sözüyle mansubdur. İşte burada da böyledir; Allah: Korkup çarpılanlardan olmayasın diye { وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } buyurmuş, sonra bu nidayı: { يُنادِ الْمُنادِ يَوْمَ يَسْمَعُونَ } buyruğuyla açıklamıştır; yani bu, insanların bazısının işitmeyeceği şekilde gizli bir nida olmayacak, bilakis onun nidası en uzak batıdakine nispeti en doğudakine nispeti gibi olacak ve hepiniz işiteceksiniz demektir. Şüphe yok ki böylesi bir sesi insanın dinlemeye hazır olması vaciptir; bu da nefsi Allah Teâlâ'ya ibadetle, O'nun zikriyle ve O'nu tefekkürle meşgul eder. Böylece O'nun: { فَاصْبِرْ }, { وسَبِّحْ }, { واسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ } ve { يَوْمَ يَسْمَعُونَ } buyruklarından yüce bir fayda ortaya çıkmıştır. { الصَّيْحَةِ } kelimesindeki lâm harf-i târifi belirlilik içindir; nitekim onun durumu bilinmektedir ve Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında olduğu gibi Allah onu defalarca zikretmiştir:

إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً [يس: ٢٩] وَقَوْلِهِ فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ [الصَّافَّاتِ: ١٩] وَقَوْلِهِ نَفْخَةٌ واحِدَةٌ [الْحَاقَّةِ: ١٣] وَقَوْلُهُ بِالْحَقِّ جَازَ أَنَّ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِالصَّيْحَةِ أَيِ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ يَسْمَعُونَهَا، وَعَلَى هَذَا فَفِيهِ وُجُوهٌ:

{ إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “O sadece tek bir korkunç sesten ibaretti” [Yâsîn 29], { فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ } “O sadece tek bir haykırıştır” [Sâffât 19] ve { نَفْخَةٌ واحِدَةٌ } “Tek bir üfleyiş” [Hâkka 13]. O'nun: { بِالْحَقِّ } buyruğunun { الصَّيْحَةِ } kelimesine müteallık olması caizdir; yani hak olan korkunç sesi işitirler demektir. Buna göre bunda birtakım vecihler vardır:

الْأَوَّلُ: الْحَقُّ الْحَشْرُ أَيِ الصَّيْحَةُ بِالْحَشْرِ وَهُوَ حَقٌّ يَسْمَعُونَهَا يقال صاح زيد بياقوم اجتمعوا عل حَدِّ اسْتِعْمَالِ تَكَلُّمٍ بِهَذَا الْكَلَامِ وَتَقْدِيرُهُ حِينَئِذٍ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِيَا عِظَامُ اجْتَمِعِي وَهُوَ الْمُرَادُ بِالْحَقِّ الثَّانِي: الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ أَيْ بِالْيَقِينِ وَالْحَقُّ هو اليقين، يقل صَاحَ فُلَانٌ بِيَقِينٍ لَا بِظَنٍّ وَتَخْمِينٍ أَيْ وُجِدَ مِنْهُ الصِّيَاحُ يَقِينًا لَا كَالصَّدَى وَغَيْرِهِ وَهُوَ يَجْرِي مَجْرَى الصِّفَةِ لِلصَّيْحَةِ، يُقَالُ اسْتَمَعَ سَمَاعًا بِطَلَبٍ، وَصَاحَ صَيْحَةً بِقُوَّةٍ أَيْ قَوِيَّةٍ فَكَأَنَّهُ قَالَ الصَّيْحَةُ الْمُحَقَّقَةُ الثَّالِثُ: أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ الصَّيْحَةَ الْمُقْتَرِنَةَ بِالْحَقِّ وَهُوَ الْوُجُودُ، يُقَالُ كُنْ فَيَتَحَقَّقُ وَيَكُونُ، وَيُقَالُ اذْهَبْ بِالسَّلَامَةِ وَارْجِعْ بِالسَّعَادَةِ أَيْ مَقْرُونًا وَمَصْحُوبًا، فَإِنْ قِيلَ زِدْ بَيَانًا فَإِنَّ الْبَاءَ فِي الْحَقِيقَةِ لِلْإِلْصَاقِ فَكَيْفَ يُفْهَمُ مَعْنَى الْإِلْصَاقِ فِي هَذِهِ الْمَوَاضِعِ؟ نَقُولُ التَّعْدِيَةُ قَدْ تَتَحَقَّقُ بِالْبَاءِ يُقَالُ ذَهَبَ بِزَيْدٍ عَلَى مَعْنَى أَلْصَقَ الذَّهَابَ بِزَيْدٍ فَوُجِدَ قَائِمًا بِهِ فَصَارَ مَفْعُولًا، فَعَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ يَسْمَعُونَ صَيْحَةَ مَنْ صَاحَ بِيَا عِظَامُ اجْتَمِعِي هُوَ تَعْدِيَةُ الْمَصْدَرِ بِالْبَاءِ يُقَالُ أَعْجَبَنِي ذَهَابُ زَيْدٍ بِعَمْرٍوِ، وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ أَيِ ارْفَعِ الصَّوْتَ عَلَى الْحَقِّ وَهُوَ الْحَشْرُ، وَلَهُ مَوْعِدٌ نُبَيِّنُهُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى الْوَجْهُ الثَّانِي: أَنْ يَكُونَ الْحَقُّ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ يَسْمَعُونَ أَيْ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ وَفِيهِ وَجْهَانِ الْأَوَّلُ: هُوَ قَوْلُ الْقَائِلِ سَمِعْتُهُ بِيَقِينٍ الثَّانِي: الْبَاءُ فِي يَسْمَعُونَ بِالْحَقِّ قَسَمٌ أَيْ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِاللَّهِ الْحَقِّ وَهُوَ ضَعِيفٌ وَقَوْلُهُ تعالى: ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا:

Birincisi: Hak, haşirdir; yani onlar haşirle ilgili ve hak olan korkunç sesi işitirler. Nitekim bu sözle konuşma kullanımına göre "Zeyd: 'Ey kavmim toplanın!' diye haykırdı" denilir; buna göre takdiri: "Ey kemikler toplanın!" şeklindeki korkunç sesi işitirler demektir ki hak ile murat edilen budur. İkincisi: Hak ile korkunç ses, yani yakin ile [gerçekleşen sestir]; hak ise yakindir. Nitekim: "Falanca zan ve tahminle değil, kesin olarak (yakin ile) haykırdı", yani yankı vesaire gibi değil, bizzat kesin olarak ondan haykırış sâdır oldu denilir. Bu da korkunç sesin sıfatı makamına geçer; "İsteyerek dinledi" ve "Kuvvetle haykırdı", yani kuvvetli bir haykırışla haykırdı denilmesi gibi. Sanki: "Gerçekleşmiş korkunç ses" demiştir. Üçüncüsü: Bunun anlamının, hak ile yani varlıkla bitişik olan korkunç ses olmasıdır; "Ol" denilir, o da tahakkuk eder ve olur. "Selametle git, saadetle dön", yani onunla bitişik ve beraber olarak denilir. Şayet: "Bunu biraz daha açıkla; zira bâ harfi hakikatte ilsâk (yapışma/bitişme) içindir, bu yerlerde ilsâk mânâsı nasıl anlaşılır?" denilirse, deriz ki: Müteaddî kılma (geçişlilik) bazen bâ harfiyle gerçekleşir; gitme fiilini Zeyd'e bitiştirdi, böylece Zeyd'de kaim oldu ve mef'ûl oldu anlamında "Zeyd'i götürdü" ({ ذَهَبَ بِزَيْدٍ }) denilir. Dolayısıyla muradın: "'Ey kemikler toplanın!' diye haykıranın sesini işitirler" olduğu şeklindeki görüşümüze göre bu, mastarın bâ ile geçişli kılınmasıdır; nitekim: "Zeyd'in Amr'ı götürmesi hoşuma gitti" denilir. Aynı şekilde O'nun { الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ } buyruğu da böyledir; yani hak olan haşir üzerine sesi yükselt demektir; bunun ise inşâallah başka bir yerde açıklayacağımız bir vakti vardır. İkinci Vechi: { الْحَقِّ } kelimesinin O'nun { يَسْمَعُونَ } buyruğuna müteallık olmasıdır; yani korkunç sesi hak olarak (kesinlikle) işitirler demektir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Söyleyenin "Onu kesinlikle işittim" sözü gibidir. İkincisi: { يَسْمَعُونَ بِالْحَقِّ } ifadesindeki bâ harfinin kasem (yemin) olmasıdır; yani Hak olan Allah'a yemin olsun ki korkunç sesi işitirler demektir; fakat bu zayıftır. Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ } “İşte bu, çıkış günüdür” buyruğunda iki vecih vardır: Birincisi:

ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى يَوْمٍ أي ذلك اليوم يوم الخروج ذلك إشارة إلى نداء المنادي. ثم قال تعالى:

{ ذَلِكَ } kelimesinin bir güne işaret olmasıdır; yani o gün çıkış günüdür. [İkincisi ise] { ذَلِكَ } kelimesinin çağırıcının nidasına işaret olmasıdır. Sonra Allah Teâlâ şöyle buyurdu:

[سورة ق (٥٠) : آية ٤٣]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 43]

إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣)

{ إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) } “Şüphesiz biz diriltiriz ve biz öldürürüz; dönüş de ancak bizedir” (43)

قَدْ ذَكَرْنَا فِي سُورَةِ يس مَا يَتَعَلَّقُ بِقَوْلِهِ إِنَّا نَحْنُ، وَأَمَّا قَوْلُهُ نُحْيِي وَنُمِيتُ فَالْمُرَادُ مِنَ الْإِحْيَاءِ الْإِحْيَاءُ أَوَّلًا وَنُمِيتُ إِشَارَةٌ إِلَى الْمَوْتَةِ الْأُولَى وَقَوْلُهُ وَإِلَيْنَا بَيَانٌ لِلْحَشْرِ فَقَدَّمَ إِنَّا نَحْنُ لِتَعْرِيفِ عَظَمَتِهِ يَقُولُ الْقَائِلُ أَنَا أنا أي مشهور ونُحْيِي وَنُمِيتُ أُمُورٌ مُؤَكِّدَةٌ مَعْنَى الْعَظَمَةِ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ بيان للمقصود.

Yâsîn Sûresi'nde O'nun: { إِنَّا نَحْنُ } buyruğu ile ilgili hususları zikretmiştik. O'nun: { نُحْيِي وَنُمِيتُ } buyruğuna gelince; ihya etmekten murat ilk olarak diriltmektir; { وَنُمِيتُ } ise ilk ölüme işarettir. O'nun: { وَإِلَيْنَا } buyruğu ise haşrin beyanıdır. Dolayısıyla O, azametini tanıtmak için { إِنَّا نَحْنُ } [ifadesini] öne almıştır; nitekim söyleyen kimse: "Ben benim!", yani meşhurum der. { نُحْيِي وَنُمِيتُ } azamet manasını pekiştiren hususlardır; { وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } ise maksadın beyanıdır.

[سورة ق (٥٠) : آية ٤٤]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 44]

يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤)

{ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤) } “O gün yer onların üzerinden yarılıp açılır, onlar da süratle [koşarak çıkarlar]. İşte bu, bizim için pek kolay olan bir haşirdir” (44)

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً الْعَامِلُ فِيهِ هُوَ مَا فِي قَوْلِهِ يَوْمُ الْخُرُوجِ [ق: ٤٢] مِنَ الْفِعْلِ أَيْ يَخْرُجُونَ يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِرَاعًا وَقَوْلَهُ سِراعاً حَالٌ لِلْخَارِجِينَ لِأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: عَنْهُمْ

Allah Teâlâ'nın: { يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً } buyruğundaki amil, { يَوْمُ الْخُرُوجِ } [Kâf 42] buyruğundaki fiil [mânâsı]dır; yani "Yerin onların üzerinden yarılıp açıldığı gün süratle çıkarlar" demektir. O'nun: { سِراعاً } buyruğu ise çıkanların hâlidir; zira Allah Teâlâ'nın: { عَنْهُمْ } buyruğu...

يُفِيدُ كَوْنَهُمْ مَفْعُولِينَ بِالتَّشَقُّقِ فَكَانَ التَّشَقُّقُ عِنْدَ الْخُرُوجِ مِنَ الْقَبْرِ كَمَا يُقَالُ كَشَفَ عَنْهُ فَهُوَ مَكْشُوفٌ عَنْهُ فَيَصِيرُ سِرَاعًا هَيْئَةَ الْمَفْعُولِ كَأَنَّهُ قَالَ مُسْرِعِينَ وَالسِّرَاعُ جَمْعُ سَرِيعٍ كَالْكِرَامِ جَمْعُ كَرِيمٍ.

onların yarılmanın mef'ûlü olduklarını ifade eder; dolayısıyla yarılma kabirden çıkış esnasındadır, nitekim "Ondan açtı, o da kendisinden açılmış olandır" ({ كَشَفَ عَنْهُ فَهُوَ مَكْشُوفٌ عَنْهُ }) denilir. Böylece { سِرَاعًا } mef'ûlün heyeti (hâli) olur; sanki "Koşarak/hızlıca çıkanlar olarak" demiştir. Sirâ' (سِرَاع), kerîm (كَرِيم) kelimesinin çoğulunun kirâm (كِرَام) olması gibi serî' (سَرِيع) kelimesinin çoğuludur.

قَوْلُهُ ذلِكَ حَشْرٌ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى التَّشَقُّقِ عَنْهُمْ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِشَارَةً إِلَى الْإِخْرَاجِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ سِرَاعًا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ ذَلِكَ الْحَشْرُ حَشْرٌ يَسِيرٌ، لِأَنَّ الْحَشْرَ عُلِمَ مِمَّا تَقَدَّمَ مِنَ الْأَلْفَاظِ.

O'nun: { ذلِكَ حَشْرٌ } “İşte bu bir haşirdir” buyruğunun, yerin onların üzerinden yarılıp açılmasına işaret olması muhtemeldir; { سِرَاعًا } sözünün delalet ettiği [kabirden] çıkarılmaya işaret olması da muhtemeldir; anlamının: "İşte o haşir, pek kolay bir haşirdir" şeklinde olması da muhtemeldir; zira haşir daha önce geçen lafızlardan bilinmiştir.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: عَلَيْنا يَسِيرٌ بِتَقْدِيمِ الظَّرْفِ يَدُلُّ عَلَى الِاخْتِصَاصِ، أَيْ هُوَ عَلَيْنَا هَيِّنٌ لَا عَلَى غَيْرِنَا وَهُوَ إِعَادَةُ جَوَابِ قَوْلِهِمْ ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [ق: ٣] وَالْحَشْرُ الْجَمْعُ وَيَوْمُ الْقِيَامَةِ جَمْعُ الْأَجْزَاءِ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ وَجَمْعُ الْأَرْوَاحِ مَعَ الْأَشْبَاحِ أَيْ يُجْمَعُ بَيْنَ كُلِّ رُوحِ وَجَسَدِهَا وَجَمْعُ الْأُمَمِ الْمُتَفَرِّقَةِ وَالرِّمَمِ المتمزقة والكل واحد في الجمع.

Allah Teâlâ'nın: { عَلَيْنا يَسِيرٌ } “Bizim için pek kolaydır” buyruğunda zarfın öne alınması ihtisasa (bize has olduğuna) delalet eder; yani başkasına değil, sadece bize kolaydır demektir. Bu da onların: { ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } “Bu, pek uzak bir dönüştür” [Kâf 3] sözlerine verilen cevabın tekrarıdır. Haşir toplamak demektir; kıyamet günü ise parçaların birbiriyle toplanması, ruhların cesetlerle bir araya getirilmesi yani her ruh ile kendi bedeninin birleştirilmesi, dağılmış ümmetlerin ve çürüyüp parçalanmış kemiklerin toplanmasıdır; bunların hepsi de toplama mânâsında birdir.

[سورة ق (٥٠) : آية ٤٥]

[Kâf Sûresi (50), Âyet 45]

نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥)

{ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥) } “Onların ne dediklerini biz çok iyi biliyoruz. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin; öyleyse tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver” (45)

فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: تَسْلِيَةً لِقَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ وَتَحْرِيضٌ لَهُمْ عَلَى مَا أُمِرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ مِنَ الصَّبْرِ وَالتَّسْبِيحِ، أَيِ اشْتَغِلْ بِمَا قُلْنَاهُ وَلَا يَشْغَلُكَ الشَّكْوَى إِلَيْنَا فَإِنَّا نَعْلَمُ أَقْوَالَهُمْ وَنَرَى أَعْمَالَهُمْ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ مُنَاسِبٌ لَهُ أَيْ لَا تَقُلْ بِأَنِّي أُرْسِلْتُ إِلَيْهِمْ لِأَهْدِيَهُمْ، فَكَيْفَ أَشْتَغِلُ بِمَا يَشْغَلُنِي عَنِ الْهِدَايَةِ وَهُوَ الصَّلَاةُ وَالتَّسْبِيحُ، فَإِنَّكَ مَا بُعِثْتَ مُسَلَّطًا عَلَى دَوَاعِيهِمْ وَقُدَرِهِمْ، وَإِنَّمَا أُمِرْتَ بِالتَّبْلِيغِ، وَقَدْ بَلَغْتَ فَاصْبِرْ وَسَبِّحْ وَانْتَظِرِ الْيَوْمَ الَّذِي يُفْصَلُ فِيهِ بَيْنَكُمْ ثَانِيهَا: هِيَ كَلِمَةُ تَهْدِيدٍ وَتَخْوِيفٍ لِأَنَّ قَوْلَهُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ [ق: ٤٣] ظَاهِرٌ فِي التَّهْدِيدِ بِالْعِلْمِ بِعَمَلِكُمْ لِأَنَّ مَنْ يَعْلَمُ أَنَّ مَرْجِعَهُ إِلَى الْمَلِكِ وَلَكِنَّهُ يَعْتَقِدُ أَنَّ الْمَلِكَ لَا يَعْلَمُ مَا يَفْعَلُهُ لَا يَمْتَنِعُ مِنَ الْقَبَائِحِ، أَمَّا إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ يَعْلَمُهُ وَعِنْدَهُ غَيْبُهُ وَإِلَيْهِ عَوْدُهُ يَمْتَنِعُ فَقَالَ تعالى: وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ ونَحْنُ أَعْلَمُ/ وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي التَّهْدِيدِ، وَهَذَا حِينَئِذٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [الزمر: ٧] ثَالِثُهَا: تَقْرِيرُ الْحَشْرِ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا بَيَّنَ أَنَّ الْحَشْرَ عَلَيْهِ يَسِيرٌ لِكَمَالِ قُدْرَتِهِ وَنُفُوذِ إِرَادَتِهِ وَلَكِنَّ تَمَامَ ذَلِكَ بِالْعِلْمِ الشَّامِلِ حَتَّى يُمَيِّزَ بَيْنَ جُزْءِ بَدَنَيْنِ جُزْءِ بَدَنِ زَيْدٍ وَجُزْءِ بَدَنِ عَمْرٍو فَقَالَ: ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ لِكَمَالِ قُدْرَتِنَا، وَلَا يَخْفَى عَلَيْنَا الْأَجْزَاءُ لِمَكَانِ عِلْمِنَا، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ مَعْنَاهُ نَحْنُ نَعْلَمُ عَيْنَ مَا يقولون في قولهم أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً [المؤمنون: ٨٢] ، أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ [السَّجْدَةِ: ١٠] فَيَقُولُ نَحْنُ نَعْلَمُ الْأَجْزَاءَ الَّتِي يَقُولُونَ فِيهَا إِنَّهَا ضَالَّةٌ وَخَفِيَّةٌ وَلَا يَكُونُ الْمُرَادُ نَحْنُ نَعْلَمُ وَقَوْلُهُمْ فِي الْأَوَّلِ جَازَ أَنْ تَكُونَ مَا مَصْدَرِيَّةً فَيَكُونُ المراد من قوله بِما يَقُولُونَ أَيْ قَوْلَهُمْ، وَفِي الْوَجْهِ الْآخَرِ تَكُونُ خَبَرِيَّةً، وَعَلَى هَذَا الدَّلِيلِ فَلَا يَصِحُّ قَوْلُهُ نَحْنُ أَعْلَمُ إِذْ لَا عَالِمَ بِتِلْكَ الْأَجْزَاءِ سِوَاهُ حَتَّى يَقُولَ نَحْنُ أَعْلَمُ نَقُولُ قَدْ عُلِمَ الْجَوَابُ عَنْهُ مِرَارًا مِنْ وُجُوهٍ:

Bunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ve müminlerin kalbini teselli etmek ve onları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e emredilen sabır ve tesbihe teşvik etmektir; yani "Söylediğimizle meşgul ol, bize şikâyette bulunmak seni meşgul etmesin; zira biz onların sözlerini biliriz ve amellerini görürüz" demektir. Buna göre O'nun: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } buyruğu da buna münasiptir; yani "Ben onları hidayete erdirmek için gönderildim; o halde beni hidayetten alıkoyacak olan namaz ve tesbih gibi şeylerle nasıl meşgul olurum?" deme; çünkü sen onların iradelerine ve güçlerine hükmeden bir zorba olarak gönderilmedin; sen ancak tebliğle emrolundun. Sen de tebliğ ettin; artık sabret, tesbih et ve aranızda hükmün verileceği günü bekle demektir. İkincisi: Bu bir tehdit ve korkutma kelimesidir; çünkü O'nun: { وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } [Kâf 43] buyruğu, amelinizin bilinmesiyle tehdit etme hususunda açıktır. Zira hükümdara döneceğini bilen fakat hükümdarın yaptıklarını bilmediğine inanan kimse çirkin işlerden vazgeçmez; ancak hükümdarın bildiğini, gaybının onun katında olduğunu ve dönüşünün ona olduğunu bildiğinde vazgeçer. Bu yüzden Allah Teâlâ: { وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ } ve { ونَحْنُ أَعْلَمُ } buyurmuştur ki bu tehdit hususunda açıktır. Dolayısıyla bu durum Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ إِلى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Sonra dönüşünüz ancak Rabbinizedir; O size yaptıklarınızı haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [Zümer 7] buyruğu gibidir. Üçüncüsü: Haşrin takrir edilmesidir (pekiştirilmesidir); zira Allah Teâlâ kudretinin kemali ve iradesinin nüfuzu sebebiyle haşrin Kendisine pek kolay olduğunu beyan edince -ancak bunun tamamı, iki bedenin parçalarını, yani Zeyd'in bedeninin parçası ile Amr'ın bedeninin parçasını birbirinden ayırt edecek şekildeki kuşatıcı ilimle olur- şöyle buyurdu: "Kudretimizin kemalinden ötürü bu haşir bizim için pek kolaydır ve ilmimizin mükemmelliği sebebiyle hiçbir parça bize gizli kalmaz." Buna göre O'nun: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } buyruğunun anlamı: Onların: { أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً } “Öldüğümüz ve toprak olduğumuz zaman mı?” [Mü'minûn 82] ve { أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ } “Biz toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı?” [Secde 10] sözlerinde söyledikleri şeyin bizzat kendisini biz biliriz demektir. Dolayısıyla Allah: Onların kaybolduğunu ve gizlendiğini söyledikleri parçaları biz biliriz buyurmaktadır. Birincisinde onların sözleri [kastedildiğinde] mâ (ما) harfinin mastariyye olması caizdir ve { بِما يَقُولُونَ } buyruğundan murat onların sözleri olur; diğer vecihte ise haberiyye (mevsûle) olur. Bu delile göre ise O'nun: { نَحْنُ أَعْلَمُ } buyurması sahih olmaz; zira "Biz daha iyi biliriz" denilebilmesi için o parçaları O'ndan başka bilen birinin olması gerekir [hâlbuki yoktur]. Deriz ki: Bunun cevabı birtakım vecihlerle defalarca bilinmiştir:

أَحَدُهَا: أَنَّ أَفْعَلَ لَا يَقْتَضِي الِاشْتِرَاكَ فِي أَصْلِ الْفِعْلِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ [الأحزاب: ٣٧] وفي قوله تعالى: أَحْسَنُ نَدِيًّا [مَرْيَمَ: ٧٧] ، وَفِي قَوْلِهِ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرُّومِ: ٢٧] .

Birincisi: Ef'al (أَفْعَل) vezninin [ism-i tafdîlin], fiilin aslında ortaklığı gerektirmemesidir; nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشاهُ } “Oysa korkmana Allah daha lâyıktı” [Ahzâb 37], { أَحْسَنُ نَدِيًّا } “Meclisçe daha güzeldir” [Meryem 73/77] ve { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Bu O'na daha kolaydır” [Rûm 27] buyruklarında olduğu gibidir.

ثَانِيهَا: مَعْنَاهُ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ مِنْ كُلِّ عَالِمٍ بِمَا يَعْلَمُهُ، وَالْأَوَّلُ أَصَحُّ وَأَظْهَرُ وَأَوْضَحُ وَأَشْهَرُ وَقَوْلُهُ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فيه وجوه: أحدها: أن لِلتَّسْلِيَةِ أَيْضًا، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمَّا مَنَّ عَلَيْهِ بِالْإِقْبَالِ عَلَى الشُّغُلِ

İkincisi: Bunun anlamı: Bildiği şeyi bilen her âlimden biz onların söylediklerini daha iyi biliriz demektir. Birincisi ise daha sahih, daha açık, daha vazıh ve daha meşhurdur. O'nun: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” buyruğunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Bunun da teselli için olmasıdır; zira Allah ona...

الْأُخْرَوِيِّ وَهُوَ الْعِبَادَةُ أَخْبَرَ بِأَنَّهُ لَمْ يُصْرَفْ عَنِ الشُّغُلِ الْآخَرِ وَهُوَ الْبَعْثُ، كَمَا أَنَّ الْمَلِكَ إِذَا أَمَرَ بَعْضَ عَبِيدِهِ بِشُغُلَيْنِ فَظَهَرَ عَجْزُهُ فِي أَحَدِهِمَا يَقُولُ لَهُ أَقْبِلْ عَلَى الشُّغُلِ الْآخَرِ مِنْهُمَا وَنَحْنُ نَبْعَثُ مَنْ يَقْدِرُ على الذي عجزت عنه منهما، فقال: فَاصْبِرْ. وسَبِّحْ، وَمَا أَنْتَ.. بِجَبَّارٍ أَيْ فَمَا كَانَ امْتِنَاعُهُمْ بِسَبَبِ تَجَبُّرٍ مِنْكَ أَوْ تَكَبُّرٍ فَاشْمَأَزُّوا مِنْ سُوءِ خُلُقِكَ، بَلْ كُنْتَ بِهِمْ رَؤُوفًا وَعَلَيْهِمْ عَطُوفًا وَبَالَغْتَ وَبَلَّغْتَ وَامْتَنَعُوا فَأَقْبِلْ عَلَى الصَّبْرِ وَالتَّسْبِيحِ غَيْرَ مَصْرُوفٍ عَنِ الشُّغْلِ الْأَوَّلِ بِسَبَبِ جَبَرُوتِكَ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ إِلَى أَنْ قَالَ: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَمِ: ٢- ٤] ، ثَانِيهَا: هُوَ بَيَانُ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ أُتِيَ بِمَا عَلَيْهِ مِنَ الْهِدَايَةِ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَرْسَلَهُ مُنْذِرًا وَهَادِيًا لَا مُلْجِأً وَمُجْبِرًا، وَهَذَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً [الشورى: ١٨] أَيْ تَحْفَظُهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالنَّارِ وَقَوْلُهُ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ فِي مَعْنَى قَوْلِ الْقَائِلِ: الْيَوْمَ فُلَانٌ عَلَيْنَا، فِي جَوَابِ مَنْ يَقُولُ: مَنْ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ؟ أَيْ مَنِ الْوَالِي عَلَيْكُمْ ثَالِثُهَا: هُوَ بَيَانٌ لِعَدَمِ وَقْتِ نُزُولِ الْعَذَابِ بَعْدُ، وَذَلِكَ لِأَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمَّا أَنْذَرَ وَأَعْذَرَ وَأَظْهَرَ لَمْ يُؤْمِنُوا كَانَ يَقُولُ إِنَّ هَذَا وَقْتُ الْعَذَابِ، فَقَالَ: نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَقُولُونَ وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِمُسَلَّطٍ فَذَكِّرْ بِعَذَابِي إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا مَنْ بَقِيَ مِنْهُمْ مِمَّنْ تَعْلَمُ أَنَّهُ يُؤْمِنُ ثُمَّ تَسَلَّطْ، وَيُؤَيِّدُ هَذَا قَوْلُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ قَبْلَ نُزُولِ آيَةِ الْقِتَالِ، وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ أَيْ مِنْ بَقِيَ مِنْهُمْ مِمَّنْ يَخَافُ يَوْمَ الْوَعِيدِ، وَفِيهِ وُجُوهٌ أُخَرُ أَحَدُهَا: أَنَّا بَيَّنَا فِي أَحَدِ الْوُجُوهِ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى:

uhrevî meşguliyet olan ibadete yönelmeyi lütfettiğinde, diğer meşguliyet olan peygamberlik vazifesinden [kusur sebebiyle] azledilmediğini haber vermiştir. Nitekim hükümdar kullarından birine iki iş emredip de o bunlardan birinde acziyet gösterdiğinde ona: "Sen bu ikisinden diğer meşguliyete yönel, senin aciz kaldığın işe ise gücü yeten bir başkasını göndeririz" der. Dolayısıyla Allah: { فَاصْبِرْ }, { وسَبِّحْ } ve { وَمَا أَنْتَ.. بِجَبَّارٍ } buyurmuştur; yani onların yüz çevirmesi senin bir zorbalığından veya kibrinden ötürü değildir ki senin kötü ahlakından tiksinmiş olsunlar; bilakis sen onlara karşı çok şefkatli ve merhametli idin, gayret gösterdin ve tebliğ ettin, onlar ise yüz çevirdiler. Artık zorbalığın sebebiyle ilk meşguliyetten azledilmeksizin sabra ve tesbihe yönel demektir. Bu, Allah Teâlâ'nın: { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Rabbinin nimeti sayesinde sen bir mecnun değilsin” âyetinden { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin” [Kalem 2-4] buyruğuna kadar olan kısmın mânâsındadır. İkincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayet konusunda üzerine düşeni yerine getirdiğinin beyanıdır; zira Allah onu zorlayıcı ve mecbur edici olarak değil, uyarıcı ve hidayete çağırıcı olarak göndermiştir. Bu, tıpkı Allah Teâlâ'nın: { فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } “Biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik” [Şûrâ 48] yani onları küfürden ve ateşten koruyasın diye [göndermedik] buyruğunda olduğu gibidir. O'nun: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ } buyruğu, "Bugün başınızda kim var?" yani "Başınızdaki idareci kimdir?" diyen kimseye cevaben: "Bugün başımızda falanca var" diyen kimsenin sözü mânâsındadır. Üçüncüsü: Azabın inme vaktinin henüz gelmediğinin beyanıdır; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem uyarıp mazeretlerini ortadan kaldırıp hakikati ortaya koyduğu halde iman etmediklerinde: "İşte bu azap vaktidir" diyordu. Bunun üzerine Allah: "Onların ne dediklerini biz çok iyi biliyoruz; sen onların üzerinde bir zorba değilsin; öyleyse iman etmezlerse azabımla uyar; onlardan geriye kalan ve iman edeceğini bildiğin kimselere öğüt ver, sonra onlara galebe çal" buyurmuştur. Müfessirlerin, bu âyetin kıtal (savaş) âyeti inmeden önce indiği yönündeki sözleri de bunu desteklemektedir. Buna göre O'nun: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } buyruğu, yani onlardan geriye kalan ve tehdit gününden korkan kimselere [öğüt ver] demektir. Bunda başka vecihler de vardır: Birincisi: Vecihlerden birinde açıkladığımız üzere Allah Teâlâ'nın:...

فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ [ق: ٣٩] مَعْنَاهُ أَقْبِلْ عَلَى الْعِبَادَةِ، ثُمَّ قَالَ: وَلَا تَتْرُكِ الْهِدَايَةَ بِالْكُلِّيَّةِ بَلْ وذكر الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٥٥] وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ [الأعراف: ١٩٩] / وَقَوْلُهُ بِالْقُرْآنِ فِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: فَذَكِّرْ بِمَا فِي الْقُرْآنِ وَاتْلُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ يَحْصُلُ لَهُمْ بِسَبَبِ مَا فِيهِ الْمَنْفَعَةُ الثَّانِي:

{ فَاصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَسَبِّحْ } [Kâf 39] buyruğunun mânâsı ibadete yönel demektir; sonra da: "Hidayeti bütünüyle terk etme, bilakis müminlere hatırlatıp öğüt ver; zira { فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } “Şüphesiz öğüt müminlere fayda verir” [Zâriyât 55] ve { وَأَعْرِضْ عَنِ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden yüz çevir” [A'râf 199] buyurmuştur. O'nun: { بِالْقُرْآنِ } buyruğunda birtakım vecihler vardır: Birincisi: Kur'an'dakilerle öğüt ver ve onlara Kur'an oku ki içindekiler sebebiyle kendilerine fayda hasıl olsun. İkincisi:

فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ أَيْ بَيِّنْ بِهِ أَنَّكَ رَسُولٌ لِكَوْنِهِ مُعْجِزًا، وَإِذَا ثَبَتَ كَوْنُكَ رَسُولًا لَزِمَهُمْ قَبُولُ قَوْلِكَ فِي جَمِيعِ مَا تَقُولُ بِهِ الثَّالِثُ: الْمُرَادُ فَذَكِّرْ بِمُقْتَضَى مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْأَوَامِرِ الواردة بالتبليغ والتذكير، وحينئذ يكون ذكر الْقُرْآنُ لِانْتِفَاعِ النَّبِيِّ ﷺ بِهِ أَيِ اجْعَلِ الْقُرْآنَ إِمَامَكَ، وَذَكِّرْهُمْ بِمَا أُخْبِرْتَ فِيهِ بِأَنْ تُذَكِّرَهُمْ، وَعَلَى الْأَوَّلِ مَعْنَاهُ اتْلُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ لِيَتَذَكَّرُوا بِسَبَبِهِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ يَخافُ وَعِيدِ مِنْ جُمْلَةِ مَا يُبَيِّنُ كَوْنَ الْخَشْيَةِ دَالَّةً عَلَى عَظَمَةِ الْمَخْشِيِّ أَكْثَرَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْخَوْفُ، حَيْثُ قَالَ: يَخافُ عند ما جعل المخوف عذابه ووعيده، وقال:

{ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ } yani Kur'an mucize olduğu için onunla bir elçi olduğunu açıkla; senin peygamberliğin sabit olunca söylediğin her hususta senin sözünü kabul etmeleri kendilerine gerekli olur demektir. Üçüncüsü: Tebliğ ve tezkir (öğüt verme) hususunda Kur'an'da varid olan emirlerin gereğince öğüt ver demektir. Bu durumda Kur'an'ın zikredilmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ondan istifade etmesi içindir; yani Kur'an'ı imamın kıl ve onlara öğüt vermen konusunda onda sana bildirilen şeylerle onlara öğüt ver demektir. İlk veche göre ise bunun mânâsı: Onun vesilesiyle öğüt alsınlar diye onlara Kur'an oku demektir. Allah Teâlâ'nın: { مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } buyruğu, haşyet (derin saygı dolu korku) duygusunun, korkulanın azametine delalet etmesinin havf (korku) duygusunun delalet ettiğinden daha fazla olduğunu beyan eden hususlardandır; nitekim korkulan şeyi Kendi azabı ve tehdidi kıldığında { يَخافُ } "korkar" buyurmuş; korkulan şeyi bizzat azametli Zâtı kıldığında ise şöyle buyurmuştur:

اخْشَوْنِي [البقرة: ١٥٠] عند ما جَعَلَ الْمَخُوفَ نَفْسَهُ الْعَظِيمَ، وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إشارة إلى الأصول الثلاثة، وقوله فَذَكِّرْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُ مُرْسَلٌ مَأْمُورٌ بِالتَّذْكِيرِ مُنَزَّلٌ عَلَيْهِ الْقُرْآنُ حَيْثُ قَالَ: بِالْقُرْآنِ وَقَوْلُهُ وَعِيدِ إِشَارَةٌ إِلَى الْيَوْمِ الْآخِرِ وَضَمِيرُ الْمُتَكَلِّمِ فِي قَوْلِهِ وَعِيدِ يَدُلُّ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ مَنْ يَخَافُ وَعِيدَ اللَّهِ كَانَ يَذْهَبُ وَهُمُ اللَّهِ إِلَى كُلِّ صَوْبٍ فَلِذَا قَالَ: وَعِيدِ وَالْمُتَكَلِّمُ أَعْرِفُ الْمَعَارِفِ وَأَبْعَدُ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِهِ وَقَبُولِ الِاشْتِرَاكِ فِيهِ، وَقَدْ بَيَّنَّا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ وَآخِرَهَا مُتَقَارِبَانِ فِي الْمَعْنَى حَيْثُ قَالَ فِي الْأَوَّلِ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ [ق: ١] وَقَالَ فِي آخِرِهَا فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ.

{ اخْشَوْنِي } “Benden korkun” [Bakara 150]. Bu âyette üç asla (temele) işaret vardır: O'nun { فَذَكِّرْ } buyruğu, onun bir elçi olduğuna, öğüt vermekle emrolunduğuna ve { بِالْقُرْآنِ } buyurduğu üzere kendisine Kur'an indirildiğine işarettir; { وَعِيدِ } buyruğu ahiret gününe işarettir; { وَعِيدِ } buyruğundaki mütekellim zamiri ise vahdaniyete (Allah'ın birliğine) delalet eder. Zira eğer: "Allah'ın tehdidinden korkan kimse" deseydi, Allah vehmi her yöne gidebilirdi; bundan dolayı { وَعِيدِ } buyurmuştur. Mütekellim ise marifelerin en marifesidir (belirlilik derecesi en yüksek olandır), O'na ortak koşulmaktan ve onda ortaklığın kabul edilmesinden en uzak olandır. Sûrenin başında, sûrenin başı ile sonunun mânâ bakımından birbirine yakın olduğunu beyan etmiştik; nitekim başında: { ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ } “Kâf. Şanlı Kur'an'a andolsun” [Kâf 1] buyurmuş, sonunda ise: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ } “Kur'an ile öğüt ver” buyurmuştur.

وَهَذَا آخِرُ تَفْسِيرِ هَذِهِ السُّورَةِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَصَلَاتُهُ عَلَى خَاتَمِ النَّبِيِّينَ وَسَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ وَآلِهِ وَصَحْبِهِ وَأَزْوَاجِهِ وذريته أجمعين.

Bu, bu sûrenin tefsirinin sonudur. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. O'nun salâtı peygamberlerin sonuncusu ve resûllerin efendisi olan Nebî Muhammed'e, onun âline, ashâbına, zevcelerine ve bütün zürriyetine olsun.