Binûn

Zâriyât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Mefâtihu'l-Gayb (Tefsîr-i Kebîr) · Fahreddin er-Râzî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِقَوْلِهِ ﷺ: «إِنَّ هَذَا الدِّينَ مَتِينٌ فَأَوْغِلْ فِيهِ بِرِفْقٍ فَإِنَّ الْمُنْبَتَّ لَا أَرْضًا قَطَعَ وَلَا ظَهْرًا أَبْقَى»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözüyledir: «Şüphesiz bu din sağlamdır; öyleyse onda yumuşaklıkla/itidalle derinleş. Zira [binek hayvanını çatlatırcasına koşturan] aceleci kimse ne yol alabilir ne de sırtında [sağlam] bir binek bırakır.»

وَفِي السَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: أَنَّ السَّائِلَ هُوَ النَّاطِقُ وَهُوَ الْآدَمِيُّ وَالْمَحْرُومُ كُلُّ ذِي رُوحٍ غَيْرُهُ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ الْمَحْرُومَةِ

Sâil (isteyen) ve mahrum (isteyemeyen) hakkında birkaç görüş vardır: Birincisi: İsteyen; konuşabilen varlık yani insandır. Mahrum ise; [konuşma yeteneğinden] mahrum bırakılmış hayvanlardan diğer her canlıdır.

قَالَ النَّبِيُّ ﷺ «لِكُلِّ كَبِدٍ حَرَّى أَجْرٌ»

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Her yaş/ciğer sahibi canlı için [yapılan iyilikte] bir ecir vardır» buyurmuştur.

وَثَانِيهَا: وَهُوَ الْأَظْهَرُ وَالْأَشْهَرُ، أَنَّ السَّائِلَ هُوَ الَّذِي يَسْأَلُ، وَالْمَحْرُومَ الْمُتَعَفِّفُ الَّذِي يَحْسَبُهُ بَعْضُ النَّاسِ غَنِيًّا فَلَا يُعْطِيهِ شَيْئًا وَالْأَوَّلُ:

İkincisi -ki en açık ve en meşhur olanı budur-: Sâil (isteyen), bizzat talepte bulunan kimsedir. Mahrum ise, iffetinden dolayı istemeyen, bazı insanların kendisini zengin sanıp bir şey vermediği kimsedir. Birinci [görüş]:

كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ [طه: ٥٤] وَالثَّانِي: كَقَوْلِهِ وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ [الْحَجِّ: ٣٦] فَالْقَانِعُ كَالْمَحْرُومِ فَإِنْ قِيلَ عَلَى الْوَجْهِ الْأَوَّلِ التَّرْتِيبُ فِي غَايَةِ الْحُسْنِ، فَإِنَّ دَفْعَ حَاجَةِ النَّاطِقِ مُقَدَّمٌ عَلَى دَفْعِ حَاجَةِ الْبَهَائِمِ، فَمَا وَجْهُ التَّرْتِيبِ فِي الْوَجْهِ الثَّانِي؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا: أَنَّ السَّائِلَ انْدِفَاعُ حَاجَتِهِ قَبْلَ انْدِفَاعِ حَاجَةِ الْمَحْرُومِ فِي الْوُجُودِ لِأَنَّهُ يُعْرَفُ حَالُهُ بِمَقَالِهِ وَيَطْلُبُ لِقِلَّةِ مَالِهِ فَيُقَدَّمُ بِدَفْعِ حَاجَتِهِ، وَالْمَحْرُومَ غَيْرُ مَعْلُومٍ فَلَا تَنْدَفِعُ حَاجَتُهُ إِلَّا بَعْدَ الِاطِّلَاعِ عَلَيْهِ، فَكَانَ الذِّكْرُ عَلَى التَّرْتِيبِ الْوَاقِعِ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ ذَلِكَ إِشَارَةٌ إِلَى كَثْرَةِ الْعَطَاءِ فَيَقُولُ يُعْطِي السَّائِلَ فَإِذَا لَمْ يَجِدْهُمْ يسأل هو عن المحتاجين فيكون سائلا ومسئولا الثَّالِثُ: هُوَ أَنَّ الْمَحَاسِنَ اللَّفْظِيَّةَ غَيْرُ مَهْجُورَةٍ فِي الْكَلَامِ الْحِكَمِيِّ، فَإِنَّ قَوْلَ الْقَائِلِ إِنَّ رُجُوعَهُمْ إِلَيْنَا وَعَلَيْنَا حِسَابُهُمْ لَيْسَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ، ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ [الْغَاشِيَةِ: ٢٦] وَالْكَلَامُ لَهُ جِسْمٌ وَهُوَ اللَّفْظُ وَلَهُ رُوحٌ وَهُوَ الْمَعْنَى، وَكَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي نَوَّرَ رُوحَهُ بِالْمَعْرِفَةِ يَنْبَغِي أَنْ يُنَوِّرَ جِسْمَهُ الظَّاهِرَ بِالنَّظَافَةِ، كَذَلِكَ الْكَلَامُ وَرُبَّ كَلِمَةٍ حِكَمَيَّةٍ لَا تُؤَثِّرُ فِي النُّفُوسِ لِرَكَاكَةِ لَفْظِهَا، إِذَا عَرَفْتَ هَذَا فَقَوْلُهُ وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِي أَمْوالِهِمْ

Yüce Allah'ın { كُلُوا وَارْعَوْا أَنْعامَكُمْ } “Yiyin ve hayvanlarınızı otlatın” [Tâhâ 54] buyruğu gibidir. İkincisi ise: { وَأَطْعِمُوا الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin” [Hac 36] buyruğu gibidir ki buradaki «kāni'» mahrum gibidir. Eğer: «Birinci görüşe göre tertip son derece güzeldir; zira konuşan [insanın] ihtiyacını gidermek, hayvanların ihtiyacını gidermekten öncedir. Peki ikinci görüşe göre tertibin gerekçesi nedir?» denilirse, deriz ki: Bunun iki yönü vardır: Birincisi: Sâilin ihtiyacının giderilmesi fiilen mahrumun ihtiyacının giderilmesinden öncedir. Çünkü onun hali sözüyle bilinir ve malının azlığından ötürü talep eder, dolayısıyla ihtiyacının giderilmesine öncelik verilir. Mahrum ise bilinmez; onun ihtiyacı ancak durumu öğrenildikten sonra giderilebilir. Dolayısıyla zikir, vâkıadaki tertibe göre gelmiştir. İkincisi: Bu, ihsanın çokluğuna işarettir; zira sâile verir, onları bulamadığında ise muhtaçları kendisi araştırıp sorar; böylece hem isteyen hem de kendisinden istenen olur. Üçüncüsü: Lafız güzellikleri hikmetli kelamda terk edilmiş değildir. Nitekim bir söz söyleyenin «Şüphesiz onların dönüşü bizedir ve hesapları da bizedir» demesi, Yüce Allah'ın { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü bizedir. Sonra onların hesabını görmek de şüphesiz bize aittir” [Gâşiye 25-26] buyruğu gibi değildir. Kelamın bir bedeni vardır ki o lafızdır; bir de ruhu vardır ki o manadır. Rûhunu marifetle aydınlatan bir insanın zahirdeki bedenini de temizlikle süslemesi gerektiği gibi, kelam da böyledir. Nice hikmetli söz vardır ki lafzının zayıflığından/tutukluğundan ötürü nefislerde tesir bırakmaz. Bunu bildiğinde, O'nun { وَبِالْأَسْحارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ وَفِي أَمْوالِهِمْ } [sözü...]

حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ أَحْسَنُ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ مِنْ قَوْلِنَا وَبِالْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ، وَفِي أَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلْمَحْرُومِ وَالسَّائِلِ، فَإِنْ قِيلَ قُدِّمَ السَّائِلُ على المحروم هاهنا لِمَا ذَكَرْتَ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلِمَ قُدِّمَ الْمَحْرُومُ على السائل في قوله الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ لِأَنَّ الْقَانِعَ/ هُوَ الَّذِي لَا يَسْأَلُ وَالْمُعْتَرَّ السَّائِلُ؟ نَقُولُ قَدْ قِيلَ إِنَّ الْقَانِعَ هُوَ السَّائِلُ وَالْمُعْتَرَّ الَّذِي لَا يَسْأَلُ، فَلَا فَرْقَ بَيْنَ الْمَوْضِعَيْنِ، وَقِيلَ بِأَنَّ الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ كِلَاهُمَا لَا يَسْأَلُ لَكِنَّ الْقَانِعَ لَا يَتَعَرَّضُ وَلَا يَخْرُجُ مَنْ بَيْتِهِ وَالْمُعْتَرَّ يَتَعَرَّضُ لِلْأَخْذِ بِالسَّلَامِ وَالتَّرَدُّدِ وَلَا يَسْأَلُ، وَقِيلَ بِأَنَّ الْقَانِعَ لَا يَسْأَلُ وَالْمُعْتَرَّ يَسْأَلُ، فَعَلَى هَذَا فَلَحْمُ الْبَدَنَةِ يُفَرَّقُ مِنْ غَيْرِ مُطَالَبَةِ سَاعٍ أَوْ مُسْتَحِقِّ مُطَالَبَةِ جِزْيَةٍ، وَالزَّكَاةُ لَهَا طَالِبٌ وَسَائِلٌ هُوَ السَّاعِي وَالْإِمَامُ، فَقَوْلُهُ لِلسَّائِلِ إِشَارَةٌ إِلَى الزَّكَاةِ وَقَوْلُهُ وَالْمَحْرُومِ أَيِ الْمَمْنُوعِ إِشَارَةٌ إِلَى الصَّدَقَةِ المتطوع بها وأحدهما قبل الأخرى بخلاف إعطاء اللحم. ثم قال تعالى:

{...} { حَقٌّ لِلسَّائِلِ وَالْمَحْرُومِ } “Seher vakitlerinde onlar istiğfar ederlerdi. Mallarında sâil ve mahrum için bir hak vardı” [ifadesi], bizim «Seher vakitlerinde onlar istiğfar ederlerdi ve mallarında mahrum ve sâil için bir hak vardı» dememizden lafız bakımından daha güzeldir. Eğer: «Zikrettiğin gerekçelerden ötürü burada sâil mahrumdan öne geçirildi; peki { الْقانِعَ وَالْمُعْتَرَّ } “Kanaat edip istemeyene de, isteyene de” buyruğunda mahrum niçin sâilden öne geçirildi? Zira kāni‘ istemeyen, mu'ter ise isteyendir» denilirse, deriz ki: Kāni'in isteyen, mu'terrin ise istemeyen olduğu söylenmiştir; bu takdirde iki yer arasında fark yoktur. Kāni'in de mu'terrin de istemediği, ancak kāni'in talepkâr davranmayıp evinden çıkmadığı, mu'terrin ise selam verip gidip gelerek talepkâr davrandığı ama yine de [açıkça] istemediği de söylenmiştir. Kāni'in istemeyen, mu'terrin ise isteyen olduğu da söylenmiştir. Buna göre kurbanlık devenin eti, bir zekât memurunun (sâî) veya cizye talep etme hakkı olan birinin talebi olmaksızın dağıtılır. Zekâtın ise bir talep edeni ve isteyeni (sâili) vardır ki o da zekât memuru ve yöneticidir. Dolayısıyla O'nun { لِلسَّائِلِ } buyruğu zekâta, { وَالْمَحْرُومِ } yani menedilmiş buyruğu ise nafile sadakaya işarettir; et verilmesinin aksine bunlardan biri diğerinden öncedir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٠]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 20]

وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ (٢٠)

{ وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde nice ayetler (deliller) vardır.” (20)

وَهُوَ يَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ ... وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ تَدُلُّهُمْ عَلَى أَنَّ الْحَشْرَ كَائِنٌ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً إِلَى أَنْ قَالَ:

Bu [ayet] iki ihtimal taşır: Birincisi: O'nun { إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ } “Şüphesiz size vaad olunan kesinlikle doğrudur” ve { وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } “Ve şüphesiz ceza/hesap mutlaka gerçekleşecektir” buyruğuna bağlı olmasıdır; yani ... { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde nice deliller vardır” ki bu deliller onlara haşrin gerçekleşeceğini gösterir. Nitekim Yüce Allah: { وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً } “O'nun ayetlerinden biri de yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görmendir” buyurmuş ve şöyle devam etmiştir:

إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى [فُصِّلَتْ: ٣٩] وَثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِأَفْعَالِ الْمُتَّقِينَ، فَإِنَّهُمْ خَافُوا اللَّهَ فَعَظَّمُوهُ فَأَظْهَرُوا الشَّفَقَةَ عَلَى عِبَادِهِ، وَكَانَ لَهُمْ آيَاتٌ فِي الْأَرْضِ، وَفِي أَنْفُسِهِمْ عَلَى إِصَابَتِهِمُ الْحَقَّ فِي ذَلِكَ، فَإِنَّ مَنْ يَكُونُ لَهُ فِي الْأَرْضِ الْآيَاتُ الْعَجِيبَةُ يَكُونُ لَهُ الْقُدْرَةُ التَّامَّةُ فَيُخْشَى وَيُتَّقَى، ومن له من أَنْفُسِ النَّاسِ حِكَمٌ بَالِغَةٌ وَنِعَمٌ سَابِغَةٌ يَسْتَحِقُّ أَنْ يُعْبَدَ وَيُتْرُكَ الْهُجُوعُ لِعِبَادَتِهِ، وَإِذَا قَابَلَ الْعَبْدُ الْعِبَادَةَ بِالنِّعْمَةِ يَجِدُهَا دُونَ حَدِّ الشُّكْرِ فَيَسْتَغْفِرُ عَلَى التَّقْصِيرِ، وَإِذَا عَلِمَ أَنَّ الرِّزْقَ مِنَ السَّمَاءِ لَا يَبْخَلُ بِمَالِهِ، فَالْآيَاتُ الثَّلَاثَةُ الْمُتَأَخِّرَةُ فِيهَا تَقْرِيرُ مَا تَقَدَّمَ، وَعَلَى هَذَا فقوله تعالى: فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ [الذَّارِيَاتِ: ٢٣] يَكُونُ عَوْدُ الْكَلَامِ بَعْدَ اعْتِرَاضِ الْكَلَامِ الْأَوَّلِ أَقْوَى وَأَظْهَرَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

{ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى } “Şüphesiz ona can veren, elbette ölüleri de diriltecektir” [Fussilet 39]. İkincisi: Muttakilerin fiillerine bağlı olmasıdır. Zira onlar Allah'tan korkmuş, O'nu yüceltmiş ve kullarına şefkat göstermişlerdir; yeryüzünde ve kendi nefislerinde, bu hususta hakka isabet ettiklerine dair onlar için deliller vardır. Çünkü yeryüzünde hayret verici delilleri olan zat, tam bir kudrete sahiptir; dolayısıyla O'ndan korkulur ve sakınılır. İnsanların nefislerinde erişilmez hikmetleri ve bol nimetleri olan zat ise ibadet edilmeye ve O'na ibadet için uykunun terk edilmesine layıktır. Kul, ibadeti nimetle karşılaştırdığında onu şükür sınırının altında bulur ve kusurundan ötürü istiğfar eder; rızkın gökten geldiğini bildiğinde de malında cimrilik etmez. Dolayısıyla sonraki üç ayette daha önce geçenlerin teyidi vardır. Buna göre Yüce Allah'ın { فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “Göğün ve yerin Rabbine andolsun ki” [Zâriyât 23] buyruğu, araya giren ilk sözden (itirazdan) sonra kelamın daha güçlü ve daha belirgin bir şekilde [asıl konuya] dönüşü olur. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: كَيْفَ خَصَّصَ الْمُوقِنِينَ بِكَوْنِ الْآيَاتِ لَهُمْ مَعَ أَنَّ الْآيَاتِ حَاصِلَةٌ لِلْكُلِّ قَالَ تَعَالَى: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها [يس: ٣٣] نَقُولُ قَدْ ذَكَرْنَا أَنَّ الْيَمِينَ آخَرُ مَا يَأْتِي بِهِ الْمُبَرْهِنُ وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَوَّلًا يَأْتِي بِالْبُرْهَانِ، فَإِنْ صُدِّقَ فَذَلِكَ وَإِنْ لَمْ يُصَدَّقْ لَا بُدَّ لَهُ مِنْ أَنْ يَنْسُبَهُ الْخَصْمُ إِلَى إِصْرَارٍ عَلَى الْبَاطِلِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يَقْدِرْ عَلَى قَدْحٍ فِيهِ وَلَمْ يُصَدِّقْهُ يَعْتَرِفْ لَهُ بِقُوَّةِ الْجَدَلِ وَيَنْسُبْهُ إِلَى الْمُكَابَرَةِ فَيَتَعَيَّنُ طَرِيقُهُ فِي الْيَمِينِ، فَإِذًا آيَاتُ الْأَرْضِ لَمْ تفدهم لأن اليمين بقوله وَالذَّارِياتِ ذَرْواً [الذاريات: ١] دَلَّتْ عَلَى سَبْقِ إِقَامَةِ الْبَيِّنَاتِ وَذِكْرِ الْآيَاتِ وَلَمْ يُفِدْ فَقَالَ فِيهَا: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ وَإِنْ لَمْ يَحْصُلْ لِلْمُصِرِّ الْمُعَانِدِ مِنْهَا فَائِدَةٌ، وَأَمَّا فِي سُورَةِ يس وَغَيْرِهَا مِنَ الْمَوَاضِعِ الَّتِي جَعَلَ فِيهَا آيَاتِ الْأَرْضِ لِلْعَامَّةِ لَمْ يَحْصُلْ فِيهَا الْيَمِينُ وَذِكْرُ الْآيَاتِ قَبْلَهُ فَجَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّ الْأَرْضَ آيَاتٌ لِمَنْ يَنْظُرُ فِيهَا الْجَوَابُ الثَّانِي: وَهُوَ الْأَصَحُّ أَنَّ هُنَا الْآيَاتُ بِالْفِعْلِ وَالِاعْتِبَارِ لِلْمُؤْمِنِينَ أَيْ حَصَلَ ذَلِكَ لَهُمْ وَحَيْثُ قَالَ لِكُلٍّ مَعْنَاهُ إِنَّ فِيهَا آيَاتٍ لَهُمْ إِنْ نَظَرُوا وَتَأَمَّلُوا.

Birinci Mesele: Ayetler herkes için mevcut olduğu halde -nitekim Yüce Allah: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ أَحْيَيْناها } “Ölü toprak onlar için bir delildir; biz onu dirilttik” [Yâsîn 33] buyurmuştur- ayetlerin müminlere/kesin inananlara ait kılınması nasıl tahsis edilmiştir? Deriz ki: Delil getirenin en son getireceği şeyin yemin olduğunu belirtmiştik; zira o önce bürhan getirir, eğer tasdik edilirse mesele biter; şayet tasdik edilmezse, hasmının onu batılda ısrarla itham etmesi kaçınılmaz olur; çünkü ona bir itiraz getiremeyip yine de tasdik etmeyince onun tartışma gücünü kabul eder ve onu inatçılıkla itham eder, böylece onun için tek yol yemin etmek olur. O halde yeryüzünün ayetleri onlara fayda vermemiştir; zira { وَالذَّارِياتِ ذَرْواً } “Tozutup savuranlara andolsun” [Zâriyât 1] kavlindeki yemin, daha önce delillerin ikame edildiğine ve ayetlerin zikredildiğine delalet etmiştir ama bu fayda vermemiştir. Bu yüzden [Allah] burada: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ } “Yeryüzünde kesin olarak inananlar için ayetler vardır” buyurmuştur; her ne kadar inatçı ve ısrarcı kimseye bunlardan bir fayda hasıl olmasa da. Yâsîn suresinde ve yeryüzündeki ayetleri umuma tahsis ettiği diğer yerlerde ise bundan önce yemin ve ayetlerin zikri geçmemiştir; dolayısıyla yeryüzünün, ona bakan kimseler için ayetler olduğu söylenebilmiştir. İkinci Cevap -ki en doğru olanı budur-: Buradaki ayetler, fiilen ve ibret alma bakımından müminleredir; yani bu netice onlar için gerçekleşmiştir. Herkes için olduğunu söylediği yerlerde ise manası: «Şayet bakıp düşünürlerse onda onlar için ayetler vardır» demektir.

الْمَسْأَلَةُ الثانية: هاهنا قَالَ: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ وَقَالَ هُنَاكَ وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ [يس: ٣٣] نَقُولُ لَمَّا جَعَلَ الْآيَةَ لِلْمُوقِنِينَ ذَكَرَ بِلَفْظِ الْجَمْعِ لِأَنَّ الْمُوقِنَ لَا يَغْفُلُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي حَالٍ وَيَرَى فِي كُلِّ شَيْءٍ آيَاتٍ دَالَّةً، وَأَمَّا الْغَافِلُ فَلَا يَتَنَبَّهُ إِلَّا بِأُمُورٍ كَثِيرَةٍ فَيَكُونُ الْكُلُّ له كالآية الواحدة.

İkinci Mesele: Burada: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ } “Yeryüzünde ayetler vardır” buyurmuş, orada ise: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ } “Toprak onlar için bir ayettir” [Yâsîn 33] buyurmuştur. Deriz ki: Ayeti kesin inananlara (mûkınlere) tahsis ettiğinde çoğul lafzıyla zikretti; çünkü kesin inanan kimse hiçbir durumda Yüce Allah'tan gafil olmaz ve her şeyde delalet eden ayetler görür. Gafil kimse ise ancak pek çok hususla uyanabilir; dolayısıyla hepsi onun için tek bir ayet gibi olur.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢١]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 21]

وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ (٢١)

{ وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice deliller vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” (21)

إِشَارَةً إِلَى دَلِيلِ الْأَنْفُسِ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ [فُصِّلَتْ: ٥٣] وَإِنَّمَا اخْتَارَ مِنْ دَلَائِلَ الْآفَاقِ مَا فِي الْأَرْضِ لِظُهُورِهَا لِمَنْ عَلَى ظُهُورِهَا فَإِنَّ فِي أَطْرَافِهَا وَأَكْنَافِهَا مَا لَا يُمْكِنُ عَدُّ أَصْنَافِهَا فَدَلِيلُ الْأَنْفُسِ فِي قَوْلِهِ وَفِي أَنْفُسِكُمْ عَامٌّ وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنَّمَا أَتَى بِصِيغَةِ الْخِطَابِ لِأَنَّهَا أَظْهَرُ لِكَوْنِ عِلْمِ الْإِنْسَانِ بِمَا فِي نَفْسِهِ أَتَمَّ وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي أَنْفُسِكُمْ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَفِيكُمْ، يُقَالُ الْحِجَارَةُ فِي نَفْسِهَا صُلْبَةٌ وَلَا يُرَادُ بِهَا النَّفْسُ الَّتِي هِيَ مَنْبَعُ الْحَيَاةِ وَالْحِسِّ وَالْحَرَكَاتِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ وَفِي نُفُوسِكُمُ الَّتِي بِهَا حَيَاتُكُمْ آيَاتٌ وَقَوْلُهُ أَفَلا تُبْصِرُونَ بِالِاسْتِفْهَامِ إِشَارَةٌ إِلَى ظُهُورِهَا.

Bu, enfüsî (insanın kendi varlığındaki) delile işarettir ve Yüce Allah'ın { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “Onlara hem âfakta (dış dünyada) hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz” [Fussilet 53] buyruğu gibidir. Âfaktaki delillerden yeryüzündekileri seçmesi, onun üzerinde yaşayanlar için açıkça görünür olmasındandır; zira onun her köşesinde ve bucağında çeşitleri sayılamayacak kadar [deliller] vardır. O'nun { وَفِي أَنْفُسِكُمْ } buyruğundaki enfüsî delil ise umumidir; müminlerle birlikte olması da muhtemeldir. Hitap sîgasıyla getirilmesi ise daha açık olmasındandır; zira insanın kendi nefsinde olana dair bilgisi daha tamdır. Yüce Allah'ın { وَفِي أَنْفُسِكُمْ } buyruğunda kastedilenin «ve sizin kendi bünyenizde» olması muhtemeldir; nitekim «Taş bizzat kendisinde (fî nefsihâ) serttir» denilir ve bununla hayatın, hislerin ve hareketlerin kaynağı olan nefis (ruh/can) kastedilmez. Kastedilenin «kendisiyle hayat bulduğunuz nefislerinizde de ayetler vardır» olması da muhtemeldir. O'nun soru formundaki { أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğu ise bunların apaçık olduğuna işarettir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٢]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 22]

وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ (٢٢)

{ وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ } “Rızkınız da, size vaad edilen şeyler de göktedir.” (22)

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ فِيهِ وُجُوهٌ: أحدها: في السحاب المطر ثانيها: فِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ مَكْتُوبٌ ثَالِثُهَا: تَقْدِيرُ الْأَرْزَاقِ كُلِّهَا مِنَ السَّمَاءِ وَلَوْلَاهُ لَمَا حَصَلَ فِي الْأَرْضِ حَبَّةُ قُوتٍ، وَفِي الْآيَاتِ الثَّلَاثِ تَرْتِيبٌ حَسَنٌ وَذَلِكَ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَهُ أُمُورٌ يَحْتَاجُ إِلَيْهَا لَا بُدَّ مِنْ سَبْقِهَا حَتَّى يُوجَدَ هُوَ فِي نَفْسِهِ وَأُمُورٌ تُقَارِنُهُ فِي الْوُجُودِ وَأُمُورٌ تَلْحَقُهُ وَتُوجَدُ بَعْدَهُ لِيَبْقَى بِهَا، فَالْأَرْضُ هِيَ الْمَكَانُ وَإِلَيْهِ يَحْتَاجُ الْإِنْسَانُ وَلَا بُدَّ مِنْ سَبْقِهَا فَقَالَ: وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ ثُمَّ فِي نَفْسِ الْإِنْسَانِ أُمُورٌ مِنَ الْأَجْسَامِ وَالْأَعْرَاضِ فَقَالَ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ ثُمَّ بَقَاؤُهُ بِالرِّزْقِ فَقَالَ: وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَلَوْلَا السَّمَاءُ لَمَا كَانَ لِلنَّاسِ الْبَقَاءُ.

Yüce Allah'ın { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ } buyruğu hakkında birkaç görüş vardır: Birincisi: Bulutta yağmur [vardır]. İkincisi: Rızkınız gökte yazılıdır. Üçüncüsü: Bütün rızıkların takdiri göktendir; şayet bu olmasaydı yeryüzünde tek bir dane azık bulunmazdı. Bu üç ayette güzel bir tertip vardır; zira insanın muhtaç olduğu öyle hususlar vardır ki bizzat kendisinin var olabilmesi için bunların önceden bulunması gerekir; varlıkta kendisine eşlik eden hususlar vardır ve kendisiyle varlığını sürdürmesi için sonradan gelip var olan hususlar vardır. Yer bir mekândır, insan ona muhtaçtır ve onun önceden var olması zorunludur; bu yüzden: { وَفِي الْأَرْضِ آياتٌ } buyurmuştur. Sonra insanın bizzat kendisinde cisimlerden ve arazlardan oluşan hususlar vardır; bu yüzden: { وَفِي أَنْفُسِكُمْ } buyurmuştur. Sonra onun bekası rızık iledir; bu yüzden: { وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ } buyurmuştur. Gök olmasaydı insanların bekası da olmazdı.

وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَما تُوعَدُونَ فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: الْجَنَّةُ الْمَوْعُودُ بِهَا لِأَنَّهَا فِي السَّمَاءِ ثَانِيهَا: هُوَ مِنَ الْإِيعَادِ لِأَنَّ الْبِنَاءَ لِلْمَفْعُولِ مِنْ أَوْعَدَ يُوعِدُ أَيْ وَمَا تُوعَدُونَ إِمَّا مِنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ [الذاريات: ١٣] وقوله إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ [الذاريات: ١٥] فَيَكُونُ إِيعَادًا عَامًّا، وَإِمَّا مِنَ الْعَذَابِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ الْخِطَابُ مَعَ الْكُفَّارِ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: وَفِي الْأَرْضِ آيَاتٌ لِلْمُوقِنِينَ كَافِيَةٌ، وَأَمَّا أَنْتُمْ أَيُّهَا الْكَافِرُونَ فَفِي أَنْفُسِكُمْ آيَاتٌ هِيَ أَظْهَرُ الْآيَاتِ وَتَكْفُرُونَ بِهَا لِحُطَامِ الدُّنْيَا وَحُبِّ الرِّيَاسَةِ، وَفِي السَّمَاءِ الْأَرْزَاقُ، فَلَوْ نَظَرْتُمْ وَتَأَمَّلْتُمْ حَقَّ التَّأَمُّلِ، لَمَا تَرَكْتُمُ الْحَقَّ لِأَجْلِ الرِّزْقِ، فَإِنَّهُ وَاصِلٌ بِكُلِّ طَرِيقٍ وَلَاجْتَنَبْتُمُ الْبَاطِلَ اتِّقَاءً لِمَا تُوعِدُونَ مِنَ الْعَذَابِ النَّازِلِ. ثُمَّ قَالَ تعالى:

Yüce Allah'ın { وَما تُوعَدُونَ } buyruğu hakkında da birkaç görüş vardır: Birincisi: Vaad edilen cennettir; zira o göktedir. İkincisi: Bu î'âd (tehdit/uyarı) kökündendir; çünkü kalıp { أَوْعَدَ يُوعِدُ } fiilinin meçhulüdür. Yani { وَما تُوعَدُونَ }, Yüce Allah'ın { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ } “O gün onlar ateş üzerinde [azap göreceklerdir]” [Zâriyât 13] ve { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ } “Şüphesiz muttakiler cennetlerdedir” [Zâriyât 15] buyruklarında geçtiği üzere ya cennet ve cehennemdendir -bu takdirde umumi bir tehdit/vaat olur- ya da sırf azaptandır; bu takdirde hitap kâfirlere yönelik olur. Sanki Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Yeryüzünde kesin inananlar için yeterli deliller vardır. Siz ey kâfirler ise; nefislerinizde en açık deliller bulunduğu halde, dünya metaı ve makam sevgisi uğruna onları inkâr ediyorsunuz; rızıklar ise göktedir. Eğer gereği gibi bakıp düşünseydiniz, rızık endişesiyle hakkı terk etmezdiniz; çünkü o her halükarda [size] ulaşacaktır; hem de [üzerinize] inecek azapla tehdit edildiğiniz şeyden sakınarak batıldan kaçınırdınız.» Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٣]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 23]

فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ (٢٣)

{ فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } “Göğün ve yerin Rabbine andolsun ki, bu tıpkı sizin konuşmanız gibi kesin bir gerçektir.” (23)

وفي المقسم عليه وجوه أحدها: ما تُوعَدُونَ أَيْ مَا تُوعَدُونَ لَحَقٌّ يُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تعالى: إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ [الذاريات: ٥] وعلى هذا يعود كل ما قلناه من وجوه ما تُوعَدُونَ إِنْ قُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ هُوَ الْجَنَّةُ فَالْمُقْسَمُ عَلَيْهِ هُوَ هِيَ ثَانِيهَا: الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ أَيْ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ وَفِيمَا ذكرناه في قوله تعالى: يُؤْفَكُ عَنْهُ [الذاريات: ٩] دَلِيلُ هَذِهِ وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ مَعْنَاهُ تَكَلَّمَ بِهِ الْمَلَكُ النَّازِلُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِهِ مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَتَكَلَّمُونَ وَسَنَذْكُرُهُ ثَالِثُهَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الدِّينِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ [الذاريات: ٦] رَابِعُهَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْيَوْمِ الْمَذْكُورِ فِي قوله أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ [الذاريات: ١٢] يدل عليه

Üzerine yemin edilen husus (muksemun aleyh) hakkında birkaç görüş vardır: Birincisi: Size vaad edilen şeylerdir; yani «size vaad edilenler haktır/gerçektir». Yüce Allah'ın { إِنَّما تُوعَدُونَ لَصادِقٌ } “Şüphesiz size vaad olunan kesinlikle doğrudur” [Zâriyât 5] buyruğu bunu destekler. Buna göre { ما تُوعَدُونَ } hakkında söylediğimiz bütün ihtimaller buraya da döner; şayet bunun cennet olduğunu söylersek, üzerine yemin edilen şey odur. İkincisi: Zamir Kur'an'a râcidir; yani «Kur'an haktır». Yüce Allah'ın { يُؤْفَكُ عَنْهُ } “Ondan döndürülen döndürülür” [Zâriyât 9] kavlinde zikrettiğimiz şey buna delildir. Buna göre O'nun { مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ } buyruğunun manası: «Allah katından onu indiren melek, tıpkı sizin konuştuğunuz gibi onunla konuşmuştur» demektir; bunu açıklayacağız. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın { وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } “Ve şüphesiz ceza/hesap mutlaka gerçekleşecektir” [Zâriyât 6] buyruğunda olduğu gibi dine/hesaba râcidir. Dördüncüsü: O'nun { أَيَّانَ يَوْمُ الدِّينِ } “Hesap günü ne zaman?” [Zâriyât 12] buyruğunda zikredilen güne râcidir; buna delalet eden şey ise,

وَصْفُ اللَّهِ الْيَوْمَ بِالْحَقِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ [النَّبَأِ: ٣٩] خَامِسُهَا: أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْقَوْلِ الَّذِي يُقَالُ هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ [الذاريات: ١٤] وَفِي التَّفْسِيرِ مَبَاحِثُ:

Yüce Allah'ın { ذلِكَ الْيَوْمُ الْحَقُّ } “İşte o, hak gündür” [Nebe 39] buyruğunda o günü «hak» olarak nitelemesidir. Beşincisi: { هذَا الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تَسْتَعْجِلُونَ } “İşte acele isteyip durduğunuz şey budur” [Zâriyât 14] diye söylenecek olan söze râcidir. Tefsirde birkaç bahis vardır:

الْأَوَّلُ: الْفَاءُ تَسْتَدْعِي تَعْقِيبَ أَمْرٍ لِأَمْرٍ فَمَا الْأَمْرُ الْمُتَقَدِّمُ؟ نَقُولُ فِيهِ وَجْهَانِ أَحَدُهُمَا: الدَّلِيلُ الْمُتَقَدِّمُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: إِنَّ مَا تُوعَدُونَ لَحَقٌّ بِالْبُرْهَانِ الْمُبِينِ، ثُمَّ بِالْقَسَمِ وَالْيَمِينِ ثَانِيهِمَا: الْقَسَمُ الْمُتَقَدِّمُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يقول وَالذَّارِياتِ ثم فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ وَعَلَى هَذَا يَكُونُ الْفَاءُ حَرْفَ عَطْفٍ أُعِيدَ مَعَهُ حَرْفُ الْقَسَمِ كَمَا يُعَادُ الْفِعْلُ إِذْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ وَمَرَرْتُ بِعَمْرٍو، فقوله وَالذَّارِياتِ ذَرْواً فَالْحامِلاتِ وِقْراً [الذاريات: ١، ٢] عَطْفٌ مِنْ غَيْرِ إِعَادَةِ حَرْفِ الْقَسَمِ، وَقَوْلُهُ فَوَ رَبِّ السَّماءِ مَعَ إِعَادَةِ حَرْفِهِ، وَالسَّبَبُ فِيهِ وُقُوعُ الْفَصْلِ بَيْنَ الْقَسَمَيْنِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ الْأَمْرُ الْمُتَقَدِّمُ هُوَ بَيَانُ الثَّوَابِ فِي قَوْلِهِ يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ [الذاريات: ١٣] وقوله إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ [الذاريات: ١٥] وَفِيهِ فَائِدَةٌ، وَهُوَ أَنَّ الْفَاءَ تَكُونُ تَنْبِيهًا عَلَى أَنْ لَا حَاجَةَ إِلَى الْيَمِينِ مَعَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْكَشْفِ الْمُبِينِ، فَكَأَنَّهُ يَقُولُ وَرَبِّ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ، كَمَا يَقُولُ القائل بعد ما يُظْهِرُ دَعْوَاهُ هَذَا وَاللَّهِ إِنَّ الْأَمْرَ كَمَا ذَكَرْتُ فَيُؤَكِّدُ قَوْلَهُ بِالْيَمِينِ، وَيُشِيرُ إِلَى ثُبُوتِهِ مِنْ غَيْرِ يَمِينٍ.

Birincisi: [Âyetteki] «fâ» (فَ) harfi bir işin diğer bir işi takip etmesini gerektirir; peki önceki iş nedir? Deriz ki: Bunda iki yön vardır: Birincisi: Önceki delildir; sanki Yüce Allah: «Size vaad olunan şey önce apaçık bürhanla, sonra da kasem ve yeminle sabittir ki haktır» demektedir. İkincisi: Önceki yemindir; sanki Yüce Allah { وَالذَّارِياتِ } [tozutup savuranlara andolsun] demiş, ardından da { فَوَ رَبِّ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } [göğün ve yerin Rabbine andolsun ki] buyurmuştur. Buna göre «fâ», tıpkı fiilin tekrar edilmesi gibi kendisiyle birlikte kasem harfinin tekrar edildiği bir atıf harfi olur; nitekim «Amr'a da uğradım» denilmesi caizdir. O'nun { وَالذَّارِياتِ ذَرْواً فَالْحامِلاتِ وِقْراً } [Zâriyât 1-2] kavli, kasem harfi tekrarlanmadan yapılan bir atıftır; { فَوَ رَبِّ السَّماءِ } kavli ise harfinin tekrarlanmasıyladır. Bunun sebebi de iki yemin arasına fasıla girmesidir. Önceki işin; O'nun { يَوْمَ هُمْ عَلَى النَّارِ يُفْتَنُونَ } “O gün onlar ateş üzerinde azap göreceklerdir” [Zâriyât 13] ve { إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ } “Şüphesiz muttakiler cennetlerdedir” [Zâriyât 15] buyruklarındaki sevabın beyanı olduğu da söylenebilir. Bunda şöyle bir fayda vardır: «Fâ», daha önce geçen apaçık açıklamalar varken yemine ihtiyaç bulunmadığına bir uyarı olur. Sanki O, bir kimsenin davasını ortaya koyduktan sonra: «İşte Allah'a yemin olsun ki mesele zikrettiğim gibidir» diyerek sözünü yeminle pekiştirmesi ve aynı zamanda onun yeminsiz de sabit olduğuna işaret etmesi gibi: «Göğün ve yerin Rabbine andolsun ki o elbette haktır» demektedir.

الْبَحْثُ الثَّانِي: أَقْسَمَ مِنْ قَبْلُ بِالْأُمُورِ الْأَرْضِيَّةِ وَهِيَ الرِّيَاحُ وَبِالسَّمَاءِ فِي قوله وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ [الذاريات: ٧] ولم يقسم بربها، وهاهنا أَقْسَمَ بِرَبِّهَا نَقُولُ كَذَلِكَ التَّرْتِيبُ يُقْسِمُ الْمُتَكَلِّمُ أَوَّلًا بِالْأَدْنَى فَإِنْ لَمْ يُصَدَّقْ بِهِ يَرْتَقِي إِلَى الْأَعْلَى، وَلِهَذَا قَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِذَا قَالَ قَائِلٌ وَحَيَاتِكَ، وَاللَّهِ لَا يَكْفُرُ وَإِذَا قَالَ: وَاللَّهِ وَحَيَاتِكَ لَا شَكَّ يَكْفُرُ وَهَذَا اسْتِشْهَادٌ، وَإِنْ كَانَ الْأَمْرُ عَلَى خِلَافِ مَا قَالَهُ ذَلِكَ الْقَائِلُ لِأَنَّ الْكُفْرَ إِمَّا بِالْقَلْبِ، أَوْ بِاللَّفْظِ الظَّاهِرِ فِي أَمْرِ الْقَلْبِ، أَوْ بِالْفِعْلِ الظَّاهِرِ، وَمَا ذَكَرَهُ لَيْسَ بِظَاهِرٍ فِي تَعْظِيمِ جَانِبِ غَيْرِ اللَّهِ، وَالْعَجَبُ مِنْ ذَلِكَ الْقَائِلِ أَنَّهُ لَا يَجْعَلُ التَّأْخِيرَ فِي الذِّكْرِ مُفِيدًا لِلتَّرْتِيبِ فِي الْوُضُوءِ وَغَيْرِهِ.

İkinci Bahis: Daha önce yeryüzüne ait hususlara yani rüzgarlara ve { وَالسَّماءِ ذاتِ الْحُبُكِ } “Yollara/harelere sahip göğe andolsun” [Zâriyât 7] kavlinde göğe yemin etmiş, onların Rabbine yemin etmemişti; burada ise onların Rabbine yemin etmiştir. Deriz ki: Tertip böyledir; mütekellim önce daha aşağı olanla yemin eder, şayet buna inanılmazsa daha yüce olana yükselir. Bu sebepledir ki bazı kimseler: «Bir kimse 'hayatın hakkı için, vallahi' derse kâfir olmaz; fakat 'vallahi, hayatın hakkı için' derse şüphesiz kâfir olur» demiştir. Gerçi durum o kimsenin dediğinin aksine olsa da bu bir delil getirmedir; zira küfür ya kalple ya kalpteki durumu açıkça gösteren bir lafızla ya da açık bir fiille olur; onun zikrettiği şey ise Allah'tan başkasını yüceltmede açık değildir. Şaşılacak şeydir ki o sözü söyleyen zat, zikirdeki sonraya bırakmayı abdestte ve diğer konularda sıranın (tertip) gerekliliğine delil saymamaktadır.

الْبَحْثُ الثَّالِثُ: قُرِئَ مِثْلُ بِالرَّفْعِ وَحِينَئِذٍ يَكُونُ وَصْفًا لِقَوْلِهِ لَحَقٌّ وَمِثْلُ وَإِنْ أُضِيفَ إِلَى الْمَعْرِفَةِ لَا يُخْرِجُهُ عَنْ جَوَازِ وَصْفِ الْمُنْكَّرِ بِهِ، تَقُولُ رَأَيْتُ رَجُلًا مِثْلَ عَمْرٍو، لِأَنَّهُ لَا يُفِيدُهُ تَعْرِيفًا لِأَنَّهُ فِي غَايَةِ الْإِبْهَامِ وَقُرِئَ مِثْلَ بِالنَّصْبِ، وَيَحْتَمِلُ وَجْهَيْنِ: أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ مَفْتُوحًا لِإِضَافَتِهِ إِلَى مَا هُوَ ضَعِيفٌ وَإِلَّا جَازَ أَنْ يُقَالَ زَيْدٌ قَاتِلُ مَنْ يَعْرِفُهُ أَوْ ضَارِبُ مَنْ يَشْتُمُهُ ثَانِيهِمَا: أَنْ يَكُونَ/ مَنْصُوبًا عَلَى الْبَيَانِ تَقْدِيرُهُ لَحَقٌّ حَقًّا مِثْلَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ مَصْدَرٍ مَعْلُومٍ غَيْرِ مَذْكُورٍ، وَوَجْهُهُ أَنَّا دَلَّلَنَا أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ إِنَّهُ هُوَ الْقُرْآنُ فَكَأَنَّهُ قَالَ إِنَّ الْقُرْآنَ لَحَقٌّ نَطَقَ بِهِ الْمَلَكُ نُطْقًا مِثْلَ مَا أَنَّكُمْ تَنْطِقُونَ وما مجرور لا شك فيه.

Üçüncü Bahis: { مِثْلُ } merfû olarak okunmuştur; bu takdirde O'nun { لَحَقٌّ } buyruğunun sıfatı olur. «Misl» kelimesi marifeye muzaf olsa bile, nekirenin onunla sıfatlanmasının caiz olmasından çıkmaz; nitekim «Amr gibi bir adam gördüm» dersin; zira son derece müphem olduğundan ona marifelik kazandırmaz. { مِثْلَ } mansub olarak da okunmuştur ve iki vecih taşır: Birincisi: Zayıf olana izafetinden ötürü meftuh (fetha üzere mebni) olmasıdır; aksi takdirde «Zeyd kendisini tanıyanın katilidir» veya «kendisine sövene vurandır» denilebilirdi. İkincisi: Beyan üzere mansub olmasıdır; takdiri «tıpkı ... gibi gerçek bir haktır» şeklindedir. Zikredilmemiş malum bir masdarın sıfatı olarak mansub olduğu da söylenebilir; bunun izahı şudur: Biz O'nun { إِنَّهُ } buyruğundaki zamirden maksadın Kur'an olduğuna delil getirdik; sanki: «Şüphesiz Kur'an haktır; melek onu tıpkı sizin konuştuğunuz gibi bir konuşmayla telaffuz etmiştir» demiştir. { ما } ise şüphesiz mecrurdur.

ثم قال تعالى:

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٤]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 24]

هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ (٢٤)

{ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ الْمُكْرَمِينَ } “İbrahim'in ağırlanan (ikram gören) misafirlerinin haberi sana geldi mi?” (24)

إِشَارَةً إِلَى تَسْلِيَةِ قَلْبِ النَّبِيِّ ﷺ بِبَيَانِ أَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ ﵈ كَانَ مِثْلَهُ، وَاخْتَارَ إِبْرَاهِيمَ لِكَوْنِهِ شَيْخَ المرسلين كون النَّبِيِّ ﵊ عَلَى سُنَّتِهِ فِي بعض الأشياء، وإنذار لِقَوْمِهِ بِمَا جَرَى مِنَ الضَّيْفِ، وَمِنْ إِنْزَالِ الْحِجَارَةِ عَلَى الْمُذْنِبِينَ الْمُضِلِّينَ، وَفِيهِ مَسَائِلُ:

[Bu ayet], diğer peygamberlerin aleyhimüsselâm da kendisi gibi olduğunu açıklayarak Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kalbini teselli etmeye işarettir. İbrahim'i seçmesi; onun peygamberlerin pîri olması ve Peygamber'in aleyhisselâm bazı hususlarda onun sünneti üzere bulunması sebebiyledir; ayrıca o misafirlerin eliyle gerçekleşenler ve günahkâr saptırıcıların üzerine taşlar yağdırılması ile [müşrik] kavmini bir uyarmadır. Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: إِذَا كَانَ الْمُرَادُ مَا ذَكَرْتَ مِنَ التَّسْلِيَةِ وَالْإِنْذَارِ فَأَيُّ فَائِدَةٍ فِي حِكَايَةِ الضِّيَافَةِ؟ نقول ليكون

Birinci Mesele: Eğer maksat zikrettiğin teselli ve uyarı ise, misafirlik kıssasının anlatılmasında ne gibi bir fayda vardır? Deriz ki: Bunun sebebi,

ذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى الْفَرَجِ فِي حَقِّ الْأَنْبِيَاءِ، وَالْبَلَاءِ عَلَى الْجَهَلَةِ وَالْأَغْبِيَاءِ، إِذَا جَاءَهُمْ مِنْ حَيْثُ لَا يُحْتَسَبُ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا [الْحَشْرِ: ٢] فَلَمْ يَكُنْ عِنْدَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ خَبَرٌ مِنْ إِنْزَالِ الْعَذَابِ مَعَ ارْتِفَاعِ مَكَانَتِهِ.

hiç umulmadık bir yerden geldiğinde, peygamberler hakkında bir ferahlığa; cahiller ve ahmaklar hakkında ise bir belaya işaret olması içindir. Yüce Allah: { فَأَتاهُمُ اللَّهُ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَحْتَسِبُوا } “Allah onlara hiç hesaba katmadıkları bir yerden geldi” [Haşr 2] buyurmuştur. Nitekim yüce makamına rağmen azabın indirileceğinden İbrahim'in aleyhisselâm haberi yoktu.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: كَيْفَ سَمَّاهُمْ ضَيْفًا وَلَمْ يَكُونُوا؟ نَقُولُ لَمَّا حَسِبَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ضَيْفًا لَمْ يُكَذِّبْهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي حِسَابِهِ إِكْرَامًا لَهُ، يُقَالُ فِي كَلِمَاتِ الْمُحَقِّقِينَ الصَّادِقُ يَكُونُ مَا يَقُولُ، وَالصِّدِّيقِ يَقُولُ مَا يَكُونُ.

İkinci Mesele: [Aslında melek olup yiyip içmedikleri halde] misafir olmadıkları halde onları nasıl misafir (dayf) diye isimlendirmiştir? Deriz ki: İbrahim aleyhisselâm onları misafir zannedince, Yüce Allah ona ikramen onun bu zannını boşa çıkarmadı (onu tekzip etmedi). Muhakkiklerin sözlerinde şöyle denir: «Sâdık kimsenin dediği şey gerçekleşir; sıddîk kimse ise gerçekleşecek olanı söyler.»

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: ضَيْفُ لَفْظٌ وَاحِدٌ وَالْمُكْرَمِينَ جَمْعٌ، فَكَيْفَ وَصَفَ الْوَاحِدَ بِالْجَمْعِ؟ نَقُولُ الضَّيْفُ يَقَعُ عَلَى الْقَوْمِ، يُقَالُ قَوْمٌ ضَيْفٌ وَلِأَنَّهُ مَصْدَرٌ فَيَكُونُ كَلَفْظِ الرِّزْقُ مَصْدَرًا، وَإِنَّمَا وَصَفَهُمْ بِالْمُكْرَمِينَ إِمَّا لِكَوْنِهِمْ عِبَادًا مُكْرَمِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاءِ: ٢٦] وَإِمَّا لِإِكْرَامِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِيَّاهُمْ، فَإِنْ قِيلَ:

Üçüncü Mesele: «Dayf» (ضَيْف) tekil bir lafız, «el-mükremîn» (الْمُكْرَمِينَ) ise çoğuldur; tekil olan bir kelime nasıl çoğulla sıfatlanmıştır? Deriz ki: «Dayf» lafzı bir topluluk için de kullanılır; nitekim «misafir topluluk» (kavmun dayf) denilir; ayrıca o masdardır, tıpkı masdar olan «rızık» lafzı gibidir. Onları «el-mükremîn» (ağırlananlar/ikram görenler) olarak nitelemesi ise; ya Yüce Allah'ın { بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “Aksine onlar ikram olunmuş kullardır” [Enbiyâ 26] buyurduğu gibi ikram olunmuş kullar olmalarından ötürüdür ya da İbrahim'in aleyhisselâm onlara ikramda bulunmasından ötürüdür. Eğer:

بِمَاذَا أَكْرَمَهُمْ؟ قُلْنَا بِبَشَاشَةِ الْوَجْهِ أَوَّلًا، وَبِالْإِجْلَاسِ فِي أَحْسَنِ الْمَوَاضِعِ وَأَلْطَفِهَا ثَانِيًا، وَتَعْجِيلِ الْقِرَى ثَالِثًا، وَبَعْدُ التَّكْلِيفُ لِلضَّيْفِ بِالْأَكْلِ وَالْجُلُوسِ وَكَانُوا عِدَّةً مِنَ الْمَلَائِكَةِ فِي قَوْلٍ ثَلَاثَةٌ جِبْرِيلُ وَمِيكَائِيلُ وَثَالِثٌ، وَفِي قَوْلٍ عَشَرَةٌ، وَفِي آخَرَ اثْنَا عَشْرَةَ.

«Onlara ne ile ikramda bulundu?» denilirse, deriz ki: İlkin güler yüzle, ikinci olarak en güzel ve en latif yerlere oturtmakla, üçüncü olarak ikramı (ziyafeti) acele getirmekle ve misafire yeme ve oturma konusunda külfet yüklememekle ikram etti. Onlar bir grup melekti; bir rivayette üç [melek idiler]: Cebrail, Mikail ve bir üçüncüsü; bir rivayette on; diğer bir rivayette ise on iki melek idiler.

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هُمْ أُرْسِلُوا لِلْعَذَابِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِمْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٣٢] وَهُمْ لَمْ يَكُونُوا مِنْ قَوْمِ إِبْرَاهِيمَ ﵇، وَإِنَّمَا كَانُوا مِنْ قَوْمِ لُوطٍ فَمَا الْحِكْمَةُ فِي مَجِيئِهِمْ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ﵇؟

Dördüncü Mesele: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “Biz suçlu bir kavme gönderildik” [Zâriyât 32] sözlerinin delaletiyle onlar azap için gönderilmişlerdi ve onlar İbrahim'in aleyhisselâm kavminden değil, Lût'un kavmindendiler. O halde İbrahim'e aleyhisselâm gelmelerindeki hikmet nedir?

نَقُولُ فِيهِ حِكْمَةٌ بَالِغَةٌ، وَبَيَانُهَا مِنْ وَجْهَيْنِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ شَيْخُ الْمُرْسَلِينَ وَكَانَ لُوطٌ مِنْ قَوْمِهِ وَمِنْ إِكْرَامِ الْمَلِكِ لِلَّذِي فِي عُهْدَتِهِ وَتَحْتَ طاعته إذا كان يرسل رسول إِلَى غَيْرِهِ يَقُولُ لَهُ اعْبُرْ عَلَى فُلَانٍ الْمَلِكِ وَأَخْبِرْهُ بِرِسَالَتِكَ وَخُذْ فِيهَا رَأْيَهُ وَثَانِيهِمَا: هُوَ أَنَّ/ اللَّهَ تَعَالَى لَمَّا قَدَّرَ أَنْ يُهْلِكَ قَوْمًا كَثِيرًا وَجَمًّا غَفِيرًا، وَكَانَ ذَلِكَ مِمَّا يُحْزِنُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ شَفَقَةً مِنْهُ عَلَى عِبَادِهِ قَالَ لَهُمْ بَشِّرُوهُ بِغُلَامٍ يَخْرُجُ مِنْ صُلْبِهِ أَضْعَافُ مَا يَهْلِكُ، وَيَكُونُ مِنْ صلبه خروج الأنبياء ﵈. ثم قال تعالى:

Deriz ki: Bunda derin bir hikmet vardır ve açıklaması iki yöndendir: Birincisi: İbrahim aleyhisselâm peygamberlerin pîridir ve Lût onun kavmindendi. Hükümdarın, kendi sorumluluğu ve itaati altında bulunan kimseye ikramı kabilinden, başkasına bir elçi gönderdiğinde ona: «Filan hükümdara uğra, ona elçilik vazifeni haber ver ve bu konuda onun görüşünü al» demesi gibidir. İkincisi: Yüce Allah pek çok kavmi ve büyük bir topluluğu helak etmeyi takdir buyurduğunda, kullarına olan şefkatinden ötürü bu durum İbrahim'i aleyhisselâm üzeceğinden, [meleklere]: «Ona, helak olacakların kat kat fazlası soyundan çıkacak ve sulbünden peygamberler aleyhimüsselâm gelecek olan bir erkek çocuğu müjdeleyin» buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٥]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 25]

إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٢٥)

{ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Hani onlar İbrahim'in yanına girmişler ve «Selam!» demişlerdi. O da «Selam! [Siz] yabancı/tanınmayan kimselersiniz» demişti.” (25)

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda birkaç mesele vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: مَا الْعَامِلُ فِي إِذْ؟ فِيهِ وُجُوهٌ أَحَدُهَا: مَا فِي الْمُكْرَمِينَ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى الْفِعْلِ إِنْ قُلْنَا وَصَفَهُمْ بِكَوْنِهِمْ مُكْرَمِينَ بِنَاءً عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَكْرَمُهُمْ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: أُكْرِمُوا إِذْ دَخَلُوا، وَهَذَا مِنْ شَأْنِ الْكَرِيمِ أَنْ يُكْرِمَ ضَيْفَهُ وَقْتَ الدُّخُولِ ثَانِيهَا: مَا فِي الضَّيْفِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الْفِعْلِ، لِأَنَّا قُلْنَا إِنَّ الضَّيْفَ مَصْدَرٌ فَيَكُونُ كَأَنَّهُ يَقُولُ: أَضَافَهُمْ إِذْ دَخَلُوا وَثَالِثُهَا: يَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْعَامِلُ فِيهِ أَتَاكَ تَقْدِيرُهُ مَا أَتَاكَ حَدِيثُهُمْ وَقْتَ دُخُولِهِمْ، فَاسْمَعِ الْآنَ ذَلِكَ، لِأَنَّ هَلْ لَيْسَ لِلِاسْتِفْهَامِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ حَقِيقَةً بَلْ لِلْإِعْلَامِ، وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّهُ فِعْلٌ مُصَرَّحٌ بِهِ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يُقَالَ اذْكُرْ إِذْ دَخَلُوا.

Birinci Mesele: { إِذْ } zarfında amel eden (âmil) nedir? Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Eğer İbrahim'in aleyhisselâm onlara ikramda bulunmasına binaen onların ikram görenler (el-mükremîn) olarak nitelendiğini söylersek, «el-mükremîn» kelimesinde fiile yapılan işarettir. Bu takdirde sanki Yüce Allah: «Girdikleri vakit kendilerine ikram edildi» demektedir; cömert kimsenin şanı da misafirine girdiği vakit ikram etmektir. İkincisi: «Dayf» kelimesinde fiile bulunan delalettir; zira biz «dayf» kelimesinin masdar olduğunu söylemiştik. Bu takdirde sanki: «Girdikleri vakit onları misafir etti» demektedir. Üçüncüsü: Âmilin { أَتَاكَ } olması muhtemeldir; takdiri: «Onların girdikleri vakitteki haberleri sana gelmedi [ise], şimdi onu dinle» şeklindedir; zira buradaki { هَلْ } edatı hakikatte istifham (soru) için değil, bilgilendirme (i'lâm) içindir. Bu görüş daha evladır; çünkü açıkça zikredilmiş bir fiildir. «Onların girdikleri vakti hatırla» şeklinde [mahzuf bir 'uzkür' fiili] olduğu da söylenebilir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: لِمَاذَا اخْتَلَفَ إِعْرَابُ السَّلَامَيْنِ فِي الْقِرَاءَةِ الْمَشْهُورَةِ؟ نَقُولُ: نُبَيِّنُ أَوَّلًا وُجُوهَ النَّصْبِ وَالرَّفْعِ، ثُمَّ نُبَيِّنُ وُجُوهَ الِاخْتِلَافِ فِي الْإِعْرَابِ، أَمَّا النَّصْبُ فَيَحْتَمِلُ وُجُوهًا:

İkinci Mesele: Meşhur kıraatte iki selamın irabı niçin farklı olmuştur? Deriz ki: Önce nasb ve ref vecihlerini açıklar, sonra da iraptaki ihtilafın gerekçelerini beyan ederiz. Nasba gelince, birkaç veçhe ihtimali vardır:

أَحَدُهَا: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ مِنَ السَّلَامِ هُوَ التَّحِيَّةَ وَهُوَ الْمَشْهُورُ، ونصبه حينئذ عل الْمَصْدَرِ تَقْدِيرُهُ نُسَلِّمُ سَلَامًا ثَانِيهَا: هُوَ أَنْ يَكُونَ السَّلَامُ نَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ الْكَلَامِ وَهُوَ كَلَامٌ سَلِمَ بِهِ الْمُتَكَلِّمُ مِنْ أَنْ يَلْغُوَ أَوْ يَأْثَمَ فَكَأَنَّهُمْ

Birincisi: Selamdan maksadın tahiyye (selamlaşma) olmasıdır ki meşhur olan budur. Bu takdirde nasbı masdar iledir; takdiri: «Selam ile selamlarız» şeklindedir. İkincisi: Selamın kelam türlerinden bir tür olmasıdır ki o, konuşanın kendisiyle boş laf etmekten veya günaha girmekten esenlik bulduğu bir sözdür. Sanki onlar,

لَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقَالُوا حَسَنًا سَلِمُوا مِنَ الْإِثْمِ، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مَفْعُولًا لِلْقَوْلِ لِأَنَّ مَفْعُولَ الْقَوْلِ هُوَ الْكَلَامُ، يُقَالُ قَالَ فُلَانٌ كَلَامًا، وَلَا يَكُونُ هَذَا مِنْ بَابِ ضَرْبَهُ سَوْطًا لأن المضروب هناك ليس هو السوط، وهاهنا الْقَوْلُ هُوَ الْكَلَامُ فَسَّرَهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الْفَرْقَانِ: ٦٣] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: قِيلًا سَلاماً سَلاماً [الْوَاقِعَةِ: ٢١] .

onun yanına girdiklerinde güzel bir söz söylediler ve günahtan selamet buldular. Bu durumda «kavl» fiilinin mefulü olur; zira kavlin mefulü kelamdır; nitekim «Filanca bir söz (kelam) söyledi» denilir. Bu durum «ona bir kırbaç vurdu» kabilinden olmaz; çünkü orada vurulan şey kırbaç değildir, burada ise kavl bizzat kelamın kendisidir. Bunu Yüce Allah'ın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine laf attığı zaman «Selam» derler” [Furkan 63] ve { قِيلًا سَلاماً سَلاماً } “Sadece «Selam, selam!» sözü [işitirler]” [Vâkıa 26] buyrukları tefsir etmektedir.

ثَالِثُهَا: أَنْ يَكُونَ مَفْعُولَ فِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ نُبَلِّغُكَ سَلَامًا، لَا يُقَالُ عَلَى هَذَا إِنَّ الْمُرَادَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ لَعَلِمَ كَوْنِهِمْ رُسُلَ اللَّهِ عِنْدَ السَّلَامِ فَمَا كَانَ يَقُولُ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ وَلَا كَانَ يُقَرِّبُ إِلَيْهِمُ الطَّعَامَ، وَلِمَا قَالَ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ [هود: ٧٠] لِأَنَّا نَقُولُ جَازَ أَنْ يُقَالَ إِنَّهُمْ قَالُوا: نُبَلِّغُكَ سَلَامًا وَلَمْ يَقُولُوا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى أَنْ سَأَلَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ مِمَّنْ تُبَلِّغُونَ لِيَ السَّلَامَ، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْحَكِيمَ لَا يَأْتِي بِالْأَمْرِ الْعَظِيمِ إِلَّا بِالتَّدْرِيجِ فَلَمَّا كَانَتْ هَيْبَتُهُمْ عَظِيمَةً، فَلَوْ ضَمُّوا إِلَيْهِ الْأَمْرَ الْعَظِيمَ الذي هو السلام مِنَ اللَّهِ تَعَالَى لَانْزَعَجَ إِبْرَاهِيمُ ﵇، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ اشْتَغَلَ بِإِكْرَامِهِمْ عَنْ سُؤَالِهِمْ وَأَخَّرَ السُّؤَالَ إِلَى حِينِ الْفَرَاغِ فَنَكِرَهُمْ بَيْنَ السَّلَامِ وَالسُّؤَالِ عَمَّنْ مِنْهُ السَّلَامُ هَذَا وَجْهُ النَّصْبِ، وَأَمَّا الرَّفْعُ فَنَقُولُ يَحْتَمِلُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْهُ السَّلَامُ الَّذِي هُوَ التَّحِيَّةُ وَهُوَ الْمَشْهُورُ أَيْضًا، وَحِينَئِذٍ يَكُونُ مُبْتَدَأً/ خَبَرُهُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، وَكَوْنُ الْمُبْتَدَأِ نَكِرَةً يَحْتَمِلُ فِي قَوْلِ الْقَائِلِ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَوَيْلٌ لَهُ، أَوْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ قَالَ جَوَابَهُ سَلَامٌ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ قَوْلًا يُسَلِّمُ بِهِ أَوْ يُنْبِئُ عَنِ السَّلَامَةِ فَيَكُونُ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ أَمْرِي سَلَامٌ بِمَعْنَى مُسَالَمَةٍ لَا تَعَلُّقَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ لِأَنِّي لَا أَعْرِفُكُمْ، أَوْ يَكُونُ الْمُبْتَدَأُ قَوْلَكُمْ، وَتَقْدِيرُهُ قَوْلُكُمْ سَلَامٌ يُنْبِئُ عَنِ السَّلَامَةِ وَأَنْتُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ فَمَا خَطْبُكُمْ فَإِنَّ الْأَمْرَ أُشْكِلَ عَلَيَّ، وَهَذَا مَا يُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ فِي النَّصْبِ وَالرَّفْعِ، وَأَمَّا الْفَرْقُ فَنَقُولُ أَمَّا عَلَى التَّفْسِيرِ الْمَشْهُورِ وَهُوَ أَنَّ السَّلَامَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ بِمَعْنَى التَّحِيَّةِ فَنَقُولُ الْفَرْقُ بَيْنَهُمَا مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ وَمِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى.

Üçüncüsü: Mahzuf bir fiilin mefulü olmasıdır; takdiri: «Sana bir selam tebliğ ediyoruz/ulaştırıyoruz» şeklindedir. Buna karşı: «Eğer maksat bu olsaydı, selam anında onların Allah'ın elçileri olduğunu bilirdi; dolayısıyla { قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } demez, onlara yemek ikram etmez ve { نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ } [Hûd 70] denilmezdi» denilemez. Çünkü deriz ki: Onların «Sana selam tebliğ ediyoruz» dedikleri, fakat İbrahim aleyhisselâm kendilerine «Bana selamı kimden tebliğ ediyorsunuz?» diye soruncaya kadar «Yüce Allah'tan» demedikleri söylenebilir. Zira hikmet sahibi zat büyük bir işi ancak tedricî olarak getirir; onların heybeti çok büyük olduğu için, şayet buna Yüce Allah'tan gelen selam gibi muazzam bir işi de ekleselerdi İbrahim aleyhisselâm dehşete kapılırdı. Sonra İbrahim aleyhisselâm onlara soru sormayı bırakıp ikramla meşgul oldu ve soruyu ikram sonrasına bıraktı; böylece selam ile selamın kimden olduğunu sorma arasında onları yadırgadı (tanıyamadı). İşte nasb vechi budur. Ref'e gelince; deriz ki: Ondan maksadın tahiyye olan selam olması muhtemeldir ki meşhur olan da budur. Bu takdirde haberi mahzuf bir mübteda olur; takdiri «selamün aleyküm» (selam üzerinize olsun) şeklindedir. Bir kimsenin «selamün aleyküm» ve «veylün lehû» sözlerinde olduğu gibi mübtedanın nekire olması caizdir; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olur ki takdiri «cevap olarak selam dedi» şeklindedir. Maksadın kendisiyle esenlik kılınan veya selamete delalet eden bir söz olması da muhtemeldir; bu takdirde mahzuf bir mübtedanın haberi olur ve takdiri «işim selamdır/barıştır; yani sizinle benim aramda bir alaka yoktur, çünkü sizi tanımıyorum» şeklinde olur. Yahut mübteda «sözünüz» kelimesi olur ve takdiri: «Sözünüz esenliğe delalet eden bir selamdır, oysa siz tanınmayan yabancı kimselersiniz; meseleniz nedir, zira durum bana kapalı geldi» şeklinde olur. İşte nasb ve ref hakkında söylenmesi muhtemel olanlar bunlardır. Farkına gelince; deriz ki: Meşhur tefsire göre -yani her iki yerdeki selamın da tahiyye manasında olması durumunda- aralarındaki fark lafız ve mana bakımındandır:

أَمَّا مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ: فَنَقُولُ سَلَامٌ عَلَيْكَ إِنَّمَا جُوِّزَ وَاسْتُحْسِنَ لِكَوْنِهِ مُبْتَدَأً وَهُوَ نَكِرَةٌ، مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ كَالْمَتْرُوكِ عَلَى أَصْلِهِ لِأَنَّ الْأَصْلَ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى تَقْدِيرِ أُسَلِّمُ سَلَامًا وَعَلَيْكَ يَكُونُ لِبَيَانِ مَنْ أُرِيدَ بِالسَّلَامِ، وَلَا يَكُونُ لَعَلَيْكَ حَظٌّ مِنَ الْمَعْنَى غَيْرَ ذَلِكَ الْبَيَانِ فَيَكُونُ كَالْخَارِجِ عَنِ الْكَلَامِ، وَالْكَلَامُ التَّامُّ أُسَلِّمُ سَلَامًا، كَمَا أَنَّكَ تَقُولُ ضَرَبْتُ زَيْدًا عَلَى السَّطْحِ يَكُونُ عَلَى السَّطْحِ خَارِجًا عَنِ الْفِعْلِ وَالْفَاعِلِ وَالْمَفْعُولِ لِبَيَانِ مُجَرَّدِ الظَّرْفِيَّةِ، فَإِذَا كَانَ الْأَمْرُ كَذَلِكَ وَكَانَ السَّلَامُ وَالْأَدْعِيَةُ كَثِيرَ الْوُقُوعِ، قَالُوا نَعْدِلُ عَنِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ إِلَى الِاسْمِيَّةِ وَنَجْعَلُ لَعَلَيْكَ حَظًّا فِي الْكَلَامِ، فَنَقُولُ سَلَامٌ عَلَيْكَ، فَتَصِيرُ عَلَيْكَ لِفَائِدَةٍ لَا بُدَّ مِنْهَا، وَهِيَ الْخَبَرِيَّةُ، وَيُتْرَكُ السَّلَامُ نَكِرَةً كَمَا كَانَ حَالُ النَّصْبِ، إِذَا عُلِمَ هَذَا فَالنَّصْبُ أَصْلٌ وَالرَّفْعُ مَأْخُوذٌ مِنْهُ، والأصل مقدم على المأخوذ منه، فقال:

Lafız bakımından şudur: Deriz ki «Selâmün aleyke» ifadesinin nekire olduğu halde mübteda olması ancak şunun için caiz görülmüş ve güzel sayılmıştır: Bu ifade sanki aslı üzere bırakılmış gibidir; çünkü asıl olan «selam ile selamlarım» (usellimu selâmen) takdiriyle mansub olmasıdır; «aleyke» (sana) ise selamla kimin kastedildiğini beyan etmek içindir. «Aleyke» için bu beyandan başka manada bir pay yoktur; dolayısıyla kelamın dışındaymış gibi olur, tam kelam ise «usellimu selâmen»dir. Nitekim «Zeyd'e damda vurdum» dediğinde, «damda» ifadesi sırf zarfiyeti beyan etmek için olup fiil, fail ve mefulün dışındadır. Durum böyle olunca ve selam ile dualar da çokça vuku bulunca: «Fiil cümlesinden isim cümlesine geçelim ve 'aleyke' ifadesine kelamda [aslî] bir pay verelim» dediler ve «selâmün aleyke» dediler. Böylece «aleyke» zorunlu bir fayda yani haberlik için oldu; «selâm» ise tıpkı nasb halindeki gibi nekire bırakıldı. Bu bilindiğinde, nasb asıldır, ref ise ondan alınmadır; asıl olan ise kendisinden alınandan öncedir. Bu sebeple:

فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ قُدِّمَ الْأَصْلُ عَلَى الْمُتَفَرِّعِ مِنْهُ.

{ فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “«Selam!» dediler. O da «Selam!» dedi” buyurarak asıl olanı, ondan türeyenden öne geçirmiştir.

وَأَمَّا مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى: فَذَلِكَ لِأَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ أَرَادَ أَنْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ بِالْأَحْسَنِ، فَأَتَى بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فَإِنَّهَا أَدَلُّ عَلَى الدَّوَامِ وَالِاسْتِمْرَارِ، فَإِنَّ قَوْلَنَا جَلَسَ زَيْدٌ لَا يُنْبِئُ عَنْهُ لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا بُدَّ فِيهِ مِنَ الْإِنْبَاءِ عَنِ التَّجَدُّدِ وَالْحُدُوثِ وَلِهَذَا لَوْ قُلْتَ: اللَّهُ مَوْجُودٌ الْآنَ لَأَثْبَتَ الْعَقْلُ الدَّوَامَ إِذْ لَا يُنْبِئُ عَنِ التَّجَدُّدِ، وَلَوْ قَالَ قَائِلٌ: وُجِدَ اللَّهُ الْآنَ لَكَادَ يُنْكِرُهُ الْعَاقِلُ لِمَا بَيَّنَّا فَلَمَّا قَالُوا: سَلَامًا قَالَ: سَلَامُ عَلَيْكُمْ مُسْتَمِرٌّ دَائِمٌ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا الْمُرَادُ الْقَوْلُ ذُو السَّلَامَةِ فَظَاهِرُ الْفَرْقِ، فَإِنَّهُمْ قَالُوا قَوْلًا ذَا سَلَامٍ، وَقَالَ لَهُمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ سَلَامٌ أَيْ قَوْلُكُمْ ذُو سَلَامٍ وَأَنْتُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ فَالْتَبَسَ الْأَمْرُ عَلَيَّ، وَإِنْ قُلْنَا الْمُرَادُ أَمْرُ مُسَالَمَةٍ وَمُتَارَكَةٍ وَهُمْ سَلَّمُوا عَلَيْهِ تَسْلِيمًا، فَنَقُولُ فِيهِ

Mana bakımından ise şudur: Çünkü İbrahim aleyhisselâm onlara daha güzeliyle karşılık vermek istedi ve isim cümlesi getirdi; zira isim cümlesi devam ve sürekliliğe daha çok delalet eder. Nitekim «Zeyd oturdu» sözümüz süreklilik bildirmez; çünkü fiilde teceddüt (yenilenme) ve hudûs (sonradan olma) bildirme zorunluluğu vardır. Bu sebeple şayet «Allah şu an mevcuttur» dersen, teceddüt bildirmediği için akıl sürekliliği ispat eder. Bir kimse «Allah şu an bulundu/var oldu» dese, açıkladığımız sebepten ötürü akıl sahibi bunu neredeyse inkâr eder. İşte onlar «selâmen» (fiil cümlesi takdiriyle) deyince, o: «Üzerinize sürekli ve kalıcı bir selam olsun» demiştir. Maksadın selamet sahibi söz olduğu şeklindeki görüşümüze göre ise fark açıktır; zira onlar esenlik dolu bir söz söylediler, İbrahim aleyhisselâm ise onlara «selâm» yani «Sözünüz esenlik doludur, oysa siz tanınmayan kimselersiniz; durum bana karışık geldi» demiştir. Şayet maksat barış ve ilişiği kesme olup onlar da ona tam bir teslimiyetle selam vermişlerse, deriz ki: Bunda

جَمْعٌ بَيْنَ أَمْرَيْنِ: تَعْظِيمُ جَانِبِ اللَّهِ، وَرِعَايَةُ قَلْبِ عِبَادِ اللَّهِ، فَإِنَّهُ لَوْ قَالَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَهُوَ لَمْ يَعْلَمْ كَوْنَهُمْ مِنْ عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ كَانَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا عَلَى غَيْرِ ذَلِكَ، فَيَكُونُ الرَّسُولُ قَدْ أَمَّنَهُمْ، فَإِنَّ السَّلَامَ أَمَانٌ وَأَمَانُ الرَّسُولِ أَمَانُ الْمُرْسِلِ فَيَكُونُ فَاعِلًا لِلْأَمْرِ مِنْ غَيْرِ إِذَنِ اللَّهِ نِيَابَةً عَنِ اللَّهِ فَقَالَ أَنْتُمْ سَلَّمْتُمْ عَلَيَّ وَأَنَا مُتَوَقِّفٌ أَمْرِي مُتَارَكَةٌ لَا تَعَلُّقَ بَيْنَنَا إِلَى أَنَّ يَتَبَيَّنَ الْحَالُ وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ: وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً [الفرقان: ٦٣] وَقَالَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَعْنَى لِلنَّبِيِّ ﷺ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ [الزُّخْرُفِ: ٨٩] وَلَمْ يُقِلْ قُلْ سَلَامًا، وَذَلِكَ لِأَنَّ الْأَخْيَارَ الْمَذْكُورِينَ فِي الْقُرْآنِ لَوْ/ سَلَّمُوا عَلَى الْجَاهِلِينَ لَا يَكُونُ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُرْمَةِ التَّعَرُّضِ إِلَيْهِمْ، وَأَمَّا النَّبِيُّ ﷺ لَوْ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ لَصَارَ ذَلِكَ سَبَبًا لِحُرْمَةِ التَّعَرُّضِ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ سَلَامٌ أَيْ أَمْرِي مَعَكُمْ مُتَارَكَةٌ تَرَكْنَاهُ إِلَى أَنْ يَأْتِيَ أَمْرُ اللَّهِ بِأَمْرٍ، وَأَمَّا عَلَى قَوْلِنَا بِمَعْنَى نُبَلِّغُ سَلَامًا فَنَقُولُ هُمْ لَمَّا قَالُوا نُبَلِّغُكَ سَلَامًا وَلَمْ يَعْلَمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَنَّهُ مِمَّنْ قَالَ سَلَامٌ أَيْ إِنْ كَانَ مِنَ اللَّهِ فَإِنَّ هَذَا مِنْهُ قَدِ ازْدَادَ بِهِ شَرَفِي وَإِلَّا فَقَدْ بَلَغَنِي مِنْهُ سَلَامٌ وَبِهِ شَرَفِي وَلَا أَتَشَرَّفُ بِسَلَامِ غَيْرِهِ، وَهَذَا مَا يُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ فِيهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمُرَادِهِ وَالْأَوَّلُ وَالثَّانِي عَلَيْهِمَا الِاعْتِمَادُ فَإِنَّهُمَا أَقْوَى وَقَدْ قِيلَ بِهِمَا.

iki hususun cem edilmesi vardır: Allah'ın tarafını yüceltmek ve Allah'ın kullarının kalbini gözetmek. Zira o, onların Allah'ın salih kullarından olduğunu bilmediği halde «Selamün aleyküm» deseydi, başka türlü olmaları da caiz olurdu; bu takdirde elçi onlara eman vermiş olurdu. Çünkü selam emandır ve elçinin emanı gönderenin emanıdır; böylece Allah adına O'nun izni olmadan bir iş yapmış olurdu. Bu sebeple o: «Siz bana selam verdiniz, ben ise çekimserim; durum açıklığa kavuşuncaya kadar benim tavrım ilişkiyi kesmektir, aramızda bir bağ yoktur» demiştir. Buna delalet eden şey, Yüce Allah'ın: { وَإِذا خاطَبَهُمُ الْجاهِلُونَ قالُوا سَلاماً } “Cahiller kendilerine laf attığı zaman «Selam» derler” [Furkan 63] buyurması ve buna benzer bir manada Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } “Onlardan yüz çevir ve «Selam» de!” [Zuhruf 89] buyurup «selâmen de» dememesidir. Bunun sebebi şudur: Kur'an'da zikredilen hayırlı kimseler cahillere selam verseler bu, onlara ilişilmesinin haram kılınmasına sebep olmaz; fakat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onlara selam verseydi bu, onlara ilişilmesinin haramlığına sebep olurdu. Bu sebeple: «Selâm de», yani «benim sizinle olan durumum ilişkiyi kesmektir; Allah bir emirle gelinceye kadar bunu böyle bıraktık» buyurmuştur. «Bir selam tebliğ ediyoruz» manasında olduğu şeklindeki görüşümüze göre ise deriz ki: Onlar «sana bir selam tebliğ ediyoruz» deyip de İbrahim aleyhisselâm bunun kimden olduğunu bilmeyince «selam» dedi; yani «Eğer Allah'tan ise, bu O'ndandır ve şerefim bununla ziyadeleşmiştir; değilse zaten O'ndan bana selam ulaşmıştır, şerefim O'nunladır ve başkasının selamıyla şereflenmem» demiştir. Bu konuda söylenebilecek olan budur, Allah muradını en iyi bilendir. Dayanak ise birinci ve ikinci [vecihlerdir]; zira onlar daha güçlüdür ve ulema tarafından söylenmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: قَالَ فِي سُورَةِ هُودٍ فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ [هُودٍ: ٧٠] فَدَلَّ عَلَى أَنَّ إِنْكَارَهُمْ كَانَ حَاصِلًا بعد تقريبه العجل منهم وقال هاهنا قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ. ثُمَّ قَالَ تَعَالَى:

Üçüncü Mesele: Hûd suresinde: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı (tanıyamadı)” [Hûd 70] buyurmuştur ki bu, onları yadırgamasının buzağıyı onlara yaklaştırdıktan sonra meydana geldiğine delalet eder; burada ise: { قالَ سَلامٌ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “«Selam! [Siz] tanınmayan yabancı bir topluluksunuz» dedi” buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : الآيات ٢٦ الى ٢٧]

[Zâriyât Suresi (51), Âyetler 26-27]

فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ (٢٦) فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٢٧)

{ فَراغَ إِلى أَهْلِهِ فَجاءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ (٢٦) فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ قالَ أَلا تَأْكُلُونَ (٢٧) } “Hemen ailesinin yanına gitti ve semiz bir buzağı getirdi. Onu önlerine yaklaştırdı; «Yemez misiniz?» dedi.”

بِفَاءِ التَّعْقِيبِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّ تَقْرِيبَ الطَّعَامِ مِنْهُمْ بَعْدَ حُصُولِ الْإِنْكَارِ لَهُمْ، فَمَا الْوَجْهُ فِيهِ؟ نَقُولُ جَازَ أَنْ يَحْصُلَ أَوَّلًا عِنْدَهُ مِنْهُمْ نُكْرٌ ثُمَّ زَادَ عِنْدَ إِمْسَاكِهِمْ، وَالَّذِي يَدُلُّ عَلَى هَذَا هُوَ أَنَّهُمْ كَانُوا عَلَى شَكْلٍ وَهَيْئَةٍ غَيْرَ مَا يَكُونُ عَلَيْهِ النَّاسُ وَكَانُوا فِي أَنْفُسِهِمْ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ مُنْكَرِينَ، وَاشْتَرَكَ إِبْرَاهِيمُ ﵇ وَغَيْرُهُ فِيهِ وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ أَنْكَرْتُكُمْ بل قال: أنتم منكرون فِي أَنْفُسِكُمْ عِنْدَ كُلِّ أَحَدٍ مِنَّا، ثُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ تَفَرَّدَ بِمُشَاهَدَةِ أَمْرٍ مِنْهُمْ هُوَ الْإِمْسَاكُ فَنَكِرَهُمْ فَوْقَ مَا كَانَ مِنْهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْكُلِّ لَكِنَّ الْحَالَةَ فِي سُورَةِ هُودٍ مَحْكِيَّةٌ عَلَى وَجْهٍ أَبْسَطَ مِمَّا ذكره هاهنا، فإن هاهنا لم يبين المبشر به، وهناك ذكر باسمه وهو إسحاق، ولم يقل هاهنا إِنَّ الْقَوْمَ قَوْمُ مَنْ وَهُنَاكَ قَالَ قَوْمُ لُوطٍ، وَفِي الْجُمْلَةِ مَنْ يَتَأَمَّلُ السُّورَتَيْنِ يَعْلَمُ أَنَّ الْحِكَايَةَ مَحْكِيَّةٌ هُنَاكَ عَلَى وَجْهِ الْإِضَافَةِ أَبْسَطَ، فَذَكَرَ فِيهَا النُّكْتَةَ الزَّائِدَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ هاهنا وَلْنَعُدْ إِلَى بَيَانِ مَا أَتَى بِهِ مِنْ آدَابِ الْإِضَافَةِ وَمَا أَتَوْا بِهِ مِنْ آدَابِ الضِّيَافَةِ، فَالْإِكْرَامُ أَوَّلًا مِمَّنْ جَاءَهُ ضَيْفٌ قَبْلَ أَنْ يَجْتَمِعَ بِهِ وَيُسَلِّمَ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ أَنْوَاعٌ مِنَ الْإِكْرَامِ وَهِيَ اللِّقَاءُ الْحَسَنُ وَالْخُرُوجُ إِلَيْهِ وَالتَّهَيُّؤُ لَهُ ثُمَّ السَّلَامُ مِنَ الضَّيْفِ عَلَى الْوَجْهِ الْحَسَنِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ النَّصْبُ فِي قَوْلِهِ سَلاماً إِمَّا لِكَوْنِهِ مُؤَكَّدًا بِالْمَصْدَرِ أَوْ لِكَوْنِهِ مُبَلِّغًا مِمَّنْ هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ، ثُمَّ الرَّدُّ الْحَسَنُ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ الرَّفْعُ وَالْإِمْسَاكُ عَنِ الْكَلَامِ لَا يَكُونُ فِيهِ وَفَاءٌ إن إِبْرَاهِيمَ ﵇ لَمْ يَقُلْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ بَلْ قَالَ أَمْرِي مُسَالِمَةٌ أَوْ قَوْلُكُمْ سَلَامٌ وَسَلَامُكُمْ مُنْكَرٌ فَإِنَّ ذَلِكَ وَإِنْ كَانَ مُخِلًّا بِالْإِكْرَامِ، لَكِنَّ الْعُذْرَ لَيْسَ مِنْ شِيَمِ الْكِرَامِ وَمَوَدَّةُ أَعْدَاءِ اللَّهِ لَا تَلِيقُ بِالْأَنْبِيَاءِ ﵈ ثُمَّ تَعْجِيلُ الْقِرَى الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ [هُودٍ: ٦٩] وقوله هاهنا فَراغَ فَإِنَّ الرَّوَغَانَ يَدُلُّ عَلَى السُّرْعَةِ وَالرَّوْغِ الَّذِي بِمَعْنَى النَّظَرِ الْخَفِيِّ أَوِ الرَّوَاحِ الْمَخْفِيِّ أَيْضًا كَذَلِكَ، ثُمَّ الْإِخْفَاءُ فَإِنَّ الْمُضِيفَ إِذَا

Takip bildiren fâ harfi ile [ifade edilmiştir]. Bu da yemeğin onlara yaklaştırılmasının, onları yadırgamasından sonra olduğuna delalet eder. Peki, bundaki [izah] veçhi nedir? Deriz ki: İlk başta onda onlara karşı bir yadırgama oluşmuş, sonra [yemekten] geri durduklarında bu [yadırgama] artmış olabilir. Buna delalet eden husus şudur: Onlar insanların alışılagelmiş şekil ve heyetinden farklı bir suretteydiler ve kendi halleriyle herkesin nezdinde yadırganır durumdaydılar. İbrahim aleyhisselâm ve başkaları bu konuda ortaktı; bu sebeple o «Sizi yadırgadım» dememiş, bilakis «Siz bizden olan herkesin nezdinde kendi zatınızda yadırgananlarsınız» demiştir. Sonra İbrahim aleyhisselâm, onların [yemekten] geri durması durumunu bizzat müşahede etmekle baş başa kalınca, herkese nispetle olan durumun ötesinde onları yadırgamıştır. Fakat Hûd suresindeki durum, burada zikredilenden daha geniş bir biçimde anlatılmıştır; zira burada müjdelenen kişi açıklanmamış, orada ise ismiyle yani İshak olarak zikredilmiştir. Burada bu kavmin kimin kavmi olduğu söylenmemiş, orada ise «Lût kavmi» denilmiştir. Hülasa, iki sureyi düşünen kimse, kıssanın orada izafet yoluyla daha geniş anlatıldığını, dolayısıyla orada ziyade bir nükteden bahsedildiğini, burada ise zikredilmediğini anlar. Şimdi onun sergilediği misafir ağırlama edepleri ile onların sergilediği misafirlik edeplerinin beyanına dönelim: Öncelikle kendisine misafir gelen kişinin, onunla bir araya gelmeden ve birbiriyle selamlaşmadan önceki ikramı çeşitli ikram türleridir; bunlar da güzel karşılama, onun yanına çıkma ve ona hazırlık yapmadır. Sonra misafirin, { سَلاماً } sözündeki mansubluğun delalet ettiği güzel vecih üzere selam vermesidir; bu ya masdarla tekit edildiği için ya da kendisinden daha yüce olandan tebliğ eden bir elçi olması sebebiyledir. Sonra merfuluğun delalet ettiği güzel mukabele ve sözü kesmedir; bunda bir kusur yoktur. İbrahim aleyhisselâm «selâmün aleyküm» dememiş, bilakis «benim tutumum barıştır» veya «sizin sözünüz selamdır ve selamınız tanınmayan bir selamdır» demiştir; zira bu ikrama aykırı gibi görünse de [şüphe duyulan kimseye] özür beyan etmek kerim kimselerin şanından değildir ve Allah düşmanlarına sevgi göstermek peygamberlere aleyhimüsselâm yakışmaz. Sonra Yüce Allah'ın: { فَما لَبِثَ أَنْ جاءَ } “Hiç gecikmeden getirdi” [Hûd 69] buyruğunun ve buradaki: { فَراغَ } buyruğunun delalet ettiği ziyafeti acele etme [edebi gelir]. Zira revagân (fark ettirmeden hızla yönelmek) hıza delalet eder; gizli bakış veya gizlice gitmek manasındaki revğ de böyledir. Sonra [yapılan hazırlığı] gizlemektir; zira ev sahibi bir

أَحْضَرَ شَيْئًا يَنْبَغِي أَنْ يُخْفِيَهُ عَنِ الضَّيْفِ كَيْ لَا يَمْنَعَهُ مِنَ الْإِحْضَارِ بِنَفْسِهِ حَيْثُ رَاغَ هُوَ وَلَمْ يَقُلْ هَاتُوا، وَغَيْبَةُ الْمُضِيفِ لَحْظَةً/ مِنَ الضَّيْفِ مُسْتَحْسَنٌ لِيَسْتَرِيحَ وَيَأْتِيَ بِدَفْعِ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ وَيَمْنَعُهُ الْحَيَاءُ مِنْهُ ثُمَّ اخْتِيَارُ الْأَجْوَدِ بِقَوْلِهِ سَمِينٍ ثُمَّ تَقْدِيمُ الطَّعَامِ إِلَيْهِمْ لَا نَقْلُهُمْ إِلَى الطَّعَامِ بِقَوْلِهِ فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ لِأَنَّ مَنْ قَدَّمَ الطَّعَامَ إِلَى قَوْمٍ يَكُونُ كُلُّ وَاحِدٍ مُسْتَقِرًّا فِي مَقَرِّهِ لَا يَخْتَلِفُ عَلَيْهِ الْمَكَانُ فَإِنْ نَقَلَهُمْ إِلَى مَكَانِ الطَّعَامِ رُبَّمَا يَحْصُلُ هُنَاكَ اخْتِلَافُ جُلُوسٍ فَيُقَرَّبُ الْأَدْنَى وَيُضَيَّقُ عَلَى الْأَعْلَى ثُمَّ الْعَرْضُ لَا الْأَمْرُ حَيْثُ قَالَ: أَلا تَأْكُلُونَ وَلَمْ يَقُلْ كُلُوا ثُمَّ كَوْنُ الْمُضِيفِ مَسْرُورًا بِأَكْلِهِمْ غَيْرَ مَسْرُورٍ بِتَرْكِهِمُ الطَّعَامَ كَمَا يُوجَدُ فِي بَعْضِ الْبُخَلَاءِ الْمُتَكَلِّفِينَ الَّذِينَ يُحْضِرُونَ طَعَامًا كَثِيرًا وَيَكُونُ نَظَرُهُ وَنَظَرُ أَهْلِ بَيْتِهِ فِي الطَّعَامِ مَتَى يمسك الضيف يده عنه يدل عليه قوله تعالى:

şey getireceği zaman, bizzat getirmesine engel olmasın diye bunu misafirden gizlemelidir; nitekim [İbrahim] kendisi gizlice gitmiş, «getirin» dememiştir. Ev sahibinin bir an misafirin yanından ayrılması, [misafirin] rahatlaması, ihtiyacını gidermesi ve hayanın engel olduğu şeyleri yapabilmesi için güzel görülmüştür. Sonra { سَمِينٍ } “semiz” buyruğuyla [yemeğin] en kalitelisini seçmek [edebi gelir]. Sonra { فَقَرَّبَهُ إِلَيْهِمْ } “Onu önlerine yaklaştırdı” buyruğuyla onları yemeğe götürmek yerine yemeği onlara takdim etmek [edebi gelir]; çünkü yemeği bir topluluğa takdim eden kişi [bunu yaparsa], herkes yerinde sabit kalır ve yeri değişmez. Eğer onları yemeğin yerine götürürse, orada oturma düzeninde farklılık meydana gelebilir; böylece aşağı mertebedeki öne geçirilebilir ve üst mertebedeki sıkıştırılabilir. Sonra «Yiyin» demeyip { أَلا تَأْكُلُونَ } “Yemez misiniz?” buyurarak emir kipiyle değil ikram/teklif kipiyle sunması [gelir]. Sonra ev sahibinin onların yemesinden sevinç duyması, yemekten geri durmalarından ise sevinç duymaması [edebi gelir]; nitekim çok yemek hazırlayıp da kendisinin ve ev halkının gözü misafirin elini yemekten ne zaman çekeceğinde olan bazı yapmacık cimrilerde görülen durumun aksinedir bu. Yüce Allah'ın şu buyruğu buna delalet eder:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٢٨]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 28]

فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٢٨)

{ فَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً قالُوا لَا تَخَفْ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٢٨) } “Bunun üzerine onlardan içine bir korku düştü. «Korkma!» dediler ve onu çok bilgili bir erkek çocukla müjdelediler.”

ثُمَّ أَدَبُ الضَّيْفِ أَنَّهُ إِذَا أَكَلَ حَفِظَ حَقَّ الْمُؤَاكَلَةِ، يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُ خَافَهُمْ حَيْثُ لَمْ يَأْكُلُوا، ثُمَّ وُجُوبُ إِظْهَارِ الْعُذْرِ عِنْدَ الْإِمْسَاكِ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ لَا تَخَفْ ثُمَّ تَحْسِينُ الْعِبَارَةِ فِي الْعُذْرِ وَذَلِكَ لِأَنَّ مَنْ يَكُونُ مُحْتَمِيًا وَأُحْضِرُ لَدَيْهِ الطَّعَامُ فَهُنَاكَ أَمْرَانِ أَحَدُهُمَا: أَنَّ الطَّعَامَ لَا يَصْلُحُ لَهُ لِكَوْنِهِ مُضِرًّا بِهِ الثَّانِي: كَوْنُهُ ضَعِيفَ الْقُوَّةِ عَنْ هَضْمِ ذَلِكَ الطَّعَامِ فَيَنْبَغِي أَنْ لَا يَقُولَ الضَّيْفُ هَذَا طَعَامٌ غَلِيظٌ لَا يَصْلُحُ لِي بَلِ الْحَسَنُ أَنْ يَأْتِيَ بِالْعِبَارَةِ الْأُخْرَى وَيَقُولَ:

Sonra misafirin edebi şudur: Yemek yediğinde birlikte yemenin hakkını gözetir; buna delil, onlar yemeyince [İbrahim'in] onlardan korkmuş olmasıdır. Sonra [yemekten] geri dururken mazeret beyan etmenin gerekliliği [edebi gelir]; { لَا تَخَفْ } “Korkma!” sözü buna delalet eder. Sonra mazeret beyanında ifadeyi güzelleştirmek [gelir]. Çünkü perhiz yapan birine yemek sunulduğunda iki durum söz konusudur: Birincisi: Yemeğin kendisine zararlı olduğu için ona yaramamasıdır; ikincisi: o yemeği hazmetme gücünün zayıf olmasıdır. Bu durumda misafirin «Bu ağır bir yemektir, bana yaramaz» dememesi, bilakis diğer ifadeyi kullanıp:

لِي مَانِعٌ مِنْ أَكْلِ الطَّعَامِ وَفِي بَيْتِي لَا آكُلُ أَيْضًا شَيْئًا، يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ حَيْثُ فَهَّمُوهُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا مِمَّنْ يَأْكُلُونَ وَلَمْ يَقُولُوا لَا يَصْلُحُ لَنَا الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ، ثُمَّ أَدَبٌ آخَرُ فِي الْبِشَارَةِ أَنْ لَا يُخْبَرَ الْإِنْسَانُ بِمَا يَسُرُّهُ دُفْعَةً فَإِنَّهُ يُورِثُ مَرَضًا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُمْ جَلَسُوا وَاسْتَأْنَسَ بِهِمْ إِبْرَاهِيمُ ﵇ ثُمَّ قَالُوا نُبَشِّرُكَ ثُمَّ ذَكَرُوا أَشْرَفَ النَّوْعَيْنِ وَهُوَ الذِّكْرُ وَلَمْ يَقْتَنِعُوا بِهِ حَتَّى وَصَفُوهُ بِأَحْسَنِ الْأَوْصَافِ فَإِنَّ الِابْنَ يَكُونُ دُونَ الْبِنْتِ إِذَا كَانَتِ الْبِنْتُ كَامِلَةَ الْخِلْقَةِ حَسَنَةَ الْخُلُقِ وَالِابْنُ بِالضِّدِّ، ثُمَّ إِنَّهُمْ تَرَكُوا سَائِرَ الْأَوْصَافِ مِنَ الْحُسْنِ وَالْجَمَالِ وَالْقُوَّةِ وَالسَّلَامَةِ وَاخْتَارُوا الْعِلْمَ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْعِلْمَ رَأْسُ الْأَوْصَافِ وَرَئِيسُ النُّعُوتِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا فَائِدَةَ تَقْدِيمِ الْبِشَارَةِ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ إِهْلَاكِهِمْ قَوْمَ لُوطٍ، لِيَعْلَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى يُهْلِكُهُمْ إِلَى خَلَفٍ، وَيَأْتِي بِبَدَلِهِمْ خَيْرًا منهم.

«Yemek yememe bir engel vardır, evimde de bir şey yemiyorum» demesi güzel olur. { وَبَشَّرُوهُ بِغُلامٍ } “Ve onu bir erkek çocukla müjdelediler” buyruğu buna delalet eder; zira onlar yemek yiyenlerden olmadıklarını ona hissettirmişler, «Bize yiyecek ve içecek uygun değildir» dememişlerdir. Sonra müjde vermede diğer bir edep ise, insana kendisini sevindirecek şeyin birdenbire haber verilmemesidir; zira bu [ani sevinç] hastalığa yol açar. Buna delil, onların oturup İbrahim'in aleyhisselâm onlara alışması, sonra «Seni müjdeliyoruz» demeleridir. Sonra iki cinsiyetin en şereflisini yani erkeği zikretmişler ve onunla da yetinmeyip onu vasıfların en güzeliyle nitelendirmişlerdir; zira kız tam hilkatli ve güzel ahlaklı olup erkek çocuk bunun zıddı olduğunda erkek çocuk kızın gerisinde kalır. Sonra onlar güzellik, cemal, kuvvet ve sağlık gibi diğer bütün vasıfları bırakıp ilmi seçmişlerdir; bu da ilmin vasıfların başı ve niteliklerin reisi olduğuna bir işarettir. Müjdenin, Lût kavmini helak edeceklerini haber vermenin önüne geçirilmesinin faydasını ise, Allah Teâlâ'nın onları bir halef [bırakarak] helak edeceğini ve onların yerine kendilerinden daha hayırlısını getireceğini bilsin diye olduğunu zikretmiştik.

[سورة الذاريات (٥١) : الآيات ٢٩ الى ٣٠]

[Zâriyât Suresi (51), Âyetler 29-30]

فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ (٢٩) قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٣٠)

{ فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ (٢٩) قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٣٠) } “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde yönelip yüzüne vurdu ve: «Kısır bir kocakarı [mı doğuracak]?!» dedi. Onlar: «Rabbin böyle buyurdu. Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir» dediler.”

ثُمَّ قَالَ تَعَالَى: فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ.

Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu: { فَأَقْبَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي صَرَّةٍ فَصَكَّتْ وَجْهَها وَقالَتْ عَجُوزٌ عَقِيمٌ } “Bunun üzerine karısı bir çığlık içinde yönelip yüzüne vurdu ve: «Kısır bir kocakarı [mı doğuracak]?!» dedi.”

أَيْ أَقْبَلَتْ عَلَى أَهْلِهَا، وَذَلِكَ لِأَنَّهَا كَانَتْ فِي خِدْمَتِهِمْ، فَلَمَّا تَكَلَّمُوا مَعَ زَوْجِهَا بِوِلَادَتِهَا اسْتَحْيَتْ وَأَعْرَضَتْ عَنْهُمْ، فَذَكَرَ اللَّهُ تَعَالَى ذَلِكَ بِلَفْظِ الْإِقْبَالِ عَلَى الْأَهْلِ، وَلَمْ يَقُلْ بِلَفْظِ الْإِدْبَارِ عَنِ الْمَلَائِكَةِ، وَقَوْلُهُ تَعَالَى: فِي صَرَّةٍ أَيْ صَيْحَةٍ، كَمَا جَرَتْ عَادَةُ النِّسَاءِ حَيْثُ يَسْمَعْنَ شَيْئًا مِنْ أَحْوَالِهِنَّ يَصِحْنَ صَيْحَةً مُعْتَادَةً لَهُنَّ عِنْدَ الِاسْتِحْيَاءِ أَوِ التَّعَجُّبِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يُقَالَ تِلْكَ الصَّيْحَةُ/ كَانَتْ بِقَوْلِهَا يَا وَيْلَتَا، تَدُلُّ عَلَيْهِ الْآيَةُ الَّتِي فِي سُورَةِ هُودٍ، وَصَكُّ الْوَجْهَ أَيْضًا مِنْ عَادَتِهِنَّ، وَاسْتَبْعَدَتْ ذَلِكَ لِوَصْفَيْنِ مِنِ اجْتِمَاعِهِمَا أَحَدُهُمَا: كِبَرُ السِّنِّ وَالثَّانِي: الْعُقْمُ، لِأَنَّهَا كَانَتْ لَا تَلِدُ فِي صِغَرِ سِنِّهَا، وَعُنْفُوَانِ شَبَابِهَا، ثُمَّ عَجَزَتْ وَأَيِسَتْ فَاسْتَبْعَدَتْ، فَكَأَنَّهَا قَالَتْ يَا لَيْتَكُمْ دَعَوْتُمْ دُعَاءً قَرِيبًا مِنَ الْإِجَابَةِ، ظَنًّا مِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ مِنْهُمْ، كَمَا يَصْدُرُ مِنَ الضَّيْفِ عَلَى سَبِيلِ الْأَخْبَارِ مِنَ الْأَدْعِيَةِ كَقَوْلِ الدَّاعِي: اللَّهُ يُعْطِيكَ مَالًا وَيَرْزُقُكَ وَلَدًا، فَقَالُوا هَذَا مِنَّا لَيْسَ بِدُعَاءٍ. وَإِنَّمَا ذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى:

Yani ailesine yöneldi; zira o onlara hizmet etmekteydi. Kocasıyla onun doğum yapması hakkında konuştuklarında utandı ve onlardan yüz çevirdi. Allah Teâlâ bunu meleklere arkasını dönme lafzıyla değil, ailesine yönelme lafzıyla zikretti. Yüce Allah'ın: { فِي صَرَّةٍ } “bir çığlık içinde” buyruğu, yani bir haykırış demektir; nitekim kadınların kendi durumlarıyla ilgili bir şey duyduklarında utanma veya hayret anında adetleri üzere attıkları çığlık gibidir. Bu çığlığın, Hûd suresindeki ayetin delalet ettiği üzere onun «Vay başıma gelenler!» sözü olması da muhtemeldir. Yüzüne vurması da yine onların [kadınların] adetlerindendir. O, bir araya gelen iki vasıftan ötürü bunu uzak bir ihtimal görmüştür: Birincisi: yaşın büyüklüğü, ikincisi: kısırlık; zira o gençliğinin başında ve küçük yaşındayken doğurmuyordu; sonra yaşlandı ve ümidini kesti, bu sebeple bunu uzak gördü. Sanki o, bunun onlardan olduğunu zannederek: «Keşke icabete yakın bir dua etseydiniz» demiştir; nitekim misafirin bir haber/ihbar yoluyla ettiği dualarda dua edenin «Allah sana mal versin ve çocuk bahşetsin» demesi gibi. Onlar da şöyle dediler: «Bizden olan bu söz bir dua değildir; bu ancak Yüce Allah'ın sözüdür.»

قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ ثُمَّ دَفَعُوا اسْتِبْعَادَهَا بِقَوْلِهِمْ إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ.

{ قالُوا كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ } “«Rabbin böyle buyurdu» dediler.” Sonra: { إِنَّهُ هُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “«Şüphesiz O, hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir»” sözleriyle onun bunu uzak görmesini bertaraf ettiler.

وَقَدْ ذَكَرْنَا تفسيرهما مرارا، فإن قيل لم قال هاهنا الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ وَقَالَ فِي هُودٍ حَمِيدٌ مَجِيدٌ [هُودٍ: ٧٣] نَقُولُ لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْحِكَايَةَ هُنَاكَ أَبْسَطُ، فَذَكَرُوا مَا يَدْفَعُ الِاسْتِبْعَادَ بِقَوْلِهِمْ أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [هُودٍ: ٧٣] ثُمَّ لَمَّا صَدَّقَتْ أَرْشَدُوهُمْ إِلَى الْقِيَامِ بِشُكْرِ نِعَمِ اللَّهِ، وَذَكَّرُوهُمْ بِنِعْمَتِهِ بِقَوْلِهِمْ حَمِيدٌ فَإِنَّ الْحَمِيدَ هُوَ الَّذِي يَتَحَقَّقُ مِنْهُ الْأَفْعَالُ الْحَسَنَةُ، وَقَوْلُهُمْ مَجِيدٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْفَائِقَ الْعَالِيَ الْهِمَّةَ لَا يَحْمَدُهُ لِفِعْلِهِ الْجَمِيلِ، وَإِنَّمَا يَحْمَدُهُ وَيَسْبَحُ لَهُ لِنَفْسِهِ، وهاهنا لَمَّا لَمْ يَقُولُوا أَتَعْجَبِينَ إِشَارَةً إِلَى مَا يَدْفَعُ تَعُجُّبَهَا مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى حُكْمِهِ وَعِلْمِهِ، وَفِيهِ لَطِيفَةٌ وَهِيَ أَنَّ هَذَا التَّرْتِيبَ مُرَاعًى فِي السُّورَتَيْنِ، فَالْحَمِيدُ يَتَعَلَّقُ بِالْفِعْلِ، وَالْمَجِيدُ يَتَعَلَّقُ بِالْقَوْلِ، وَكَذَلِكَ الْحَكِيمُ هُوَ الَّذِي فِعْلُهُ، كَمَا يَنْبَغِي لِعِلْمِهِ قَاصِدًا لِذَلِكَ الْوَجْهِ بِخِلَافِ مَنْ يَتَّفِقُ فِعْلُهُ مُوَافِقًا لِلْمَقْصُودِ اتِّفَاقًا، كَمَنْ يَنْقَلِبُ على جنبه فيقتل حية وهو نائم، فائدة لَا يُقَالُ لَهُ حَكِيمٌ، وَأَمَّا إِذَا فَعَلَ فِعْلًا قَاصِدًا لِقَتْلِهَا بِحَيْثُ يَسْلَمُ عَنْ نَهْشِهَا، يُقَالُ لَهُ حَكِيمٌ فِيهِ، وَالْعَلِيمُ رَاجِعٌ إِلَى الذَّاتِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ يَسْتَحِقُّ الْحَمْدَ بِمَجْدِهِ، وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ فِعْلًا وَهُوَ قَاصِدٌ لِعِلْمِهِ، وَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ عَلَى وَفْقِ الْقَاصِدِ. ثُمَّ قال تعالى:

Bu ikisinin tefsirini defalarca zikrettik. Eğer: «Burada niçin { الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “hikmet sahibidir, hakkıyla bilendir” deyip Hûd suresinde: { حَمِيدٌ مَجِيدٌ } “övgüye layıktır, şanı yücedir” [Hûd 73] buyurmuştur?» denilirse; deriz ki: Açıkladığımız üzere kıssa orada daha geniştir; bu sebeple: { أَتَعْجَبِينَ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Allah'ın emrine mi şaşıyorsun?” [Hûd 73] sözleriyle [kadının] uzak görmesini bertaraf eden şeyi zikrettiler; sonra [kadın] tasdik edince, onları Allah'ın nimetlerine şükretmeye yönelttiler ve { حَمِيدٌ } “övgüye layıktır” sözleriyle onlara O'nun nimetini hatırlattılar; zira Hamîd, kendisinden güzel fiiller gerçekleşendir. { مَجِيدٌ } “şanı yücedir” sözleri ise üstün ve yüce himmet sahibinin O'nu sadece güzel fiilinden ötürü övmeyeceğine, bilakis zatı için O'na hamdedip O'nu tesbih edeceğine işarettir. Burada ise { أَتَعْجَبِينَ } “Şaşıyor musun?” demedikleri için, O'nun hikmetine ve ilmine dikkat çekerek onun hayretini bertaraf edecek şeye işaret ettiler. Bunda latif bir nükte vardır: Bu tertip iki surede de gözetilmiştir. Hamîd fiille, Mecîd sözle ilgilidir. Aynı şekilde Hakîm de fiili, tesadüfen maksada uygun düşen kimsenin aksine—mesela uyurken yan tarafına dönüp bir yılanı öldüren kimse gibi; fayda: ona hakîm denilmez; fakat sokulmaktan kurtulacak şekilde onu öldürmeyi kastederek bir fiil işlediğinde ona bu konuda hakîm denir—ilmine uygun olarak ve o ciheti kastederek olandır. Alîm ise zata racidir; yani bir fiil işlemese de kastederek bildiği için ve kastedenin arzusuna uygun yapmasa bile mecdi ile hamde layık olduğuna işarettir. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣١]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 31]

قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٣١)

{ قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٣١) } “[İbrahim]: «Ey elçiler, göreviniz/işiniz nedir?» dedi.”

وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: لَمَّا عَلِمَ حَالَهُمْ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ مُنْكَرُونَ [الذاريات: ٢٥] لِمَ لَمْ يَقْنَعْ بِمَا بَشَّرُوهُ لِجَوَازِ أَنْ يَكُونَ نُزُولُهُمْ لِلْبِشَارَةِ لَا غَيْرُ؟ نَقُولُ إِبْرَاهِيمُ ﵇ أَتَى بِمَا هُوَ مِنْ آدَابِ الْمُضِيفِ حَيْثُ يَقُولُ لِضَيْفِهِ إِذَا اسْتَعْجَلَ فِي الْخُرُوجِ مَا هَذِهِ الْعَجَلَةُ، وَمَا شُغْلُكَ الَّذِي يَمْنَعُنَا مِنَ التَّشَرُّفِ بِالِاجْتِمَاعِ بِكَ، وَلَا يَسْكُتُ عِنْدَ خُرُوجِهِمْ مَخَافَةَ أَنْ يَكُونَ سُكُوتُهُ يُوهِمُ اسْتِثْقَالَهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ أَتَوْا بِمَا هُوَ مِنْ آدَابِ الصَّدِيقِ الَّذِي لَا يُسِرُّ عَنِ الصَّدِيقِ الصَّدُوقِ، لَا سِيَّمَا وَكَانَ ذَلِكَ بِإِذْنِ اللَّهِ تَعَالَى لَهُمْ فِي إِطْلَاعِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ عَلَى إِهْلَاكِهِمْ، وَجَبْرِ قَلْبِهِ بِتَقْدِيمِ الْبِشَارَةِ بِخَيْرِ الْبَدَلِ، وَهُوَ أَبُو الْأَنْبِيَاءِ إِسْحَاقُ ﵇ عَلَى الصَّحِيحِ، فَإِنْ قِيلَ فَمَا الَّذِي اقْتَضَى ذِكْرَهُ بِالْفَاءِ، وَلَوْ كَانَ كَمَا ذَكَرْتُمْ لَقَالَ مَا هَذَا/ الِاسْتِعْجَالُ، وَمَا خَطْبُكُمُ الْمُعَجَّلُ لَكُمْ؟ نَقُولُ لَوْ كَانَ أَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً وَخَرَجُوا مِنْ غَيْرِ بِشَارَةٍ وَإِينَاسٍ مَا كَانَ يَقُولُ شَيْئًا، فَلَمَّا آنَسُوهُ قَالَ مَا خَطْبُكُمْ، أَيْ بَعْدَ هَذَا الْأُنْسِ الْعَظِيمِ، مَا هَذَا الْإِيحَاشُ الْأَلِيمُ.

Birinci Mesele: { مُنْكَرُونَ } “tanınmayanlar” [Zâriyât 25] sözünün delaletiyle onların durumunu bildiğinde, inişlerinin sadece müjde için olması muhtemelken niçin onların verdiği müjdeyle yetinmedi? Deriz ki: İbrahim aleyhisselâm, ev sahibinin edebi olan şeyi sergilemiştir; nitekim ev sahibi, misafiri çıkmakta acele ettiğinde ona «Bu acele nedir, seninle bir arada bulunma şerefinden bizi alıkoyan işin nedir?» der ve suskunluğunun onları ağır bulduğu vehmini uyandırmasından korkarak çıkışları esnasında susmaz. Sonra onlar da sadık dosttan bir şey gizlemeyen dostun edebi olan şeyi sergilediler; bilhassa bu, Allah Teâlâ'nın İbrahim'i aleyhisselâm onların helakine muttali kılması ve en hayırlı bedel olan peygamberlerin babası İshak aleyhisselâm ile—sahih olan görüşe göre—önceden müjdeleyerek kalbini teselli etmesi hususundaki izniyle olmuştur. Eğer: «Bunun fâ harfiyle zikredilmesini gerektiren nedir? Zikrettiğiniz gibi olsaydı 'Bu acele nedir ve sizin acele olan işiniz nedir?' derdi» denilirse; deriz ki: Eğer onlardan korkmuş olup da bir müjde ve teselli olmadan çıksalardı bir şey söylemezdi; fakat onu teselli edip rahatlatınca «İşiniz nedir?», yani «Bu büyük ünsiyetten sonra bu acı verici ayrılık/yabancılaşma nedir?» demiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: هَلْ فِي الْخَطْبِ فَائِدَةٌ لَا تُوجَدُ فِي غَيْرِهِ مِنَ الْأَلْفَاظِ؟ نَقُولُ نَعَمْ، وَذَلِكَ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْأَلْفَاظَ الْمُفْرَدَةَ الَّتِي يَقْرُبُ مِنْهَا الشُّغْلُ وَالْأَمْرُ وَالْفِعْلُ وَأَمْثَالُهَا، وَكُلُّ ذَلِكَ لَا يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ الْأَمْرِ، وَأَمَّا الْخَطْبُ فَهُوَ الْأَمْرُ الْعَظِيمُ، وَعِظَمُ الشَّأْنِ يَدُلُّ عَلَى عِظَمِ مَنْ عَلَى يَدِهِ يَنْقَضِي، فَقَالَ: فَما خَطْبُكُمْ أَيْ لِعَظَمَتِكُمْ لَا تُرْسَلُونَ إِلَّا فِي عَظِيمٍ، وَلَوْ قَالَ بِلَفْظٍ مُرَكَّبٍ بِأَنْ يَقُولَ مَا شُغْلُكُمُ الْخَطِيرُ وَأَمْرُكُمُ الْعَظِيمُ لَلَزِمَ التَّطْوِيلُ، فَالْخَطْبُ أَفَادَ التَّعْظِيمَ مَعَ الْإِيجَازِ.

İkinci Mesele: Hatb (خَطْب) lafzında diğer lafızlarda bulunmayan bir fayda var mıdır? Deriz ki: Evet; zira meşguliyet (şuğl), iş (emr), eylem (fiil) ve benzeri tekil lafızların hiçbiri meselenin büyüklüğüne delalet etmez. Hatb ise büyük ve mühim iştir; işin büyüklüğü ise o işin eliyle gerçekleşeceği zatın büyüklüğüne delalet eder. Bu yüzden: { فَما خَطْبُكُمْ } “İşiniz nedir?” demiştir; yani «Büyüklüğünüz sebebiyle siz ancak büyük bir iş için gönderilirsiniz.» Eğer «Sizin mühim meşguliyetiniz ve büyük işiniz nedir?» diyerek mürekkep bir ifade kullansaydı söz uzardı; dolayısıyla hatb kelimesi icaz ile birlikte tazimi ifade etmiştir.

الْمَسْأَلَةُ الثَّالِثَةُ: مَنْ أَيْنَ عُرِفَ كَوْنُهُمْ مُرْسَلِينَ، فَنَقُولُ قَالُوا لَهُ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هُودٍ: ٧٠] وَإِنَّمَا لَمْ يذكر هاهنا لِمَا بَيَّنَّا أَنَّ الْحِكَايَةَ بِبَسْطِهَا مَذْكُورَةٌ فِي سُورَةِ هُودٍ، أَوْ نَقُولُ لَمَّا قَالُوا لِامْرَأَتِهِ كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ [الذاريات: ٣٠] علم كونهم منزلين من عند لله حَيْثُ كَانُوا يَحْكُونَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى،

Üçüncü Mesele: Onların elçiler olduğu nereden bilindi? Deriz ki: Yüce Allah'ın: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lût kavmine gönderildik” [Hûd 70] buyruğunun delaletiyle onlar bunu kendisine söylediler. Burada zikredilmemesi ise kıssanın geniş halinin Hûd suresinde zikredildiğini açıkladığımız içindir. Yahut deriz ki: Karısına { كَذلِكَ قالَ رَبُّكِ } “Rabbin böyle buyurdu” [Zâriyât 30] dediklerinde, Allah Teâlâ'nın sözünü naklettikleri için onların Allah katından indirilmiş oldukları bilindi;

يَدُلُّ عَلَى هَذَا أَنَّ قَوْلَهُمْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ كَانَ جَوَابَ سُؤَالِهِ مِنْهُمْ.

buna delalet eden husus, onların «Biz suçlu bir kavme gönderildik» sözlerinin onun kendilerine sorduğu sorunun cevabı olmasıdır.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٢]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 32]

قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٣٢)

{ قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٣٢) } “[Onlar]: «Şüphesiz biz suçlu/günahkâr bir kavme gönderildik» dediler.”

الْمَسْأَلَةُ الرَّابِعَةُ: هَذِهِ الْحِكَايَةُ بِعَيْنِهَا هِيَ الْمَحْكِيَّةُ في هود، وهناك قالوا إِنَّا أُرْسِلْنا [هود: ٧٠] بعد ما زَالَ عَنْهُ الرَّوْعُ وَبَشَّرُوهُ، وَهُنَا قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا بعد ما سَأَلَهُمْ عَنِ الْخَطْبِ، وَأَيْضًا قَالُوا هُنَاكَ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٠] وقالوا هاهنا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ وَالْحِكَايَةُ مِنْ قَوْلِهِمْ، فَإِنْ لَمْ يَقُولُوا ذَلِكَ وَرَدَ السُّؤَالُ أَيْضًا، فَنَقُولُ إِذًا قَالَ قَائِلٌ حَاكِيًا عَنْ زَيْدٍ: قَالَ زَيْدٌ عَمْرٌو خَرَجَ، ثُمَّ يَقُولُ مَرَّةً أُخْرَى:

Dördüncü Mesele: Bu kıssanın aynısı Hûd suresinde anlatılan kıssadır. Orada, korkusu gittikten ve müjdeledikten sonra { إِنَّا أُرْسِلْنا } “Biz gönderildik” [Hûd 70] demişlerdi; burada ise onlara işlerini/görevlerini sorduktan sonra «Biz gönderildik» dediler. Ayrıca orada: { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ } “Biz Lût kavmine gönderildik” [Hûd 70] dediler, burada ise { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “Biz suçlu/günahkâr bir kavme gönderildik” dediler; nakil ise onların sözüdür. Eğer böyle söylememişlerse soru yine varid olur. Deriz ki: Bir kimse Zeyd'den naklen «Zeyd: 'Amr çıktı' dedi» deyip, sonra başka bir seferinde:

قَالَ زَيْدٌ إِنْ بَكْرًا خَرَجَ، فَإِمَّا أَنْ يَكُونَ صَدَرَ مِنْ زَيْدٍ قَوْلَانِ، وَإِمَّا أَنْ لَا يَكُونَ حَاكِيًا مَا قَالَهُ زَيْدٌ، وَالْجَوَابُ عَنِ الْأَوَّلِ: هُوَ أَنَّهُ لَمَّا خَافَ جَازَ أَنَّهُمْ مَا قَالُوا لَهُ لَا تَخَفْ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ فَلَمَّا قَالَ لَهُمْ مَاذَا تَفْعَلُونَ بِهِمْ، كَانَ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ لِنُهْلِكَهُمْ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ: خَرَجْتُ مِنَ الْبَيْتِ، فَيُقَالُ لِمَاذَا خَرَجْتَ؟ فَيَقُولُ خَرَجْتُ لِأَتَّجِرَ، لكن هاهنا فَائِدَةً مَعْنَوِيَّةً، وَهِيَ أَنَّهُمْ إِنَّمَا قَالُوا فِي جواب ما خَطْبُكُمْ نُهْلِكُهُمْ؟

«Zeyd: 'Bekir çıktı' dedi» derse; ya Zeyd'den iki söz çıkmıştır ya da o Zeyd'in söylediğini [birebir] nakletmemektedir. Birincisine cevap şudur: Korktuğu zaman ona «Korkma, biz Lût kavmine gönderildik» dememiş olmaları muhtemeldir; onlara «Onlara ne yapacaksınız?» dediğinde, bir kimsenin «Evden çıktım» demesi, kendisine «Niçin çıktın?» denilince «Ticaret yapmak için çıktım» demesi gibi, onların «Biz onları helak etmek için Lût kavmine gönderildik» demeleri uygundur. Fakat burada manevi bir fayda vardır; o da onların «İşiniz nedir?» sorusunun cevabında:

بِأَمْرِ اللَّهِ، لِتُعْلَمَ بَرَاءَتُهُمْ عَنْ إِيلَامِ الْبَرِيءِ، وَإِهْمَالِ الرَّدِيءِ فَأَعَادُوا لَفْظَ الْإِرْسَالِ، وَأَمَّا عَنِ الثَّانِي: نَقُولُ الْحِكَايَةُ قَدْ تَكُونُ حِكَايَةَ اللَّفْظِ، كَمَا تَقُولُ: قَالَ زَيْدٌ بِعَمْرٍو مَرَرْتُ، فَيَحْكِي لَفْظَهُ الْمَحْكِيَّ، وَقَدْ يَكُونُ حِكَايَةً لِكَلَامِهِ بِمَعْنَاهُ تَقُولُ: زَيْدٌ قَالَ عَمْرٌو خَرَجَ، وَلَكَ أَنَّ تُبَدِّلَ مَرَّةً أُخْرَى فِي غَيْرِ تِلْكَ الْحِكَايَةِ بِلَفْظَةٍ أُخْرَى، فَتَقُولُ لَمَّا قَالَ زَيْدٌ بَكْرٌ خَرَجَ، قُلْتُ كَيْتَ وَكَيْتَ، كَذَلِكَ هاهنا الْقُرْآنُ لَفْظٌ مُعْجِزٌ، وَمَا صَدَرَ مِمَّنْ تَقَدَّمَ نَبِيَّنَا ﵇ سَوَاءً كَانَ مِنْهُمْ، وَسَوَاءً كَانَ مُنَزَّلًا عَلَيْهِمْ لَمْ يَكُنْ لَفْظُهُ مُعْجِزًا، فَيَلْزَمُ أَنْ لَا تَكُونَ هَذِهِ الْحِكَايَاتُ بِتِلْكَ الْأَلْفَاظِ، فَكَأَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ وَقَالُوا/ إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمِ لُوطٍ وَلَهُ أَنْ يَقُولَ، إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمِ مَنْ آمَنَ بِكَ، لِأَنَّهُ لَا يَحْكِي لَفْظَهُمْ حَتَّى يَكُونَ ذَلِكَ وَاحِدًا، بَلْ يَحْكِي كَلَامَهُمْ بِمَعْنَاهُ وَلَهُ عِبَارَاتٌ كَثِيرَةٌ. أَلَا تَرَى أَنَّهُ تَعَالَى لَمَّا حَكَى لَفْظَهُمْ فِي السَّلَامِ عَلَى أَحَدِ الْوُجُوهِ فِي التَّفْسِيرِ، قَالَ فِي الْمَوْضِعَيْنِ: سَلَامًا وَسَلَامٌ ثُمَّ بَيَّنَ مَا لِأَجْلِهِ أُرْسِلُوا بقوله:

suçsuza acı vermekten ve kötüyü başıboş bırakmaktan berî oldukları bilinsin diye Allah'ın emriyle «Onları helak edeceğiz» demiş olmalarıdır; bu sebeple irsal (gönderilme) lafzını tekrar ettiler. İkincisine cevap ise şudur: Deriz ki: Nakil bazen lafzen nakil olur; nitekim senin «Zeyd: 'Amr'a uğradım' dedi» demen gibi ki onun nakledilen lafzını aynen nakledersin. Bazen de sözün manasıyla nakli olur; «Zeyd: 'Amr çıktı' dedi» dersin; o nakilden başka bir yerde başka bir lafızla değiştirerek «Zeyd: 'Bekir çıktı' dediğinde ben şöyle şöyle dedim» demen de caizdir. İşte burada da durum böyledir: Kur'an muciz bir lafızdır; Peygamberimizden aleyhisselâm öncekilerden sadır olan şeyler ise—ister kendilerinden olsun, ister onlara indirilmiş olsun—lafzı muciz değildi. Dolayısıyla bu nakillerin o [orijinal] lafızlarla olmaması gerekir. Sanki onlar ona: «Biz suçlu bir kavme gönderildik» dediler, «Biz Lût kavmine gönderildik» dediler; [nakleden kişi için] «Biz sana iman eden kimsenin kavmine gönderildik» demesi de mümkündür; çünkü o, tek bir lafız olsun diye onların lafzını birebir nakletmemekte, bilakis onların sözünü birçok ifade kalıbı bulunan manasıyla nakletmektedir. Görmez misin ki Yüce Allah tefsirdeki vecihlerden birine göre selam hakkındaki lafızlarını naklettiğinde iki yerde { سَلَاماً } ve { سَلَامٌ } buyurmuştur. Sonra ne için gönderildiklerini şu buyruğuyla açıkladı:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٣]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 33]

لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ (٣٣)

{ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ طِينٍ (٣٣) } “Üzerlerine çamurdan [pişirilmiş sert] taşlar yağdırmak için [gönderildik].”

وَقَدْ فَسَّرْنَا ذَلِكَ فِي الْعَنْكَبُوتِ، وَقُلْنَا إِنَّ ذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى وُجُوبِ الرَّمْيِ بِالْحِجَارَةِ عَلَى اللَّائِطِ وَفِيهِ مَسَائِلُ:

Bunu Ankebût suresinde tefsir etmiş ve bunun livata yapana taş atılmasının (recm edilmesinin) vücubuna delil olduğunu söylemiştik. Bunda bazı meseleler vardır:

الْمَسْأَلَةُ الْأُولَى: أَيُّ حَاجَةٍ إِلَى قَوْمٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَوَاحِدٌ مِنْهُمْ كَانَ يَقْلِبُ الْمَدَائِنَ بِرِيشَةٍ مِنْ جَنَاحِهِ؟ نَقُولُ الْمَلِكُ الْقَادِرُ قَدْ يَأْمُرُ الْحَقِيرَ بِإِهْلَاكِ الرَّجُلِ الْخَطِيرِ، وَيَأْمُرُ الرَّجُلَ الْخَطِيرَ بِخِدْمَةِ الشَّخْصِ الْحَقِيرِ، إِظْهَارًا لِنَفَاذِ أَمْرِهِ، فَحَيْثُ أَهْلَكَ الْخَلْقَ الْكَثِيرَ بِالْقُمَّلِ وَالْجَرَادِ وَالْبَعُوضِ بَلْ بِالرِّيحِ الَّتِي بِهَا الْحَيَاةُ، كَانَ أَظْهَرَ في القدرة وحيث أمر آلاف مِنَ الْمَلَائِكَةِ بِإِهْلَاكِ أَهْلِ بَدْرٍ مَعَ قِلَّتِهِمْ كَانَ أَظْهَرَ فِي نَفَاذِ الْأَمْرِ وَفِيهِ فَائِدَةٌ أُخْرَى، وَهِيَ أَنْ مَنْ يَكُونُ تَحْتَ طَاعَةِ مَلِكٍ عَظِيمٍ، وَيَظْهَرُ لَهُ عَدُوٌّ وَيَسْتَعِينُ بِالْمَلِكِ فَيُعِينُهُ بِأَكَابِرِ عَسْكَرِهِ، يَكُونُ ذَلِكَ تَعْظِيمًا مِنْهُ لَهُ وَكُلَّمَا كَانَ الْعَدُوُّ أَكْثَرَ وَالْمَدَدُ أَوْفَرَ كَانَ التَّعْظِيمُ أَتَمَّ، لَكِنَّ اللَّهَ تَعَالَى أَعَانَ لُوطًا بِعَشْرَةٍ وَنَبِيِّنَا ﵇ بِخَمْسَةِ آلَافٍ، وَبَيْنَ الْعَدَدَيْنِ مِنَ التَّفَاوُتِ مَا لَا يَخْفَى وَقَدْ ذَكَرْنَا نُبَذًا مِنْهُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ [يس: ٢٨] .

Birinci Mesele: İçlerinden biri kanadından tek bir tüyle şehirleri altüst edebilecek durumdayken bir melekler topluluğuna ne ihtiyaç vardı? Deriz ki: Kudret sahibi hükümdar, emrinin geçerliliğini göstermek için bazen önemsiz bir varlığa mühim bir kimseyi helak etmesini emreder, bazen de mühim bir zata önemsiz bir şahsa hizmet etmesini emreder. Nitekim pek çok mahlukatı bit, çekirge, sivrisinek, hatta kendisiyle hayat bulunan rüzgar ile helak ettiğinde bu kudrette daha aşikâr olmuştur; Bedir ehlini azlıklarına rağmen binlerce meleğe helak etmelerini emrettiğinde ise bu emrin nüfuzunda daha aşikâr olmuştur. Bunda başka bir fayda daha vardır: Yüce bir hükümdarın itaati altında olan bir kimseye bir düşman ortaya çıktığında hükümdardan yardım isterse ve hükümdar da ona ordusunun ileri gelenleriyle yardım ederse, bu hükümdarın ona olan bir tazimidir; düşman ne kadar çok ve yardım ne kadar bol olursa tazim o kadar tam olur. Fakat Allah Teâlâ Lût'a on [melek] ile, Peygamberimize aleyhisselâm ise beş bin [melek] ile yardım etmiştir ve iki sayı arasındaki fark gizli değildir. Bunun bir kısmını Yüce Allah'ın: { وَما أَنْزَلْنا عَلى قَوْمِهِ مِنْ بَعْدِهِ مِنْ جُنْدٍ مِنَ السَّماءِ } “Ondan sonra kavminin üzerine gökten hiçbir ordu indirmedik” [Yâsîn 28] buyruğunun tefsirinde zikretmiştik.

الْمَسْأَلَةُ الثَّانِيَةُ: مَا الْفَائِدَةُ فِي تَأْكِيدِ الْحِجَارَةِ بِكَوْنِهَا مِنْ طِينٍ؟ نَقُولُ لِأَنَّ بَعْضَ النَّاسِ يُسَمِّي الْبَرَدَ حِجَارَةً فَقَوْلُهُ مِنْ طِينٍ يَدْفَعُ ذَلِكَ التَّوَهُّمَ، وَاعْلَمْ أَنَّ بَعْضَ مَنْ يَدَّعِي النَّظَرَ يَقُولُ لَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَّا حِجَارَةٌ مِنْ طِينٍ مُدَوَّرَاتٌ عَلَى هَيْئَةِ الْبَرَدِ وَهَيْئَةِ الْبَنَادِقِ الَّتِي يَتَّخِذُهَا الرُّمَاةُ، قَالُوا وَسَبَبُ ذَلِكَ هُوَ أَنَّ الْإِعْصَارَ يُصْعِدُ الْغُبَارَ مِنَ الْفَلَوَاتِ الْعَظِيمَةِ الَّتِي لَا عِمَارَةَ فِيهَا وَالرِّيَاحَ تَسُوقُهَا إِلَى بَعْضِ الْبِلَادِ، وَيَتَّفِقُ وُصُولُ ذَلِكَ إِلَى هَوَاءٍ نَدِيٍّ، فَيَصِيرُ طِينًا رَطْبًا، وَالرَّطْبُ إِذَا نَزَلَ وَتَفَرَّقَ اسْتَدَارَ، بِدَلِيلِ أَنَّكَ إِذَا رَمَيْتَ الْمَاءَ إِلَى فَوْقُ ثُمَّ نَظَرْتَ إِلَيْهِ رأيته ينزل كرات مدورات كاللئالئ الْكِبَارِ، ثُمَّ فِي النُّزُولِ إِذَا اتَّفَقَ أَنْ تَضْرِبَهُ النِّيرَانُ الَّتِي فِي الْجَوِّ، جَعَلَتْهُ حِجَارَةً كَالْآجُرِّ الْمَطْبُوخِ، فَيَنْزِلُ فَيُصِيبُ مَنْ قَدَّرَ اللَّهُ هَلَاكَهُ، وَقَدْ يَنْزِلُ كَثِيرًا فِي الْمَوَاضِعِ الَّتِي لَا عِمَارَةَ بِهَا فَلَا يُرَى وَلَا يُدْرَى بِهِ، وَلِهَذَا قَالَ: مِنْ طِينٍ لِأَنَّ مَا لَا يَكُونُ مِنْ طِينٍ كَالْحَجَرِ الَّذِي فِي الصَّوَاعِقِ لَا يَكُونُ كَثِيرًا بِحَيْثُ يُمْطِرُ وَهَذَا تَعَسُّفٌ، وَمَنْ يَكُونُ كَامِلَ الْعَقْلِ يُسْنِدُ الْفِكْرَ إِلَى مَا قَالَهُ ذَلِكَ الْقَائِلُ، فَيَقُولُ ذَلِكَ الْإِعْصَارُ لَمَّا وَقَعَ فَإِنْ وَقَعَ بِحَادِثٍ آخَرَ يَلْزَمُ التَّسَلْسُلُ وَلَا بُدَّ مِنَ الِانْتِهَاءِ إِلَى مُحْدِثٍ لَيْسَ بِحَادِثٍ، فَذَلِكَ الْمُحْدِثُ لَا بُدَّ وَأَنْ يَكُونَ فَاعِلًا مُخْتَارًا، وَالْمُخْتَارُ لَهُ أَنْ يَفْعَلَ مَا ذَكَرَ وَلَهُ أَنْ يَخْلُقَ الْحِجَارَةَ مِنْ طِينٍ عَلَى وَجْهٍ آخَرَ مِنْ غَيْرِ نَارٍ وَلَا غُبَارٍ، لَكِنَّ الْعَقْلَ لَا طَرِيقَ لَهُ إِلَى الْجَزْمِ/ بِطَرِيقِ إِحْدَاثِهِ وَمَا لَا يَصِلُ الْعَقْلَ إِلَيْهِ يَجِبُ أَخْذُهُ بِالنَّقْلِ، وَالنَّصُّ وَرَدَ بِهِ فَأَخَذْنَا بِهِ وَلَا نَعْلَمُ الْكَيْفِيَّةَ وَإِنَّمَا الْمَعْلُومُ أَنَّ الْحِجَارَةَ الَّتِي مِنْ طِينٍ نُزُولُهَا مِنَ السَّمَاءِ أَغْرَبُ وَأَعْجَبُ مَنْ غَيْرِهَا، لِأَنَّهَا فِي الْعَادَةِ لَا بُدَّ لَهَا مِنْ مكث في النار.

İkinci Mesele: Taşların çamurdan oluşuyla tekit edilmesindeki fayda nedir? Deriz ki: Bazı insanlar doluya «taş» adını verdiği için, { مِنْ طِينٍ } “çamurdan” buyruğu bu vehmi ortadan kaldırır. Bil ki akıl yürüttüğünü iddia edenlerden bazıları şöyle der: «Gökten ancak dolu şeklinde ve atıcıların kullandığı fındık/mermi şeklinde yuvarlak çamurdan taşlar iner.» Dediler ki: «Bunun sebebi şudur: Kasırga, içinde bina ve yerleşim bulunmayan büyük çöllerden tozu havaya kaldırır ve rüzgarlar bunu bazı beldelere sevk eder; bunun rutubetli bir havaya ulaşması denk gelir ve böylece ıslak çamur haline gelir. Islak olan şey aşağı inip dağıldığında yuvarlaklaşır; nitekim suyu yukarı attığında ve sonra ona baktığında büyük inciler gibi yuvarlak küreler halinde indiğini görmen buna delildir. Sonra iniş esnasında havadaki ateşlerin ona çarpması denk gelirse, onu pişmiş tuğla gibi taş haline getirir; böylece iner ve Allah'ın helakini takdir ettiği kimseye isabet eder. Bazen de yerleşimin olmadığı yerlere çokça iner de görülmez ve fark edilmez. Bu sebeple 'çamurdan' demiştir; çünkü yıldırımlardaki taş gibi çamurdan olmayan şeyler yağmur gibi yağacak kadar çok olmaz.» Bu [izah] zorlamadır. Aklı tam olan kimse ise fikri o iddia sahibinin söylediğine dayandırarak der ki: O kasırga meydana geldiğinde, şayet başka bir sonradan olan sebeple meydana gelmişse teselsül gerekir; mutlaka sonradan olmayan bir muhdise (yaratıcıya) ulaşmak lazımdır. O muhdisin de mutlaka fail-i muhtar (dilediğini seçen bir fail) olması gerekir. Muhtar olan Zat'ın ise zikredilen şeyi yapması da mümkündür, çamurdan olan taşları ateş ve toz olmaksızın başka bir şekilde yaratması da mümkündür. Fakat aklın O'nun bunu var etme yolunu kesin olarak bilmeye bir yolu yoktur; aklın ulaşamadığı şeyleri nakille almak vaciptir. Nass bununla varit olmuştur, biz de onu kabul ettik ve keyfiyetini bilmiyoruz; bilinen tek şey çamurdan olan taşların gökten inmesinin diğerlerinden daha garip ve daha hayret verici olduğudur; çünkü adet üzere onun ateşte bir müddet kalması gerekir.

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٤]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 34]

مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ (٣٤)

{ مُسَوَّمَةً عِنْدَ رَبِّكَ لِلْمُسْرِفِينَ (٣٤) } “Rabbinin katında haddi aşanlar için işaretlenmiş olarak...”

فِيهِ وُجُوهٌ: أَحَدُهَا: مَكْتُوبٌ عَلَى كُلٍّ وَاحِدٍ اسْمُ وَاحِدٍ يُقْتَلُ بِهِ ثَانِيهَا: أَنَّهَا خُلِقَتْ بِاسْمِهِمْ وَلِتَعْذِيبِهِمْ بِخِلَافِ سَائِرِ الْأَحْجَارِ فَإِنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلِانْتِفَاعِ فِي الْأَبْنِيَةِ وَغَيْرِهَا ثَالِثُهَا: مُرْسَلَةٌ لِلْمُجْرِمِينَ لِأَنَّ الْإِرْسَالَ يُقَالُ فِي السَّوَائِمِ يُقَالُ أَرْسَلَهَا لِتَرْعَى فَيَجُوزُ أَنْ يَقُولَ سَوَّمَهَا بِمَعْنَى أَرْسَلَهَا وَبِهَذَا يُفَسَّرُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ [/ آلِ عِمْرَانَ: ١٤] إِشَارَةً إِلَى الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهَا وَأَنَّهَا لَيْسَتْ لِلرُّكُوبِ لِيَكُونَ أَدَلَّ عَلَى الْغِنَى، كَمَا قَالَ: وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ [آلِ عِمْرَانَ: ١٤] وَقَوْلُهُ تَعَالَى: لِلْمُسْرِفِينَ إِشَارَةٌ إِلَى خِلَافِ مَا يَقُولُ الطَّبِيعِيُّونَ إِنَّ الْحِجَارَةَ إِذَا أَصَابَتْ وَاحِدًا مِنَ النَّاسِ فَذَلِكَ نَوْعٌ مِنَ الِاتِّفَاقِ فَإِنَّهَا تَنْزِلُ بِطَبْعِهَا يَتَّفِقُ شَخْصٌ لَهَا فَتُصِيبُهُ فَقَوْلُهُ مُسَوَّمَةً أَيْ فِي أَوَّلِ مَا خُلِقَ وَأُرْسِلَ إِذَا عُلِمَ هَذَا فَإِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ عَلَى قَصْدِ إِهْلَاكِ الْمُسْرِفِينَ، فَإِنْ قِيلَ إِذَا كَانَتِ الْحِجَارَةُ مُسَوَّمَةً لِلْمُسْرِفِينَ فَكَيْفَ قَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ [الذاريات: ٣٢، ٣٣] مَعَ أَنَّ الْمُسْرِفَ غَيْرُ الْمُجْرِمِ فِي اللُّغَةِ؟ نَقُولُ الْمُجْرِمُ هُوَ الْآتِي بِالذَّنْبِ الْعَظِيمِ لِأَنَّ الْجُرْمَ فِيهِ دَلَالَةٌ عَلَى الْعِظَمِ وَمِنْهُ جُرْمُ الشَّيْءِ لِعَظَمَةِ مِقْدَارِهِ، وَالْمُسْرِفُ هُوَ الْآتِي بِالْكَبِيرَةِ، وَمَنْ أَسْرَفَ وَلَوْ فِي الصَّغَائِرِ يَصِيرُ مُجْرِمًا لِأَنَّ الصَّغِيرَ إِلَى الصَّغِيرِ إِذَا انْضَمَّ صَارَ كَبِيرًا، وَمَنْ أَجْرَمَ فَقَدْ أَسْرَفَ لِأَنَّهُ أَتَى بِالْكَبِيرَةِ وَلَوْ دُفْعَةً وَاحِدَةً فَالْوَصْفَانِ اجْتَمَعَا فِيهِمْ.

Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Her birinin üzerine kendisiyle öldürülecek kişinin ismi yazılmıştır. İkincisi: Bunlar diğer taşların aksine onların adına ve onlara azap etmek için yaratılmıştır; zira diğer taşlar binalarda ve başka işlerde faydalanılmak için yaratılmıştır. Üçüncüsü: Suçlulara salıverilmiş, gönderilmiştir; zira salıverme/gönderme tabiri otlayan hayvanlar için kullanılır, «otlasın diye salıverdi» denir. Dolayısıyla «onları salıverdi» manasında «sevvamehâ» demiş olması caizdir. Yüce Allah'ın: { وَالْخَيْلِ الْمُسَوَّمَةِ } “Salma [otlayan] atlar” [Âl-i İmrân 14] buyruğu da onlara ihtiyaç duyulmadığına ve binmek için olmadıklarına işaret etmek üzere böyle tefsir edilir ki zenginliğe daha çok delalet etsin; nitekim: { وَالْقَناطِيرِ الْمُقَنْطَرَةِ } “yığılmış servetler” [Âl-i İmrân 14] buyurmuştur. Yüce Allah'ın: { لِلْمُسْرِفِينَ } “haddi aşanlar için” buyruğu, tabiatçıların «Taş insanlardan birine isabet ederse bu bir tür tesadüftür; zira o tabiatı gereği iner, bir şahıs da ona denk gelir ve isabet eder» şeklindeki sözlerinin aksine bir işarettir. Dolayısıyla { مُسَوَّمَةً } “işaretlenmiş olarak” buyruğu, yani ilk yaratıldığı ve gönderildiği andan itibaren [böyledir]; bu bilinince, bunun ancak haddi aşanları helak etme kastıyla olduğu anlaşılır. Eğer: «Taşlar haddi aşanlar (müsrifler) için işaretlenmiş olduğuna göre, lügatte müsrif mücrimden farklı olduğu halde nasıl { إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ } “Biz suçlu bir kavme üzerlerine [taş] yağdırmak için gönderildik” [Zâriyât 32, 33] dediler?» denilirse; deriz ki: Mücrim büyük günahı işleyendir; çünkü cürüm kelimesinde büyüklüğe delalet vardır, nitekim cismin büyüklüğünden ötürü cirm kelimesi buradan gelir. Müsrif ise büyük günahı işleyendir; küçük günahlarda bile olsa haddi aşan kimse mücrim olur; çünkü küçük günah küçük günaha eklendiğinde büyük günah olur. Cürüm işleyen kimse de tek bir defa bile olsa büyük günahı işlediği için haddi aşmış (israf etmiş) olur. Dolayısıyla iki vasıf da onlarda toplanmıştır.

لَكِنَّ فِيهِ لَطِيفَةً مَعْنَوِيَّةً، وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى سَوَّمَهَا لِلْمُسْرِفِ الْمُصِرِّ الَّذِي لَا يَتْرُكُ الْجُرْمَ وَالْعِلْمُ بِالْأُمُورِ الْمُسْتَقْبَلَةِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، يَعْلَمُ أَنَّهُمْ مُسْرِفُونَ فَأَمَرَ الْمَلَائِكَةَ بِإِرْسَالِهَا عَلَيْهِمْ، وَأَمَّا الْمَلَائِكَةُ فَعِلْمُهُمْ تَعَلَّقَ بِالْحَاضِرِ وَهُمْ كَانُوا مُجْرِمُونَ فَقَالُوا إِنَّا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ نَعْلَمُهُمْ مُجْرِمِينَ لِنُرْسِلَ عَلَيْهِمْ حِجَارَةً خُلِقَتْ لِمَنْ لَا يُؤْمِنُ وَيُصِرُّ وَيُسْرِفُ وَلَزِمَ مِنْ هَذَا عِلْمُنَا بِأَنَّهُمْ لَوْ عَاشُوا سِنِينَ لَتَمَادَوْا فِي الْإِجْرَامِ، فَإِنْ قِيلَ اللَّامُ لِتَعْرِيفِ الْجِنْسِ أَوْ لِتَعْرِيفِ الْعَهْدِ؟ نَقُولُ لِتَعْرِيفِ الْعَهْدِ أَيْ مُسَوَّمَةً لِهَؤُلَاءِ الْمُسْرِفِينَ إِذْ لَيْسَ لِكُلِّ مُسْرِفٍ حِجَارَةٌ مُسَوَّمَةٌ، فَإِنْ قِيلَ مَا

Fakat bunda manevi bir nükte vardır: Allah Teâlâ onu suçtan vazgeçmeyen, ısrarcı müsrif için işaretlemiştir. Gelecekteki işlerin bilgisi Allah Teâlâ'nın katındadır; O onların müsrif olduklarını bilir ve meleklere taşları onların üzerine göndermelerini emretmiştir. Meleklerin bilgisi ise mevcut duruma taalluk etmiştir ve onlar [zaten] mücrim idiler; bu sebeple «Biz, iman etmeyen, ısrar eden ve haddi aşan kimseler için yaratılmış olan taşları üzerlerine yağdırmak için mücrim olduklarını bildiğimiz bir kavme gönderildik» dediler. Buradan bizim onların senelerce yaşasalar bile cürüm işlemeye devam edeceklerini bilmemiz lazım gelir. Eğer «[El-Müsrifîn'deki] lâm harf-i tarifi cins için midir, yoksa ahd için midir?» denilirse; deriz ki: Ahd içindir; yani «bu müsrifler için işaretlenmiştir»; zira her müsrif için işaretlenmiş bir taş yoktur. Eğer: «Onların

إِسْرَافُهُمْ؟ نَقُولُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ [العنكبوت: ٢٨] أَيْ لَمْ يَبْلُغْ مَبْلَغَكُمْ أَحَدٌ وَقَوْلُهُ تَعَالَى:

israfı nedir?» denilirse; deriz ki: Yüce Allah'ın: { مَا سَبَقَكُمْ بِها مِنْ أَحَدٍ مِنَ الْعالَمِينَ } “Âlemlerden hiçbiri sizden önce bunu yapmamıştı” [Ankebût 28] buyruğunun delalet ettiği şeydir; yani «Hiç kimse sizin ulaştığınız dereceye ulaşmamıştır.» Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٥]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 35]

فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٣٥)

{ فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (٣٥) } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık.”

فِيهِ فَائِدَتَانِ:

Bunda iki fayda vardır:

إِحْدَاهُمَا: بَيَانُ الْقُدْرَةِ وَالِاخْتِيَارِ فَإِنَّ مَنْ يَقُولُ بِالِاتِّفَاقِ يَقُولُ يُصِيبُ الْبَرَّ وَالْفَاجِرَ فَلَمَّا مَيَّزَ اللَّهُ الْمُجْرِمَ عَنِ الْمُحْسِنِ دَلَّ عَلَى الِاخْتِيَارِ.

Birincisi: Kudret ve iradenin (ihtiyarın) beyanıdır. Zira tesadüfe kani olan kimse [azabın] iyiye de kötüye de isabet edeceğini söyler; Allah mücrim olanı muhsin olandan ayırt edince bu [durum] iradeye/ihtiyara delalet etmiştir.

ثَانِيهَا: بَيَانُ أَنَّهُ بِبَرَكَةِ الْمُحْسِنِ يَنْجُو الْمُسِيءُ فَإِنَّ الْقَرْيَةَ مَا دَامَ فِيهَا الْمُؤْمِنُ لَمْ تَهْلِكْ، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقَرْيَةِ مَعْلُومَةً وإن لم تكن مذكورة وقوله تعالى:

İkincisi: Muhsin kimsenin bereketiyle kötünün kurtulacağının beyanıdır; zira şehirde mümin bulunduğu müddetçe orası helak olmamıştır. Zamir, zikredilmemiş olsa bile malum olduğu için beldeye/şehre racidir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٦]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 36]

فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٦)

{ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٣٦) } “Fakat orada müslümanlardan bir tek evden başkasını bulamadık.”

فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ الْكُفْرَ إِذَا غَلَبَ وَالْفِسْقَ إِذَا فَشَا لَا تَنْفَعُ مَعَهُ عِبَادَةُ الْمُؤْمِنِينَ، بِخِلَافِ مَا لَوْ كَانَ أَكْثَرُ الْخَلْقِ عَلَى الطَّرِيقَةِ الْمُسْتَقِيمَةِ وَفِيهِمْ شِرْذِمَةٌ يَسِيرَةٌ يَسْرِقُونَ وَيَزْنُونَ، وَقِيلَ فِي مِثَالِهِ إِنَّ الْعَالَمَ كَبَدَنٍ وَوُجُودُ الصَّالِحِينَ كَالْأَغْذِيَةِ الْبَارِدَةِ وَالْحَارَّةِ وَالْكُفَّارُ وَالْفُسَّاقُ كَالسُّمُومِ الْوَارِدَةِ عَلَيْهِ الضَّارَّةِ، ثُمَّ إِنَّ الْبَدَنَ إِنْ خَلَا عَنِ الْمَنَافِعِ وَفِيهِ الْمَضَارُّ هَلَكَ وَإِنَّ خَلَا عَنِ الْمَضَارِّ وَفِيهِ الْمَنَافِعُ طَابَ عَيْشُهُ وَنَمَا، وَإِنْ وُجِدَ فِيهِ كِلَاهُمَا فَالْحُكْمُ لِلْغَالِبِ فَكَذَلِكَ الْبِلَادُ وَالْعِبَادُ وَالدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ بِمَعْنَى الْمُؤْمِنِ ظَاهِرَةٌ، وَالْحَقُّ أَنَّ الْمُسْلِمَ أَعَمُّ مِنَ الْمُؤْمِنِ وَإِطْلَاقُ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ لَا مَانِعَ مِنْهُ، فَإِذَا سُمِّيَ الْمُؤْمِنُ مُسْلِمًا لَا يَدُلُّ عَلَى اتِّحَادِ مَفْهُومَيْهِمَا، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ أَخْرَجْنَا الْمُؤْمِنِينَ فَمَا وَجَدْنَا الْأَعَمَّ مِنْهُمْ إِلَّا بَيْتًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَيَلْزَمُ مِنْ هَذَا أَنْ لَا يَكُونَ هُنَاكَ غَيْرُهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا كَمَا لَوْ قَالَ قَائِلٌ لِغَيْرِهِ: مَنْ فِي الْبَيْتِ مِنَ النَّاسِ؟ فَيَقُولُ لَهُ مَا فِي الْبَيْتِ مِنَ الْحَيَوَانَاتِ أَحَدٌ غَيْرُ زَيْدٍ، فَيَكُونُ مُخْبِرًا لَهُ بِخُلُوِّ الْبَيْتِ عَنْ كُلِّ إنسان غير زيد. ثم قال تعالى:

Bunda, küfür galebe çaldığında ve fısk yayıldığında müminlerin ibadetinin bununla birlikte fayda vermeyeceğine bir işaret vardır; nitekim insanların çoğunun dosdoğru yol üzere olup aralarında hırsızlık ve zina eden az bir fırkanın bulunması hali bundan farklıdır. Bunun misalinde şöyle denilmiştir: Âlem bir beden gibidir; salihlerin varlığı soğuk ve sıcak gıdalar gibi, kâfirler ve fasıklar ise bedene giren zararlı zehirler gibidir. Sonra eğer beden menfaatlerden hali olup içinde zararlar bulunursa helak olur; şayet zararlardan hali olup içinde menfaatler bulunursa hayatı güzelleşir ve gelişir; eğer içinde her ikisi de bulunursa hüküm galip olanındır. Beldeler ve kullar da böyledir. Müslümanın mümin manasında olduğuna delalet açıktır. Hak olan şudur ki, müslüman müminden daha geneldir ve genel lafzın özel olana ıtlak edilmesine bir engel yoktur. Dolayısıyla mümine müslüman denilmesi, mefhumlarının aynı olduğuna delalet etmez. Sanki Allah Teâlâ «Müminleri çıkardık; onlardan daha genel olan [müslümanlar]dan ise ancak bir tek müslüman ev bulduk» buyurmuştur. Bundan da orada onlardan başka hiçbir müminin bulunmadığı lazım gelir. Bu durum, bir kimsenin diğerine «Evde insanlardan kim var?» deyip onun da kendisine «Evde Zeyd'den başka hiçbir canlı yoktur» demesi gibidir; böylece ona evin Zeyd dışındaki bütün insanlardan hali olduğunu haber vermiş olur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٧]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 37]

وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٣٧)

{ وَتَرَكْنا فِيها آيَةً لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ (٣٧) } “Ve acı azaptan korkanlar için orada bir ibret (ayet) bıraktık.”

وَفِي الْآيَةِ خِلَافٌ، قِيلَ هُوَ مَاءٌ أَسْوَدُ مُنْتِنٌ انْشَقَّتْ أَرْضُهُمْ وَخَرَجَ مِنْهَا ذَلِكَ، وَقِيلَ حِجَارَةٌ مَرْمِيَّةٌ فِي دِيَارِهِمْ وَهِيَ بَيْنَ الشَّامِ وَالْحِجَازِ، وَقَوْلُهُ لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ أَيِ الْمُنْتَفِعِ بِهَا هُوَ الْخَائِفُ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٥] فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ، وَبَيْنَهُمَا في اللفظ فرق قال هاهنا آيَةً وقال هناك آيَةً بَيِّنَةً وقال هناك لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ وقال هاهنا لِلَّذِينَ يَخافُونَ فَهَلْ فِي الْمَعْنَى فَرْقٌ؟ نَقُولُ هُنَاكَ مَذْكُورٌ بِأَبْلَغِ وَجْهٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: آيَةً بَيِّنَةً حَيْثُ وَصَفَهَا بِالظُّهُورِ، وَكَذَلِكَ مِنْهَا وَفِيهَا فَإِنَّ مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، فَكَأَنَّهُ تَعَالَى قَالَ: مِنْ نَفْسِهَا لَكُمْ آيَةٌ بَاقِيَةٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ: لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فَإِنَّ الْعَاقِلَ أَعَمُّ مِنَ الْخَائِفِ، فَكَانَتِ الْآيَةُ هُنَاكَ أَظْهَرَ، وَسَبَبُهُ مَا ذكرنا أن القصد هناك تخويف القوم، وهاهنا تَسْلِيَةُ الْقَلْبِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ [الذَّارِيَاتِ: ٣٥، ٣٦] وَقَالَ هُنَاكَ إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٣٣] مِنْ غَيْرِ بَيَانٍ وَافٍ بِنَجَاةِ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ بِأَسْرِهِمْ. / ثم قال تعالى:

Ayet (ibret) hakkında ihtilaf vardır: Bunun kokuşmuş siyah bir su olduğu, topraklarının yarılıp içinden bunun çıktığı söylenmiştir. Şam ile Hicaz arasında bulunan yurtlarına atılmış taşlar olduğu da söylenmiştir. { لِلَّذِينَ يَخافُونَ الْعَذابَ الْأَلِيمَ } “acı azaptan korkanlar için” buyruğu, yani ondan faydalanan kimse korkan kimsedir demektir; nitekim Yüce Allah Ankebût suresinde: { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için” [Ankebût 35] buyurmuştur. Lafız bakımından aralarında fark vardır: Burada { آيَةً } “bir ibret” demiş, orada ise: { آيَةً بَيِّنَةً } “açık bir ibret” buyurmuştur. Orada { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için” demiş, burada ise { لِلَّذِينَ يَخافُونَ } “korkanlar için” buyurmuştur. Peki manada bir fark var mıdır? Deriz ki: Orada en beliğ vecih üzere zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın { آيَةً بَيِّنَةً } buyruğu onu açıklıkla nitelemesiyle buna delalet eder. Aynı şekilde { مِنْها } (ondan) ve { فِيها } (orada) ifadeleri de böyledir; zira min harf-i cerri teb'îz (kısmilik) içindir, sanki Allah Teâlâ «Bizzat kendisinden sizin için geriye kalan bir ibret bıraktık» buyurmuştur. Keza { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } buyurmuştur; zira akleden korkandan daha geneldir. Bu sebeple ibret orada daha aşikârdı. Bunun sebebi ise zikrettiğimiz üzere, oradaki maksadın kavmi korkutmak, buradakinin ise kalbi teselli etmek olmasıdır. Görmez misin Yüce Allah'ın: { فَأَخْرَجْنا مَنْ كانَ فِيها مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَما وَجَدْنا فِيها غَيْرَ بَيْتٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “Bunun üzerine orada bulunan müminleri çıkardık. Fakat orada müslümanlardan bir tek evden başkasını bulamadık” [Zâriyât 35-36] buyruğuna! Orada ise müslümanların ve müminlerin hepsinin birden kurtuluşunu tam olarak açıklamaksızın: { إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ } “Biz şüphesiz seni ve aileni kurtaracağız” [Ankebût 33] buyurmuştur. Sonra Yüce Allah şöyle buyurdu:

[سورة الذاريات (٥١) : آية ٣٨]

[Zâriyât Suresi (51), Âyet 38]

وَفِي مُوسى إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨)

{ وَفِي مُوسى إِذْ أَرْسَلْناهُ إِلى فِرْعَوْنَ بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٣٨) } “Musa'da da [ibretler vardır]. Hani onu apaçık bir delille Firavun'a göndermiştik.”

قَوْلُهُ وَفِي مُوسى يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى مَعْلُومٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ مَعْطُوفًا عَلَى مَذْكُورٍ، أَمَّا الْأَوَّلُ فَفِيهِ وُجُوهٌ الْأَوَّلُ: أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ ذَلِكَ فِي إِبْرَاهِيمَ وَفِي مُوسَى، لِأَنَّ مَنْ ذَكَرَ إِبْرَاهِيمَ يَعْلَمُ ذَلِكَ الثَّانِي:

{ وَفِي مُوسى } “Musa'da da” buyruğunun malum olan bir şeye matuf olması muhtemel olduğu gibi, zikredilmiş bir şeye matuf olması da muhtemeldir. Birincisine gelince, bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: Muradın «bu durum İbrahim'de [olduğu gibi] Musa'da da [vardır]» şeklinde olmasıdır; zira İbrahim'i zikreden kimse bunu bilir. İkincisi: